Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 1
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 2
Himmelreisande. Roman.
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 3
Berit Rødstøl
Etter punktum Roman
Samlaget Oslo
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 4
© Det Norske Samlaget www.samlaget.no : Christian Fjeldbu : Samlaget : Minion ,/ : g Munken Print Cream . : ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ----
Denne boka er trykt på miljøvenleg papir.
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 5
Til Christian, Olava og Sigurd
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 6
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 7
Vinden kjem frĂĽ vest. Stangar mot steile fjellveggar og syng mens den dreg seg over dei kvitrima jorda. Ved kyrkja hektar den seg rundt eit kvitt silkeband og gjev det venger.
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 8
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 9
STINE
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 10
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 11
Mai
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 12
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 13
Kapittel Eg kjenner eit dump i magen idet eg køyrer inn på ferja. Av noko som lausnar og søkk til botnen i meg. Eg skrur av tenninga og blir sitjande med dirrande hender mens eg stirar på fjella som bøyer seg over meg etter kvart som vi nærmar oss. Eg kan ikkje hugse at dei var så ruvande sist. Så insisterande og drypande, som om dei nett har stått opp av havet. Eg kjenner på handbrekket fleire gonger for å forsikre meg. Strammar til vaieren ikkje går lenger, men gjev ifrå seg fleire knepp. Samlar hendene i fanget. Klar til å vere ute av bilen i ei rørsle. Det ristar i båten for kvar meter av fjorden den legg bak seg. På den andre sida brettar bygda seg ut mellom fjellet og sjøen. Hundrevis av hus med søner, døtrer, søskenbarn og besteforeldre. Med slekter som er blitt fødde, som har vakse opp og døydd. Det einaste eg har att, er fire graver på kyrkjegarden og ein gard tømt for folk, full av minne eg ikkje vil eige. Garden min ligg i skogkanten, omkransa av jorde. Hagen er nedgrodd av epletre og bærbuskar. Kvalmen veks i matrøyret. Eg lausnar beltet og strekker meg etter den siste tamme resten av Cola frå flaska som rullar på golvet. I spegelen ser eg ferjekontrolløren bøye seg inn bilvindauga. Det er så vidt dei oransje buksene heng på han. I den eine handa held han kortlesaren, i den andre ein bunke med plastkort som minkar for kvar bil. Mens ferja langsamt sig over fjorden, arbeider han seg bortover,
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 14
til det er min tur. Tappar på ruta med plastkortet og ei trøytt mine. Eg leitar etter visakortet i det litle rommet bak handbrekket. Vrir om tenninga og køyrer opp glaset. – Faen, er det du, seier Petter med det same skjelmske gliset som på ungdomsskulen. Eg hugsar korleis han pleidde å stire på jentene i friminutta. At han kom flyttande til bygda med ein sjølvtillit ingen heilt skjønte korleis han hadde fått. – Full bil, konstaterer han og nikkar mot eskene i baksetet. – Ja, seier eg og held fram bankkortet. – DNB, ja. Så du har bytt bank, seier han og stirar på brysta mine. Eg nikkar. Kjenner meg uvel av blikket hans. – Eg høyrer at du skal flytte heim, seier han. Eg nikkar igjen. Så lett det er å sjå for seg bygdesnakket. Alle gjettingane som blir til sanning lenge før eg har sett mine føter i bygda. – Eg skjønner ikkje at nokon orkar å bu i Oslo. – Det er ikkje verre der enn andre stader, seier eg. – Så mykje trafikk og forureining, nei, det er godt at du har tatt til vettet, seier han og gjev meg billetten. – Det var forresten trist å høyre om mor di, legg han til. – Takk. – Får seie ifrå om du vil ta ein pils ein kveld. Eg har ungane annakvar veke. – Ok, seier eg. Letta over å bli invitert sjølv om eg veit at det ikkje vil bli noko av.
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 15
Kapittel Når ein svingar av frå riksvegen og køyrer inn på den smale asfaltvegen under fjella, er det som om skodda sig inn i kroppen. Her regjerer naturen slik at ein, heilt utan å vite det, bøyer hovudet audmjukt. Eg skrur av langlysa og lar gatelyktene vise veg. Passerer prestebustaden med greinene til epletrea hengande over stakittgjerdet. Epla pleidde å vere raude og freistande for ei barnehand. Køyrer forbi kyrkjegarden der både foreldra og besteforeldra mine er gravlagde. Barneskulen ligg mørk og avslått. Eg tenker på den utstoppa ørna som stirar ut i klasserommet. Biblar fulle av kjærleikserklæringar, pultar med grøne plater og hòl pirka ut med spissen på ein passar. Eg var her sist eg var heime og skulle hente stolar til minnestunda. Gjekk gjennom romma som var fulle av forventningar om livet, verdsrommet, Europa-kartet og verda som bygde seg opp i barnesinnet og fekk meg til å lengte langt vekk. Bort frå blikka til mamma og tausheita mellom oss. Frå bygda og meg sjølv. Eg passerer rekkehusa som blei sette opp på nittitalet. Det lyser frå stova i det eine huset, og verandadøra står på gløtt. Eg stoppar bilen og blir sitjande. Har søkt meg fram til at det er der han bur, Geir, den beste kompisen min frå barneskulen. Vi sat ved kjøkkenbordet og åt ostesmørbrød med paprika da han lovde at vi skulle vere bestevener for alltid. Osten hadde sokke ned i midten, og paprikarundingen minte om ein kyssemunn.
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 16
– Skal vi blande blod? spurde Geir plutseleg og drog Morakniven over tommelen. Eg stira på blodet som pipla ut av det vesle kuttet og vidare ned på voksduken. Beit tennene saman og kjente smerta idet eg køyrde knivbladet gjennom huda mi. Vi mista gradvis kontakten, utan at eg veit kvifor. Ting blei så vanskelege etter ulykka, og eg skauv Geir frå meg. Mamma viste meg bryllaupsbiletet i avisa ein gong eg var heime, og eg kjente eit vemod over at eg ikkje lenger var ein del av livet hans. Geir hadde gifta seg med Marthe, barndomsveninna vår, på ei strand på Kreta. Han likna på far sin, slik eg hugsa han. Tynt hår tvinga bakover med gelé, fine rynker, høg og rak. Eg ser vidare opp mot byggefeltet. I det grå rekkehuset øvst i feltet budde Harald og Kaia. Eg har tenkt at Harald kanskje framleis bur i bygda, men da eg søkte han opp på internett og såg alle bileta frå Trondheim, roa eg meg. Eg ser han for meg på sengekanten med dottera på fanget. Ei lita jente som stadig får høyre kor mykje ho liknar på tanta som døydde fleire år før ho sjølv blei fødd. Som lurer på kvifor farmor og farfar mistar farga i andletet når dei pratar om henne, og som har lært seg å ikkje spørje. Eg køyrer gjennom sentrum, forbi Bunnpris og frisøren. Passerer kiosken der eg smakte pizza for første gong, og følgjer vegen oppover dalen. Gløttar opp mot garden til Ann-Mari og Åsmund før eg svingar inn på gardsplassen. Kjenner ein støyt i magen idet eg får auge på det gule huset. Heimen min. Kikar av gammal vane mot kårenden, der bestefar budde til eg var åtte år, og rykker til da eg ser at stovelyset er på, før eg hugsar at eg bad Ann-Mari om å sjå etter huset. Eg slår av motoren og blir sitjande med det varme skinet
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 17
frå huset i ein halvsirkel rundt meg. Speidar etter mamma i dei opplyste romma, enda eg veit at ho ikkje er her. Det er mange år sidan eg slutta å kalle dette heime. Eg gjorde pliktbesøk eit par gonger i året, og kvar gong sat eg med eit ønske om å reise att. Om å slutte å ta telefonen når ho ringde, unnlate å svare på meldingane hennar. Eg gjorde alvor av det den eine gongen, men heldt ikkje ut alle meldingane som peip inn. Først bedande, så fulle av skuldingar mot verda som hadde behandla henne så urettvist. Det var Ann-Mari som ordna alt til mamma si gravferd. Ho laga snittar og bakte kaker. Rykte inn dødsannonsen i lokalavisa og inviterte dei få som mamma framleis hadde hatt kontakt med. Eg pressar skuldra mot inngangsdøra, skrur på lyset i gangen og kippar av meg skoa. Går inn på kjøkkenet og blir ståande i støvskya som er kvervla opp av stega mine. Det luktar tomt, av små fråstøytte hudceller frå dei som rotnar i jorda. Eg opnar vindauga på vidt gap. På kjøkkenbenken står det ein Tupperware-boks med ein rosa lapp teipa på lokket. «Håper det smakar! Berre ring! Ann-Mari.» I stova stoppar eg opp. Ser silhuetten av mamma i den skinnstolen som står vendt mot fjernsynet. Tyngda hennar har viska bort brunfarga. Eg strekker fram handa i refleks. Stryk over det slitne stolryggen og køyrer fingeren ned i ein sprekk så skumgummien tyt ut. Eg røskar til. Riv opp flenga til den strekker seg ned i setet. Dei små, kvite trådane tvinnar seg kring peikefingeren min. Det var lett å høyre på stemma hennar kva slags humør ho var i, når ho ringde. I byrjinga var ho alltid høfleg. Unngjekk det som ville skape dårleg stemning mellom oss. Men så, om det var fordi ho ikkje fekk den tilbakemeldinga ho ville ha, eller fordi ho ville lage bråk, blei ho brått ufin. Skulda meg for å gå vidare og leve livet, mens ho sat att
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 18
ende i driten. – Eg vil berre at du skal vite, messa ho, – at det ikkje er enkelt for meg. Og så, rett før ho la på: – Hugs at dette er din gard òg. Dreiinga i stemma hennar når ho skjønte at ho hadde nådd inn. – Nei, det er ikkje lett i nokon familiar, kunne ho seie. Så, når ho endeleg var ferdig, tok ho ein lang pause, ville at eg skulle få sjansen til å fortelje kor bekymra eg var for henne, og når det ikkje skjedde, ei ustoppeleg mengde med ord om at ho ikkje var frisk. – Eg er redd for kva som kan skje om eg blir liggande. Kva om ingen finn meg før det er for seint? kunne ho seie. – Skal eg ligge der til eg døyr? Det var ikkje nok at eg forsikra henne om at ho var heldig som hadde Ann-Mari som stakk innom, og at eg alltids kunne høyre om ho kunne få heimehjelp. – For noko tøv, eg er da ikkje daudsjuk, kunne ho blåse av. Så, når eg trudde at orda hennar ikkje kunne såre meir: – Om du berre hadde gifta deg og fått ungar som vanlege folk.
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 19
Kapittel Eg sit på trappa og drikk lunkent øl rett frå flaska. Betongen kjennest kald og ru gjennom det tynne kjolestoffet. Ein mygg prøver å setje seg på armen min, rekk å søkje seg fram med snabelen før eg klapsar til han, og han dett i bakken med strake føter. Det er stilt og mørkt rundt meg. Berre eit par einslege lys frå nabogarden skin gjennom mørkeret som to auge og får meg til å føle meg enda meir einsam. Eg kjederøyker til langt på natt. Tenker på pappa og lurer på kva han ville ha sagt om han såg meg no. Han som ikkje tolte synet av folk som røykte. Han er nærmare her. Det er som om han framleis lever og eg sit på trappa og ventar på at han snart skal bli ferdig i fjøset så vi kan ete kveldsmat saman. Alt verka så fjernt da eg sat saman med Lars-Erik i leilegheita på Torshov og drøymde meg attende til garden og bygda. Han ville at eg skulle selje og komme meg vidare, men eg orka ikkje tanken på at framande skulle bu her. Eg trur ikkje han forstod kor mykje garden betydde for meg. At dette var det einaste eg hadde att etter foreldra mine. For Lars-Erik var det enkelt. Dersom eg selde garden, ville eg kutte alle band til bygda og bli fri for dei vonde minna som plaga meg. For meg var det å selje eit nederlag og eit svik mot dei som hadde bygd opp alt dette før meg. Eg var så klar for å forlate alt, dei einsformige dagane på kontoret, presset om å levere stadig fleire saker og dei meiningslause
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 20
intervjua med reality-kjendisar. Men Lars-Erik skjønte ikkje at eg var villig til å ofre karrieren for noko slikt, og meinte at eg kom til å angre. No når eg er her, fryktar eg at han hadde rett. At dette var ein håplaus idé. Vi sat på ein bar da han fortalde meg det. Byen var grå og trist, og svevestøvet hang tungt over oss, dei ørsmå partiklane blei fanga opp av pusten og sende vidare gjennom luftrøyret til dei sokk, som giftige lodd i lungene våre. LarsErik og eg søkte saman over eit drypande stearinlys. Vatnet frå regnjakkene våre hadde fordampa og lagt seg på vindauga i små, kuleforma dropar. Det var klamt og varmt, og framfor meg sat Lars-Erik med alvorstungt andlet og ølblanke auge. – Eg trur ikkje eg vil meir, sa han og stira på dei fuktige vindauga. Desse orda som eg frykta mest. At eg ikkje skulle vere med vidare. Ei han ikkje ville satse på. Eg kunne ha sagt at det kom brått på, men eg var førebudd. Eg var god til å vere den som blei forlaten. Om ting blei for lette og fine, var det alltid noko som vakte i bakgrunnen. Ein potensiell katastrofe som venta rundt neste sving. Men dette «trur» var eg ikkje førebudd på. Det var ein tvil, eit håp eg kunne halde meg fast i. – Kvifor seier du dette no? spurde eg. – Har det skjedd noko? – Det er det med Jarle, sa han. Lars-Erik tok det tungt da den beste kompisen hans fekk kreft for eit par månadar sidan. – Det har fått meg til å setje ting i perspektiv. – Kva faen meiner du med det? – Berre at det har fått meg til å tenke på kva eg vil med livet mitt. Kva som er viktig, og alt det der. – Og no meiner du at det er best at vi går ifrå kvarandre?
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 21
– Eg veit ikkje. Eg trur eg treng ein pause. – Frå meg? – Eg veit ikkje. Eg er forvirra, ikkje sant, sa Lars-Erik og stira ned på hendene sine. – Vi er så ueinige om alt, så eg veit ikkje om det er meininga at vi skal vere saman. Eg hugsar at eg tok hendene hans i mine. At eg gnei tommelen over handbaken hans. – Eg kan prøve hardare, sa eg med tynn stemme. – Ver så snill. Han trekte til seg hendene og rista på hovudet. – Det er for seint, sa han og kneip leppene saman. Andletet hans var hardt og avvisande. Eg kjente panikken ta meg. Det var ikkje første gongen eg hadde blitt dumpa, og eg kjente så altfor godt til følelsane som ville komme. – Er det nokon annan? spurde eg med skjelvande stemme. – Sjølvsagt ikkje, sa han. – Kvifor trur du det? – Eg veit ikkje. – Nokre gonger fungerer det berre ikkje. – Ikkje byrj med det der det er ikkje du, men eg-pisset. Det gidd eg ikkje, sa eg og helte i meg resten av halvliteren. – Da går eg. Eg såg på at han bana seg veg mot toalettet. Skritta hans var ustøe, og han måtte støtte seg på eit bord. Eg hadde alltid vore stolt over å vere kjærasten til Lars-Erik, men det uroa meg òg. Kor lenge ville han halde ut med ei som meg? – Ikkje forlat meg, pleidde eg å seie når eg kraup inntil han om kvelden, og han lovde at vi skulle vere saman for alltid. Da han kom attende, hadde han to breiddfulle halvliterar i hendene. – Eg har tenkt på det ei stund, sa han. – Utan å prate med meg om det, svarte eg surt.
Etter punktum Ferdig.qxp_Layout 1 22.06.2020 15:56 Side 22
– Det er fordi du alltid kjem i forsvarsposisjon, sa han. – Det er umogleg å seie noko utan at du tenner. Eg svarte ikkje. Syntest han var urimeleg, men blei ikkje overraska. Heilt sidan mamma døydde for nokre år sidan og eg arva garden, har det vore dårleg stemning mellom oss. Stadig oftare råka tankane mine barndomsheimen som heldt på å ramle saman, og eg fekk dårleg samvit for at eg ikkje greidde å gjere noko med det. Da Åsmund ringde og sa at eg måtte komme heim om det skulle vere håp om å redde garden, toppa det seg. Eg trur Lars-Erik følte at det var ein konspirasjon mot han, og at Åsmund var like blåøygd som eg. Han kalla meg naiv som trudde det skulle gå å starte opp ein liten gard no, når dei fleste måtte gje tapt. Eg lét han halde på og håpte at den dårlege stemninga mellom oss skulle gå over av seg sjølv. – Eg har det berre ikkje i meg, det der med karriere og sånt, sa eg til slutt og reiste meg opp. Lars-Erik såg forvirra på meg. Ølet han hadde kjøpt, stod urørt, og eg var allereie i ferd med å ta på meg jakka. – Lykke til, da, sa eg og passa på å slamre døra igjen etter meg.