Etter folkemordet: 1945-

Andre bøker i Krisetid-serien: Noregs største steinras. Tjelle-skredet 1756. Astor Furseth Dei harde trettiåra. Knut Kjeldstadli Flukta til Finnmark. 1800-talet. Kathrine Nedrejord Dei norske borgarkrigane 1130–1240. Hans Jacob Orning

Ingjerd Veiden Brakstad ETTER FOLKEMORDET 1945–

Samlaget Oslo 2021

© Det Norske Samlaget 2021 www.samlaget.no Omsett av: Ole Jan Borgund Omslag: Johanne Hjorthol Førtrykk: Type-it AS, Trondheim Skrift: 11/15 pkt. Minion Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-340-0643-2 Forlaget har fått stønad frå Fritt Ord til Krisetid-serien.

Denne boka er trykt på miljøvennleg papir.

Innhald Innleiing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7

Folkemordet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

13 22 33 36

«En tid hvor alt dirrer» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Det første slaget. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . På appellplassen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Heimkomst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skrekkhistorier i gledestid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . «Vi var så mange». . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . «Tiltaltes øvrige handlinger» – to rettssaker . . . . . .

51 55 59 63

Wilhelm Wagner og «Tysklands forferdeligste forbrytelse i Norge» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Knut Rød – folkemord på vektskåla . . . . . . . . . . . . . . . .

Bygge livet på nytt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Likskapsprinsippet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Særlege omsyn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . «Men det var jo bare en liten episode» . . . . . . . . . . .

Motstand, minne og meining . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

66 74 83 85 87 91

Naboen og grenselosen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

102 107

Takk til . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

110

Litteraturliste: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

111

Notar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

115

Innleiing

Da vi steg av toget, ned på norsk jord – det er derfor jeg plages sånn, det første jeg så var … det var utstilt i en stor avis i vinduet, rett foran så stod det: ‘De norske jødenes triste skjebne.’ Da var det gjort, da hadde jeg ikke noe håp mer.1

I den kollektive forteljinga om maidagane 1945 er det glede og lette som dominerer. «Lukket på grunn av glede»,2 står det framleis på ein plakett i Universitetsgata i Oslo. Den blei sett opp for å minnast lappen som blei plassert i eit butikkvindauge 8. mai. For mange var frigjeringa ein ny start, prega av håp og framtidstru. Folk pusta ut etter ein tyngande okkupasjon, no skulle alt bli betre. For andre var det som hadde skjedd i krigsåra, umogleg å legge bak seg, og inngangen til fredstida blei prega av sorg. Det var no dei mange spørsmåla frå krigstida fekk svar: Kva hadde skjedd med foreldre, søsken og barn som var blitt deporterte 7

i 1942 og 1943? Det var i denne perioden at håpet ein hadde klamra seg til, brast for mange, slik Sara Mahler Uthaug, 27 år i 1945, skildrar det i sitatet ovanfor. Ho var ein av dei nordmennene som hadde overlevd folkemord.3 Eit folkemord er ei særeigen form for forfølging der alle delane av livet til eit menneske er under angrep. Det får langsiktige følgjer også for dei som overlever. Etterdønningane av folkemordet kunne merkast langt inn i etterkrigstida. For dei overlevande prega katastrofen alle delar av livet – psykisk, kulturelt, praktisk og økonomisk. Også forholdet til storsamfunnet kunne vere ei utfordring – eit storsamfunn som streva med å handtere dei særeigne erfaringane til den jødiske minoriteten. Som ofte feila. I dag står holocaust sentralt plassert i det felles historiemedvitet vårt. Slik var det ikkje den første tida etter 1945. Men etterkrigstida vår er òg ei «etterfolkemordstid». Det er det denne boka handlar om. Namna vi gir historiske periodar, seier noko om korleis vi forstår dei, kva vi meiner er særleg karakteristisk for akkurat denne perioden. Kva er meint med den uvande nemninga «etterfolkemordstid»? Etterkrigstida vår er også ei etterfolkemordstid, men ordet finst ikkje, det får ein raud strek av retteprogrammet i Word. Ordet etterkrigstid, derimot, er godt inn8

arbeidd både i språket og i det felles historiemedvitet vårt. Men fenomenet finst sjølv om ordet ikkje gjer det – norsk etterkrigstid er også ei etterfolkemordstid. Så korleis arta etterkrigstida seg for dei som gjekk inn i ei etterfolkemordstid da dei kom tilbake til Noreg i 1945 – mange frå Sverige, nokre få frå Auschwitz? Korleis var møtet med etterkrigssamfunnet? Sitatet som er referert på første side, er det første av mange sitat i denne boka. Nokre av dei er ganske lange, og dette er eit medvite val. Å lese samtidskjelder, for eksempel ein heil avistekst frå 1947, kan gi lesaren noko anna enn å lese analysen ein historikar (det vil seie eg) gjer av same kjelde. Gjennom ein slik metode får lesaren ta del i det faktum at bildet ikkje er eintydig, at fleire, tilsynelatande motstridande, bodskapar kan eksistere side om side i same tekst. Kanskje legg lesaren merke til noko anna i kjelda enn det som får plass i analysen? Å få sjå alt nokon skreiv i dagboka si på ein gitt dato i 1942 – alle småord og det som kanskje kan sjå uviktig ut, kva dei åt til middag, eller korleis vêret var – gir lesaren eit eige innblikk både i situasjonen akkurat den dagen og i mennesket som skriv. Det same gjeld når vi lyttar til eller les forteljingar om ei hending mange år etter – etter at den som fortel, har levd i mange år med minna om tida dei fortel om. Også her kan pausar, småord og latter eller at 9

røysta brest, fortelje oss noko både om fortida og om notida. Historiske kjelder krev altså ein mistenksam og empatisk lesar. Djevelen ligg som kjent i detaljane, og ei kjelde kan gjennom ordval ofte fortelje mykje meir enn det ho «eigentleg» skal fortelje – det er derfor lesaren må vere mistenksam. Like viktig som å vere mistenksam er det å vere empatisk. Kjeldene må møtast med respekt. Dette er ei nyttig tilnærming fordi ei kjelde som blir lesen både mistenksamt og empatisk, gir frå seg meir informasjon. Sjølv om vi ikkje alltid kan forstå menneske i fortida, bør vi prøve å førestille oss noko om kvifor dei handla eller følte som dei gjorde. Det heiter seg at fortida ikkje er død, at ho ikkje eingong er fortid. Denne observasjonen er blitt gjenteken så mange gonger at han er blitt ein klisjé, men han peiker, til liks med mange andre klisjear, på noko sant. For når er ei hending over? Ei forteljing frå Trondheim i 1980-åra kan stå som eksempel på korleis hendingar i fortida held fram med å gripe inn i liva våre lenge etter at dei er over: Tidleg i 1980-åra flyttar ein småbarnsfamilie inn i eit nytt hus på Byåsen i Trondheim. Nabolaget er prega av trevillaer omgitt av store hagar. Barna i den nyinnflytta familien oppdagar raskt at naboen har dei flottaste 10

bringebærbuskane, og at han kan bli irritert når dei ved eit uhell sparkar ballen inn i hagen hans. Så langt er denne vesle forteljinga lite oppsiktsvekkande. Folk flyttar stadig inn i nye hus, og mange naboar ergrar seg når dei får ein ball sparka inn i hagen. Det som skil denne historia frå tusenvis av liknande hendingar, er at akkurat denne naboen hadde spelt ei rolle i drapet på oldemora til dei ballspelande barna. Kvinna det er snakk om, Rosa Kahn, blei drepen med gass i Auschwitz 3. mars 1943. Eg fekk høyre denne historia første gong som barn, tidleg i 1990-åra. Historia gjorde inntrykk på meg da òg, men først i vaksen alder har eg innsett kor mykje denne vesle forteljinga har hatt å seie for mitt eige arbeid som historikar: At folkemord ikkje er noko som skjer med andre menneske, på andre stader eller i ei fjern, mytisk fortid. Holocaust er også norsk lokalhistorie. At også Noreg har vore ein åstad og nordmenn har vore både offer og gjerningspersonar, hjelparar og vitne til folkemord, er i dag allmennkunnskap. Vi – da tenker eg på det litt vage «vi» som gjerne blir kalla storsamfunnet – veit det godt, men har samtidig vanskeleg for å forstå kva det inneber. Dette å vite, men ikkje riktig forstå er eit paradoks vi har streva med sidan okkupasjonstida, og vi strevar framleis i 2021.

Folkemordet Denne boka handlar om tida etter folkemordet. Men for å forstå ettertida og korleis folkemordet heldt fram med å prege både enkeltmenneske og samfunn lenge etter 1945, må vi først forstå kva slags brotsverk som blei gjort mot dei norske jødane. Fortida, samtida og framtida er uløyseleg vikla inn i kvarandre. Angrepet på den vesle gruppa norske jødar var ein del av det større folkemordet som blei gjennomført i store delar av Europa. Det som skil eit folkemord frå andre former for politisk massevald, er særleg intensjonen bak brotsverket. Eit folkemord tek sikte på å øydelegge ei heil gruppe menneske, og målet med folkemordet på jødane var å øydelegge alt jødisk liv i Europa. I Noreg innebar dette å drepe nordmenn som var definerte som jødar etter Nasjonal Samlings raselovgiving, men det innebar òg at okkupasjonsmakta og NS-staten stal alt dei norske jødane eigde. Jødane blei òg fråtekne det norske statsborgarskapet. Alle desse handlingane var del av folkemordet, av det som blir kalla ein genocidal 13

prosess. Eit folkemord blir nemleg gjennomført stegvis. Eitt steg er å definere ei gruppe menneske som ei utgruppe, eit anna er demonisering eller umenneskeleggjering av den utpeikte offergruppa. Registrering og seinare isolasjon er ein del av prosessen. Dei norske jødane blei i løpet av folkemordet utsette for ei rekke folkemordhandlingar. Å bli fråteken det norske statsborgarskapet var éi slik handling, inndraginga av alle materielle verdiar ei anna. Ved eit folkemord set gjerningspersonane i verk ei rekke tiltak mot offera før dei kjem til den fysiske delen av brotsverket – arrestasjonar, mishandling og drap. I delar av Europa lykkast folkemordet langt på veg. Beltet som strekker seg frå den baltiske Austersjøen til det vestlege Russland, blei før folkemordet kalla Jiddischland. Der var det hundrevis av jødiske, jiddisktalande lokalsamfunn. Da dei fleste av dei jødiske innbyggarane blei drepne eller fordrivne under folkemordet, innebar det også slutten for ein særeigen austjødisk kultur. I Noreg var situasjonen annleis. Mange norske jødar klarte å flykte til Sverige, nokre få overlevde utryddingsleirane. Mange nok overlevde til at jødisk liv i Noreg kunne gjenoppstå, takka vere ein enorm innsats frå offera sjølv. Men eit folkemord rokkar ved sjølve grunnen offera står på; heile eksistensgrunnlaget deira blir tvinga ut av balanse. Og etter 14

at folkemordet er over og den genocidale staten har falle, er bakken under dei av offera som lever, framleis skeiv og vanskeleg, kanskje umogleg å stå på. Utryddinga prega også etterkrigstida og møtet med eit land som feira, og eit byråkrati og eit rettsapparat som aldri før hadde handtert konsekvensane av eit slikt brotsverk. Dei norske jødane blei arresterte og deporterte i fleire omgangar mellom 1941 og 1943. I Nord-Noreg blei jødiske menn arresterte i juni 1941, i Trondheim under unntakstilstanden tidleg i oktober 1942, i Oslo og på Austlandet i slutten av oktober og november 1942. Den største enkeltaksjonen blei gjennomført 26. november 1942, da kvinner, barn og sjuke i Oslo blei arresterte og deporterte saman med dei tidlegare arresterte mennene. Det er denne datoen, og deportasjonsskipet Donau, som er blitt ståande som symbol på holocaust i Noreg. Men denne datoen var éin av fleire datoar, og Donau var eitt av fleire skip. Jødane blei arresterte og internerte over heile landet. Det var i dei fleste tilfella norske politifolk og lensmenn som stod for arrestasjonane. I nokre tilfelle fekk politifolka hjelp av norske SS-soldatar og av Hirda. I tida mellom arrestasjonane av menn i oktober og kvinner og barn i november, hadde kvinnene i Oslo 15

eit visst handlingsrom – trass i dagleg meldeplikt hos politiet. Kvinnene blei dermed viktige bindeledd mellom menn som hadde gått i dekning, og fluktapparatet. Jødiske kvinner flykta også på eiga hand over til Sverige, men for å lykkast var dei i overveldande grad avhengige av hjelp frå ikkje-jødiske landsmenn.1 Når vi i ettertid diskuterer kva handlingsrom jødane hadde i denne perioden, er det viktig å forstå at sjølv om kvinnene ikkje var fengsla, var dei heller ikkje frie. Gjennom å arrestere mennene – fedrar, ektemenn, kjærastar, brør, søner – kontrollerte det genocidale regimet langt på veg også kvinnene – mødrer, koner, kjærastar, søstrer og døtrer. At det først berre var mennene som blei arresterte, medverka òg til å gi ei falsk kjensle av tryggleik. Det finst framleis ein myte om at jødane i Europa gjekk passive og hjelpelause i døden – «som lam til slaktebenken». Dette stemmer ikkje, heller ikkje i Noreg. Jødiske nordmenn var representerte i det militære forsvaret av landet i april 1940, i alliert krigsinnsats og i organisert motstandsarbeid, så lenge det var mogleg. Rundt halvparten av den jødiske befolkninga redda seg gjennom ei krevjande og livsfarleg flukt til fots eller på ski. Dette er også motstandshandlingar, for under eit folkemord er overleving i seg sjølv ei form for motstand. Også gjenreisinga av trussamfunna i Oslo og Trondheim etter 1945 kan slik sett 16

sjåast på som motstandshandlingar – jødisk liv skulle gjenoppstå i Noreg: «Det er helt utrolig, men jeg tror du får krefter fra et sted du ikke vet du har, og du ville jo begynne på igjen, du ville være et jødisk samfunn igjen.»2 Når vi diskuterer motstand og handlingsrom i tida før deportasjonane, må vi ha klart for oss at dei mange som blei deporterte og drepne, ikkje blei tekne fordi dei var spesielt passive eller tankelause. Dei blei tekne fordi dei var vanlege borgarar som opplevde at eit heilt politisk, administrativt og militært system basert på ein vanvitig antisemittisk konspirasjonsideologi blei sett i verk for å drepe dei. Dette inkluderte institusjonar dei inntil nyleg hadde hatt grunn til å stole på. Sjølve folkemordprosessen var steg for steg utforma nettopp med tanke på å lulle offergruppa inn i ei falsk kjensle av tryggleik, heilt til det var for seint. I Auschwitz kan besøkande i dag sjå haugar av koppar og kar, gryter og kjelar som deporterte jødar frå ulike stader i Europa hadde med seg. Mange trudde til siste sekund at dei skulle leve vidare og dermed ville trenge å lage seg mat. Håpet er det siste som døyr. Dette blei utnytta av arkitektane bak folkemordet. For å gjennomføre heile den prosessen som utgjer eit folkemord, er det veldig mange som må delta, og 17

mange av gjerningspersonane får ikkje blod på hendene i bokstavleg forstand. Under folkemordet på dei europeiske jødane var det nasjonalsosialistiske Tyskland avhengig av at lokale system i okkuperte og annekterte land kunne settast i verk i angrepet på eigne jødiske borgarar. For den vesle gruppa norske jødar innebar dette at alle institusjonar i heimlandet – no kontrollerte av okkupantane og det norske nasjonalsosialistiske partiet Nasjonal Samling – vende seg mot dei. Identitetspapir blei stempla med ein raud J for jøde, namn og adresser blei registrerte, hus og leilegheiter beslaglagde, møblar og kaffiservise, dyner og sengklede auksjonerte bort, forretningar og verdiar inndregne til fordel for staten. Alt dette er ein del av folkemordet, døden er éin del av prosessen. Jødane sjølv blei arresterte, fengsla, sende ut av landet, fråtekne det norske statsborgarskapet og til slutt også livet. Eit folkemord er eit totalt angrep på heile livet til eit menneske: på materielle verdiar (ting, pengar) og immaterielle verdiar (kultur, språk, tradisjonar), på kropp og identitet, fortid, notid og framtid. Derfor får eit folkemord også særeigne og langsiktige etterverknader for dei som overlever. I dag assosierer mange holocaust først og fremst med såkalla industrielt massedrap og særleg med gasskammera i utslettingsleiren Auschwitz-Birkenau. Det var 18

i den leiren dei fleste av dei deporterte norske jødane blei myrda like etter at dei kom i 1942 og 1943. Da dei norske jødane kom til leiren, blei dei først sorterte – «seleksjon» var omgrepet som blei brukt: Nokre skulle drepast med éin gong, andre skulle settast til å arbeide til dei døydde av det. Dei eldste av gutane og dei yngste av mennene blei sett på som arbeidsdyktige. Alle barn, kvinner i alle aldrar, alle sjuke og alle eldre menn blei sende direkte i gasskammer og drepne der. For dei som var blitt deporterte, men ikkje drepne rett etter at dei kom fram, starta no eit tilvære fanga i utryddingsmaskineriet. Nokre få av dei overlevde, og enda færre fortalde seinare om det dei hadde opplevd. Blant desse var Julius Paltiel frå Trondheim og Samuel Steinmann frå Oslo, som begge seinare gav intervju som er brukte i denne boka. Det ideologiske grunnlaget for folkemordet var ei særeigen form for antisemittisme, ofte kalla eksterminatorisk antisemittisme – utryddingsantisemittisme. Dette er ei form for antisemittisme som gjer utrydding av jødiske menneske til eit politisk mål og eit politisk program. I den nasjonalsosialistiske verdsforståinga stod jødane i sentrum. Innanfor denne ideologiske førestillingsverda var historia ein evig rasekamp – germanarane mot jødane og deira handlangarar (sosial19

demokratar, sosialistar, kommunistar, frimurarar ofl.). Denne rasekampen var, i tillegg til å vere ein føresetnad for at dei germanske folka skulle overleve, også forstått som ein kamp mot ei frykteleg overmakt. Jødane var som rase underlegne germanarane, men samtidig ein livsfarleg fiende. Innanfor det nasjonalsosialistiske verdssynet var «verdsjødedommen» ikkje berre forstått som ein mektig fiende, men ei overmakt. Det var jødane som kontrollerte Moskva, Washington D.C. og London, så også krigføringa mot dei allierte var ein krig mot verdsjødedommen. Austfronten var fronten mot «jødebolsjevismen». Dette er eit kjenneteikn ved alle folkemordideologiar: Det er eit «vi» som står i fare for å bli utrydda. Angrepet på sivile er dermed «sjølvforsvar» mot ein frykteleg fiende. I genocidal propaganda blir den utpeikte gruppa framstilt som ein samla fiendestyrke, sjølv om dei er uvæpna sivile. Vanlege sivile er «eigentleg» del av ei destruktiv samansverjing som heile tida konspirerer og arbeider for «vår» undergang. I Hirdmannen, utgitt av Hirda, Nasjonal Samlings politiske troppar, blei det slått fast at «antisemittisme er selvforsvar. Vi forfølger ikke jødene, men forsvarer oss mot jødenes forfølgelse av vår rase og kultur».3 Folkemordet var eit gigantisk prosjekt og blei gjennomført over nesten heile Europa. Auschwitz-leiren 20

ligg utanfor Krakow i dagens Polen, og det var i det tyskokkuperte Aust-Europa dei fleste massakrane under folkemordet blei gjennomførte. Det var også her dei fleste utslettingsleirane blei oppretta. I Polen budde det før folkemordet i overkant av tre millionar jødar, under 400 000 overlevde den tyske okkupasjonen av landet. Norske, ungarske, franske og nederlandske jødar, for berre å nemne ei handfull nasjonalitetar, blei frakta til drapssentera som ein del av folkemordet. Folkemordet ramma alle jødane i tyskkontrollert Europa. Den same ideologien låg bak angrepet på polske jødar som på norske og nederlandske. Sjølve valden var likevel langt meir synleg både i Tyskland og i det tyskkontrollerte Aust-Europa enn han var i land som Noreg, Danmark og Nederland. I Kaunas i Litauen slo ei mindre gruppe lokale menn i juni 1941 i hel over tjue jødiske menn på open gate. Eit vitne fortalde at ein påskrudd hageslange var plassert slik at blodet frå offera blei blanda ut med vatnet frå slangen og rann ned i eit avløp laga for regn. Tyske troppar var vitne til valden, og nokre av dei tok fotografi i skjul. Eit av fotografia viser ein ung mann med det som ser ut som ei treklubbe – vitne skildrar det som ei klubbe eller eit jernrøyr – ståande midt blant døde og døyande. Når nokon av offera hans gav lyd frå seg eller prøvde å reise seg eller komme seg unna, slo han dei i hel. Stemninga denne kvelden blei av vitne skildra som 21

spektakulær og festprega. Publikum braut ut i spontan jubel og til og med allsong når klubba trefte kroppen til eit av offera med særleg stor kraft. Sommardagen og etter kvart kvelden var mild, og pogromen tiltrekte seg mange skodelystne. Mødrer løfta barna sine opp slik at dei skulle få sjå betre.4 I Litauen blei mellom 90 og 96 prosent av den jødiske befolkninga drepne.5 I Noreg gjekk slik form for vald i liten grad for seg offentleg. Fleire norske jødar blei grovt mishandla ved fangeleirar som Falstad og Berg, men dette skjedde inne på leirområdet, ikkje på open gate. Hirda gjekk ved fleire tilfelle fysisk til angrep på jødiske enkeltmenneske, men dette var ikkje formelt sanksjonert vald – sjølv om politiet tok med silkehanskar på hirdmedlemmene. I Noreg kunne ein i 1942 ikkje sjå menneske bli slått i hel på gater og torg, men andre delar av folkemordprosessen blei gjennomført i full offentlegheit.

«En tid hvor alt dirrer» Kravet om at alle som etter visse kriterium var definerte som jødar, skulle kunne identifiserast gjennom ein «J» stempla i identitetspapira, blei første gong gjort kjent for den norske befolkninga gjennom kunngje22

ringar trykte i avisene 20. januar 1942 og i fleire påfølgjande dagar. Kunngjeringa blei blant anna trykt i Aftenposten 22. januar 1942, på side 9 – blant annonsar om lokalutleige på Røa og religiøse møte på Grünerløkka. Kunngjeringa er likevel prominent, mange gonger større enn kontakt- og reklameannonsane som omgir henne. Heile kunngjeringa lyder slik: Kunngjøring fra Politidepartementet. Stempling av jøders legitimasjonskort m. v. Legitimasjonskort, grenseboerbevis, passersedler og tjenestebevis som tilhører jøder skal for å være gyldige være stemplet med «J». Som jøde etter denne bestemmelse ansees: 1. Den som nedstammer fra minst 3 av rase fulljødiske besteforeldre, uansett hvilket statsborgerskap han måtte ha. Som fulljøde blir i hvert tilfelle den av besteforeldrene å regne som har tilhørt det jødiske trossamfunn. 2. Som jøde regnes også jødisk bastard som nedstammer fra 2 fulljødiske besteforeldre: a) Når han ved utferdigelsen av denne kunngjøringen tilhører det jødiske trossamfunn eller senere blir opptatt i dette. b) Når han ved utferdigelsen av denne kunngjøringen er gift med jøde eller senere gifter seg med jøde. 23

3. Samtlige medlemmer av det mosaiske trossamfunn er å anse som jøder. Personer som i henhold til foranstående bestemmelser skal være i besiddelse av J-stemplet legitimasjonsbevis må innen 1. mars d. å. melde seg til den politimester eller lensmann som har utstedt hans legitimasjonsbevis, for å få stemplingen foretatt. Unnlatelse herav straffes med bøter eller fengsel inntil 3 måneder. Oslo, 20. januar 1942.6

Rett under kunngjeringa finn vi ein kontaktannonse, «Ung forretningsmann med godt utseende, meget formuende» søker «en særdeles vakker dames bekjentskap for evt. ekteskap», og informasjon om A/S Kværner Brugs årlege generalforsamling. I dag tenker vi på holocaust som det store sivilisasjonssamanbrotet. I samtida hadde ei av dei mest sentrale hendingane i folkemordets innleiande fase eit preg av kvardag: Den offentlege kunngjeringa som tydelegast gav til kjenne det systematiske og særeigne i forfølginga av jødane stod på trykk i dagsavisene mellom dei mest kvardagslege av annonsar. Annonsar som lesarane var vande med å sjå kvar einaste dag, både før og etter 9. april 1940. Teksten vende seg spesielt til jødiske lesarar (det var berre dei som blei omfatta av kravet om stempling), men stod ope på trykk i annonsesidene i avisene – nettopp dei sidene «alle» framleis las også i ei generelt mislikt og sterkt nazifisert avis som Aftenposten. 24

Dette illustrerer den tilsynelatande normaliteten som prega første fase av folkemordet i Noreg. Forfølginga av jødane begynte kort tid etter okkupasjonen ved at radioapparata til jødiske nordmenn blei inndregne før radioane til andre nordmenn. Jødane møtte heile tida særeigne føresegner og tiltak. Men det blei ikkje oppretta gettoar, norske jødar blei ikkje tvinga til å gå med spesielle kjenneteikn på kleda, og ungdomshirda til Nasjonal Samling blei etter kvart stansa da dei grisa til vindauga i jødiskeigde butikkar og kontorlokale. Også den valdelege antisemittiske verketrongen til Hirda blei slått ned på, men med mild hand. For eksempel blei hirdmedlemmene som gjekk til angrep på og banka opp den jødiske 17åringen Sigurd Becker i mai 1941, etterforska av politiet etter at faren til guten melde overfallet. Utfallet av saka er uvisst, men det blei blant anna teke fleire vitneavhøyr.7 Slike hendingar – at valdelege, politisk motiverte angrep på norske jødar ikkje formelt sett var sanksjonerte og faktisk kunne meldast – har truleg medverka til å underbygge håpet mange jødar hadde om at det kanskje kom til å gå bra med dei. At dei framleis kunne ha tillit til at det ikkje ville bli slik som i land lenger sør og aust, og at det framleis fanst instansar i Noreg dei kunne vende seg til for å få hjelp. For i motsetning til i okkuperte eller annekterte land i Sentral- og Aust-Europa blei den første fasen i 25

angrepet på dei norske jødane utført under eit dekke av normalitet. Intensjonen til okkupasjonsmakta var den same for dei norske jødane som for dei tyske, baltiske og polske, men framgangsmåten i første fase av folkemordet var ein annan. Når vi prøver å forstå handlingane og handlingsrommet til gjerningspersonar, tilskodarar og offer i denne perioden, må vi hugse at ikkje alle delar av ein utryddingsprosess er blodige eller gjenkjennelege som vegen mot fysisk utsletting. Ikkje for tilskodarane og heller ikkje for dei som måtte flykte eller bli drepne. Norske jødar visste jo sjølv at dei ikkje var del av nokon verdskonspirasjon, og at dei ikkje hadde gjort noko gale. Da den 18 år gamle Julius Paltiel hausten 1942, like før arrestasjonane som skulle vise seg så fatale, spurde mor si, Kaja, om dei ikkje burde prøve å flykte, hadde ho svart: «Hvorfor skulle de ta meg, jeg har aldri gjort noe galt.»8 Når logikken bak angrepet bygger på ei fantastisk førestilling om jødisk verdsherredømme, ein logikk som berre gir meining for dei som sjølv trur på dette, er det vanskeleg for offera og dei som ikkje sjølv deler denne konspirasjonsfantasien, å tru at menn, kvinner, barn, gamle og sjuke, skal bli frakta ut av landet og myrda. Folkemordet var resultatet av ein fantasi som blei verkeleggjord og sett i system. Eit folkemord er alltid ideologi i praksis, og genocidale ideologiar er så vanvitige at dei som står utanfor ideologien, kan ha vans26

kar med å ta dei på alvor – det gjeld også dei som er utpeikte som offer. Eit par veker etter at kunngjeringa om stempling var offentleggjord, fann trondheimsavisa Adresseavisen det nødvendig å minne dei jødiske lesarane sine på kravet om stempling av legitimasjonspapir. Avisa medverka òg til å klare opp i spørsmålet om kven som skulle reknast som jøde, under overskrifta «Stempling av jødenes papirer. Ennu få som har fått stemplet i Trondheim»: Fra politidepartementet er det som bekjent sendt ut en kunngjøring om merking av grenseboerbevis, legitimasjonskort, passersedler og tjenestebevis som tilhører jøder. For å være gyldig skal de være stemplet med en «J». På vår henvendelse oplyser Trondheim politikammers fremmedkontor at her i byen har hittil bare omlag et snes jøder fått sine papirer stemplet. Da imidlertid Trondheim har vært ansett som den by som forholdsvis har hatt det største antall jøder, er det sikkert ennu mange igjen som må foreta stemplingen. De har dog rummelig tid å gjøre det på, da fristen er satt til 1. mars. Det står lite klart for folk flest hva betegnelsen jøde egentlig omfatter. Mange tror f. eks. at når en jøde har fått norsk statsborgerskap så er han ikke jøde lenger. Dette er naturligvis ikke tilfelle. Det er rasen som 27

er det avgjørende. I departementets kunngjøring finner vi nøie regler for hvem som skal ansees som jøde i Norge.9

Adresseavisen var på dette tidspunktet nazifisert, det vil seie underlagd sensur og kontroll av okkupasjonsog NS-regimet. Etter ordlyden å dømme har avisa på eige initiativ teke kontakt med Trondheim politikammer for å undersøkje korleis det låg an med identitetspapira til dei trønderske jødane. At det var framandkontoret på politikammeret som handterte stemplinga, er ikkje tilfeldig. Ifølgje okkupantane og NS-regimet var alle jødar «framande» i Noreg og blei antekne å vere fødde utanlands. Dette er eit eksempel på korleis ideologien som understøtta folkemordet, kom til syne også i den administrative delen av prosessen. Sjølv om det så langt var få som hadde følgt påbodet i kunngjeringa, kunne Adresseavisen roe dei jødiske lesarane sine med at dei enno hadde «rummelig tid» til å gjere plikta si og la seg registrere. At det for «folk flest» var uklart kven som skulle reknast som jøde, indikerer at både jødar og ikkje-jødar i Trondheim var usikre på dette. Denne kjelda gir oss eit interessant innblikk i korleis den antisemittiske ideologien kunne skape forvirring blant folk: Var det ikkje slik at dersom ein var fødd i Noreg og norsk statsborgar, dersom 28

ein var norsk, slapp ein å oppsøkje framandkontoret til politiet og få ein stor raud «J» for jøde i passet? Sjølvsagt ikkje – det var rasen som var det avgjerande, konkluderte Adresseavisen. Denne korte avisteksten er eit eksempel på at avisa gjekk regimets ærend også utover å trykke det ho blei pålagd av propaganda, påbod og forbod. Her har journalisten og/eller redaktøren i Adresseavisen gjort ein innsats til støtte for forfølginga ved å søkje å oppklare spørsmålet om kven som er jøde, og dessutan ivra for at dei trønderske jødane fekk stempla papira sine. Las Rosa Kahn denne påminninga? Det vi veit, er at flukt på dette tidspunktet blei diskutert heime hos familien Kahn. Rosa og den avlidne mannen hennar hadde fått elleve barn. Dei redda livet ved å flykte til Sverige. Son til Rosa, Filip, skreiv i dagboka si at han var uroleg for korleis hans eiga planlagde flukt ville ramme mora: «Det var meningen Mos også skulle dra. Etter å ha drukket kaffe gikk vi om til Mos og fortsatte med vår plan. Gikk hjem kl. 8 og spiste aftens. Mina var gått på syforening, så mor var alene hjemme. Hun var så lei sig fordi hun følte seg så ensom når vi dro.»10

29