Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 1
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 3
Einar Økland
FOTGJENGAR MED FOTNOTAR Småprosa
Samlaget Oslo 2013
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 5
Innhald* Pluss minus 1963–2013 11
I. TIL SINE TIDER OG SOM DET ER 19 Bussen frå Ulvik 21 (Ulvik Poesifestival Program 16.–19. sep. 2010) Lesarbrev 23 (Håvard Nilsen (red.): Frihet og klasse. Tekster til Dag Østerberg. 2008) Utkast til referat 29 (Prolog til lansering av Norsk Ordbok, bd. 8. Dag og Tid, nr. 48 2009) Frå stein til stein 36 (Per Anders Todal: Når alt kjem til alt, blir ingenting borte. 2008) «That Is no Country for Old Men» 40 (Mellomrom II: Omsetjaren Olav H. Hauge. Bergen 2009) I små dagsreiser til og frå Oslo 51 Blind-Anna – ein boktype 52 (Klassekampen, 8. feb. 2012) Studer studentene 57 (Klassekampen, 14. des. 2007) Ein dag i august 64 (Klassekampen, 20. aug. 2010) Barnebøker i ei krigstid 69 (Klassekampen, 21. aug. 2009)
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 6
6 • Fotgjengar med fotnotar
Vegs ende 75 (Klassekampen, 25. juni 2011) Opphav og innhav 80 (Morgenbladet, 12. feb. 2010) Botanikkens Jan Erik Vold 83 (Morgenbladet, 23. april 2010) Klassiske gleder 86 (Morgenbladet, 14. mai 2010) Inn i manntalet – eller utanfor 91 (Per Olav Kaldestad og Karin Beate Vold (red.): Årboka Litteratur for barn og unge. 2009) Bragd, 1941 98 (Per Olav Kaldestad og Karin Beate Vold (red.): Årboka Litteratur for barn og unge. 2010) Tylen Torsheim 107 (Oddvar Torsheim: I nynorskens skog. 2008) Ei påminning om Nora G. 120 (Numer 2[84]. 2010) Vi ser, vi ser, det er det vi gjer 122 (Tekst til Ivar Aasen-senterets nettutstilling. Ørsta 2009) Illustrasjonar for vaksne 126 (Morgenbladet, 25. mars 2010) Bok i blad 133 (Morgenbladet, 4. juni 2010) Glanstid for norske glansbilde 136 (Eva Watne o.a. (red.): Samlaren. Nærbø 2010) Brevmerke – jul heile året 143 (NJF-Nytt, nr. 1. Arendal 2008) Frelsesarmeen på postkort 151 (Samling om postkortet, nr. 53. Bergen 2010) Bokeigarminne 154 (Morgenbladet, 5. mars 2010) Til antikvariatet 157 (Morgenbladet, 22. jan. 2010)
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 7
Innhald • 7
Vår doble nåtid 160 (Guttorm Guttormsgaard: Kva nå? Blaker 2011) Mumling om allalder – berre mi? 164 (BU 2103, NBU. 2013)
II. HELSINGAR OG PERSONALIA 187 Kluring (Støvets aldrar) 189 (Oskar Stein Bjørlykke: Diktet lyser i kvelden. 2009) Soul Sister 204 (Syn og Segn, nr. 4 2007 ) Spreidde helsingar samla 206 Mann over bord! 216 Vennskap mellom menn 220 (Bodil Cappelen og Ronny Spaans (red.): Tid å hausta inn. 2008) 1970–71 233 (Vagant, nr. 3 2011) Nostalgisk avskilting 266 (Norsk Forfattarsentrum: Jubileumsantologi 40. 2008) Fantasy/utopi/dystopi eller paratopi? 269 (Riss, nr. 2. Trondheim 2010) Påverka? Eg? 273 (Bøygen, nr. 3 2010) Salmeleiting og salmefunn 284 Hallelujah I’m a Bum 289 (Aasen-almanakken 2010. 2009) Etterord – førti år seinare 292 (Einar Økland: Vandreduene (ny utg.) 2009) Det du ser, er noko av det du har fått 303 (Einar Øklands Biographia Literaria. Utstillingskatalog. Universitetsbiblioteket i Bergen. 2010)
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 8
8 • Fotgjengar med fotnotar
I små dagsreiser til og frå Haugesund 311 Frå utkant til utkant 313 (Haugesunds Avis, 20. april 2012) Teater på hjul 317 (Haugesunds Avis, 24. juni 2011) Sjølvskryt 321 (Haugesunds Avis, 18. feb. 2010) Det mest sjølvsagde 324 (Haugesunds Avis, 17. des. 2010) På kartet 327 (Haugesunds Avis, 29. april 2011) Samtidsdramatikk 331 (Haugesunds Avis, 30. des. 2011) Øvst på ønskjelista 335 (Haugesunds Avis, 28. okt. 2011) Attmed sofaen 338 (Haugesunds Avis, 26. aug. 2011) Galskap og folkevit 342 (Haugesunds Avis, 20. juli 2012) Fuglane? 346 (Haugesunds Avis, 19. okt. 2012) Vestlandshumor? Finst ikkje! 350 (Syn og Segn, nr. 3 2010) Vår lokale teaterhistorie 353 (Marte Rommetveit: Då ferja forsvann. Bergen 2008) Sorga etter sorga 358 (Eirik Ingebrigtsen o.a. (red.): Respons 22/7. 2011) Hatteminne 362 (Cahrine Lous og Tore Lande Moe (red.): Silhuettar. Bergen 2010) Postkort frå Oslo (til meg sjølv) 368 (Klassekampen, 3. juli 2010) Kva var det med jula? 374 (Juleminne. Førde 2008)
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 9
Innhald • 9
Gjenbrukt barndom 379 (Aslak Gurholt Rønsen: Kuriositetskabinett 3. Aki Books/Wizard 2013) Personregister 381 * Tekstar som tidlegare har stått på trykk ymse stader, er her korrigerte og stundom restituerte m.o.t. overskrifter, redaksjonelt strokne innslag o.a., utan at dette er spesielt markert.
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 10
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 11
Pluss-minus 1963–2013 Alle som har gjennomlevd folkeskuletimane i geografi og historie, kan sjå for seg at til liks med skogen, industrien, kornet og verdien av nasjonalproduktet kunne det lagast eit litterært verdenskart. Alt etter kva målestokk ein nytta, og kva historisk periode ein tok utgangspunkt i, kunne eit slikt kart vise utbreiinga av viktige forfattarar, lesartettleiken o.a. Ein kunne også lage kart som viste verdens sjangersoner, for ikkje å snakke om utbreiingskart over utgitte bøker, uutgitte bøker, forbodne bøker, lesne bøker, ulesne bøker og gløymde bøker. Sånne distribusjonskart som botanikarar og zoologar er så kjappe til å lage over plante- eller dyrearter. Så fort vi byrjar fable om slike tilnærmingar til litteraturen, tenkjer truleg dei fleste av oss same tanken: Ja, men dette har sikkert ein eller annan sosialhistorisk oppteljar for lengst gjort – det er berre vi andre som ikkje har høyrt om det før (fordi skulebokforfattarane og journalistane ikkje har hatt sans for emnet). Derimot og likevel, det er neppe nokon som har kartlagt dei uskrivne bøkene. Det ville nemleg krevje noko anna enn eit oversyn. Det ville krevje eit innsyn. Ein måtte ha tilgang til eit spesielt mikroskop som ennå ikkje er oppfunne. Og ein kunne ikkje brukt verdenskartet når ein skulle teikne inn sine eventuelle funn. Eit kart over lokale turløyper ville vere nok. For ein samtidsforfattar, som altså sjølv skriv og får utgitt bøker, er kanskje dette lokale turkartet også det mest aktuelle og anvendelege i fall han ønskjer å setje sine eigne skrifter på kartet. Men dette gjer sikkert turgåarane betre enn han sjølv.
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 12
12 • Fotgjengar med fotnotar
Hans einaste spisskompetanse blir til sist å ettervise dei uskrivne bøkene han eventuelt har kunnskap om. Ein kompetanse det ikkje er nokon etterspørsel etter, og som det difor er uimotståeleg å praktisere ein stad som denne. Denne boka er den åttande av sitt slag som eg til denne tid har gitt ut, og nå har eg gitt ut bøker i femti år. Den første var ei diktsamling. Det same var òg fleire av dei etterfølgjande. Det gode eg vil gjere, det gjer eg ikkje. Men det vonde eg ikkje vil gjere, det gjer eg. Slik skreiv Paulus i si tid demonstrativt til sine nyomvende heidningar. Slik er det også ofte med bøkene vi forfattarar lagar. Vi skreiv ikkje alltid dei bøkene vi hadde tenkt å lage. Denne boka er ei slik bok. Fleire av dei bøkene eg har laga i andre sjangrar, er også slike. I motsetnad til Paulus vil eg likevel påstå at boka er langt betre enn «meg sjølv». Det kan berre ha seg slik: Det gode eg ikkje tenkte å gjere, det gjer eg, og ein del av det gode eg prøver å gjere, får eg ikkje til – det blir for dårleg til å vise folk. På badet vårt forveksla røyrleggjaren det varme og det kalde vatnet, slik at det kom K ut or krana med W og omvendt. Då han blei gjort merksam på dette, monterte han ikkje om dei to tilførselsleidningane, men bytte berre kranknottane som signaliserte K og W på dei to kranane over vasken. Når eg skriv noko etter ønske eller oppmoding frå ein eller annan instans, er emnet vanlegvis noko eg ikkje hadde tenkt å ytre meg om. Men når eg så har skrive ein tekst om emnet, gir eg den frimodig ut som ei personleg ytring eg står inne for. Stundom er eg til og med gledeleg overraska over at noko slikt kunne klemmast ut or ein som meg. Ja, stundom går eg jamvel vidare av meg sjølv – uoppfordra. Eg gjer altså som røyrleggjaren, eg redigerer ikkje tilførselskanalane, men utsleppsoverskriftene. Så kan ein anonym forbipasserande spørje: Kven bryr seg? (Who cares?) Eg ville vore ein annan om eg ikkje brydde meg, kunne eg svart då. Men eg ville nok heller sagt: Nei, nettopp! I mange tidlege forfattarår var eg driven av ein trong til å
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 13
Pluss-minus 1963–2013 • 13
skrive fiksjonsprosa: fokuserte romanar og storsirkla forteljingar. Medan eg venta på at eg skulle få til dette, skreiv eg småtekstar som var nok i seg sjølve og ikkje kunne eller burde bli lengre. Desse gav eg ut som diktsamlingar. Omsider byrja eg gi ut samlingar med såkalla essay, artiklar og epistlar av ymse slag, skrivne i resonnerande prosa, der eg står som ansvarleg resonnør. Den slags bøker hadde eg lese rikeleg av, men eg hadde aldri tenkt meg at eg sjølv skulle kome til å lage noko slikt. Ikkje før Gyldendal i 1979 spurde meg om å bidra med ei slik bok til Fakkel-serien sin. Serien var nok den same etter mitt gjestespel, men eg blei ein annan. Eller? Brått merka eg kor nær essaysjangeren stod diktsjangeren, særleg når det galdt subjektivitetsforvaltinga og røyndomskontakten – uviljen mot fiksjonar. Eg veit altså ein del om det eg ikkje skreiv, og trur det burde nemnast her. Visst er det ordinært til det trøttande og trivielle å høyre forfattarar vitne om kor glade dei er i dag for at misfostera deira frå tidlege skriveår aldri kom på trykk. Men eg siktar ikkje til refuserte eller forkasta verk. Eg siktar til konkrete verk eg såg for meg, i detaljar, i struktur og breidde, men som ikkje ville la seg eksternalisere. Kvar for seg var dei ikkje eit høgt litterært ideal, men meir ein herleg tvangsfantasi. Kan hende er den slags verk vanlegare enn vi veit. Noko mange trøstar seg med og dekker seg attom – i mangel av noko betre. Kan hende skulle vi av og til utveksle erfaringar med våre urealiserte fantasiverk. Då kunne også amatøren delta. Han som så ofte fortel den profesjonelle forfattaren at han ber ei uforløyst bok inne i seg (som han vanlegvis aldri får ut). Mitt første prosjekt av dette slaget var ei bok om «elva». Denne boka gjennomlevde eg gong på gong frå eg var ca. 17 år, og ikkje lenger gjekk til elva fleire dagar i veka, fram til eg debuterte som 23-årig lyrikar. Elva gjennom alle mine guteår. Elva gjennom alle mine årstider. Elva på avstand og elva som
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 14
14 • Fotgjengar med fotnotar
omsluttande univers med during og susing og vassrøyk og dropar når eg stod på ein stein uti straumen nedom fossen. Elva i tørketida når eg vassa og fanga fisk med hendene under steinane. Elva i haustmørket når eg streifa åleine og lystra aure. Elva med drivgods, med gamle møllesteinar, med åleyngel som krela oppover det fuktige berget, med fossekallen som dukka, med hegren som letta, med skumdottar i hølane og med lyngmarker kringom. Eller med kronglete oldertre nedover langs breidda. Elva med sol på aureryggane over dei gylne sandbotnane. Men berre elva – ikkje eg. Ingenting om subjektet. Berre om elva som vesen i elva sin verden skulle romanen dreie seg. Eg fekk det ikkje fram. Eg fekk det ikkje til. Eg hadde sansa det. Eg hadde sett det. Eg såg det. Men orda melde seg ikkje. Dei sprang ikkje eingong skrikande vekk når eg søkte dei, slik eg hadde lese ein stad at dei kunne gjere. Ein personlaus elveroman? Nei. Eg var nok for lik Samuel Langhorne. Så blei eg lyrikar og skulle ta fatt som forfattar. Nå var det eit punkt og eit problem eg skulle gjere til ein roman. I minst fire år sleit eg med problemet, som eg skildra inngåande i stipendsøknadene eg skreiv – og som ikkje kasta noko anna enn skam av seg. Ein mann, heilt uinteressant for historia, budde i eit hus nedunder eit brot eller ei fjellside. Ein morgon hadde ei svær steinblokk ovanom huset rasa ut og trilla ned mot bislaget hans. Der hadde steinen dundra inn gjennom døra, men så hadde bislagsgolvet svikta og steinen hamna nede i kjellaren. I resten av romanen streva mannen på alle oppfinnsame vis – med hammar og meisel og tauverk og spett og is i borehola år det var frost – fåfengt med å få ut steinen utan å øydeleggje huset. Som det heiter i litteraturen: Det blei ein «besettelse». Steinen skulle bort! Dette kunne blitt svært symbolsk. Det kunne dreia seg om eit steinproblem i hugen og ein lagnadsstein i livet. Og om tolsemd og takling og løysing og lykke – alternativt lykkeleg
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 15
Pluss-minus 1963–2013 • 15
resignasjon. Eller kva veit ein. Just difor skulle romanen vere det motsette av symbolsk. Konkret og nøktern, dryg og fokusert. Til det ulidelege. Ikkje noko Vesaas-sjarm her. Eg tenkte meg ofte gjennom denne romanen. Eg tykte den hadde mykje for seg. Men så blei den borte. Eg har ikkje vore der. Sjølv om nokon finn huset ein dag, vil dei sikkert også finne at steinen er der framleis. Men i fall eg passerer, stoppar eg ikkje for å kikke inn. Etter å ha skrive tre eg-romanar i 1969–74 var eg ferdig med romanstrevet. Men midt i denne perioden laga eg likevel ei stor mappe der eg skulle leggje inn alle notata til ein heilt spesiell roman som eg hadde klart for meg at eg ville/burde/ skulle skrive. Det kom aldri eitt notat inn i mappa, som eg hadde laga ein flott, handskriven etikett utanpå: Hermes og Afrodite. Romanen skulle handle om desse to figurane, som etter kvart blei til éin figur. Romanen hadde då også den langt meir presise arbeidstittelen: Hermafroditten. Meininga var å lage ei gild og frodig hylling til det tvikjønna mennesket. Å, du søte foreining! Ein treng ikkje vere historisk determinist for å lure på kvar slike målsetjingar kjem frå. Mitt forslag er likevel at feministiske tema i samtida ikkje har skulda. Snarare må det ha vore eit upersonleg sjølvforsvar som implanterer slike oppgåver – for at eg skal ta meg ettertrykkeleg ut og gi opp. Eg tenkjer med ei velkjend takksemd på kor heldig eg var som ikkje fekk Hermafroditten til. For kva om eg hadde lykkast? I alle høve byrja eg også å skrive barnebøker medan eg venta på det eg trudde eg burde skrive. Dessutan var eg byrja seie ja til dei aller fleste typar artikkelskriving, særleg dersom det var noko eg ikkje hadde gjort før og aldri hadde tenkt eg skulle ytre meg om. Barnebøkene var tilfredsstillande på ein ny måte. Dei overraska ofte skrivaren med nye innsikter og tekstlege stemningar, stundom jamvel med klokskap (som slo seg ned i hugen utan å be om opphaldsløyve). Men den vaksne
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 16
16 • Fotgjengar med fotnotar
romansvulsten spreidde seg også til det barnlege: Eg fekk for meg at eg skulle skrive ein barneroman om og omkring ei jente som var død før boka byrja. Romanen skulle vere utan story, utan sentral hovudperson og utan bipersonar. Heile jenta skulle vere utlagd i spreidde brokkar som erindringsfragment hjå anonyme personar ho hadde hatt kontakt med. Desse erindringsglimta skulle så – i den einskilde lesarens romanoppleving og ingen annan stad – gro i hop til eit portrett av jenta. Helst slik at kvar lesar fekk si eiga, unike oppfatning av henne. Eg var nemleg lei barnlege hovudpersonar (heltar) som lesarane skulle identifisere seg med. Etter å ha reist til utlandet for å skrive denne boka og utan å ha fått til noko som helst der, kom eg heim att som ein tom, ulykkeleg og sur havarist. Eg hadde hatt alt på tunga og sett det heile for meg. Og så blei det ikkje noko. Neste dag sette eg meg ned ved stovebordet der vår vesle familie brukte ete middag kvar dag, og der skreiv eg dei neste formiddagane eit kapittel for dagen til boka Sikk-sakk, som eg gav ut kort tid etter. Ei bok der ein hoggorm er sentralfigur og hovudaktør. Hoggormen døyr, men viser først fram personane den har ikring seg i boka. Dette hadde eg ikkje tenkt. Det blei ei tolleg vellykka romanbok. Ei lita bok. For små folk. Ei utanfor-bok. Av og til demrar det for meg at eg skriv mest og best når eg skriv utanfortekstar. Utanfor emnet. Utanfor forma. Som om det går an å tru seg utanfor noko som helst, høyrer eg fornufta mi kremte. Nei, sjølvsagt ikkje. Bøker og litteratur er innanfor språket, innanfor konvensjonane, innanfor det sosiale systemet, innanfor i reint arkivarisk forstand. Det som likevel kjennest utanfor, er ein sjølv. Ein held seg sjølv utanfor dei andre – og utanfor seg sjølv. Ein held seg sjølv meir for eit døme å vere. Og elles som noko å gjere oppdagingar i. Og det er forma, konvensjonen, tradisjonen som gjer oppdagingane, og som oppdagar seg sjølv. Etter femti år med bokskriving opplever eg dette som både ein lette og ein inspirasjon. Også når ein blir
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 17
Pluss-minus 1963–2013 • 17
inspirert til å teie. Det er ei glede å oppdage kva ein ikkje treng seie i bøkene sine. Det gjer det lettare både å snakke med lesarane og å teie i lag med dei, dersom vi møtest. Valevåg, 28. mai 2013 Einar Økland
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 19
Fotgjengar med fotnotar • 19
I. TIL SINE TIDER OG SOM DET ER
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 21
Bussen frå Ulvik Ein festivalintroduksjon til komande utflukter i poesien. Eller kanskje like gjerne ei helsing frå ein som har vore bortreist. Poesien er ein kvalitet ved sansingane og opplevingane. Dine som mine. Stundom ei tindrande glede. Stundom ei djupnande undring. Stundom ei frambrytande forståing. Poesien kan blande seg inn i opplevinga når vi opnar merksemda, ja, men like gjerne skjer det når vi snevrar merksemda inn. Fokuserer på noko. Gjerne eitkvart tilfeldig, vanleg eller uviktig. Jamvel om det er så ørlite og inkjevetta som eit nålauga. Dessutan kan poesien oppstå når vi koplar ting saman. Som når vi nemner nålespissen for nålauga og kanskje høyrer nålauga sukke: Spissen er det einaste eg lengtar etter her i livet! Då kan det vere vi kjenner oss som ein kvit sytråd. Avmektige. For tråden kan ikkje hjelpe sin aller næraste her. Eller skamfulle. For vi merkar vi liknar nåla med den urealistiske lengten. Poesien kan også tukte oss. Slike koplingar skjer i tanken og ter seg i språket. I snakket stundom. I skrifta til andre tider. Språket er vår eldste og vår mest fornybare antikvitet. Om språket er eksklusivt og privat inne i oss, er det kontaktskapande og demokratisk utanfor og imellom oss. Språket er fornyande når det fortel oss nytt. Og språket er konservativt og vernande når det held fast i ei form slikt vi har tenkt, sagt, sendt frå oss – eller kan hende reist ifrå, inn i ei anna tid, dit ingen kan nå oss. Har språket ei slitesterk form, vil innhaldet stå seg. Det kan vere skøyrt og tandert, flyktig og skimrande, men er utforminga poetisk, vil innhal-
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 22
22 • I Til sine tider og som det er
det bli tatt vare på og leve lenge der andre som brukar språket, kjem. Vi kan samanlikne den poetiske skriftforminga med kjøkkenkunstene konservering, tillaging og servering. Tenk at det er den talande tunga di du har å by på, men gjestene er så langt borte, eller du er borte når gjestene kjem. Då kan du ta tida til hjelp og salte og røyke og tørke det tunga skulle ha sagt. «Speketunge» kan vi kalle dette og henge det opp i ei diktbok. Skjer deg ein snei! Men er gjestene ventande same dagen, kan tunga kjølast ned og serverast oppdelt med skarpe pausar – rå, men kunstferdig artikulert og framført med garnityr på eit lite brett av poeten sjølv: Ver så god, sushitunge! For dei som er meir reiseglade enn matglade, kan vi samanlikne poetiske tekstar med ulike transportmiddel. Terje Vigendikt er som eit godstog: Så mange vogner – betre å sjå toget passere enn å vere med! Songar og viser liknar meir på karusellar og husker: Ein snurrar eller gyngar, blir ør og kjem attende til utgangspunktet. Dei minste dikta på fire-fem linjer er som sirkussyklar med eitt hjul: Ein må konsentrere seg om balansen og hamnar lett i fanget til einkvan som ser på, men moro er det å prøve ein slik og meistre den! Mange dikt er vridde og skrå som rutsjebanar: Litt tungt å kome seg opp, fort å skli ned! Mange blir aldri trøtte av slik transport. Det gildaste er likevel poesibussane. Romslege og med mange vindaugo. Bussreisene! Første gongen smatt du inn i ein tom buss – du skulle ingen stad, og ingen visste at du var her. Det blei litt av ein trip! Du må smile. For du skjønar nå det var slik poeten sjølv må ha hatt det den første gongen, og at ingen er meir velkomne i bussen hans enn slike reisande som du. Du har prøvd det. For om bussen er førarlaus, kan den gå av seg sjølv. Men bussen startar ikkje før du er komen om bord. (Ulvik Poesifestival Program 16.–19. sep. 2010)
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 23
Lesarbrev • 23
Lesarbrev Det er nok ei erfaring mange har gjort, at det kan gi sterke poetiske opplevingar å lese sakprosa, gjerne av svært ulike slag. Det er meir uvanleg at dette blir sagt. Her var det eit godt høve. Freistinga var uimotståeleg. «Kunden har alltid rett», seier dei som byr fram varer. Resignerte i røysta når dei ikkje får selt varer som er gode, skamlause når dei lykkast med å selje mindre gode varer. Sidan eg er ein forfattar av det slaget som frå tid til anna byr fram urekvirerte skjønnlitterære skrifter for eit allment publikum eg ikkje kjenner, hender det at eg grip til ei liknande marknadsforklaring når eg skal skildre min eigen situasjon: «Lesaren har alltid rett.» Men eg er også sjølv ein lesar. Ikkje berre les eg alt som kjem frå mi eiga hand, eg les faktisk endå meir av slikt andre har skrive. Det får meg til å innsjå at eg korkje som skribent eller som lesar kan gardere meg med eit slikt munnhell. Lesing er meir enn lojal dekoding av tekst. Som totalitet inkluderer lesing ei blanding av openberre og meir skjulte kjensler, forståingar og reaksjonar. Det finst feillesing. Det finst dum lesing. Det finst kreativ lesing. Det finst lesing «mot teksten». Det finst lesing som blir delt av mange andre. Det finst lesing som er subjektiv, idiosynkratisk, forvirra eller paranoid. Lesaren står fritt når det gjeld kor mykje eller lite han vil få ut av kontakten med ein tekst. Munnhellet bør lyde: «Lesaren tar seg alltid til rette.» Meir eller mindre til rette, sjølvsagt. Mest drastisk når det gjeld tekstar lesaren ignorerer eller forkastar straks han støyter på dei. Minst når han under-
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 24
24 • I Til sine tider og som det er
kastar seg tekstane jamvel om han mislikar dei. Det siste skjer helst når det dreiar seg om autoritative tekstar som kalenderen, telefonkatalogen og rutetabellen. Men heller ikkje tekstar som ein lesar i eigenskap av elev eller student støyter på i pensumsamanheng, er fritatt frå å bli lesne med avvising, ironi, spott og kritikk (eller mangel på alt slikt) på totalt eller selektivt grunnlag, jamvel om utsiktene til å måtte forsvare lesemåten sin for sensorar og eksamenskommisjonar skulle tilseie ei meir einsarta lesing. For éi sak er innhaldet i ein tekst og kor godt ein forstår dette, kor godt ein minnest det, og kor godt ein kan reprodusere det. Noko heilt anna er korleis ein vektar det, korleis ein brukar det, kva ein tykkjer er nytt og viktig, og kva ein tykkjer er gammalt eller uvesentleg. Ein skal ikkje ha lese så lenge i vaksen alder før ein skjønar at ei affektiv og subjektiv lesing er vanskeleg å unngå, også i samanhengar der ein konsentrerer seg om sak og innhald. Heldigvis kan vi lese på fleire måtar samstundes. Vi kan sjå teksten med andre augo enn våre eigne. Ikkje berre eitt augnepar ekstra, men fleire. Har ein hatt kontakt med sosiologien, vil ein også fort forstå at «institusjonslesing» er noko som føregår også når ein les sjølvvalde tekstar utanfor skular, universitet eller andre institusjonar, sidan trykte skrifter og omgang med slike har sine krinsløp, sine representantar og normberarar, sine tradisjonar, osv. Alt dette nemnt som bakgrunn for eit lite «vitnesbyrd» om eiga lesing av Dag Østerbergs tekstar. Dei første åra etter at eg ein gong i første halvdel av 1960-åra hadde møtt Dag Østerberg, var han forresten ein eg høyrde meir enn las. Det skjedde i ymse seminarsituasjonar knytte til Universitetet i Oslo, då han heldt førelesingar eller deltok i diskusjonar. Hans munnlege uttrykk var ikkje doserande, ikkje leikande, ikkje sprudlande, men presisjonssøkande, kunnskaps- og innsiktsformidlande og personleg. Om ein så spør om ikkje «personleg» er noko alle på eit eller anna vis vil vere, same korleis dei uttryk-
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 25
Lesarbrev • 25
ker seg, må eg leggje til at han skilde seg frå fleire andre ved å vere personleg seriøs i høve til sine sosiologiske og filosofiske emne. Eg var skeptisk til både skriftleg og munnleg retorikk, anten det var av Gerhardsen eller Hamsun sitt slag, på den tid. Det var Østerbergs sjølvstrenge uttrykk som var avvæpnande. Det at han var inntrengjande andsynes stoffet, men ikkje påtrengjande andsynes meg. Det motsette av ein overtalar eller forførar. Dette skjedde i ein periode med fagkritisk studenturo ved Universitetet i Oslo. Ei tverrfagleg uro – skjønar ein nå etterpå – innan dei relativt små krinsane kring samfunnsvitskapane og filosofifaget. For min del studerte eg klinisk psykologi då og hadde følgjeleg ingenting under Østerbergs kateter å gjere. Men mi lesing av Østerberg må ha kome i gang ein gong tidleg i 1970-åra. Då hadde eg alt vore borte frå psykologyrket i minst fem år og hadde levd like lenge som frilans skjønnlitterær forfattar. Eg las ikkje Østerberg for å orientere meg i samfunnsvitskapane, eg las han på meir fritt grunnlag, altså for min eigen del. Det var kanskje eit grumsete motiv for ei lesing, men som lesar tar ein seg til rette. I ein periode, som ennå ikkje har tatt slutt, tykte eg Østerberg gav meg informasjonar som eg ikkje ville funne fram til av meg sjølv. Han hadde oversyn godt nok til å vise kva tankar som var sentrale hjå andre samfunnstenkjarar, han knytte i hop samanhengane, og han viste konfliktflatene. Han viste også – med langt djupare historisk kunnskap enn eg hadde – bakgrunnane for og samanhengane mellom standpunkt og forståingar eg sjølv hyste om mennesket som sosialt vesen og om situasjonen i vår herverande modernitet. Ofte kjende eg meg støtta og betre underbygd av å lese Østerberg, men det skjedde like gjerne at eg måtte la meg korrigere. Uansett, eg las ikkje Østerberg for å bringe hans synspunkt vidare, men meir som innslag i eit slag sjølvanalyse eller i ei personleg etterutdanning. Spør ein kven han skreiv for, er svaret neppe tilfeldige sentrallyrikarar. Meir rimeleg og tenkjeleg er det at han
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 26
26 • I Til sine tider og som det er
skreiv for andre universitetsfolk. Likevel anar eg ein symmetri: Slik eg har lese Østerberg for min eigen del, har han skrive sine skrifter for sin eigen del. Men i dei siste par tiåra er det noko anna enn innhaldet i Østerbergs tekstar som har aktualisert seg for meg. Det er den poetiske krafta i hans litterære framstilling. Det som av og til kallast røysta, andre tider det estetiske. Det estetiske kan delvis karakteriserast ved å vise til stil og litterære «knep». Det viktigaste stiltrekket i ein tekst av Østerberg er nok omgangen med kunnskapar. Østerberg formidlar kunnskapar med påfallande økonomi og presisjon, men det er aldri mengda som gir styrke til teksten, snarare det at han har inspisert kunnskapsstoffet slik at han kan samanfatte det og plassere det rett i andre samanhengar. Fordi han gjer det vanskelege så enkelt, stundom nesten barnleg naivt og roleg, gir han framstillinga ein uaggressiv, men sterk autoritet, som blir ytterlegare forsterka av ein svært sparsam bruk av ordet «jeg». Endå så belasta dette ordet ofte er med forfengelege feil og manglande sjølvforståing, er det nærast eigenskapslaust dei få stadene Østerberg brukar det. Der han står fram som subjekt, brukar det å vere som talerøyr for rimelegheit og gjengs forstand. Sjølv om Østerberg ikkje underslår at han tenkjer hierarkisk, skriv han «horisontalt», både når det gjeld utviklinga av teksten, og når det gjeld temperaturkurva. Ein finn ikkje lidenskap nokon spesiell stad i teksten i fall ein leitar etter slikt. Ikkje i valet av tema, ikkje i argumentasjon, ikkje i konklusjonen. Eg leitar ikkje. Eg oppfattar teksten som lidenskapen. For mitt lesarblikk er den svært vakker. Det er vanskeleg å skrive slik, og det er få som gjer det. Om ein skulle finne på å kopiere ein slik uttrykksmåte, vil ein kanskje lykkast ein gong, men det skal noko heilt anna til for å etablere ein truverdig personleg tradisjon. Anten ein – som Østerberg – skriv sakprosa uaffektert og nøkternt eller ein – som skjønnlitterære forfattarar flest – skriv
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 27
Lesarbrev • 27
utsøkt litterært (utmalande, rapporterande eller aparte), må ein kjenne seg sjølv og emnet sitt, elles taper ein kontakten med den største sirkelen og går sørover når ein trur ein går nordover, eller omvendt. Ein skal på eit vis følgje skrivesituasjonens ekvator kvar gong, og den er ikkje fastlagd ein gong for alle, men varierer med kven ein er, og ikkje berre med kva ein gjer. Går ein lenger til den saklege sida enn ein personleg har dekning for, risikerer ein at teksten taper kontakt med opphavsmannen. Då blir teksten keisam, og lesaren misser tiltrua til den som skriv. Går ein lenger til den affekterte sida enn ein har dekning for, anten ein nå grip til «grep» og brot på normalspråk eller pyntar teksten med praktsetningar og søkte uttrykk som skal verke «treffande» og vekkje oppsikt, svekkjer ein også sitt eige og tekstens omdømme. Sansen for kvar skrivesituasjonens ekvator ligg, tykkjest Østerberg støtt å ha. At Østerbergs skrivemåte skulle vere stilideal og påminning for poetar, er kanskje støytande for idealistar som held meinings- og sanningsinnhaldet for å vere overordna den språklege utforminga. Som om det var ei feillesing eller eit overgrep å lese ein Østerberg-tekst estetisk. Mi røynsle som lesar tilseier at om enn det estetiske inntrykket ein tekst gir, er vanskelegare å presisere enn meiningsinnhaldet, sidan det er meir skiftande og meir diffust eller irrasjonelt, er det likevel ein integral ingrediens av det ein tekst gir lesaren. Tilsvarande er den estetiske vurderinga vår medverkande når vi utformar ytringane våre. Ein dum eller usann tekst har automatisk ein estetisk feil, og sjølv om lesarane kan ha sine eigne feil og manglar, vil ein lojalitet mot tekstinnhaldet krevje av oss skribentane at vi gjer teksten estetisk forsvarleg. Det blir eit etisk krav. Det hender eg nemner dette med Dag Østerbergs skrivemåte for venner og kjenningar. Eg brukar å seie at eg tykkjer han er på sitt aller beste når han skriv kortfatta og populariserande, slik han stundom må gjere i artiklane sine. Eg las med
Fotgjengar med fotnotar ferdig_Fotgjengar med fotnotarB 1 korr.qxd 08.10.13 10.57 Side 28
28 • I Til sine tider og som det er
ekstra glede dei små spaltene han skreiv i Dagbladet (kan det ha vore 1990-åra?), og angrar på at eg ikkje klipte dei ut. Det vanlege er at somme som høyrer meg seie dette, berre må beklage, men dei har ikkje lese noko av han. Dei andre derimot nikkar: Ja visst! Nokon protest har eg ennå ikkje høyrt. (Håvard Nilsen (red.): Frihet og klasse. Tekster til Dag Østerberg. 2008)