JULESONGBOKA

Julesongboka

u t va l v e d

Herb o rg KrĂĽkevik

Julesongboka Samlaget Oslo 2020

innhald 9 Å syngja i lag Forord ved Herborg Kråkevik

★

Del 1

Dei eldste julesongane 15 Folkefrelsar til oss kom 17 Draumkvedet 20 Eit barn er født i Betlehem / Et barn er født i Betlehem 25 Jeg synger julekvad / Eg synger julekvad 29 Et lite barn så lystelig / Eit lite barn med frydeskrik 33 Det hev ei rosa sprunge 35 Mitt hjerte alltid vanker / Muv vájmmo álu uhtjat / Mun syđän sielä kulkkee 42 Her kommer dine arme små / Her kjem me, dine arme små 46 I denne søte juletid / I denne søte joletid 51 Å du heilage

Del 2

Dei som samlar oss 54 No tenner vi det første lys / Nå tenner vi det første lys 56 Sancta Lucia / Santa Lucia 58 Nå tennes tusen julelys / Sjå tusen julelys blir tent 61 Å kom nå med lovsang 64 Det lyser i stille grender 66 Julekveldsvisa 68 Jeg er så glad hver julekveld / Eg er så glad kvar julekveld 72 O helga natt / Hellige natt 78 Deilig er jorden / Fager er jordi / Hávskilea eanan 82 Glade jul / Glade jol / Aavoes jåvlh / Stille natt 88 En krybbe var vuggen / Ei krubbe var vogga

92 Deilig er den himmel blå (De hellige tre konger) / Fager er den himmel blå

Del 4

98 Det kimer nu til julefest

136 Og reven rasker over isen

100 Romjulsdrøm

140 Så går vi rundt om en enebærbusk

Dansen om juletreet

144 Jeg gikk meg over sjø og land Del 3

Dei som ikkje må gå i gløymeboka

104 I Kong Davids stad eingong / I Kong Davids by det skjedde 106 Kimer, i klokker

1 46 O, jul med din glede / Å, jul med di gleda 151 Du grønne, glitrende tre, goddag / Du grøne, glitrande tre, goddag 156 På låven sitter nissen 158 Musevisa

108 Fra fjord og fjære 112 No koma Guds englar 116 Kling no klokka

Del 5

Dei nye julesongane

118 Nu vandrer fra hver en verdens krok

164 Vi tenner våre lykter

120 Sæle jolekveld

167 Den fattige Gud

123 Kaldt og myrkt og lite sol

169 Nordnorsk julesalme

126 Joleklokker yver jordi

172 Tenn lys

132 Jultiggarvise

174 Den store stjerna 177 Josefs julevise

Del 6

Songar frå Juleroser

179 En stjerne skinner i natt

228 Maria på veg

182 I en natt

232 Hvilken engel vil trøste dem

184 Himmel på jord

236 Alt det som skinner

189 Djupaste mørker ligg over jord

240 Almmiráidu / Himmeleraiden

191 Stjernesludd

244 Gled deg

196 Det var eingong julesong

248 Vinterens gåte

198 Himlen i min famn

204 Desemberbarn

253 Midt i mørke midnattstime Etterord ved Jan Inge Sørbø

208 Jul i Svingen

★

212 Viss eg var ein julekonge

259 Kjeldeoversikt 264 Bildeliste

216 Selmas sang

267 Litteraturliste

220 Fire roser uti snøen

269 Register

210 Her i denne stova

Å syngja i lag Åtte hender hektet sammen til en ring om stort og smått. Herregud – om hele vide verden hadde det så godt, skriv Einar Skjæraasen om familielivet – på ein god dag – men desse hendene kan òg vera hekta saman omkring eit juletre der dei fire eller fleire går syngjande omkring. I harde stunder gjer det godt å syngja i lag, og i gode stunder gjer det oss kanskje endå gladare? Mange av oss har kjent varmen frå ein fellessalme i ei minnehøgtid eller høgtidskjensla frå «Ja, vi elsker» på 17. mai. Endå tydelegare vert verdien av å kunna syngja ein song saman når kata­strofen rammar oss, som den gjorde her i Noreg 22. juli 2011. Fyrst song Utøya-­offera «Til ungdommen» for å halda motet oppe i helvetet dei var i, og sidan song heile N ­ or­eg den same songen som trøyst. Felles for desse stundene er at me kan litt av songane, men ikkje det heile. Me assosierer noko med dei, har kanskje høyrt dei i barndommen vår og kjenner oss knytte til orda og tonane. At me har denne felles tilknytinga til songar, er noko som ikkje kjem av seg sjølv. Det er noko me har med oss, enten fordi me hadde foreldre som lærte oss songane, eller lærarar på skulen eller andre vaksne som overleverte tradisjonen med å syngja i lag til oss. Slik er det òg med mange av julesongane våre, og den som vel er best overlevert i tida vår, er «Deilig er jorden», som òg vert sungen i gravferder, og som er vorten ein slags moderne protestsong mot verdas skeive gang og ei trøyst for svært mange. Nokre av dei andre kjære julesongane våre held på å gå i gløymeboka, i alle fall kan dei fleste av oss berre fyrste verset på mange av songane. Då vert turen omkring juletreet veldig kort. Utan påminningar om julesongskatten vår forvitrar han og forsvinn inn i krinsane til dei spesielt interesserte.

9

Ein song som «Kling no, klokka», til dømes, lærte eg alle versa av på skulen då eg var lita. I dag er det ikkje så mange born som kjenner han. No er det ikkje sikkert at desse borna set seg ned og puggar teks­ ten med denne boka i handa, men denne samlinga er meint som ei oppmuntring til å setja seg inn i julesongskatten, og skal vera ei bok der vaksne og born kan gå og finna den julesongen dei leitar etter, både notane og teksten. Songane er valde ut i Juleroser si ånd: Målet er å ta vare på det gamle gullet og vera med på å skapa nye skattar. Me har valt ut eldgamle, litt nyare og heilt fers­ke julesongar som me håpar skal fylgja oss framover, men slikt er det umogeleg å spå om. Arbeidet med denne boka har lært meg at det er historia sin gang og engasjementet til einskildmenneske som avgjer om ein song vert folkeeige, i tillegg til kvaliteten på teksten og melodien. Juleroser presenterer kvart år ein nyskriven julesong, og i siste kapittelet i denne boka kan de lesa meir om desse songane og om heftet. Til slutt i boka presenterer me eit etterord av Jan Inge Sørbø, der han set oss inn i historia til julesongane og kva dei tyder for oss. Å syngja julesongar handlar ikkje berre om å ta vare på songskatten vår eller å hegna om den nasjonale arven – det er òg å vera del av noko større: Når born og vaksne går rundt juletreet og syng i ei lita norsk bygd, tek dei del i ein tradisjon som høyrer heime mange stader i verda. Svært mange av julesongane våre kjem frå andre land, og når me til dømes syng «Å, kom nå med lovsang» og kjenner at denne er vår, så gjer dei akkurat det same i England med «O Come, All Ye Faithful», eller i Italia med «Adeste Fideles». Det å syngja i lag er óg noko som skapar band til andre kulturar, til mindre effektiviserte og individualiserte samfunn enn vårt, der songtradisjonen framleis står like sterkt som den gjorde hjå oss i lang tid. Me må ikkje slutta å syngja saman, då mistar me noko som har gjort oss godt i hundrevis av år! Med denne boka håpar eg de vil finna fram til mange songar å syngja i lag kvar advent og jul, og at de finn glede og til­høyrsle i denne songskatten! Kjærleg helsing

10

takk til Nasjonalbiblioteket, Liv Kreken, Anne Jorunn Kydland, Anders Aschim, Oddgeir Bruaset, Åge Brunvoll, Judith Møller Hjelmeseth, Stig Wernø Holter, Åge Haavik, Tove Kragset, Oda Malmin, Laila Mjøs, Håkon Remøy, Jan Inge Sørbø, Sverre Tusvik, Sylvi Vinnes, Ann-Mari Volden og Terje Aarset.

11

Del 1

Dei eldst e j ulesonga ne

Folkefrelsar, til oss kom Dette er den eldste kristne salmen me kjenner til, heilt frå starten av tidsrekninga vår. Han er skriven ned av biskopen av Milano, Ambrosius, før år 397. Ifylgje Augustin sine «Bekjennelser» vart salmen skriven då Ambrosius og den kristne kyrkjelyden hans okkuperte kyrkja for å hindra keisarmakta i å halda arianske gudstenester der. Dei song salmar som biskopen deira skreiv til dei for å halda motet oppe, og etter kvart byrja soldatane utanfor å syngja med. Til slutt gav keisarmakta opp kravet sitt.

Folkefrelsar, til oss kom Tekst: Ambrosious før 397 Folkefrelsar til oss kom

Omsetjing: Bernt Støylen 1905 T: Veni, redemptor gentium 300-tallet Melodi: Einsledeln ca. 1120/ Erfurt 1524

O: Bernt Støylen 1905 M: Einsledeln ca 1120/ Erfurt 1524

# & 44 œ

Em

D

œ

œ

G

œ

Fol - ke - frel - sar,

5

D/F #

#

& œ

Hei

-

œ

Em

le

ver

œ

-

œ

di

Am

œ

Am

Bm

Em

til

oss

kom,

œ œ œ

Bm

œ

fødd

Em

œ œ ˙

und - rast

˙

på

C

œ

kvi

D

œ.

œ

av

møy

Am

D

du

œ

œ

j œ œ

Am

så

-

i

Am

leis

ko

B

Em

ma

må.

œ œ œ -

Folkefrelsar, til oss kom, fødd av møy i armodsdom! Heile verdi undrast på kvi du såleis koma må.

Du som er Gud Fader lik, ver i vanmakt sigerrik! Med din guddoms velde kom, styrk oss i vår armodsdom!

Herrens under her me ser, ved Guds Ande dette skjer. Livsens ord frå himmerik vert i kjøt og blod oss lik.

Klårt di krubbe skina kan, ljoset nytt i natti rann, naud og natt til ende er, trui alltid ljoset ser.

Utan synd han boren er som all synd for verdi ber. Han er både Gud og mann, alle folk han frelsa kan.

Lov og takk, du Herre kjær, som til verdi komen er! Fader god og Ande blid, lov og takk til evig tid!

Frå Gud Fader kom han her, heim til Gud hans vegar ber, ned han fór til helheims land, oppfór til Guds høgre hand.

15

˙

ar - mods - dom!

G

œ

œ

G

˙

Draumkvedet Når me leitar oss så langt tilbake som til Ambrosius på 300-talet, kjem me òg forbi den songen som vert rekna for å vera den eldste me kjenner med juletema i Noreg, nemleg «Draumkvedet». Songen handlar om ein mann som legg seg til å sova på sjølvaste julaftan, og som vaknar trettandedagen og dermed går glipp av heile julefeiringa. Lenge før Noreg vart kristna, feira dei midtvinterblot eller midtvinterdagen, som var den norrøne måten å feira jul på. Denne feiringa fell på den fyrste fullmånedagen etter vintersolkverv. «Draumkvedet» skildrar draumen til ein mann i kristne tider: Han drøymer om både Jesus, Djevelen og dødsriket, men med norrøne innslag. «Draumkvedet» vart munnleg overlevert og derfor fyrst nedskrive i seinare tider. Det finst mange ulike skriftlege kjelder til kvadet, og me har fått forskingsbibliotekar Liv Kreken frå Nasjonalbiblioteket til å setja saman ein versjon der fleire kjelder og samlarar er representerte. Ikkje alle tekstvariantar og melodiar passar saman. Me har valt å trykkja ein av dei mest kjende melodiane til verket, men andre melodivariantar til «Draumkvedet» er godt dokumenterte i balladeprosjektet hjå Norsk visearkiv og Nasjonalbiblioteket, og melodiar som høver til ulike tekstfragment av «Draumkvedet», kan ein blant anna finna i Norske middelalderballader – Melodier, bind 1 som vart utgjeve i 2011.

Draumkvedet Draumkvedet

tekst: Sjå informasjon etter songen. Melodi: Trad.

b & b 43 œ œ œ œ Ja

b &b œ

5

kve

vi

œ #œ œ

um

en

O

du

-

ly

nœ

lav

œ. œ -

e

œ. œ œ.

eg

kve - a

œ.

œ ˙

œ J

kann,

eg

œ.

Åk - ne - si

som

Ja vi du lye eg kvea kann, eg kve um dei nyte Drengjir eg kve um en Olav Åknesi som sovi heve så lengje. – Månen skine å Veginne fedde så víe. – Eg la meg ne um Joleftanen sterke Svevnen fekk, eg vakna kje fyrr um Trettandagjen då Fokkje i Kyrkja gjekk. – Månen skine å Veginne fedde så víe. – Presten stende på Predikstolen legg ut Tekstinne síne, Olav han stende fyr Kyrkjedynni fortel utav Draumanne sine. – Månen skine å Veginne fedde så víe. –

17

T/M: Trad.

œ

œ œ œ

œ kve

um

œ œ. so

-

dei

ny

œ œ

vi

-

œ

te

Dren - gjir

œ œ

he - ve

œ

så

œ

˙

len - gje.

«Æg hæv vøri upette me Skjy Neat paa Havsens Bonnar Den som mine Fotspor ska fygje Han lær kje a’ blie Munnar. Gjængje saa hæv e Gjæddarbroe O tost ‘ponde Skye hange Aa vassa saa hæv eg Vaassemyrane Vægane faldt saa vrange Saa kom Færi Noratte den tyktes meg væra verst Fyri rei Grutte-Graaskjeg alt paa sin svarte Hest.

‰ œ J

eg

Saa vaagnede jeg den Trettende omtrent ved Midnatstid aa Gud bevare En og Hver for at vandre i saadan Tid – Dæ va Olaf Aakneson som sove hæve saa længje –

Saa kom Færi Sonnatte den tyktes meg vera best Framste rei Sante Sælemekkjel og dernæst Jesum Krist. De va Sante Sæle Mekkjel han bles [i] Luen den Lange Dei ska fram all[e] Sjæline fe Dommen skaa dei gange

Saa vaagner jeg om Trettandagjen af den lange Søvne det er en Sjælefristelse at falde i saadan Drømme.

Eg æ nok den einaste, som sterke Svevnen fanga, som den enlig Fugl på Kvist i Fugleburi fanga.

Vers 1–3: Oppgjeven tittel: Draugkveen.

Vers 9: Oppgjeven tittel: Draugkveen. ­

Oppskrift av Sophus Bugge i 1857 etter

Oppskrift av Sophus Bugge i 1857 etter

Anne Targjeisdotter Skålen, Mo, Telemark.

Anne Targjeisdotter Skålen, Mo, Telemark.

Vers 4–5: Oppgjeven tittel: Draumkve.

Vers 10–11: Oppgjeven tittel: Draumekvæi.

­Oppskrift av Jørgen Moe i 1847 etter Anne

­Oppskrift av Magnus Brostrup Landstad i

­Ånundsdotter Lillegård, Eidsborg, Telemark.

slutten av 1840-åra etter Maren Olsdotter

Vers 6–8: Oppgjeven tittel: Stumper af Draum-

Ramskeid, Brunkeberg, Kviteseid, Telemark.

kvædet. Oppskriven av Hallvard ­Gunnleikson Heggtveit ca. 1870 etter ukjend songar, ­Brunkeberg, Kviteseid, Telemark.

18

Eit barn er født i Betlehem Tekst: Latinsk 1300-talet Omsetjing: Bernt Støylen 1905

Et barn er født i Betlehem T: Puer natus in Betlehem 1300-t O: N.F.S. Grundtvig 1820 Nynorsk T: Bernt Støylen 1905 M: Fra middelalderen

Melodi: Frå mellomalderen

b & b 46 œ

Gm

b &b ˙

5

Gm

barn barn

er er

født født

i i

F

G m D sus4

seg seg

Je - ru Je - ru

œ ˙

gle - der fry - dar

œ

œ ˙

˙

Et Eit

F

œ

˙

D

-

Bb

Eb

˙

Bet Bet

Gm

#œ ˙

-

œ ˙

le - hem, le - hem, F

œ

sa - lem.

Bb

œ i i

Eb

˙

C m F sus4

Bet Bet

-

Dm

˙

Hal - le

-

œ ˙

lu - ja!

œ ˙

Gm

Hal - le

Eb

b & b bb œ

4

Et Eit

œ

gle - der fry - dar

Ab

œ.

seg seg

C

nœ

œ

barn barn

er er

œ J

Je Je

-

œ.

født født

B bm

Eb

œ œ œ

-

Nå No

D

Gm

˙.

#œ

˙

lu - ja! lu - ja!

T: Puer natus in Betlehem 1300-tallet O: N.F.S. Grundtvig 1820 Nynorsk T: Bernt Støylen 1905 M: Folketone fra Øystre Slidre B bm

j œ

Fm

œ Œ œ

le - hem. le - hem.

œ ˙

- sa - lem. er Hal født - le - lu - ja! Hal - le Et barn i Betlehem

Melodi: Folketone frå Øystre Slidre

b & b b b 43 œj

˙.

œ

C m6 G m/D

˙

œ

Bb

F

œ

i i

C

‰

œ nœ

Bet - le - hem, Bet - le - hem,

‰

ru - sa - lem. ru - sa - lem.

j œ

i i

j œ œ œ n œ œ

Cm

Hal - le - lu Hal - le - lu

20

œ J

Fm

-

ja! ja!

œ

C7

œ

Fm

‰

œ

Bet - le - hem. Bet - le - hem.

j œ

B bm

Nå No

j œ œ nœ œ. C

Hal - le - lu Hal - le - lu

j œ

Fm

- ja! - ja!

Et barn er født i Betlehem T: Puer natus in Betlehem 1300-tallet O: N.F.S. Grundtvig 1820 Nynorsk T: Bernt Støylen 1905 M: Ludvig M. Lindeman 1871

Melodi: Ludvig M. Lindeman 1871

#4 & 4œ

G

œ

Et Eit

4

#

D

& œ

œ

gle - der fry - dar

C

Bm

œ

seg seg

barn barn

er er

Em

A sus4

œ

Je Je

œ

œ

-

œ.

ru ru

G

D

œ

œ.

født født A

-

i i

j œ œ

Hal Hal

œ.

-

le le

-

j œ œ

lu - ja! lu - ja!

i i

Bet Bet

G

œ

Hal Hal

G

œ.

œ

le - hem, le - hem,

D7

œ

D

j œ œ

-

Bet Bet

D

sa - lem. sa - lem.

G

G/D

le le

le - hem. le - hem.

D7

˙

-

-

j œ œ G

˙

-

lu lu

-

˙.

ja! ja!

Eit barn er født i Betlehem, i Betlehem. No frydar seg Jerusalem. Halleluja, halleluja!

Han sjølv, som er Guds eige Ord, Guds eige Ord, han kom i kjøt og vart vår bror. Halleluja, halleluja!

Her ligg han i eit krubberom, eit krubberom, men rår med evig herredom. Halleluja, halleluja!

Ein gong vi vert vår Herre lik, vår Herre lik. Han leier oss til himmerik. Halleluja, halleluja!

Men okse der og asen stod, og asen stod, og såg den Gud og Herre god. Halleluja, halleluja!

For joletid med gledebod, med gledebod, skal Herren evig ære få. Halleluja, halleluja!

Tre kongar kom frå Austerland, frå Austerland, gull, røykjels, myrra gav dei han. Halleluja, halleluja!

Treeining Gud, vi lovar deg, vi lovar deg, for frelsa no og æveleg! Halleluja, halleluja!

Han boren er forutan mann, forutan mann, og av Maria føddest han. Halleluja, halleluja!

21

œ Nå No

Et barn er født i Betlehem Tekst: Latinsk 1300-talet Omsetjing: N.F.S. Grundtvig 1820 (v. 4–5 eldre omsetjing)

Et barn er født i Betlehem, i Betlehem. Nå gleder seg Jerusalem. Halleluja, halleluja!

Nå all vår nød og sorg er bøtt, vår sorg er bøtt, oss er i dag en Frelser født! Halleluja, halleluja!

En fattig jomfru satt i lønn, hun satt i lønn, og fødte himlens kongesønn. Halleluja, halleluja!

Han selv som er Guds eget Ord, Guds eget Ord, han kom i kjød og ble vår bror. Halleluja, halleluja!

Hun la ham i et krybberom, et krybberom. Guds engler sang med fryd derom. Halleluja, halleluja!

Guds kjære barn vi ble på ny, vi ble på ny, skal holde jul i himmelby. Halleluja, halleluja!

Men okse der og asen stod, og asen stod, og så den Gud og Herre god. Halleluja, halleluja!

Lov, takk og pris i evighet, i evighet, den hellige Treenighet! Halleluja, halleluja!

Fra Saba kom de konger tre, de konger tre, gull, røkels, myrra ofret de. Halleluja, halleluja!

22