ATLE BERGE Muntergang. Roman. 2010 Stockholmsyndromet. Roman. 2012 Superpularen. Roman. 2015 Puslingar. Roman. 2019, 2020 Atle Berge har òg skrive bøker for barn.
Atle Berge
Diskursteori for barn og fulle folk Roman
Samlaget Oslo 2022
© Det Norske Samlaget 2022 www.samlaget.no Omslagsillustrasjon: Lars Fiske Omslagsdesign: Magnus Osnes Førtrykk: Type-it AS, Trondheim Skrift: 10,55/13,6 pkt. Sabon Papir: 80 g Munken Print Cream 1,8 Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-340-0725-5
Denne boka er trykt på miljøvennleg papir.
Til alle som gjekk på Travparken på 1990-talet, og alle som framleis går på Stadion i 2063.
«Men min verden er blitt en verden av uendelige muligheter. For en setning – det er fortsatt en god setning og en god holdning til livet, og et menneske burde ikke godta noen andre; såpass har jeg lært under jorden. Inntil en eller annen bande lykkes med å legge verden i en tvangstrøye, er den mulighet.» Ralph Ellison (Usynlig mann, Bokvennen klassikere, 2018) 7
Pressfasen hadde vart i over ein time, men no var endeleg det samanklemte hovudet på veg ut skjedeopninga. Press! kommanderte eg. Press! Mora pressa. Eg greip etter den slimete skallen med fingertuppane, men fekk ikkje tak før kroppen glei inn igjen. Slapp av, sa eg med mild stemme. Pust før ria. Fyll lungene godt. Eg høyrde at ho gjorde som eg bad om. Flott, sa eg så mildt og kontrollert eg klarte. Og så ventar du til du kjenner at du må presse, la eg til, og så: PRESS! Mora tok i. Først kom litt bæsj, så ein velskapt liten sumobrytar. Han slo etter meg då eg løfta han opp, hylte seg blodsprengd i ansiktet. Full pott på APGARscoren. Kvinna gliste til meg med tårer i auga, og eg gliste tilbake. Eg blir like glad kvar gong. Når eg er ein annan stad enn på fødestova og tenker på ein fødsel, kan eg ofte ikkje forstå korleis eg skal orke å gå på jobb igjen, men når fødselen først er i gang, handlar alt om han. Eg tørka guten kjapt, før barnepleiaren Lars tok 9
over den sterke, vesle kroppen og la han ved brystet til mora. Eg gløtta bort på faren. Han hadde sett vel bleik ut under utdrivinga, og eg ville sjekke at han hadde komme seg til hektene. Dessverre såg han framleis like bleik ut. Han stira skremt på mora og ungen. Går det bra? spurde eg. Eg la hovudet på skakke og kikka kjapt på barnet. Eg trur han er din, altså! la eg til. Han liknar på deg i alle fall. No var det plutseleg meg faren stira på. Han såg framleis like skremt ut. Du veit … Mama’s baby, papa’s maybe, sa eg med eit stort smil for å vise at eg berre tulla med han, men då såg han om mogleg endå meir engsteleg ut. Mora lo, rusa på den nyfødde i armane sine verka ho heilt upåverka av slitet ho hadde vore gjennom. Slapp av, sa ho og la kinnet sitt mot panna til den vesle. Han er din. Der ser du! sa eg. Lars kremta og spurde om det var på tide å ta navlestrengen. Eg nikka og konstaterte samtidig ei rift som trong eit par sting straks morkaka var fødd. Først ute i korridoren oppdaga eg kor strengt Lars såg på meg. Han rista på hovudet og sukka oppgitt. Eg var sliten etter den harde natta, og dytta han litt for hardt i skuldra. Kva er det? sa eg. Lars såg overraska på meg. Nei, altså, sa han. Det der med at du trudde ungen var hans … Ja? sa eg. 10
Det var ikkje innanfor. Innanfor kva? spurde eg, men det kunne han ikkje svare på. Du meiner kanskje streken? foreslo eg. Eller boksen? Ikkje kveruler, sa han. Du forstår kva eg meiner. Nei, tenkte eg. Eg forstår ikkje kva du meiner. Det må då vere lov å fleipe litt når alt har gått bra? Eg kunne vel ikkje gjette at mannen hennar mangla humor? Eg gjekk frå han utan å svare, svinga inn på vaktrommet og sette meg ned for å skrive ein hastig rapport, slik at eg kunne komme meg heim og sove. Tenk at ein tjue år yngre kollega trudde han kunne fortelje meg kva som var lov å seie på ei fødestove. Han skulle berre ha visst! Hadde alt gått rett for seg, hadde eg vore sjefen hans no. Då den førre avdelingsleiaren pensjonerte seg tre månader tidlegare, hadde eg følt at det var naturleg å søke jobben. Eg var den eldste på avdelinga, og medan kollegaene mine stort sett berre hadde arbeidserfaring frå miniavdelinga vår der på bygdebysjukehuset i Vestre Viken, hadde eg jobba mange år på Kvinneklinikken på Haukeland, ei av dei største fødeavdelingane i landet. Jobbintervjuet hadde starta bra. Det var i alle fall slik eg først hadde oppfatta det. Eg hadde kanskje vore litt sveitt i neven då eg helste på dei tre direktørane som skulle intervjue meg, men etter det hadde eg snakka trygt og tydeleg om den breie erfaringa mi frå tida mi i Bergen, og den nye vaktplanen eg ønskte å lage, ein plan eg håpte ville gjere arbeidsvekene til kollegaene mine meir føreseielege. Eg fekk også klemt inn litt kritikk av korleis økonomiske omsyn var i ferd med å ta knekken på norske jordmødrer, og at eg derfor var glad for at eg hadde komme hit, 11
til eit sjukehus der fødselsraten var låg og vi hadde tid til å ta vare på dei nybakte foreldra så lenge dei trong det. Direktørane nikka til alt eg sa, og først mot slutten av intervjuet forstod eg at denne nikkinga hadde vore meir mekanisk enn hjarteleg. Alt dette er vel og bra, sa divisjonsdirektøren som representerte helseføretaket. Men eg er litt usikker på om du vil vere i stand til å skape ein prestasjonskultur i gangane her. Kan du seie noko om det? Det kunne eg ikkje. I alle fall ikkje med dei orda eg innbilte meg at han ønskte seg. Eg peikte igjen på dette med vaktplanen, men eg forstod jo at han meinte noko heilt anna. På veg ut døra ramla ordet teambuilding ned i hovudet mitt. Eg kunne sagt noko om teambuilding, tenkte eg, men eg ante ikkje om det var det dei hadde vore ute etter. Lars stakk hovudet inn på vaktrommet. Det var ikkje meininga å vere nebbete, sa han. Men vi har jo fått beskjed om å gi kvarandre feedback. Eg nikka. Det var noko den nye avdelingsleiaren hadde sagt på eit morgonmøte. De må spele kvarandre gode, hadde ho sagt, som om vi tidlegare hadde gjort alt for å øydelegge mest mogleg for kvarandre. Eg tvinga meg til å sjå opp og smile til Lars slik eg innbilte meg at han forventa av meg. Då eg var nyutdanna, hadde vi respekt for erfaring og fagkunnskap, hadde eg lyst til å seie. Og vi gav ein god faen i korleis erfaringa og kunnskapen kom til uttrykk. Eg sa det ikkje. Eg seier aldri ifrå. I staden 12
går eg og tenker på kva eg burde sagt, lar det irritere vettet av meg, heilt til det eg har tenkt på, berre må ut. Då seier eg det til kona mi, Hulda, slik at ho kan klemme meg og framføre dei smertestillande orda til Gösta Ågren: Oroa dig inte, det ordnar sig aldrig.
På veg mot huset heime i Hokksund stoppa eg som vanleg opp og helste på den avskyelege bulldoggskulpturen som stod ved inngangen til plenen og vakta hagen vår. Var eg utkvilt og mett, klarte eg å sjå det komiske i statuen, men når eg som no var trøytt og svolten etter ein langdryg fødsel, og i tillegg hadde fått beskjed om å ikkje tulle med nybakte foreldre, gjorde han meg berre endå meir irritert enn eg allereie var. Når alt kom til alt, var også bulldoggen eit symbol på alle som skulle forbetre meg heile tida, alle som fekk meg til å føle meg utilstrekkeleg. Vi burde ha fjerna sementhunden for lenge sidan, men det ville ha såra dei tre avkomma våre, og derfor gjorde Hulda og eg det vi alltid gjorde med all motstand: Vi heva oss over det. Livet er for kort til å bruke tid på å irritere seg over bulldoggskulpturar. Inne på kjøkkenet oppdaga eg at Hulda ikkje var på jobb slik eg hadde trudd. I staden låg ho på golvet med hovudet og halve overkroppen inne i oppvaskmaskina. Filteret igjen? spurde eg. Hulda svarte ikkje, men pesa og banna rikeleg der 14
inne i mørkeret. Eg kikka opp på vegguret, spurde om ho ikkje skulle ha vore på jobb for lenge sidan. Klokka er snart halv elleve, sa eg. Eg kan fikse det der når eg har ete og kvilt meg litt. Hulda trekte hovudet ut. Har du gløymt kven som kjem i morgon? sa ho. Nei, svarte eg og kjente at eg vart trist av å sjå den vanlegvis så muntre kona mi stresse slik fordi dei to eldste barna våre skulle komme på besøk. Hulda forsvann inn igjen i oppvaskmaskina der ho heldt fram med å pese og banne til ho endeleg fekk laus det ho ville ha laus. Der! ropte ho triumferande og stod plutseleg og peikte på meg med den runde, nettingkledde boksen dekt av ein slamseig masse av oppløyste matrestar. Sist Marte og André var heime, hadde oppvaskmaskina vore i ustand. Vi hadde ikkje brukt henne på ei veke og snakka om å kjøpe ny, men då eldstesonen vår søkte opp feilmeldinga på displayet, fann han raskt ut at det berre var eit filter som måtte reingjerast. Av og til blir eg imponert over at det i det heile tatt er mat i kjøleskapet i dette huset, hadde han sagt, før han begynte å reinse filteret, medan Hulda og eg skamfulle måtte stå og sjå korleis han gjorde det. Han hadde også sagt at han ikkje visste om det var sunt for veslebroren Jakob å bu der saman med oss. Då hadde Hulda røska til seg det våte kjøkkenhandkledet frå knaggen ved kjøleskapet og daska han over ryggen. Du er faen meg ikkje sann! hadde ho ropt. Har de nokon gong mangla noko, hæ? Mat? Klede? Det var ikkje det eg meinte, svarte han roleg, skulle 15
liksom vise at han hadde kontroll på seg sjølv, medan mora i hans auge berre var urimeleg og ukontrollert. Eg meiner berre at de ikkje akkurat førebur han på verda han skal ut i. De utstyrer han ikkje med dei verktøya han treng for å klare seg. Hulda rista på hovudet. Har det aldri slått deg at det kanskje nettopp er verktøya du har fått av oss, for eksempel evna til å skilje viktig frå uviktig, som har gjort at du har vore best i klassen sidan første klasse, utan å anstrenge deg? spurde ho. Der sa du det, sa eg. Viktig og uviktig … Det har jo ikkje gjort oss noko å vaske opp for hand. Tvert imot har dette vore ei heilt strålande veke. Eg fortalde om korleis Hulda og eg kvar kveld hadde tatt oppvasken saman medan vi song gamle songar om igjen. Ein kveld hadde den gode stemninga ved oppvaskbenken til og med lokka Jakob ut av rommet sitt. For første gong på lenge hadde vi fått intervjua sekstenåringen vår litt om korleis det gjekk på skulen, kva spel han spelte for tida, kven han møtte der inne i dataverda si. Ein annan kveld hadde vi opna ei lita flaske arbeidscava som vi delte medan vi skrubba, skylde og tørka. Nettopp! svarte André. Det er akkurat dette eg meiner. I staden for å krangle om kva verktøy som kan vere nyttige å vere utstyrt med for å klare seg i det postmoderne samfunnet, hadde eg forsøkt å argumentere med at det var meir miljøvennleg å vaske opp for hand, men då sette André seg ned og gjorde research og fann dokumentasjon på at det ikkje stemte. Hulda og eg såg på kvarandre, bestemte oss med 16
blikka våre for å heve oss over det, men då André forsvann inn til søskena sine i stova, hadde ikkje Hulda klart å halde seg. Kan det vere at pietisme går i arv i annakvart slektsledd? kviskra ho. Ja, hadde eg svart. Det kan vere noko i det. For det var verkeleg som om den protestantiske pietismen til besteforeldra hadde blitt gjenfødd i ein gudlaus, men like gledelaus variant i barnebarna. Eg gjekk bort til Hulda og tok frå henne filteret, følte meg med eitt om mogleg endå meir sliten og kvalm, der eg stod med ei grå matrestgugge i hendene. Vi må snakke om det, sa eg og kasta filteret frå meg i vasken. I helga må vi snakke om det. Det? sa ho. Om måten dei snakkar til oss på, forklarte eg medan eg vaska hendene kirurgisk og tørka meg på den svarte Brann-hettegenseren. Dette med at dei heile tida prøver å forbetre oss. No har dei begynt på jobben òg. Eg tulla litt med ein far som såg så bleik ut, og etterpå tok Lars meg til side og korrigerte oppførselen min. Vi begynner å bli gamle, sa ho. Dei unge har alltid gjort opprør mot oldingane. Dette må i så fall vere det mest kraftlause og humørlause ungdomsopprøret i verdshistoria. Hulda smilte og klemte meg. Oroa dig inte, Arne, sa ho. Det ordnar sig aldrig. Men vi må snakke om det, sa eg. Spesielt hagen. Hulda kneip meg i nakkeskinnet og lo. Du får det til å høyrast ut som eit overgrep, sa ho. Ja, sa eg. Det var slik eg opplevde det. 17
No må du gi deg! flirte ho. Så gale var det ikkje! Hulda sleppte taket i meg og vart brått alvorleg. Det er ingen av oss to som veit noko som helst om korleis det er å bli utsett for eit overgrep, sa ho. Eg veit det, sa eg. Men det er lenge sidan eg har følt meg så ufri, og det plagar meg at dei framleis går rundt og omtaler det som ein suksess.