I S L A N D S K E
VOT TAR
Vettlingabok.indb 1
24/06/2021 15:07
Vettlingabok.indb 2
24/06/2021 15:07
Guðrún Hannele Henttinen
I S L A N D S K E
VOT TAR 25 tradisjonelle mønster
Samlaget
Vettlingabok.indb 3
24/06/2021 15:07
Originaltittel: Íslenskir vettlingar 25 nýjar útfærslur á gömlum mynstrum © Guðrún Hannele Henttinen 2020 Vaka-Helgafell Reykjavík 2020 Vaka-Helgafell er ein del av Forlagið ehf. www.forlagid.is © norsk utgåve: Det Norske Samlaget 2021 www.samlaget.no Redigering: Oddný S. Jónsdóttir / Forlagið Formgiving og ombrekking: Alexandra Buhl / Forlagið Foto: Gígja Einarsdóttir, s. 6 Guðrún Hannele Henttinen, s. 10 Einar Einarsson (1903–1962) ©Ljósmyndasafn Reykjavíkur, s. 13 Ásgrímur Ágústsson © Minjasafnið á Akureyri Teikningar: Anna Cynthia Leplar Omslag norsk utgåve: Laila Mjøs Omsetjing til norsk: Aud Søyland Typografi norsk utgåve: ord & form, Gudbrand Klæstad Trykkeri: Scangraphic Printed in Poland ISBN 978-82-340-0634-0
Vettlingabok.indb 4
24/06/2021 15:07
INNHALD Forord | 7
Ei kort historie om strikking på Island | 9
Husflidsmuseet på Blönduós | 13
Björk | 37
Lára | 49
Erla | 57
Hildur | 69
V ala | 77
Drífa | 85
Freyja | 93
Ása | 103
Lóa | 115
Svala | 123
Halla | 131
Gríma | 139
Birta | 147
Tinna | 157
Salka | 165
Harpa | 173
Hrefna | 181
Edda | 189
Lilja | 199
Bára | 207
Kría | 215
Saga | 225
Sóley | 233
Sunna | 245
Rúna | 253
Garnforslag | 269
Vettlingabok.indb 5
Strikketeknikk | 17
Bibliografi og registreringsnummer | 271
Takk | 272
24/06/2021 15:07
Vettlingabok.indb 6
24/06/2021 15:07
|7
F ORORD Eg har lenge vore interessert i vottar, og viss nokon har vakre vottar, legg eg straks merke til det. Vottane har først og fremst i oppgåve å halde hendene varme, men utsjånaden er òg viktig. Fint strikka vottar med vakre mønster, strikka i godt garn, er gjenstandar som ein kan ha glede av lenge. I Husflidsmuseet på Blönduós er det bevart allslags handlaga skattar, og der fann eg vottane som er i denne boka, 25 vakre og interessante vottepar. Eg er uendeleg takksam overfor Elín S. Sigurðardóttir, leiar for samlinga, for det gode samarbeidet. I boka er det bilete av dei opphavlege vottane i samlinga, og etter kvart bilete følgjer oppskrifter som er tilpassa tynt ullgarn og pinnar nr. 2–2,5. Til inspirasjon er det også bilete av vottane i forskjellige fargar. Eg har lagt vekt på å ta med eit variert utval av vottar, både med tanke på strikketeknikk og mønster – vottar som er høvelege for nybyrjarar og for røynde strikkarar. Mønsterstrikking med to fargar særmerkjer på mange måtar islandske vottar, men teknikken kan brukast på mange ulike måtar, med ulike mønster på handbak og love, same mønster på heile vottebladet, med vrangbord eller glatt mansjett, med innstrikka tommel, tommelkile på innsida av votten eller frå sida, med kile ovanfor tommelen eller utan kile. Eg har òg teke med to einsfarga vottar med holmønster og to fingervottar. Tanken er at alle skal kunne finne noko i boka som dei synest er bryet verdt å strikke. Boka har vorte til over lang tid, og mange har vore med og lagt hand på verket. Det starta med ei idémyldring saman med Cindy. Hennar framlegg og oppmuntring har vore heilt uvurderleg. Boka hadde ikkje vorte til utan samarbeidet med Elín i Husflidsmuseet på Blönduós. Dessutan var nokre flinke strikkarar til stor hjelp: Guðný, Margrét, Rannveig og Sonja. I tillegg strikka Cindy eitt par. Hjarteleg takk, alle saman! Fotograf Gígja Einarsdóttir har æra for ein stor del av boka fordi ho tok alle bileta. Takk for det skarpe blikket ditt, Gígja!
Vettlingabok.indb 7
24/06/2021 15:07
8 | Islandske vottar
Modellane Elín Eva Karlsdóttir og Lamie Panduleni takkar eg hjarteleg for godt samarbeid. Særleg takkar eg Elín Eva, dotter mi, for å ha teke oppgåva som stylist og gjort det så bra, og for å ha synt tolmod med mor si i alt fotograferingsarbeidet. Redaktør Oddný S. Jónsdóttir, formgivar Alexandra Buhl og teknisk redaktør Kirsten Pedrosa fortener alle ein stor takk for sin del av arbeidet med boka. Sist, men ikkje minst vil eg takke den kjære mannen min, Karl Alvarsson, som har støtta meg i arbeidet med dette verket, slik resten av familien òg har gjort.
Eg ønskjer deg gode strikkestunder! Guðrún Hannele Henttinen
Vettlingabok.indb 8
24/06/2021 15:07
|9
OM STRIKKING PÅ I S L A N D Det blir sagt at strikkekunsten kom til Island med handelsmenn frå Nederland, England eller Tyskland i første del av 1500-talet. Truleg har islendingar òg lært strikkekunsten før han vart vanleg i andre nordiske land. Det eldste strikka plagget som er bevart på Island, er ein vott som vart funnen under ei arkeologisk utgraving på Stóra-Borg under Eyjafjöll på sørkysten av Island. Votten er truleg frå første del av 1500-talet. Han er glattstrikka i kvinne- eller liten mannsstørrelse. Det var eit lykketreff å finne ein slik vott, for plagg av ull og andre tekstilar er forgjengelege. Dei er laga for å brukast og slitast ut, og deretter vart garnet nytta om att så lenge som mogleg. Folk såg heller ingen grunn til å ta vare på strikka kvardagsplagg, og derfor finst det få plagg som kan fortelje soga om strikkekunsten. Vi veit at strikking snart vart ein allmenn kunnskap i heile landet. Strikkekunsten hadde den fordelen framfor veving at han var lettare å lære seg, utstyret var mykje enklare, og arbeidet trong ikkje mykje plass. Det var òg raskare enn nålebinding, som islendingane før brukte når dei laga vottar. Strikking vart ein del av arbeidet med ulla, eit arbeid dei gjorde i mørketida eller mellom andre gjeremål. Alle som kunne, var med og strikka vottar: kvinner, menn og barn. Dei strikka klede til huslyden og deretter for sal, til inntekt for familien. Derfor nytta dei stundene godt og greip til strikkepinnane når dei hadde ei ledig stund, jamvel når dei var ute og gjekk mellom gardane eller når dei gjette. Det er sagt at ein kunne møte strikkande folk langs vegen fram til 1900-talet. Til å begynne med brukte dei berre glattstrikk, slik som på votten frå StóraBorg. Han var strikka rundt på det vi kallar strømpepinnar. På 1700-talet, begynte ein òg å strikke vrangt. Vanlegvis strikka ein plagg av garn i dei naturlege fargane til islandsk saueull, men vi har òg funne vestfjordske vottar som er strikka i andre fargar, og som skal vere frå slutten av 1800-talet.
Vettlingabok.indb 9
24/06/2021 15:07
Vettlingabok.indb 10
24/06/2021 15:07
Om strikking på Island | 11
Strikka vottar, sokkar og andre plagg vart viktige eksportvarer på 1800-talet. Mest vottar vart det eksportert i året 1806, med over 280 000 par. På den tida var folketalet rundt 100 000. For å klare å produsere så mykje måtte folk arbeide på akkord, og det var gjerne fastsett kor mykje innbyggjarane skulle strikke på ei veke. Flittige kvinner kunne for eksempel strikke eitt sokkepar kvar dag eller karde og spinne garn til éin sokk og strikke han på ein dag. Barn ned i åtteårsalderen skulle strikke for eksempel to sjøvottepar kvar veke. Karar fekk ofte i oppgåve å strikke av den grovaste ulla, medan kvinnfolka strikka av fin ull og utførte finare arbeid, som mønsterstrikking. Det er jamvel fortalt om gjester som vart bedde om å strikke, fordi det var dårleg folkeskikk å sitje gjerandslaus. Erfarne strikkarar har nok hatt si grunnoppskrift til vottane og har skaffa seg mønster etter behov. Nye mønster vart truleg utveksla mellom folk eller gardar på forskjellige vis. Dersom det kom ein gjest med eit strikka plagg med eit ukjent mønster, teikna ein det gjerne av. Slike mønsterbøker har sjølvsagt gått i arv, og nye mønsterbøker har kome til frå utlandet. Seinare kom det bøker og tidsskrift med oppskrifter eller mønster. Også kvinneskulane, som vart etablerte i siste del av 1800-talet, har tvillaust hatt stor påverknad på kva som vart strikka. Særleg i Vestfjordane vart det tradisjon for å strikke vottar. Det er fortalt at denne tradisjonen heldt seg til slutten av 1800-talet. Han var særprega av fargerike mønsterbordar øvst og nedst på vottane, såkalla «laufaviðarbordar» («lauvtrebordar»). Den populære åttebladrosa har vi funne på islandske vottar langt tilbake, og truleg har norske selbuvottar kome hit til lands. Mønstera med åttebladroser er ulike, og strikkarar har kanskje laga sine eigne versjonar, men åttebladrosa er eit kjent mønster frå mange land. Det er få opplysningar å finne om mange av vottane i boka, og vi veit ikkje om mønstera er laga av strikkarane sjølv, eller om ideane har kome annan stad ifrå. Oppskrifter og mønster reiste ofte vidt omkring, og omgrepet formgiving eksisterte ikkje på den tida. Vi veit likevel at folk spesialiserte seg i å strikke bestemte vottemønster som dei utførte på sin måte.
Vettlingabok.indb 11
24/06/2021 15:07
Vettlingabok.indb 12
24/06/2021 15:07
| 13
HUSFLIDSMUSEET PÅ B L Ö N D U Ó S Soga om Husflidsmuseet på Blönduós – Heimilisiðnaðarsafnsins á Blönduósi – starta på 1970-talet, då museet vart etablert takka vere eit samarbeid mellom lokale kvinneforeiningar i området. I 1976 vart museet formelt opna for publikum. Den gongen heldt det til i ein gammal låve og eit fjøs som tilhøyrde kvinneskulen på Blönduós. Men snart vart husværet for lite, og i 2003 opna eit nytt og større museum i tilknyting til den gamle bygningen. I Husflidsmuseet finst alle dei opphavlege vottane som oppskriftene i denne boka byggjer på.
Vettlingabok.indb 13
24/06/2021 15:07
14 | Islandske vottar
ISL A N DSK U L L I ullutstillinga til Husflidsmuseet kan vi sjå korleis ulla blir behandla, frå sauen blir klipt til plagget er ferdig. Museumsgjester kan kjenne på ulike typar ull og føle skilnaden på dekkhår og botnull, som særkjenner den islandske ulla. Botnulla, som er finare og mjukare, er nærast skinnet, medan dekkhåra er lengre og grovare og ligg ytst. Før skilde dei botnulla frå dekkhåra for hand, eller «tok av det øvste», som dei sa. Av begge slag vart det spunne garn, og i museet kan vi sjå vakre sjal som er laga av anten dekkhår eller botnull. Garnet er handspunne og svært fint, og kvar garntype – både av dekkhår og botnull – har sitt særpreg og er vakkert på sin måte. I samlinga er mange andre gjenstandar laga av ull, til dømes vottar både i totrådsstrikking og anna mønsterstrikking, og grove arbeidsvottar.
H A L L D ÓRUS T OFA I samlinga er det ei særskild avdeling, Halldórustofa, oppkalla etter Halldóra Bjarnadóttir (1873–1981). Ho var ei ivrig talskvinne på tekstilområdet og arbeidde utrøytteleg for kvinners kultur og utdanning på 1900-talet. Halldóra vart ferdig med lærarutdanning i Noreg i 1899 og arbeidde som lærar i Reykjavík og Noreg. Seinare vart ho skulestyrar ved barneskulen i Akureyrir. Ho sørgde for at handarbeid vart ein del av det grunnleggjande pensumet både i barneskulen og i ungdomsskulen over heile landet. Halldóra vart rådgivar i tekstilhandverk, og til denne oppgåva fekk ho støtte over statsbudsjettet frå 1924 til 1955. I 1946 starta ho ein ull- og tekstilskule på Svalbarð i Eyjafjörður og styrte skulen i ni år. I tillegg var ho redaktør for tidsskriftet Hlín («Lin») i nesten eit halvt hundreår.
Vettlingabok.indb 14
24/06/2021 15:07
Husf lidsmuseet på Blönduós | 15
Halldóra arbeidde òg med å ta vare på kunnskap om gamle materiale og metodar, utvikle nye teknikkar og ikkje minst auke verdien av islandsk ull. I første halvdel av 1900-talet stod ho for nokre utstillingar rundt omkring i landet. Der vart det vist fram tekstilarbeid og lagt vekt på å vise dei mange moglegheitene for å lage ting av islandsk ull. Mellom anna viste dei fram vovne stoff, strikka vottar, ullsokkar og sjal. Halldóra samla eit utval av alle slags tekstilar som enno finst i samlinga ved museet. Halldóra budde dei siste åra sine på Blönduós og testamenterte tinga sine til Husflidsmuseet, der dei er utstilte i Halldórustofa.
U T ST I L L I NG A R I M USE E T I museet er det mange faste utstillingar, mellom anna ei utstilling av broderi, folkedrakter og ull. Kvar sommar er det også særskilde utstillingar der samtidige formgivarar og tekstilkunstnarar får høve til å vise fram mangfaldet av islandsk handverk og formgiving. Eit besøk på museet gir godt innsyn i islandsk tekstilsoge, ikkje minst handverk av islandske kvinner. Ulla er voven saman med islandsk kultur og soge, og i samlinga er det mange verdfulle gjenstandar. Mellom anna er det mange handstrikka vottar som er strikka av fint, handspunne garn og er førebilete for oppskrifter på vottar i denne boka.
Vettlingabok.indb 15
24/06/2021 15:07
Vettlingabok.indb 16
24/06/2021 15:07
Vettlingabok.indb 36
24/06/2021 15:07
| 37
BJÖRK Desse vakre vottane kjem frå Halldórustofa på Husflidsmuseet, men vi veit ikkje kven som har strikka dei. Vottane er strikka i ein brun botnfarge med lysgrå mønsterfarge. Vrangborden er einsfarga, loven og handbaken har rutemønster med ei åttebladrose midt på handbaken. Tommelkilen stikk ut frå sida av vottane. Smårutete mønster er ofte lette å lære, og derfor er det ganske greitt å strikke desse vottane.
Vettlingabok.indb 37
24/06/2021 15:07
Vettlingabok.indb 48
24/06/2021 15:08
| 49
LÁRA Desse vottane har ei anna utforming enn dei andre vottane i boka. Vottane kjem frå Halldórustofa og vart registrerte i 1961. Dei kjem frå Múlasýsla og synest å vere spesielle for Aust-Island. Sigrún Blöndal ved husmorskulen på Hallormsstaður lét nybyrjarar strikke slike vottar. Dei er strikka i to fargar: raudbrunt og kvitt. Mansjetten har tradisjonelt holmønster som dannar bølgjer. Mønsteret held fram oppover handa, men der har det vekselvis lyse og mørke langsgåande striper. Dette arbeidet er litt vanskeleg og seint, men teknikken gir vottar som er både vakre og uvanlege.
Vettlingabok.indb 49
24/06/2021 15:08