Avsporingar

GAUTE M. SORTLAND Johan. Roman 2009, 2010 Du er her igjen og alt er forandra. Kortprosa 2011 The rise and fall of Gøran Trovåg. Ungdomsroman 2013 Fotturar i Norge. Kortprosa 2015 Korte meisterverk. Kortprosa 2017 Du er ikkje normal. Noveller 2019

Gaute M. Sortland

Avsporingar Pre- og postapokalyptiske noveller

Samlaget Oslo 2021

© Det Norske Samlaget 2021 www.samlaget.no Omslag: Magnus Osnes Førtrykk: Type-it AS, Trondheim Skrift: 10,7/13,6 pkt. Sabon Papir: 80 g Munken Print Cream 1,8 Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-340-0521-3

Denne boka er trykt på miljøvennleg papir.

Innhald

Gabriels obo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7

Ein sånn beskjed. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

21

Ein blir van med det ein har . . . . . . . . . . . . . . .

33

Heim med hausten i hælane . . . . . . . . . . . . . . .

43

Sjukt dårleg stemning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

57

Før dagen tar oss . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

71

Ro seg ein tur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

81

Litt av ein runde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

89

Noko nytt skal stige fram . . . . . . . . . . . . . . . . .

97

Gabriels obo

Eg hadde gjort det før. Mange gonger før. Eg visste korleis det skulle gjerast. Eller, det var nytt kvar gong, men eg visste når eg var på sporet, og når eg hadde mista vegen. Og dette var godt. Det var til og med bra. Objektivt bra, om eg kunne seie noko slikt. Og relevant. På eit vis høgst relevant. Og personleg syntest eg også det var viktig. Eller at det iallfall, om ein var open for den lesinga eg ønskte, rørte ved noko viktig i vår tid. Ved måten dette samfunnet utvikla seg på. Korleis me var saman i denne tida. Forholdet vårt til det åndelege, til kroppen, til jorda. Kva som gjorde at det gjekk i galen retning. Og så syntest eg rammeforteljinga om den unge kjærleiken var ei rørande historie, der eg hadde henta ikkje så reint lite inspirasjon frå eigne erfaringar. Kanskje i overkant? Det var jo ikkje verkelegheitslitteratur det skulle vere, heller. Men at det balanserte på ein knivsegg, det gav teksten energi. Det hadde eg erfart før. Så alt var i orden. Heilt i orden, og orda kom lett til meg. Men om eg såg manuskriptet frå den nye, ubehagelege og uventa sida ved meg som hadde dukka opp det siste døgnet, var det noko heilt anna. Då var eg ikkje 7

så sikker lenger. Då var eg ikkje så sikker på noko. Det var noko som skurra. Ein dissonans midt i alt det som hadde verka så vakkert og enkelt. Eg mista retninga og fann ikkje vegen ut av skogen. Flakka berre rundt som ein skugge. Slik kjendest det, og det gjorde meg rastlaus. Frykteleg rastlaus. Eg som vanlegvis var streng på kontortida og skreiv pliktoppfyllande til dagen var omme, og gjerne lenger også, om flyten var god. Nei, eg måtte ut. Ut og gå. Sola blenda meg fullstendig, og eg blei ståande utanfor døra og drøyme om solbriller. Det skulle ein hatt. Eg blei også var at eg hadde arbeidskufta på meg framleis. Det var i overkant varmt. Eg trekte ho av meg. Kufta hadde eg arva etter far. Ho hadde sin faste plass på stolryggen på kontoret, når eg då ikkje var inni. Mor sydde i si tid skinnlappar på olbogane, slik at eg ikkje sklei og slo det tunge hovudet mitt vondt og hardt i bordplata når eg sat framfor PC-en og kvilte det i hendene. Ho tenkte på alt. Eg kjende etter i lommene på den mjuke skrivebuksa mi og oppdaga at eg hadde gått ifrå både telefon og lommebok på kontoret. Kor hadde eg hovudet? Til alt hell låg det ein hundrelapp i høgre lomme. Kor lenge måtte ikkje han ha lege der? Eg kunne ikkje hugse når han hadde hamna der. Kanskje han hadde lege der heilt sidan buksa var ei vanleg bukse og eg hadde arbeidet mitt i skuleverket? – Hei, Anders! – Hei, Frisør-Geir. – Som du ser ut! Søv du oppe på kontoret igjen? Frisør-Geir stilte seg ved sida av meg utanfor vindauget på salongen sin. – Fin dag iallfall! Du verda. Summer in the city! 8

– Fint. Lite kundar i dag? – Ja. Roleg. Dei fleste kundane er like gamle som meg, veit du. Dei fleste er etter kvart like skalla også. He-he. Nå sit dei vel på hyttene sine i sjøkanten ein plass og ofrar ikkje håret sitt ein tanke. Solbleiker det. Saltbadar det. Øydelegg det. Huff. Kvifor skulle han alltid snakke til meg? Berre fordi eg hadde kontoret mitt her? Det var jo ikkje slik at han hadde noko nytt å melde, heller. Det irriterte meg. Enkelte dagar irriterte det meg skikkeleg. Var det meining i alltid å skulle slå av ein prat? Lire av seg noko smalltalk? Komme med gamle vitsar og idiotiske ordspel. Ordspela var det verste. – Men du har eit stort, kraftfullt og viltert kunstnarhår. Eit nesten ufortent flott hår, vil eg seie. Slik du lever. – Hm, jo. – Du tar ikkje vare på det heller. – Nei. – Du vil ikkje klippe deg, då? Du skal få naborabatt. – Kvifor spør du alltid om det? Du seier alltid det same om og om igjen. Alltid det same. Det er nokså irriterande. Berre mas. – Hei sann! Her var det nokon som ikkje var så blide i dag! Er det skrivesperre, som dei kallar det? Eg lente hovudet tilbake og såg rett opp i lufta. Høgt, høgt der oppe i det skyfrie blå gjekk fuglanes usynlege vegar. Tru om det var roleg og enkelt å segle som den måka der oppe. Stilt på varme straumar. – Eg beklagar. Eg treng berre å vere i fred. Gå meg ein tur. Eg er så rastlaus. Må gå det av meg, sa eg. – Og du treng å klippe deg. 9

– Kanskje det, men ikkje nå. Eg må løyse denne floken. – Løyser mange flokar i frisørstolen også, eg. Flokar! Skjønner du? Og verdsproblem. Det er sant. – Og så fekk eg så lyst på røyk. Får du lyst på røyk av og til, Frisør-Geir? – Det er ikkje fritt. – Eg hugsar ikkje sist eg røykte, men ein gong iblant, ein sjeldan gong, får eg så lyst på ein sigg. Ikkje berre det å trekke tobakksrøyken ned i lungene. Nei, også det å fylle munnhola med den lyse, lette røyken og så kjenne roa senke seg. At alle lemmene fell til ro. Sitte heilt for seg sjølv og sjå røyken stige frå gloa på sigaretten, stige som ein kysk engel, som diktaren sa, mot ein asurblå himmel. Som den me har i dag. Det er ikkje så mykje rusen som det er ritualet. Har du det på den måten nokon gong, Frisør-Geir? Gir det meining, det eg seier? – Vel … – Nå går eg. Me sest! sa eg og begynte å gå nedover i retning innvandrarkiosken ved gravlunden. – Hei! Vil du låne eit par sandalar av meg? Eg vinka berre avkreftande til han og såg samstundes ned på føtene mine, som var heilt utan fottøy og gjekk berrføtt nedover fortauet. Dei svære, bleike fotblada såg definitivt ut som noko som ikkje høyrde heime på asfalten. Vel var det ein varm og fin sommardag i hovudstaden, men dette var i overkant sjølv for meg. Så original og nærast parodisk kunstnarleg ønskte eg ikkje å vere, men kva kunne eg gjere. Så distré var eg tydelegvis, og nå hadde eg ikkje tid til å bry meg. Eg måtte gå. 10

På benken der eg sat, var storbyens lydar fjerne. Behageleg fjerne. Dei hadde ein annan tone i seg også nå som det var fellesferie. Kanskje var det færre bilar enn vanleg? Kanskje var det eit lågare tempo? Eller kanskje var det berre noko eg innbilte meg. Eg stumpa røyken. Det var gode grunnar til at det gjekk lang tid mellom kvar gong eg røykte, viste det seg. Det svei på tunga. Men verknaden hadde vore god. Eg tende ein ny. Tittelen på novella var god. Det var filmmusikk som dei aller fleste ville assosiere noko med. Sikkert på godt og vondt, men det gjorde ikkje noko. Det ville fange merksemda. Dra lesaren med. Og så var det innhaldet som så langt var veldig bra. Noko av det beste eg hadde skrive. Faen! For eg ville ikkje komme til å klare å fullføre heile novellesamlinga i tide. Når apokalypsen kom i ei eller anna form i løpet av hausten, ville heile boka bli meiningslaus. Ho ville, ja, bli latterleg. Så god akkurat nå, men så ubrukeleg til hausten. Eg gjekk oppover mot universitetet. Følgde berre trikkeskjenene. Grupper med turistar køyrde forbi i sigthseeingbussar. Dei peika og tok bilete. Jenter sykla forbi i tynne blusar med badehandklede hengande til tørk utanpå sekken. Ungar åt is. Asfalten var varm mot føtene. Eg kunne ikkje peike på kor den nye innsikta kom frå. Og kvifor eg var så overtydd om at noko svært og apokalyptisk skulle skje, men det var eg altså. Alt var jo så idyllisk. For idyllisk. Som ein skrekkfilm frå Hollywood. Stilt før stormen. Eg kom til ei stor graskledd løkke der ungdommar og vaksne spelte fotball. Det var så stort, ope og flatt at eg fekk kjensla av å vere ved havet. Det friske, kjø11

lige underlaget var godt mot føtene. Eg la meg ned i graset. Det verka som det einaste rette å gjere. Stirande rett opp i himmelen tende eg meg ein røyk til. Berre låg. Såg røyken stige. Lydane av fotballspelarane på andre sida av løkka gjorde meg roleg. Eg vaks opp i nærleiken av fem grusbanar, og i vårkveldane var lyden av hoiande ungdommar og vaksne som ein fjern, trygg lyd. Kvifor? Var det fellesskapen, som eg så fort gløymde? Kva ville ein skrive om etter ein stor katastrofe? Og kva ville folk lese? Etterkrigslyrikk. Kamplyrikk. Alvorlege tekstar. Symboltunge tekstar? Bøker skrivne i eit språk som ikkje strekk til for å spegle det som var øydelagt. Ville ein lese ulike versjonar av korleis ein hadde takla det som hadde råka oss, eller ville ein lese det stikk motsette? Draumar om verda slik ho var. Idylliserte naturskildringar, og detaljerte skildringar av grenselause måltid. Slikt var jo umogleg å vite, men nokså sikkert var det iallfall at dei ikkje ville lese novella mi. Og kva var det uansett for ein idiotisk tanke? Meg og mitt igjen. Det var jo ikkje sikkert eg overlevde eingong. Eg burde heller bruke tida på å vere snill. Gjere rett. Ringe mor. Vere med venner og familie. Jatte med Frisør-Geir om han hadde glede av det. Og få meg noko å drikke! Eg blei så tørst av varmen og sigarettane. Eg gjekk strake vegen nedover igjen og stoppa framfor døra til salongen til Geir. Det var ikkje den mest moderne salongen i gata. Det var sikkert. Det var kan hende heller den mest slitne i denne delen av byen, som trass alt var på den finare sida. Døra stod open i varmen, og eg gjekk inn. 12

– Hallo! Er det nokon her? Geir kom ut frå bakrommet. Han såg noko fortumla ut. Som om han hadde tatt ein blund der inne. – Hei! – Har du sove? – Sove? Nei, blei berre så trøytt. – Har du seng på bakrommet? – Nei, ein benk berre. Ein gammal sofa eigentleg, sa han lågt. Som om han ville skifte samtaleemne. – Ja? – Korleis var turen din, då? – Jo, då. Eg fekk røykt mykje. – Det var jo bra. – Ja, men eg blei så tørst av det. Det er varmt ute. – Veldig! Lummert nesten, nå i ettermiddag. Det har komme nokre skyer. Ja, trykkande er ordet. Mogleg det blir torevêr i kveld. – Å? sa eg. – Dei seier så, meteorologane. – Du, eg tenkte på noko. Kunne du klippe meg likevel? – Klippe? Ja, sjølvsagt! – Du stenger ikkje? – Nei! Ikkje om eg har kundar. Nei, nei. Absolutt ikkje. Ta plass. Set deg her, så skal eg berre hente utstyr og slikt. Ja. Du var tørst? Det måtte vere noko med sjølve ordet «tørst» som førte til ei rekke kjemiske prosessar inni meg. Som om kroppen først nå for alvor gav beskjed om kva han trong og lengta etter. For i det same han hadde sagt dette ordet, var det som om det siste som fanst av fukt 13

i munnhola, forsvann. Tunga låg klistra til ganen, og leppene var som limte saman. Eg fekk ikkje fram eit ord. – Eg berre tenkte. Sommarsdagen som det er og alt, om me ikkje skal ha oss ei flaske med friskt øl? Eg har i kjøleskapet her, ser du. Det hender eg tar meg ei flaske etter eg har rydda og vaska salongen. Det kjendest slett ikkje bra å ikkje kunne seie kor godt eg syntest det forslaget var, og ikkje kunne uttrykke den gleda eg kjende på, sidan eg framleis ikkje fekk fram ein lyd. I staden nikka eg og viste tommel opp med begge nevane. Ei kommunikasjonsform som til vanleg var framand for meg. – Ja, men då hentar eg! Frisør-Geir forsvann ut på bakrommet igjen og romsterte med noko der inne. Det var sant å seie nydeleg å få sitte i den behagelege skinntrekte frisørstolen etter den litle turen. Sjølv om døra til gata var open, var alle lydane dempa. Lyset utanfrå var behageleg. Varmen ikkje så intens. – Sjå her, ja! Ver så god. Han gav meg ei glasflaske med øl og sette ei lita skål chips på spegelbordet framfor meg. Me sette tuten til munnen og drakk. Eg fekk frysningar langt nedover ryggen. Me såg berre kort på kvarandre i spegelen. Eg var så glad han ikkje sa noko. Så drakk me igjen. Eg tok nokre chips frå skåla. Å, mann! – Ein treng noko salt i denne varmen, sa Geir og begynte å klippe. Eg sat berre still og kjende at alt blei til ei einaste salig kjensle. Eg hadde gløymt kor behageleg det var at nokon dreiv på oppi håret mitt der. Innimellom tok eg ein slurk av ølet. Eg forsøkte å drikke 14

sakte, men lykkast ikkje med det. Eg lukka augo. Då eg opna dei igjen, stod ein ny øl framfor meg. Eg såg opp på Geir. – Skal du ikkje spørje korleis eg vil ha det? Kva frisyre eg vil ha? Er ikkje det vanleg? – Det er nå ikkje så mange valmoglegheiter, tenker eg. Eg trur det blir bra, dette. – Ja, sa eg. Og var i grunnen glad for å sleppe å tenke på det. Eg visste aldri kva eg skulle seie likevel. Kort her eller der, lengre på toppen, eg visste ikkje. – Eg hadde trudd du snakka meir medan du klipte folk. – Har du noko du vil snakke om, då? – Eg? Ja. Eg har kanskje det, sa eg og overraska meg sjølv. Geir heldt fram. Han såg konsentrert ut og klipte med små, raske rørsler. – Eg har vore så redd for ikkje å bli ferdig med boka mi før apokalypsen kjem. – Apokalypsen, ja, svara Geir berre og heldt fram. – Eller ikkje så mykje det å bli ferdig, men det at ingen vil lese boka mi etter apokalypsen. Kven bryr seg om vanlege problem mellom menneske etter noko katastrofalt? Nostalgiske tilbakeblikk på ung kjærleik. Filmreferansar. Melankolsk fortalt. Eller iallfall sorgmuntert, som dei kallar det. Så difor blei det brått så vanskeleg å halde fram. Om det ein skriv, ikkje betyr noko, og ikkje får lesarar. Kva er vitsen då? Og ja. Kanskje er eg også når sant skal seiast, litt redd for det som vil komme. Hender det at du tenker på endetida, Frisør-Geir? Apokalypsen? 15

– Kvifor trur du elles at eg har hund? – Har du hund? Eg visste ikkje at du hadde hund. – Ein svær blandingshund. Han ligg i sofaen der inne. Snill som dagen er lang. Ein bråkete scooter køyrde forbi på gata, men tida det tok, var ikkje nok til at eg klarte å forstå koplinga mellom hund og apokalypse. Eg såg meg i spegelen og forsøkte å gjere andletet litt mindre spørjande då eg spurde: – Men … nå skjønner eg ikkje heilt. Kva har hunden med saka å gjere? – Om det røyner på, så et eg han. – Ai! sa eg. Det lugga litt i håret over øyra. – Er du hårsår? spurde Geir og løfta kam og saks og såg meg i augo i spegelen. – Nei då. Det lugga berre litt, sa eg. – Tynn hud over øyra der, tenker eg. Han heldt fram igjen. Det såg ut til å nærme seg ein frisyre. Ikkje at eg hadde så mykje greie på det, men det såg ryddig ut. Eg lurte på kva eg skulle seie, men heldigvis var det ei slik stemning at eg ikkje trong å seie noko, om eg ikkje hadde lyst. Slik tolka iallfall eg det, og heldt munn. – Det er ikkje det at eg ikkje er glad i hunden. Eg er til og med svært glad i hunden. Så om eg ein gong må ete han, blir det ikkje med lett hjarta. Det må du ikkje tru. Ikkje i det heile tatt. – Har du gjort andre tiltak også? – Ja. Eg er budd. Ferdig preppa. Har lager i kjellaren. – Lager i kjellaren her? – Like under her, ja, sa Frisør-Geir og trampa i gol16

vet. Ute frå bakrommet høyrde eg ein hund som geispa og strekte seg så det knirka i skinnsofaen, reiste seg og hoppa ned på golvet. Så kom han inn i salongen. Han kom sakte mot oss og logra godmodig. – Sånn! sa Geir og la ned saksa. Han løfta ein mindre, rund spegel og heldt bak nakken min så eg kunne sjå kor fint han hadde gjort det. – Nøgd? Eg nikka. Hunden kom og la det tunge, svarte hovudet sitt på kneet mitt. Han såg opp på meg med dei svære augo. Eg klappa han over pelsen. – Likar du hundar? – Ja, eg likar hundar. Geir børsta vekk håret i nakken med ein liten børste, tok av meg frisørkappa og rista ho. Så sette han seg i frisørstolen ved sida av og vende han mot meg, tok ein stor slurk øl og sette flaska omhyggeleg frå seg. Han lente seg mot meg og samla hendene som om han skulle seie noko viktig. Hunden gjekk bort til døra, kikka ut på trafikken, logra svakt til ein mann som gjekk forbi på fortauet, før han la seg rett ned på golvet. På sida, for liksom å kjøle ned størst mogleg flate. Han pusta langt og høgt, som om han ville fortelje at han kjeda seg, før pusten blei normal. Fullstendig avslappa. Og nokså svær over magen, når sant skal seiast. – Du tenker heilt feil, begynte Geir. – Eg tenkte også slik som deg ei tid, men det gjekk over. Det er nesten til å le av nå, men apokalypsen skremde meg. Først, men så gjekk det altså over. – Ja? Akkurat kva var det som gjekk over? – Kjensla av at ingen ting betyr noko sidan katastro17

fen likevel snart skal komme. Den kjensla gjekk over, sa Geir. – Kva hende? – Eg skjønte noko. – Ja? sa eg. – Ei erkjenning, heiter det vel. Erkjenninga av at katastrofen berre er ein katalysator. At det har alt å bety. Eg skjønte at apokalypsen kan vere ei moglegheit. Om ein berre står han av, som dei seier. – Hæ? – Ein ny start! – Eg er ikkje heilt med, sa eg. – Ok, sa Frisør-Geir og lente seg godt tilbake i stolen og la armane bak hovudet. – Kor mange frisørar trur du det er i denne byen? Sant å seie hadde eg aldri tenkt over det. Om det var fordi eg hadde vigd livet mitt til litteraturen og var ein grunnleggande upraktisk mann, eller om det var andre grunnar, visste eg ikkje. Og om eg nå skulle begynne å rekne på det, så ville det ta dagar. Det var jo ein eg gjekk forbi på veg til kontoret kvar dag, var det ikkje? Og så låg det ein ved sida av vinmonopolet. Det var to … – Altfor mange, sa han. – Det er fem berre mellom krysset der og gravlunden. Alle har fleire kundar enn meg. Har dyrare interiør og ligg i finare bygningar. Har store glas ut mot gata. – Det kjem seg sikkert. – Kor mange frisørar med fagbrev trur du det finst igjen etter at la oss seie ein meteoritt har utsletta byen? Tenk. Tenk! Han lente seg mot meg, men venta visst ikkje på svaret. 18

– Ein! Om eg har rekna riktig, så blir det berre meg. Skjønner du? Etter kvart som oska har lagt seg, er det garantert nokon som treng å klippe seg. Hår sluttar ikkje å vekse så lett. Frisør-Geir reiste seg, tok tomflaskene med seg og gjekk ut på bakrommet. Eg høyrde lyden av to korkar som blei trekte av, før han kom tilbake og strekte fram endå ei flaske. Det var ikkje meg imot. – Du må berre drikke. Eg må heile tida rullere på lageret. Desse gjekk ut førre veke. Ser du? Har ein heil kasse. Men tok du poenget mitt? – Ja. Eller? – At du må tenke annleis på den skrivinga di. Nå må du prioritere riktig. Det er jævla viktig! – Ja, det er viktig å prioritere. – Det har ingenting å seie om du får ferdig boka di før katastrofen. Det viktige er at du er ein av få forfattarar som står igjen etter katastrofen. Kanskje den einaste! Iallfall ein av få skriveføre, som kan sette ord på det me har opplevd. Din jobb nummer ein nå er å overleve dei andre. Tenk deg! Om alle dei bestseljande forfattarane er utsletta, så står du igjen på toppen. Tenk på julesalet! Tenk på alle som treng lesestoff. Samlande litteratur. Oppbyggelege tekstar dei kan sette melodiar til. Det er grenselause moglegheiter her. Framtida ligg open! Eg forsøkte å rape stilt, men det lykkast berre slik passeleg. – Så, du meiner eg burde – – Ja. Gå i skjul. Eg har plass nok i kjellaren. – Seier du det? – Du bør forresten investere i ei trykkpresse. Det 19

kan bli vanskeleg å få trykt boka di elles. Straum kan eg fikse. Og skaff deg ein hund. Du kan forresten få ein av meg! Ho skal ha kvelpar i august. – Ho? Er det ei ho? Eg snudde meg og såg på hunden som låg innanfor døra og sov. Ho letta så vidt på augo då eit fjernt torebrak rulla over den mørknande himmelen der ute. Eg snudde meg mot Frisør-Geir og nikka. – Ja, nå kjem torevêret. Akkurat slik du sa.