Skrifter i utval Vær utålmodig, menneske. Ei visebok som er noe mer (redaktør). 1978 Essayet i Norge. Fjorten riss av ein tradisjon (medforfattar). 1982 Syn og Segn (redaktør). 1984–1988 Venstres hundre år (redaktør saman med Jostein Nerbøvik). 1984 Balladen om Europa. 1985 Retorikk på norsk. 1988 Lesebok 1994 (medredaktør). 1994 Stem i! Songbok for røysteføre (medredaktør). 1994. Supprimert Hamsun i Æventyrland. Nordlandsliv og diktning (saman med Kirsti M.Thorheim). 1995, 2. opplaget 2002 Det litterære skattkammer. Sakprosaens teori og retorikk. 1997 Berge Furre: Sant og visst. Artiklar, foredrag, preiker (redaktør, etterord). 1997 Nynorsk faktabok 1998. 1998 Norske tekster. Sakprosa (redaktør, innleiing, merknader). 1999 Den store nynorske sitatboka. Norsk kulturhistorie gjennom 800 sitat. 2000 Det nynorske blikket. 2002 Fotefar mot nord. En kulturhistorisk reise i Nord-Norge og Namdalen (saman med Kirsti M. Thorheim). 2003, 2. utgåva 2004, 3. utgåva 2005 Nynorsk faktabok 2005. 2005 Viljen til språk. Ei nynorsk kulturhistorie. 1.–2. opplaget 2006 Vestlandets historie. Band 1–3 (medredaktør). 1.–2. opplaget 2006, 3. opplaget 2007 Allkunne (hovudredaktør). 2007–2014 Språkfakta 2010. 2010 Avisene som utvida Noreg. Nynorskpressa 1850–2010. 1.–2. opplaget 2010 Draumen om målet. Tilstandsrapportar frå Norge og Noreg. 2012 Historia om Ivar Aasen. 2013. 1.–3. opplaget 2013 Språksansen. Kalender om all verdas språk. 2013 Historia om Ivar Aasen. 2014. Hefta utgåve med bonussider, tidstavle og tilvisingar Språkfakta 2015. Ei historie om språk i Noreg og verda gjennom 850 tabellar. 2015 Det rause museet. Prosjektplan for Vinje-senteret. 1.–2. opplaget 2016 Vinje-bibliografien. Skrifter av og om Aasmund Olavsson Vinje 1845–2016. 2017, digitalt tillegg 2018 Forfattarens skriftstader. Litterære museum i norsk minnepolitikk (redaktør). 2018 Aasen-bibliografien. Skrifter av og om Ivar Aasen 1825–2017. 2018 Den store ideen. Personane, dokumenta, forteljingane 1993–2018. 1.–2. opplaget 2018 Diktarar og dialektar. Utgreiing om ein institusjon i Ottadalen. 2018 Skriftkultur. Tidssignal frå det 21. hundreåret. 2018, 2. opplaget 2019 1900-talet. Forteljingar frå eit hundreår. 2020 Språkfakta 2020. Tala. Forteljingane. Dokumenta. 2020 Språkfakta 2020. Tabellane. Figurane. Bonussidene. 2020 Krønikene. Språk, skrift og bøker gjennom 500 år. 2021 På parti med språket? Språkpolitikk i norske partiprogram 1906–2025. 5. utgåva. 2021
Ottar Grepstad
Brent ord Bokbål mot språk i Noreg 1912–2005
Samlaget Oslo 2022
© Ottar Grepstad og Det Norske Samlaget 2022 www.samlaget.no Omslag: Øystein Vidnes Førtrykk: Type-it AS, Trondheim Skrift: 11,5/15 pkt. Minion Papir: 80 g Munken Print Cream 1,8 Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-340-0748-4 Boka er skriven med stipend frå Det faglitterære fond og Fritt Ord.
Denne boka er trykt på miljøvenleg papir.
Du store torv! Der allting skal beskues av svermens blikk i søvnig åndsforakt, der alt som puster fritt, skal underkues, du store torv! Ditt enevelde trues av noen ganske få, hvis ord er makt, Kom, alle torvets sønner, prøv å tenne et mektig bål i natten – og forsøk å la det lyse helt til verdens ende – La alle deres frie tanker brenne! La alle deres ord gå opp i røk! André Bjerke: «Autodafé» (1943), utdrag Regnbuen, Oslo 1946
Innhald Prolog i Tyskland Tru mot tradisjonen Frå første stund I staden for tillit Med rett til å brenne Domaren og bødlane hans Avisdebatt i bokbåltida Rituelle protestar Fyrstikker mot statsråd Spor i oske På eige ansvar Retten til språk Apologiens redaktørar Dødsens alvor Epilog i Noreg Bokførarens liste Kjelder, takk Notar Namneregister
9 15 40 58 73 94 127 143 170 182 197 209 225 237 260 283 285 326 356
Prolog i Tyskland Då glørne hadde slokna, låg oske frå 89 bokbål over heile Tyskland. Der brann bøker i sju månader, frå 9. mars i Braunschweig til 9. oktober i Rendsburg. Bøker brann i alle universitetsbyar og mange andre stader. Det største av dei alle blei tent på Opernplatz Berlin seint om kvelden 10. mai 1933.1 Frå Hegel Platz marsjerte 1500 studentar og brunskjorter med faner og banner til eige tonefølgje av nazisongar og studentsongar, passerte Brandenburger Tor, toga inn på plassen mellom operaen og universitetet, kringsette bålet. Bøker brenn ikkje så lett, og i det kalde plaskregnet var det så mykje plunder med å få fyr at brannvesenet måtte hjelpe til og dynke bokhaugane i bensin.2 Bøkene var køyrde inn med lastebilar, og ivrige hender kasta dei frå lasteplana inn i høge, durande flammar. Slik forsvann etter kvart om lag 20 000 bøker. Frå talarstolen drapert i hakekrossflagget forrettar Joseph Goebbels brannen i ni avsnitt med like mange grunngivingar.3 Ich übergebe dem Feuer die Schriften von Karl Marx und Kautsky. Eg overgir til elden skriftene av Karl Marx og Kautsky. Eg overgir til elden skriftene av Heinrich Mann, Ernst Gläser og Erich 9
Prolog i Tyskland
Kästner. Eg overgir til elden skriftene av Friedrich Wilhelm Förster. Eg overgir til elden skriftene av Sigmund Freud. Ich übergebe dem Feuer die Schriften ! Eg overgir til elden skriftene av Emil Ludwig Kohn og Werner Hegemann. Eg overgir til elden skriftene av Theodor Wolff og Georg Bernhard. Eg overgir til elden skriftene av Erich Maria Remarque. Eg overgir til elden skriftene av Alfred Kerr. Sluk, eld, også skriftene av Tucholsky og Ossietzky! Verschlinge, Feuer! «Dette er ei sterk, stor og symbolsk handling», avslutta Joseph Goebbels. Heile alfabetet brann – Elisabeth Castonier og Albert Einstein og Heinrich Heine og Robert Musil og Nelly Sachs og Bertha von Suttner og Stefan Zweig og –. Ein stad inne i folkemengda stod den 39 år gamle journalisten Elisabeth Castonier, halvt jøde. Noko slikt ser ein berre ein gong i livet, og det var godt å kunne vere vitne, mintest ho seinare. Ho hugsa ropa: «Vi treng meir, elles sloknar elden!»4 Bokbrenningane var folkefestar for barn og vaksne – berre i Berlin var kanskje så mange som 70 000 samla med lysande faklar, flammar i mørke, sakral stille og brølande rop. Applausen og brøla kom frå nazistane. Tilhøyrarane tok imot «med stormende bifall», var den offisielle versjonen. «Folkemassen stod taus og forstemt omkring», melde Dagbladet.5 «En underlig stillhet», melde Aftenposten.6 «Det hersket en eiendommelig taushet. Folk var alvorlige», hugsa Rudolf Knoph i 1983. 39 år gamal hadde han vore på fagforeiningsreise i Russland og var i Berlin to dagar på heimvegen.7 Knoph såg ein 10
Prolog i Tyskland
notis om bokbålet i avisene same morgonen og drog til det han kalla rettarstaden saman med to kollegaer. «Løsblader av de store verkene svevet til værs med forkullede kanter. Det var et trist syn.»8 I Berlin var også 29 år gamle Paulus Svendsen, mangeårig lektor ved Trondhjems handelsgymnasium og seinare forfattar av standardverket Gullalderdrøm og utviklingstro, utgitt i november 1940. Svendsen opplevde autodafeen og fekk avsky for Hitlers tredje rike.9 I Berlin tok bålfesten slutt med Die Fahne hoch! Die Reihen fest geschlossen!10 Klokka var blitt halv eitt, og ord var blitt til oske. Denne kvelden var Adolf Hitler i eit middagsselskap. Då han fekk høyre korleis det gjekk med autodafeane, sa han at Goebbels trur på det han gjer.11 Berre drygt tre månader tidlegare hadde Hitler nytta høvet og gripe makta. Frå tidleg i april planla Deutsche Studentenschaft bokbåla systematisk og effektivt. Båla var tyngdepunktet i Aktion wider den undeutschen Geist, og den aksjonen handla om meir enn å fjerne uønskte meiningar. Den heilnazifiserte studentorganisasjonen kunngjorde 13. april tolv tesar for aksjonen, skrivne av Hans Karl Leistritz (23). I den første tesen heitte det at det tyske språket på ny skulle bli eit fullverdig uttrykk for det tyske folket. Fleire av dei andre tesane handla om kva dette innebar i form av reising og forelding, men mest av alt var tesane retta mot jødar, marxistar, sosialdemokratar, liberale og det som elles måtte finnast av opposisjon. Med god hjelp frå bokhandlar og bibliotek samla studentar frå 26. april inn bøker som var sette på indeks, bøker dei meinte 11
Prolog i Tyskland
øydela tysk språk, tysk skriftkultur, Deutschtum. I Berlin kunngjorde Berliner Lokalanzeiger 6. mai at arbeidet med å reinske ut utyske bøker frå biblioteka i hovudstaden ville ta til den morgonen.12 I by etter by gjekk studentane i fakkeltog, marsjerte til musikk, heldt talar, sa nokre siste ord om utvalde bøker, lét bål flamme til eit rituelt høgdepunkt. Bokbåla i 1933 var berre ei byrjing, nur ein Anfang. Då dei nazistiske styrkane tok seg inn i andre land, invaderte dei også skrift- og kulturhistoria. Mengder av bibliotek blei raserte og tømde for uønskte bøker, som skrifter på hebraisk etter 1800. Somt skulle Brennkommandos øydeleggje på staden, somt fraktast til Frankfurt. Berre i Russland blei truleg bort imot 200 millionar band øydelagde. Vi treng ikkje ved, sa dei tyske soldatane som okkuperte familiegodset til Lev Tolstoj, «vi skal brenne alt som har å gjere med Tolstoj». Frå sommaren 1940 blei utreinskinga sett i system med Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg, som etablerte kontor i 24 europeiske byar.13 Dei nazityske studentane hadde brukt historia til å rettferdiggjere bokbåla. Dei ville vise at dei stod i ein tysk tradisjon like frå Martin Luther og det førre store bokbålet på tysk jord. Hausten 1817 var det minnefest i Wartburg til ære for dei mange titusen som var blitt drepne i Folkeslaget ved Leipzig fire år tidlegare. Det dansk-norske kongeriket var på feil side, og ein avtale i Kiel 14. januar 1814 sende Noreg inn i personalunion med Sverige. Etter minnefesten brende studentar unteutsche Schriften, skrifter av forfattarar som dei meinte hadde krenkt 12
Prolog i Tyskland
fedrelandet. Røyken la seg over ei religiøs antijødisk stemning som nok også bar i seg antisemittisme. Bok for bok blei ropt opp og kasta i flammane, minst ein gong med ropet Wehe über die Juden, måtte jødane få det vondt. Bøkene brann innunder fyrsteborga Wartburg. Oppe i den borga hadde fredlause Martin Luther i løynd omsett Das Newe Testament Deutzsch vinteren 1522. I ein tale ved bålet minte ein talsmann for studentane høveleg om Luther, som i desember 1520 brende Exsurge Domine, skrivet der paven hadde lyst han i bann. Som han, så dei, også dei «vil la flammane fortære tankegodset til dei som har krenkt fedrelandet».14 Studentane i 1817 viste til Luther; det var 300 år sidan han sette i gang det som blei kyrkjereformasjonen. Studentane i 1933 viste til Wartburg og følgde noko av det same ritualet. Bøker av 24 forfattarar var valde ut særskilt og blei kasta på båla i tolv puljar etter at Goebbels hadde ropt dei opp, forfattar for forfattar. For studentane var brenninga ei symbolsk gjerning; båla var siste del av Hinrichtung des Ungeistes. Uånd skulle avrettast. Nokon måtte velje. Om bokbål er der éi setning som har høyrt med i 200 år. I 1388 og 1500 tvangskristna erkebiskopen av Toledo muslimane i dette sørspanske området. Det dei hadde av arabiske skrifter, minst 5000, blei brent offentleg, også Koranen. Om dette skreiv Heinrich Heine tragedien Almansor, utgitt i 1823. Der seier Hassan, som kjempar det han kan mot kristninga: «Das war ein Vorspiel nur, dort wo man Bücher verbrennt, verbrennt man auch am Ende Menschen.»15 Det var 13
Prolog i Tyskland
berre eit forspel. Der ein brenner bøker, brenner ein til slutt også menneske. Den setninga bar ikkje bod om noko som skulle kome, men vitna om det som alt hadde hendt, og åtvara mot at dette kunne skje på ny. Ein tysdag morgon i 2020 kom ei bok i postkassen frå eit antikvariat i Niedersachsen. God som ny, eigaren hadde slutta å setje blyantspor etter seg alt på side 20. Bücherverbrennungen av den austerrikske historikaren Hermann Rafetseder er eitt av standardverka om emnet, utgitt i 1988. Å kjøpe frå antikvariat kan gi noko ekstra, og i denne boka låg eit avisklipp frå 10. mai 1983.16 Det var på dagen femti år etter bokbålet i Berlin. På eit stort minnemøte i byen hadde den fremste retorikkforskaren i Tyskland – og Europa, vil no eg meine – halde sitt foredrag. Den tyske retorikkforskaren og litteraturhistorikaren Walter Jens hadde kalla bokbåla preludiet til jødeutryddinga. Det var eit vink til det Heine hadde kalla eit forspel til det å brenne menneske. Jens poengterte at bokbåla ikkje var eit spontant påfunn, men ein nøye planlagd aksjon og konsekvensen av ei einsretting som hadde teke til alt under Bismarck frå slutten av 1800-talet. Propagandaminister Joseph Goebbels var som ein gjest ved bålet i Berlin, sa Walter Jens, ein gjest ved ein fest som konservative og intellektuelle tyskarar stelte i stand. Den dagen var Widerruf der Aufklärung, dagen då opplysninga blei slått av. Noen må velge.
Tru mot tradisjonen Å brenne bøker er ei rituell eller symbolsk øydelegging av skrifter, som regel utført offentleg, av ideologiske, religiøse, politiske eller moralske grunnar. Ei av dei eldste formene for sensur er å gjere til inkjes bøker ved brann eller på anna vis, og bokbål blir her brukt som nemning for dette. Slike øydeleggingar blir utførte av religiøse eller verdslege styresmakter, interessegrupper eller enkeltpersonar. Bokbrenning markerer standpunkt og grenser, men kan også svekkje ein kulturtradisjon, eit skriftspråk eller det kollektive minnet i ein fellesskap. Bøker er blitt brende eller øydelagde på anna vis i godt over 3000 år. Dei første bokbåla blei tende då flammar kunne romme magisk mystikk. Den dag i dag er respekten stor for den øydeleggjande krafta i elden. Frå seint 1400-tal iscenesette inkvisisjonen i Sør-Europa autodafear der kjettarar og vantru blei brende på bål. Menneska brann ofte saman med bøker som ikkje skulle tolast. Drygt tre hundreår seinare var inkvisisjonen formelt over. Bokbåla brann vidare og blei no gjerne kalla autodafear. Kva ord som blei brukt, skifta språka imellom, og i norsk tok bokbål meir og meir over etter 1945. 15
Tru mot tradisjonen
Om det var skinnrullar, leirtavler, firkanta bøker eller småskrifter – her og no blir alt kalla bøker for å gjere setningane enklare. Bøker blir oftare brende i staden for enn i tillegg til ein open og opplyst diskusjon. Slike gjerningar kortsluttar det som må ha vore av diskusjon og set til sides verbale, ikkje-valdelege løysingar av usemje, strid eller konfliktar innanfor demokratiske rammer. Den som brenner bøker, sviktar det grunnleggjande kravet i kunnskapsbaserte samfunn om kritisk prøving av det ein sjølv og andre meiner. I førmoderne samfunn var der ingen slike krav, men dei rituala som bokbål etter kvart forma, endra seg lite i nyare tid. Verdslege og religiøse makthavarar brenner bøker for å hindre tru, ideologi, meiningar eller kunnskap som er uønskte, men ikkje forbodne. Opprørsgrupper og andre brenner bøker i protest mot avgjerder frå slike makthavarar. Som eit tillegg til sensur kan bokbål markere eit forbod mot tru eller meiningar. Minnepolitisk kan ein prøve å utrydde eller fjerne tradisjon, kultur, språk – det var lettare. Desse fire intensjonane kan gli over i kvarandre og er ikkje gjensidig utelukkande. Konsekvensane kan bli andre enn tenkt, det kan ta lengre tid enn føresett før båla verkar, og det kan vere at intensjonen aldri blir nådd. Frå makthavarane si side har bokbåla tent til å ha kontroll, hindre uro og sikre orden. Frå dei som protesterer med bokbål, tener flammane til å vekkje merksemd, skape uro, svekkje makthavarar. Det som kan ha vore av diskusjon og argumentasjon, sloknar gjerne når flammen blir tend. Same kva intensjonen er, symboliserer bokbåla noko 16
Tru mot tradisjonen
utover det å gjere noko utilgjengeleg ved å fjerne fysiske objekt. Di fleire som kan lese og skrive, di større kan den symbolske funksjonen vere. Der er ein annan viktig funksjon også. Det bokbålet er mest vellykka som avskrekkar mest. Ved å brenne offentleg kunne ein avskrekke andre frå å skrive eller tenkje det same. Flammane gir gjerninga det alvoret og den dramaturgien som trongst, og formar der og då eit symbolsk monument over kva som gjeld. Ytringar treng ikkje vere verbale, og valdsgjerningar kan vere ytringar, anten dei er forbodne eller ikkje. I eldre tider skilde ein ikkje skarpt mellom fysisk og verbal vald. Komne inn i det 20. hundreåret var det skiljet tydeleg etablert, og valdsgjerningar hadde ikkje noko rettsvern som ytring. I teoriar om ikkje-valdelege aksjonsformer er det ingen plass for gjerningar som øydelegg noko fysisk. Slik er mi forståing av dette, og eg, eg er bokføraren. bokføraren skriv inn, held orden, skriv opp, fører til boks, set opp liste over gjerningar og åtferd. Det gjeld å bokføre folkelivet, skreiv A.O. Vinje, «so ei seinare Tid kann sjaa det reint og klaart».1 Den som gjer det, er ein historieskrivar, men ein som gjerne skriv om samtida.2 Presten med sine kyrkjebøker og tidlege folketeljingar kalla sjeleregister, bokhaldaren med kassabøker, legen med pasientjournalar, rettstenaren med domsbøker, bøddelen som talde levande og døde, sorenskrivaren med tingbøker, sekretæren med sine møtebøker. Utan bokføraren var mangt ukjent, uvisst, umogleg. Det som ikkje blir skrive ned i tide, kan vere 17
Tru mot tradisjonen
tapt for all tid. Gjer bokføraren som han pliktar, får folk kome til orde slik dei opplevde verda den gongen. Det som hende, krev sine nyansar. Tida må forståast, samanhengar visast, årsaker drøftast, konsekvensar klargjerast. Eg bokfører det som høyrer med, skriv boka og gjer opp rekneskapen til slutt. Mangt har vore skrive om bokbål generelt. Om brenninga av bøker med feil språk er der verken oversyns- eller detaljstudiar frå utland eller innland. Hermann Rafetseder nemner som snarast i standardverket sitt også det føremålet å utslette ein kultur og fjerne språklege minnesmerke i form av skrifter, men set punktum før han går vidare den vegen.3 I Noreg er bøker blitt brende av både religiøse, kulturelle og politiske grunnar. At bokbål er blitt tende mot språk, har vore kjent, men omfang, ritual og konsekvensar har ingen prøvt å finne ut av. I spreidde bøker har aktørar skrive til saman 10–15 luftige sider om slike bål, og i dusinet fullt av språk- og kulturhistorier gjennom 50 år utgjer rapsodiske omtalar mindre enn 10–15 linjer alt i alt. I ei historie om bokbål kjem det godt med å kunne skilje mellom fysisk og symbolsk vald. Definisjonane av fysisk vald er mange. Eg støttar meg til forståinga i Verdas helseorganisasjon. Vald er bruk av fysisk kraft eller makt med vilje, medrekna trugsmål om slik bruk, mot ein sjølv, enkeltpersonar, grupper eller fellesskapar, som svært sannsynleg eller faktisk fører til fysisk eller psykisk skade, død, feilutvikling, eller at ein blir frårøva noko.4 Symbolsk vald er bruk av fysisk kraft 18
Tru mot tradisjonen
med vilje for å fjerne, øydeleggje eller skade noko som representerer noko større, som høyrer andre til, eller som er svært viktig for andre, og som kan føre til at enkeltpersonar, grupper eller fellesskapar blir frårøva noko. Dette er ei meir avgrensa forståing av symbolsk vald enn den franske sosiologen Pierre Bourdieu la til grunn då han forma omgrepet i 1970-åra. Medan lite anna enn sjølvforsvar kan forsvare fysisk vald, blir symbolsk vald rettferdiggjord på mange vis. Det er det kollektive som gir bokbåla kraft. Historia om bokbål viser at individuelle, offentlege brenningar har spelt ei rolle. Individuelle og private brenningar er noko heilt anna. Dyrlege Trude Moestue fortalde i 2017 kva ho hadde gjort ein gong i 1990-åra: «Ivar Åsen Nynorsk boken min ble brent i hagen mens jeg pakket kofferten og passet for å dra til England. Helvetes Nynorsk.»5 Det interessante med den brenninga er at det gjekk over 20 år før ho fortalde om det. Bortanfor slike bål er det nok å ta tak i. Når ein tradisjon blir brukt som argument, er den gjerne eintydig. Ein tradisjon som blei etterlevd, kan derimot vere svært samansett. Feiring av at allmennutdanninga er gjennomført, er av det slaget. Fører eg til boks og tek alt bokstaveleg som avgangselevar har sagt eller gjort, endar eg som hengehue. Ser eg bort frå alt, tek eg ingen på alvor og gjer meg skuldig i litterær tjenesteforsømmelse. Det som blir gjort gong på gong med eit uttalt føremål, veg tyngre enn slikt som skjedde der og då. Difor strammar eg til der det er nødvendig når tre sentrale spørsmål skal få sine svar. 19
Tru mot tradisjonen
Kva var det som faktisk skjedde? Eg har prøvt å protokollere så nøyaktig som mogleg dei båla eg har funne i skriftlege kjelder. Dette har eg supplert med ei rekkje munnlege kjelder i ettertid. Brent ord handlar om brenning av bøker, aviser og manuskript på nynorsk 1912–46, lærebøker på samnorsk 1953–64, lærebøker på nynorsk 1982–2005 og lærebøker på bokmål 1997–98. Kva førte desse bokbåla til? Som i mange andre samfunn har språk vore eit stridsemne i Noreg gjennom lang tid, og bål mot språk var ein del av den striden. Først når omfanget av slik symbolsk vald no blir kjent, går det an å finne ut korleis båla påverka striden og politikken. Korleis kan og bør bokbål mot språk forståast? Det må gjerast ut frå den historiske samanhengen og i lys av kva bokbål faktisk har vore over tid. Dei som kasta skrifter i flammane, brende seg inn i ein tradisjon. Der var det førebilete å finne, men også lærdom å hente for den som ville bruke fortida til å rettferdiggjere interesser og verdiar i samtida. Mennesket lærte tidleg at det kunne ha noko for seg å brenne skrift. den heilage skrifta fortel om dei første øydeleggingane av skrifter. I eit tidsrom på 1300 år øydela menneske aust ved Middelhavet skrifter dei ikkje ville vite av. Først ved Sinaifjellet, så i Judariket – kanskje Jerusalem – og i Efesos nær dagens Izmier i Tyrkia. Oppe på Sinaifjellet fekk Moses med seg to steintavler med ti bodord, «og skrifta var Guds eige verk, rista inn på tavlene».6 I sinne kasta Moses dei mot fjel20
Tru mot tradisjonen
let då han var komen ned att. Dette skal ha vore kring 1250 f.Kr. Om han faktisk gjorde det, er mest eit spørsmål om tru. Forteljinga er viktig same kva, for den vitnar om ei symbolsk gjerning utført i avmektig, fortvila opposisjon, mot dansen rundt gullkalven.7 For første gong blei skrift øydelagd av høgare hugmål. Meir enn noka anna gjerning i historia om bokbål viser dette kor fåfengt slik symbolsk øydelegging kan vere. Godt over 3000 år seinare kan bodorda lesast og seiast på minst like mange språk. I Judariket var Jojakim konge i elleve år. Den første skildringa av bokbål som enno er kjend, skriv seg frå om lag 605 f.Kr. Herren bad profeten Jeremia ta ein bokrull og skrive ned alt Herren hadde sagt til han om Israel, Juda og alle folkeslag, like frå den første dagen. Når folk får vite alt eg har tenkt å gjere mot dei, vil dei kanskje vende om frå sine vonde vegar, og då vil eg tilgi dei, sa Herren. Jeremia kalla til seg Baruk, som skreiv ned alt Jeremia fortalde. Jeremia bad Baruk gå til Herrens hus og lese opp det heile, og han så gjorde. Alle leiarane i Juda var samla på slottet, og då dei fekk høyre kva Baruk hadde lese, bad dei han kome dit og lese det for dei, og dei blei svært forferda. Leiarane gjekk inn til kong Jojakim og fortalde kva dei hadde høyrt. Kongen sende bod på ein som heitte Jehudi, som kunne lese bokrullen for han i vinterhagen, der ein flamme brann i fyrfatet. «Kvar gong Jehudi hadde lese tre–fire spalter, skar kongen dei av med ein pennekniv og kasta dei i elden i fyrfatet, heilt til heile bokrullen hadde brunne opp.»8 21