Berredetteeine
DeimøttestførstegongpåeitkjøkkeniTromsø.
Littutpåkvelden9.oktober2004harBruceinvitert tilbursdagsfest.Samanmedeivenninnesomfyllerår påsametid,harhanleigdKaiskur4,eithellerrustikt lokaleihamneområdet.Bruceereinhabilkokk,han lagartapas,ogarbeiderhektiskforåfåaltferdig.Frå kjøkkenethøyrerhanatdetstrøymerpåmedfolk,salveravlatter,eitbabelsksurr.
Tovennekrinsarerpåveginntildendoblebursdagsfesten,folkherifråogderifrå,fråulikekantar avlandetogkloden.Deterberreeitårstidsidan hankom,landaieitframandtlandskap,tokfattpå jobbsomspråkforskarpåuniversitetet.Bruceharalt blittkjendmedmange,ognoskalhanblikjendmed endåfleire.Skjerfogluerhoparsegoppigarderoben. Ishavsbyenersegsjølvlik,deruteervinterenallereie igang.
DeterlangtfråStatenIsland,NewYork,derhan voksopp,tilTromsø,einstadtettarepåNordpolen ennhanhaddesettforsegathanskullekome.Deter langtfrågutenhanvar,hanmedåleinemora,meddet avogtiltommekjøleskapet,tilmannenhaner.Deter
langt,ogsamstundes,påandremåtar,ikkje.Haner blittinnvandrarilandetforfedranehansutvandrafrå.
Brucetrurikkjepålagnaden,påGudellernokon overordnaplan.Mendennedagen,påtrettisjuårsdagen,spelaruniversethaneitpuss.
Svenn-Egil,Svenneblantvenner,trurpålittavkvart, djupastsett.
Hanereinavdeisistesomkjem,hanharikkjefor vaneåveretidlegute,mendeisisteskalblideiførste, somdetheiteriBibelen.Hanfårhengtavsegytterjakka,helsarpåvenninnasomharinviterthan.Han kjennerpåstemninga.Denerstigande.
Itreårharhanbuddidennebyen.Svenneerfråein stadlittlengersør,mensompåsametidernordpå, dersomduharnoregskartetsommålestokk.Deter ikkjesålangtfråTysfjordtilTromsø.Likevelerdeteit meiromfattandeprosjektenndeterfordeifleste,for Svenneåsirkleinndenhaner:kvarhankomifrå,kva hankomtil,kvenhanerblitt.
Hankomførstfråeinmindrefjord,somskjenarav frådenstoreogstikksegfleiremilinnilandet.Dåhan varsju,varthanogdelaravdenhardtprøvdefamilienhansmeirellermindretvangsflytta,tildetnorske politikararogbyråkratarkallameirsentralestrøk.I meirsentralestrøkopplevdehanforførstegongåbli plassertutanfor.
Noerhaninnanfor.Hangårinn,blandarsegmed folkherifråogderifrå,gårinnpåkjøkkenet.
Bruceersomsagteinjordnærfyr,mennoskiftarjordklodenspor.
Då han kjeminn.
Kosmossamlarsegieitharmoniskpunkt,midtinne idettegamlehamnelageret,idennegalaksen,kring kjøkkenbenken,påeinmåtehanikkjeharordfor,eller kanskjeberredetteeine:kjærleik.Kjærleikvedførste blikk,einromantiskklisjé,sommystiskerfaring,nord forpolarsirkelen,littutpåkvelden9.oktober2004.
Svennemerkardethanogså,eisitring.Hanopplevereinslagsjublandepanikk,somfølgjeavmannensomstårframforhan.Hanerrammaavblikket, handahansisi.
Deterdenfellesvenninna,hosomogsåharbursdag,somintrodusererdeitoforkvarandre.Horegistrereratdeternokoilufta.
Dersomdeigiftarseg,gleppdetutavhenne,såmå deiloveathofårvereforlovar!
Deivekslarnokreord.Brucegjerferdigmateniei tåke.Svennestressarmedeirekkemanøvrar,unødvendigeskaldetviseseg,foråsørgjeforathanblir sitjandetilbordsvedsidaavamerikanarenfråkjøkkenet.
Sidanhardetvoredeito.
Fråfjorden
Svennevarsjudåhani1974flyttafråMusken,eibygd omlagmidtvegsinnHellmofjorden,densørlegasteav deifemarmanesomstrekkerseginnoverilandetfrå Tysfjorden.Sameåretvarthanskulegut.
Musken,eigentleg Måsske,pålulesamisk,harei kai,einnedlagdskule,einfotballbane,eitgudshus. Storelva, Stuorjåhkå ,buldrarmedfrisktfjellvatnom våren,ogeibruknyterdenytreogdenindredelenav bygdaihop.Fjellaerhøge,fleireerovertusenmeter, ogharnamnsom Ruosvágvárre,Vákkásj,Skunkitjåhkkå .Fråeittavdeierdetmoglegåklatreinnog nesten600meterned,tildendjupastegrottaiNordEuropa.
InstifjordbotnenerNoregnestendeltito.Pådet smalasteerdetberresekskilometeriluftlinjetilsvenskegrensa.
SvenneflyttafråMuskenmedmorogsøskentil HellandsbergpåDrag,eiavdeistørrebygdeneved Tysfjorden.Påskulenmåttehanlese,snakkeoglære detandrespråket,norsk.Språkethanshaddeingen plass.Svennehaddeframtildåknapttenktoverathan varsame,langtmindreatdetskulleverenokofeilmed
åveresamisk.HeimeiMuskenhaddemorsmåletein naturlegplass.Ingenstengdehanuteder,ingenropte etterhan.
Samejævel!Lappunge!Lappjævel! Ommorgonane,nårSvennekomopptilskulenfrå skulebussensamanmeddeiandre«lappungane»som buddepåHellandsberg,satsomregelunganefråDrag allereieigangenogventapåtimen.Fnisingaogkviskringabegynte.Dethjelpteikkjeakkuratathanhadde «rare»klede.Blikkafestasegpådeiheimesyddeterylenebuksene.
Som«Musken-unge»varhansårbar.Komdufrå Musken,vardetingentvilomatduvarsamisk,ogfordommanemotsamanestakkdjupt.Pådenandresida kunnedetvereeinstyrke.Svennevisstekvenhanvar. Etterkvartvisstehanogsåkvendeisomslengdedrit ogplagahan,var.Påskulenvardetdeisomhaddedei samerøtenesomhan,somsjølvvarsameungar,som vardeihardastemobbarane.Deivarofteungaravfornorskaforeldre.Hatetkomfråsjølvhat.MenSvenne haddeeinstorogsterktremenningåtytil,somkunne hjelpemedåsetjebølleneiskulegardenpåplass.
ForveslebrorenTrondvardetverre.Hanvarsvakare,einmeirsårbartype.Dervaringentremenning forhan.Trondhaddeberrestorebrorentilåbeskytte seg.MenSvenneflyttaetterkvartopptilungdomsskulenogklarteikkjeåstansemobbinga.
Svenneharalltidhatteintrassiseg.Kanskjekjem detnettoppavathandjupastsettalltidharforståttat hanskilsegut,påmeirenneinmåte.Dåhanmange årseinarevarimilitæret,satsamevitsanelaust.Ein dagspurdeeinfråbefaletomdetvarnokonsomvar
interessertiåabonnerepånokonaviser.Éinmann rekteopphanda. SámiÁigi !saSvenne,eisamiskavis.
Etterpåstilnadetavmedsamevitsane.
SvennereistetilbaketilMuskensåoftehankunne, iferianeognestenallehelgar.
IMuskenhaddehanstorfamilien,iMuskenkunne hanveresegsjølv.IMuskenkunnehanverehosbestemor, áhkko, somalltidvarheimeogalltidhaddetid. Svennesmor,Elise,varofteborteilangeperiodarpå arbeid. Áhkko vardetgodesmilet,detvarmefanget, denopnefamnen.HovarankeretforbådeSvenneog mangeandreungaristorfamilien.
Svenneerlulesame,Muskeneilulesamiskbygd.Lulesamane(lulesamisk: julevsáme )harsitteigespråk, eignekles-oghandverkstradisjonar,eignekulturelle særtrekk.Geografiskhøyrerdeiflestelulesamanepå norsksidetiliTysfjord-området,påHamarøy,iområdanordovermotNarvikogBallangenogsørover motFauskeogBodø.PåsvensksideliggdeitradisjoneltlulesamiskeområdaidetsomblirkallaforLule lappmark,mendeiflesteburitettstadeneJokkmokk ogGällivare.
Detfinstikkjepresisetalpåkormangesomidentifiserersegsomlulesamaridag,menbasertpåulike anslagkandetvererimelegåtenkesegattaleter einstadmellom2000og3000iNoregogSverigetil saman.Hellerikkjekormangesombrukarspråkettil dagleg,finstdetklaretalpå,mendetervanlegårekne medatomlageintredelgjerdet.Detvilseieatlulesamisktrulegblirbruktavmellom700og1000mennesketildagleg.
Mendetkanogsåverefleire,dersomeininkluderer deisombrukarspråketavogtil,ivissesamanhengar.
Nårdetdreiersegomeitminoritetsspråkunderpress, bruktieinfleirspråklegsamanheng,kandetveresærlegvanskelegåslåfastkvasomernaturlegådefinere someintalarellerbrukaravspråket.
Lulesamiskereitutryddingstruaspråk.
Førsti1983fekkspråketsieigaoffisiellerettskrivingogdermedstatussomgodkjentskriftspråk.Idag erlulesamiskanerkjentsomurfolksspråkogeittavtre offisiellesamiskespråkiNoreg,samanmednordsamiskogsørsamisk.Deitrespråkaerikkjeinnbyrdes forståelege.
Deisamiskespråkasomframleiseribruk,erså småogsårbareatdeilengeharvorepåUnescosliste overtruaspråk.Detgjeldogsånordsamisk,somblir snakkaavcirka90prosentavsamane.Lulesamiskblir kategorisertsomeitalvorlegtruaspråk.Detgjerogså sørsamisk,somharendåfærrebrukarar.
Svenneereinavgrunnanetilatdetlulesamiske språketframleiserlevande.
DåSvennevarliten,varhanavogtilmedmorsi påhandleturtilBodø,Narvikellerkommunesenteret Kjøpsvik.Detergodeminne.Pådesseturanehadde deidetfintilag.Menminnahareinskugge.Ibyen prøvdemangesamarågjeresegusynlege,avforståelegegrunnar.Ingenlikeråblisettnedpå,settbort frå,gloddpåellerfåskjellsordslengdeetterseg.Men Svennesmorgjordeaveinellerannangrunnikkje nokoforsøkpåågøymesegbort.Hanhugsarkorleiskjentfolk,andresamarsomdeitilfeldigmøttepå,
unngjekkdei,kryssagataomnødvendigforåunngåå komeisnakk.
MorsnakkasamisktilSvenne,ogsåibyen,såalle kunnehøyre.Detførtetilskeiveblikkogdårlegskjulte flirfråfolkrundt.Menmorbryddesegikkje.Ialle fallheldthoframmedåbrukespråkettilguten,deira språk,påkafeen,ibutikken,påbussen.Førsttenkte ikkjeSvenneoverdet.Etterkvartsomhanvartstørre, forstodhangrunnentilatfolktrektesegunnaogunngjekkdei.Dåvarthanflau,menhanheldtpåspråket. Hanvilleikkjeviseskam,villeverelojal.Somvaksen kjennerhansegstoltovereimorsomstodimot.Når hovarmodig,kunneogsåhanveremodig.
PådentidaSvenneflyttafråMusken,vardenlulesamiskedaglegtaleniferdmedåstilne.Eiheillivsform variferdmedågåtapt.Sentraliseringahaddeallereieutradertmangesmåplassarlangskysten.Fornorskingspolitikken,detstorstilteassimilasjonsprosjektet iregiavdennorskestaten,haddehaldepåimeirenn hundreår.
Pressetfrådenkompaktenorskemajoritetenvar sterkt,iformavloverogreguleringar,fordommarog rasisme.Detfekkovertidmangetilågietter.
I1971komdensåkalla boligaksjonen tilTysfjord.
Ogsådetvareitstatlegtiltak,opphavlegutformafor åbetrebustadsituasjonenforsamariFinnmark.Men ogsåMuskenkunnetrengeressursar.Påpapiretkunne detsjåutsomeinsiger.Ipraksisfungertetiltaketmeir someiforlengingavfornorskinga.
Kommunepanleggaraneprikkainnefleiremeir «sentrale»områdepåkartet,ditskullelulesamane
flytte.EittavdesseområdavarHellandsberg,ikkje langtfråDrag.Svenneflyttarettførskulestartsommaren1974.
Førstbuddehanhoseitante,førhusetpåHellandsbergstodferdig.Deretterkommorogsøskenadådet varinnflyttingsklart.Detvarstasåflytteinninytt hus.Menlikeetterbegyntegrunnmurenåsprekke. Detvartverreogverreårforår,murengavetter,og tilsluttmåttefamilienevakuere.Lokaleentreprenørar haddeståttforoppføringaavhuset,detvareindelav detsosialeprosjektet,gulrotasomskullelirkefolkinn, ellerut,tileitfornuftignorsksamfunnogkommunale budsjett.Kostnadeneskullehaldastnede.Detvarblitt bruktdårlegsandisementen,trulegvararmeringa mangelfull.Rekningaforreparasjonenfekkmor.
HohaddehattplananeklareforåbyggeiMusken. Hohaddefåttordnatomt.Mendetvarumoglegåfå låntilhusiMusken.TilhuspåHellandsberg,derimot, fulltmogleg.
Vuodna, ordetforNoregpålulesamisk,betyrfjord.
PånokremåtarliknaMuskenandresmåbygderi fjordaneogpåkysten:eittettsamanvovelokalsamfunninådelausnaturderfolkoverlevdesomfiskarbønder.Mangeavdeikjempamotdragsugetfrå moderniseringaogsentraliseringspolitikkenutoveri 1960-og1970-åra.PåandremåtarvarMuskennoko heiltanna.Herbuddefolkmedeinannankultur,sitt eigespråk.
IuminnelegetiderharMuskenogområdarundt vorebrukteavnomadiskereindrifts-ogsjøsamar, lengeførdeiskriftlegekjeldenedokumentererdette
på1700-talet.Medfleirefastbuandeutoverpå1800taletutviklaMuskensegtileibygd,derfiskeog småskalajordbruksupplerteogsidanerstattareindrifta.Detnorskestorsamfunnethaddemålrettaslukt samiskesamfunn,mensomgeografiskutkantmedein sterkogsamlakulturfellesskapstodMuskenimot. Nostoddettepåspel,eitfolk.
Landetskullebyggast,oggjenoppbyggast,detvar etterkrigstidasstoreprosjekt.Detskulleskjepånasjonalgrunn.
Itidaetterdenandreverdskrigen,etterfolkemordet påjødane,tokdetoffisiellesynetpåminoritetartilå endreseg.FNsgeneralforsamlingvedtokverdserklæringaformenneskerettariNewYork10.desember 1948.«Norgehargodkjentdissemenneskerettigheter ogdeharsinfullegyldighetogsåforsameneivårt land»,sastatsministerEinarGerhardsenieintalei Sameradioenpådennorskenasjonaldagentiåretter, 17.mai1958.
Motorenidennorskegjenreisingaetterkrigenvar ikkjemenneskerettar.Detvarutjamning,industrialiseringogsentralisering.Folktronghus,arbeidsplassar, butikkar,skular,vegar.Nordilandetvarsituasjonen særlegprekær.IFinnmarkogNord-Tromsvarnesten altblittbrentneddådeitysketroppanemotsluttenav krigentrektesegtilbake.Mangemistaalt,ogsåsamar, ogvarttvangsevakuerteogsendesørover.
Denførstestoreutflyttingsbølgjahaddetatttili1950åra.Eirekkekystsamfunnvartdefinertesom utvær, Muskenvarblantdei.Alloffentleginvesteringogpen-
gebrukstansaopp.Foråfåfartpåsentraliseringa etablertestateneiordningsomsørgdeforpengarrett ilommatildeisomvilleflytte.Mendetvareinhake: Folkmåttegifråsegbruksretttilhusogeigedommar. Detskulleikkjeveremoglegåflyttetilbake,lureseg unna.IMuskenvartdeiflestelikevelbuande,sjølvom folketaletgjekkned.Mentidlegi1960-årasettekommunenigangsitteigeprosjekt.
Detstartamedeikartleggingavsituasjonenifjordbygdene.Iløpetavdeitoåradettokåferdigstille rapporten,skruddekommunenigjenpengekrana.Tilsegneromlånvarttrektetilbake.
Detmåtte«væreheltklart»,stoddetirapportendåhanendelegkom,«atdetikkekangisnoen næringsøkonomiskholdbarargumentasjonforoffentligeinvesteringer,ogatmanmåforberedesegpåat bosettingenifjordenvilbliavvikletetterhvert».
Lulesamanelasrapportensomnokolangtmeirenn eitnæringspolitiskdokument.Fleiremeintedetvar uttrykkforeiunderliggandehalding,einagenda.Fornorskingvarberrefååriforvegenlagtbortsomoffisiellnorskpolitikk.Ipraksisvarlulesamiskeitulovleg språkbådeitimaneogifriminuttapåinternatskulen iMuskenframtil1968.Deifålæraranesomsnakka lulesamisk,måtteogsåundervisepånorsk.Einavdei fekkdelvisdispensasjoni1950-åra.
Rasismenhaddelulesamaneføltpåkroppen,bokstavelegtalt,dåforskararkompåbesøki1914og 1921foråstudereden«uspesialiserte»rasen.InnbyggaraneiMuskenvarttvingatilåkleavseg,fåkroppsdelanemålteogblifotograferte.Forskaranenoterte nedsinefunn,tal,registreringsnummer,ingennamn.
Synetpåsamarsomlågareståandevesen,einavleggs mennesketypefråevolusjonensbakevje,varlevande langtinnpå1900-talet.
SkuledirektøriFinnmarkChristianBrygfjeldsformuleringarieitbrevtilKyrkje-ogundervisningsdepartementeti1933erofteblittsitertesomein illustrasjonpåkorleisenkelterepresentantarforstorsamfunnetframstiltesamane.
«Defåindividersomerigjenavdenopprinneligelappiskefolkestammeernusådegenerertatdeterlite håpomnoenforandringtildetbedrefordem.Deer håpløseoghørertilFinnmarkensmesttilbakesatteog uslestebefolkningogskafferdenstørstekontingent herfratilvoresindssykeasylerogåndssvakeskoler.»
Medgodgrunnvartplanarogtiltakiregiavstyresmakteneoftemøttmedskepsisblantlulesamane.Det skjeddeogsådå«boligaksjonen»komi1970-åra.Då endåeinrapportvartlagdpåbordet,eskalertedetfrå skepsistilraseri,medfolkemøteoginnleggiavisene. Inntrykketvaratrapportenteiknaeiteinsidigbildeav lulesamarsomfattige,uansvarlegetrygdemottakarar.
«Vifølervårtmenneskeverdkrenketognedvurdert. Vierdyptsåretogmeneratsærbehandlingavsamenei Tysfjordskaperetmarkertraseskillesomskaderbegge parter»,vartdetsagtpåeitfolkemøte.
Samanevilleikkjehanokoavofferstatusendeivart tilbydde.Men«boligaksjonen»heldtfram.
Dåprosjektetvargjennomført,motsluttenav 1970-åra,vardetmedstoremenneskelegekostnader.
«Deflyttet[…]fraenlivsformdehørtehjemmeitil […]etlivdeflestebådemangletutdanningforogerfaringmed.Mangekomdårligutavdetteradikaletidsskiftetisinelivskarrierer.Fornoenendtedetmedet uverdiglivienutryggfremtidmangehaddeforventningertil.Denlulesamiskekulturensomvarsterkt knyttettildetradisjonellelivsformenemåtteskaffeset nyttfundament.Detteskiftetinnebaratmangelulesamermåtteplanleggeforetannerledeslivieiuforutsigbarframtid.
(Sannings-ogforsoningskommisjonensrapport, 2023)
ForlulesamaneiTysfjorderdeteit før ogeit etter «boligaksjonen».Detsomkometter,varfragmenteringogoppsplitting,sorgogmeirstigmatisering.Trua medpisk,lokkamedgulrot,tileinutanforskapforkleddsomfellesskap: Svennekallardettvangsflytting.
IdagerdetberrenokrefåfastbuandeigjeniMusken.Butikkenerhistorie,postennedlagd,menbrev ogpakkarblirlikevellevertemedrutebåtentildei tjueeinpostkasseneisjøhuset.Skulenvartstengdmed eitkommunestyrevedtaki2009,ettereinbetentstrid medlokalbefolkninga.Deisistefamilianeflytta,og Muskenvarteinstadforeldrefolkoghytteeigarar. Nokrefirehjulingarstårfortrafikkenlangsdeismale grusvegane.Derfinsteinbil,einambulanse,somkommunensendeettereidramatiskhendingdereinalvorlegsjukpersonmåttefraktastmedgravemaskinforå kunnekometilbåtoglegetransport.
Omsommarenogihelganestigfolketalet.Dåkjem deisomflytta,ellervartflytta,mensomikkjemista røtene,ellervilleitedeioppigjen.Formangesom ikkjelengerharadresseher,erMusken, Måsske,framleisheime.
«Bastard!Lausunge!»
SkulekameratarkallahanberreforSPED. Samepants everyday.
Dervarikkjeakkuratnokonakademiskkarriere ihorisonten.Brucevareingåverikgut,eingluping. Hanvarlærarensyndling.Hjelptetilpåbiblioteket. Sluktebøker.Menhanvarikkjeføddinnidet,tvert imot.Hanvarføddutanfor.Bøkenekomikkjetilå førehannokonstad,vartBrucefortald,deigjorde ikkjedetforsånnesomhan.Menhanskulleikkjeuroe seg,saeinavlæraranehans,detkomtilåordneseg medjobb,påbensinstasjonen,kanskje.
Omkveldane,heimepåStatenIsland,tenktehanpå nestemorgon.Påkorleishanskullekomesegforbi.
Spyttklysene.Hånlatteren.Knyttnevane.Ommorgonanesneikhansegutbakdøra.Håptehanikkjeskulle blioppdaga.HansprangmedrappestegbakhusrekkeneiSinclairAvenue,dukkaforkvartvindauge. Brucehaddeeihemmelegruteut:nedeibakgate,forbi detførstebusstoppet,forderstoddeiandreogventa pådenguleskulebussen.
Hanklartedetofte,menikkjealltid.Dåkunnedet blijulingfrånabogutane.
Bastard!Lausunge!
StatenIsland,NewYork,varennoeineigenplanet påandresidaavsundet,eitlysårunnaBrooklyn,ein galakseunnaskyskraparanepåManhattan.Menting varrasktiferdmedåendreseg.
Tilflyttingabegynteåskytefart.Husogvegarforsyntesegavskogogenger.
VendepunktetvaropningaavVerrazzano–Narrows Bridge,somknytteStatenIslandtilBrooklyn 21.november1964.BruavaroppkallaettersjøfararenogoppdagarenGiannodeVerazzanofråFirenze. Italiensk-ættanewyorkararflyttaoverihopetal.Det tettasegtilmedhus,langerekkermedpenefasadarog frisertehagar.
Verrazano-bruavarverdasstørstehengebruden gongen.Hotokfemåråbyggeogkostatreliv,ogho vartopnamedeintrafikkorksomaldriharløystseg opp.Dagenharsidanmarkertsjølveskiljetmellomfør ogetterpåStatenIsland,mellomgammalognytid.
StatenIslanderdeneineavdeifembydelaneiNew Yorkutanskyskraparar.Særlegdensørlegedelender Brucebudde,varframleislangt utepålandet dåhan varbarn.
«Heileøyaersomeinhage»,skreivHenryDavid Thoreau,denkjendenaturfilosofenogforfattaren, lengeførhanvarkjend.Aprikosanevar«storesom plommer».ThoreaukomtilNewYorkieitforsøkpåå fåfartpådenlitterærekarrieren.Ieitknaptår,i1843, buddehanpåStatenIsland,ogderheldthansegdet mesteavtida,utanomutfluktenetilforleggarane.Det vareidagsreiseåkomesegtilManhattanpådentida.
DeterinnbyggararpåStatenIslandsomsjølvhar kallabydelensinfor theforgottenborough ,deisom
harkjentsegneglisjerteognedprioritertetilfordelfor glitteretpåandresidaavsundet,påManhattan.
Glamourenfestarsegikkjeher,deistorestjernene somdetersåmangeavidennebyen,erfå.Staten IslandkanskiltemedatsongarenJoanBaezvartfødd her,seinareChristinaAguilera.GeorgeHarrisonfrå TheBeatlesbuddepåStatenIslandmedanhanfekk behandlingforkreft.KonatilKeithRichardsfråThe RollingStones,PattiHansen,somharslektiVesterålen,voksoppieinarbeidarklassefamilieikkjesålangt unnafamilientilBruce.Hovartmodellogflyttadåho varseksten,etterathoskalhablittoppdagaipølsebua tilfaren,bussjåførenAlfredHansen.
110LongfellowAvenuepåtoppenavStatenIsland erframleisdenmestberømteadressaidenminstberømtebydeleniNewYork.Ihagenbakdetdigrehuset varteiavdeimestkjendesceneneifilmhistoriaspelt inni1971,mafiabryllaupet,opningsscenaidenførste avGudfaren-filmane.Mangeavdeirikasteburidette området,medellerutanmafiapengar.
I1948opnadetsomskullebliverdasstørstesøppelfylling.
Avfalletfråmillionaravnewyorkararvartdeponert ieitstort,grøntogfugleriktvåtmarksområdevestpå øya.AvfalletvartfraktapålekterfrårestenavNew York,fråManhattan,Queens,BrooklynogBronx–ogdumpai«hagen»,påStatenIsland.Stankenvarav ogtilsåintens,særlegpåvarmedagar,athankjendest fleirekilometerunna,ogsåiSinclairAvenue,heime hosBruce,påandresidaavøya.
Førsti2001vartdeponietstengt,menberrefor
åopneigjeneithalvtårseinare.Detvarbehov foreinoppsamlingsplassforskrotetetterterroråtaket 11.september:Igjenvartlekteranetrekteoversundet. Dennegongenlastamedpulverisertbetong,stål,knust glas,møblar,klokker,datamaskiner–ogmenneskerestar–sekshundretusentonntilsortering.
Gardsbruk,grøneenger,villmark,digrelauvtre.
Brucehugsardenførstetidasomsomrar.Sola,skogane,fuglane.Nakneføterigraset.Hanhugsarmor somstårmedfiskestongapåstrandaiPrince’sBay, hanleikarisanden.SlikrammarBruceinnminnet avdeiførste,uskuldige,tryggeåra.Denførstetida hugsarhanslik,førhanvartstørre,førskulen,før mobbinga,førunganevartstorenoktilåforståat Bruceskildesegut.FørhanvartSPED.
Dåtrekkersomranesegtilbake.
Morvarsyttendåhogiftaseg.Planenvareigentlegathoogkjærastenskullegiftesegseinare,eineller annangongidenendelauseframtida.Menågifte segmedeingongkunnevereeitsmotthol,slikkunne Roger,kjærasten,sleppeåblisendtilVietnam-krigen. DeiflyttatileinlandsbyiUpstateNewYork,langtfrå StatenIsland.Hanfekksegeinjobb.
MedanhovargravidmedBruce,innleiaektemanneneitforholdtileinabokvinne.Såflyttahanut,over tilhenneogsonenhennar.HanheitteogsåBruce.
Morstodigjenåleine,skild,blakk,utanutdanning, oghohaddeingenstadåbu.Løysingavaråtamedseg Brucetilbaketilbarndomsheimensin,husetiSinclair Avenue.Derbuddemormor.
Dåhovarung,haddemormorflyttatilNewYork
foråutdannesegtilsjukepleiar.Homøtteeinmann. Deigiftaseg.Mendetvarikkjelovforgiftekvinner ågåpåsjukepleiarutdanninga,såhoslutta.Restenav livetjobbahosomufaglærtpleiar.Forjobbemåtteho. Mannenhennarutviklaalvorlegealkoholproblem,og hokunneikkjestolepåinntekterfråhan.
Brucesåglitetilmormor,fordetmestejobba honattevakterpådetlokalesjukehusetogsovom dagane.Nattevaktenevarbestbetalt,ogdeitrong pengane.BrucehugsarluktaavEstee-Lauder-parfymensomstrøymdeutfråsoverommethennar.For hanvarhofordetmesteeinfjernfigur.«Fråhenne», harBrucenotertieiavoppteikninganehanhargjort, «lærteegomhardtarbeid,ansvar,skuffelseogdød.»
Menhosørgdeformatpåbordet.
Morkjempamedsieigasorg,skamogindredemonar.Hovarisolert,låst,knaptferdigmedtenåraog haddealteinbagasjefullavtaptedraumar.
Hohaddeelskahestardåhovarjentunge,ogiein periodehaddehosineigenhest.Farenbygdeeinstall ihagen.Hointeressertesegforpoesiogmusikk,ogi ungdommenvarthooppsluktavbeatrørsla,denamerikanskelitteræremotkultureni1950-åra.Dettevar derimotikkjeinteresserforeldrahaddenokotilovers for.ForventningatilBarbaravarathoskulleblikone ogmor.Detvareinvanskelegoppvekstmedeinalkoholisertfar.Einarheittehaneigentleg.Hansnakka norsksombarn,mendetsluttahanmed.Såskiftahan namn.56årgammalgjekkhanbort.Pågravsteinen stårdetThomasE.Tellefsen.
Skammaoverdennorskebakgrunnengjekkiarv.
ForeldrahansvarimmigrantarfråNoregogsnakka
norskiheimeneitid.Mensågøymdedeibortaltsom haddemedgamlelandetågjere.Nordmennstodikkje høgtikursiNewYorkpådeiratid.Utover1920-åra voksdennorskeslumbyen«ØrkenenSur»frampåei søppelfyllingiBrooklyn.Bildetavnordmennenevart fargaavfortaptesjømennogimmigrantaruteavkurs.
DåBrucevartoårgammal,giftamorasegpånytt. Nimånaderetterpåkomveslesøstera,Leigh-Ann. Mendetgjekkberreeitparår,såsprakkekteskapet. Detsosialepressetforåfinnesegeinmannogbligift lågtungtpåeinslegemødrerpådennetida.Endåein stefarkominnibildetdåBrucevarisjuårsalderen, menogsådennegongenendadetmedutruskapog skilsmisse.
Familienpåmorssidaerfragmentert,rammaavtragediarogbrot,fattigdomogutanforskap.Detgår ogsåeiannalinjegjennomgenerasjonane,eipåtakeleg motstandskraftogevnetilåreiseseg,detpsykologar idagvilkalle resiliens .
Mormorvargiftmedeinvaldelegalkolikar,men oppdrogfirebarn,blantdeiBarbara,medanhojobba påsjukehuset.
Barbaravaskadigrehusfornokrefådollar.Etterat morhennardøydde,begyntehoåjobbesegopp.Først fekkhojobbikantinapåsjukehuset,seinaresomsjukepleiarassistentogEKG-teknikar.Etterkvarttokho viktigevervifagforeininga.
Veslesøstera,Leigh-Ann,utdannasegtilambulansearbeidarigodtvaksenalder.Hoengasjertesegfor mannensinieinkampforerstatning,oppreisingog respekt.Hanjobbapåambulanse11.september2001. Seinskadaneeralvorlege,hanerarbeidsuføroghar
storepustevanskar.Honåddeheilttilnasjonalforsamlinga,Kongressen,derhofekktalemannenogbrannmennenesisak.
OgBruce,detfarlausemobbeofferet,varteindag einbriljantakademikar.
