Kıvılcımlı Üzerine Yazılar

Demir Küçükaydın

H. Kıvılcımlı Üzerine Yazılar Demir Küçükaydın

Kıvılcımlı Üzerine Yazılar

İçindekiler

Kıvılcımlı Üzerine Yazılar .............................................................................................................2 İçindekiler .......................................................................................................................................2 "Vatan Partisi Program Eleştirisi"nin Eleştirisi........................................................................7 GİRİŞ: TÜRKİYE İŞÇİ SINIFININ ASGARİ TALEPLERİ: V.P. PROGRAMI ......................7 GENEL ELEŞTİRİ ......................................................................................................................8 ELEŞTİRİNİN ANALİTİK ELEŞTİRİSİ AMERİKA KONUSU ..............................................9 DEMOKRASİ KONUSU .........................................................................................................16 "UCUZ DEVLET" KONUSU....................................................................................................18 "ŞUURLU TİCARET" KONUSU .............................................................................................21 BİÇİME İLİŞKİN ELEŞTİRİLER: ...........................................................................................22 Birikim’in Kıvılcımlı Eleştirisinin Eleştirisi...............................................................................24 ELEŞTİRİ'NİN TAVRI..............................................................................................................24 DÜŞÜNCE VE DAVRANIŞI AYIRIŞ .....................................................................................25 DİL VE TERMİNOLOJİ ÜZERİNE .........................................................................................27 BİNANIN ELEŞTİRİSİNE GİRİŞ ............................................................................................33 "GEÇİŞ" PROBLEMİ................................................................................................................35 ÜRETİCİ GÜÇLER TEORİSİ...................................................................................................39 "HÜMANİST YAKLAŞIM: SOYUT İNSAN" ..............................................................................48 MARKS-ENGELS'LE KIVILCIMLIYI ÇÜRÜTME ÇABALARI ........................................49 "HİKMET KIVILCIMLI'NIN GÖRÜNEN VE GÖRÜNMEYEN KAYNAKLARI" ......................52 2

"AHLAKİ TARİHİN SONU".......................................................................................................55 "KIVILCIMLI VE TÜRKİYE TARİHİ".......................................................................................55 "KIVILCIMLI'DA YÖNTEM".....................................................................................................62 SONUÇ ......................................................................................................................................68 Kıvılcım Derigisinin Kıvılcımlı ile İlgili Özel Sayısına Sunuş ..................................................69 Marksist-Leninist Öğretinin Gelişimi ve Hikmet Kıvılcımlı....................................................70 Kıvılcımlı’nın Anlayamadıkları ..................................................................................................87 Tarihin Maddeci Kavranışının Gelişimi İçinde Kıvılcımlı’nın Yeri .......................................95 Kıvılcımlı’nın Mirası..................................................................................................................101 Kıvılcımlı'nın Eserleri'nin Durumu Hakkında .......................................................................106 Kıvılcımlı’nın Ölümünün 29. Yılı Vesilesiyle ..........................................................................108 Kıvılcımlı İçin Bir Sempozyum Yapma Olanağı.....................................................................110 Kıvılcmılı Sempozyumunun Yeri Üzerine ...............................................................................112 Hikmet Kıvılcmılı, Fatma Yalçı ve “Sosyete ve Teknik” Adlı Kitap.....................................118 Katılım Ölçütleri Üzerine Neşe Özgen'e Cevap ......................................................................127 Katılım Ölçütleri Üzerine “Doktorcu”lara ..............................................................................136 Dr. Hikmet Kıvılcımlı ve Kürt Ulusal Hareketi ......................................................................141 Kürt Ulusunun ve Kürt Hareketinin Kıvılcımlı Üzerindeki Etkisi ..........................................142 Biraz da Metin Çözümlemesi ...................................................................................................145 Kıvılcımlı ve Kürt Ulusal Hareketi (2) .....................................................................................153 Kürt Ulusal Hareketi’nin Temel Bir Özelliği...........................................................................153 Kıvılcımlı’nın Deniz Gezmiş Üzerinden Etkisi .......................................................................156 3

Deniz Gezmiş’in Farkı .............................................................................................................157 Kıvılcımlı Sempozyumu Açış Konuşması ................................................................................169 Kıvılcımlı ve Psikoloji Üzerine Tartışmaya Katkı ..................................................................178 Kayıp Halka ................................................................................................................................181 Kayıp Halka İçin Taslaktan Bir Bölüm ...................................................................................192 Sunuş ....................................................................................................................................192 Marksizmin Yenilenmesi Gereği .........................................................................................194 İlerlemeci ve Tek yönlü Tarih Anlayışı ...............................................................................194 Açık Uçlu Tarih Anlayışı .....................................................................................................195 İlerlemeci Olmayan Tarih Anlayışı......................................................................................197 İlerlemeci Olamayan Tarih Anlayışı ve Uygarlık Krizi.......................................................198 Marksizmin Kaynağındaki Kayıp Halka..............................................................................199 “Kadın Sosyal Sınıfımız” Üzerine.............................................................................................215 Kıvılcımlı’nın Vatan Partisi Programı ve Demokratik Cumhuriyet.....................................219 Kıvılcımlı’nın Eyüpsultan Konuşması ve Sosyalist Hareket..................................................256 Marksizm ve Din - Marks Sonrası - Kıvılcımlı.......................................................................268 Kıvılcımlı, 1968 Yükselişi ve Sosyalist Gazetesinin Çıkışı......................................................280 Teorik ve Politik Evrimimde Kıvılcımlı’nın Yeri....................................................................292 Evrim Teorisinin Evrimi’nde Kıvılcımlı’nın Yeri...................................................................322 Tarihsel Maddecilikte Yapı ve Özne Sorunu Kıvılcımlı'nın Katkıları ve Eleştirisi ............367 Sorun veya Konu ......................................................................................................................367 Önsöz ve Manifesto Arasındaki Farklar...............................................................................368 Farkların Çelişik Sonuçları...................................................................................................368 4

Sorunu Kavramak İçin bir Analoji: Kuantum ve Relativite Kuramları ...............................369 Marks'ta Üretici Güçler ve Devrimci Sınıf İlişkisinin Kuruluşu..............................................370 Marks'ın Açıklamasının Sorunları............................................................................................371 Yapı ve Özne Sorunuyla Modern Tarihteki Karşılaşmalar ......................................................372 Troçkizm – Klasik Marksizm...............................................................................................373 Merkez ve Çevre veya Üçüncü Dünyacılık veya "Dörtlü Çete" .........................................374 Yapısalcılık...........................................................................................................................374 Post Marksizm......................................................................................................................374 Teoriye İlgisizlik ve Problemin bilinçlerden Kayboluşu .....................................................375 Kapitalizm Öncesi Tarihte Yapı ve Özne Sorunu....................................................................375 Sorunun Kıvılcımlı Tarafından Koyuluşu............................................................................376 Kıvılcımlı'nın Marks ve Engels'teki Dayanakları ................................................................377 Kendi Kaleminden Yeni Üretici Güçler Tanımı ..................................................................379 Kıvılcımlı'nın Çabası'nın Reformist Karakteri (Esir Kavramı)............................................381 Özne ve Yapı çelişkisinin Varlığı ve Başka Yoklukların Birliği .............................................381 Bir Din teorisinin Yokluğuna İlişkin Belirlemenin Yokluğu...............................................382 Din Teorisinin Kuruluşuna Kıvılcımlı'nın Katkısı ...............................................................384 Ulus Teorisinde Kopernik Devrimi......................................................................................385 Marksizm ve Ulusçuluk .......................................................................................................386 Programatik Sonuçlar...........................................................................................................387 İki Farklı Ulusçuluğun Ayrımı.............................................................................................387 İki Ulusçuluğun Ayrımının Politik, Programatik ve Stratejik Sonuçları .............................388 Politik Kavramının Sosyolojik Olmayan Karakterinin Keşfi ..............................................389 Özel Nedir? ..........................................................................................................................389 Özel ve Din..........................................................................................................................390 Modern Toplumun Dini Nedir?............................................................................................390 Özel - Politik Ayrımının Ekonomik ve Tarihsel Temeli......................................................391 Politik Olanı Ulusal Olanla Tanımlamanın Gericiliği..........................................................392 Programatik Sonuç ...............................................................................................................393 5

Devrimler ve Dinler .............................................................................................................394 Biyolojik ve Sosyolojik İnsan Kavramları ...........................................................................395 Toplum Tanımındaki Metodolojik Hata ..............................................................................396 Sonuç........................................................................................................................................398

6

"Vatan Partisi Program Eleştirisi"nin Eleştirisi

GİRİŞ: TÜRKİYE İŞÇİ SINIFININ ASGARİ TALEPLERİ: V.P. PROGRAMI Emekçi Dergisinin Kasım 1974 tarihli 1. sayısında Vatan Partisi Programı'nın bir eleştirisi yayınlandı. Aşağıda okuyacağınız çalışma bu eleştiriye bir cevap olacaktır. Eleştirinin eleştirisine girmeden önce Programın bazı özelliklerinden söz etmek, okuyucuya program hakkında bir fikir vermesi bakımından yararlı olacaktır. V. P. Programı 1954 tarihini taşımakla birlikte, onun gelenekçil kökleri 1919'lara ve ilk taslakları 1930'lara kadar gider. Program "yarım asrı bulan geçmişimiz" dediğimi şeyin mantıki sonucudur. Bu olgu kavranılmadığı sürece olaylar kafamızda anarşiden kurtulup, sistemleşip, aydınlığa kavuşamaz. 1930'larda yayınlanan "Demokrasi: Bugünkü Türkiye Ekonomi Politikası" adlı etüt V. P. Programının ilk şeklidir denebilir. Şöyle bir soru akla gelebilir: "Şimdi 1976 yılındayız, kökleri 1930'lara giden bir program bu günün ihtiyaçlarına cevap verebilir mi?" Evet, verebilir. Çünkü, geçen yıllarda Türkiye'nin ekonomi, politika, sınıf ilişki ve çelişkilerinde köklü, nitel bir değişme olmamıştır. 40 yıldan beri hala demokratik bir devrimi, Kıvılcımlı'nın deyişiyle "İkinci Kuvayı Milliye"yi başaramamanın sancıları içindeyiz. Program; bir demokratik devrim programıdır. Bu programı okuyan pek çok kişi, özellikle kitle bağlarından yoksun aydınlar onun yumuşak diline bakıp "Bilimcil Sosyalizme uygun" bir program olduğunu kavrayamazlar. Bu görünüşe aldanmaktır. Gerçekte program: Bilimcil Sosyalizm'in Türkiye Toplumu'na yaratıcı bir şekilde uygulanmasıdır. Bu programın öz ve biçimce klasikleşmiş programlarda pek görülmeyen ya da az görülen katkıları da vardır. Bunların bir kaçından kısaca söz edelim. Klasikleşmiş programlarda çoğu kez sadece taleplerle yetinilir. V. P. Programında her talep, o talebi gerçekleştirebilecek ÖRGÜT BİÇİM ve PAROLALARI ile birlikte verilir. Program organik bir bütündür. Eklektik değildir. Biraz açalım. Örneğin Alt Yapı son duruşmada Üst Yapıyı belirler. Bu, işin alfabesi. Şimdi, bir programda üst yapıya ilişkin talepler, alt yapıya, kısaca ekonomiye ilişkin taleplerin üç katı yer tutuyorsa: en azından bu nicelik ve biçim programın toplumun organik bütünlüğünü gereğince yansıtmadığını gösterir. İşte V. P. Programında bu anlamda nicelik olarak, biçim olarak organik bir bütünlüğün yanı sıra, nitelik yani taleplerin özü bakımından da aynı bütünlüğü görebiliriz. Bunu da şöyle bir benzetmeyle açıklamaya çalışalım : Eski Divan Edebiyatında beyitlerle yazılan bir tür şiir vardır. Bu şiirlerde her beyit kendi başına bağımsız olarak bir anlam taşır, beyitlerden bir ikisini çakarsanız, ya da yerlerini değiştirseniz şiirin bütün olarak anlamında bir eksiklik bir değişiklik fark edilemez bile. Ama, mesela modern 7

şiirde bir tek sözcüğü değiştirmek, bir mısrayı atlamak şiire bütün anlamını kaybettirebilir. Her sözcük birbirine ve şiirin bütününe bağlıdır. Benzer şekilde V. P. Programından da bir talebi çıkarsanız ya da değiştirseniz hemen sırıtır, eğreti durur. V. P. Programı bir şiire benzer. V. P, Programındaki gerekçelerin de bazı özellikleri vardır. Ve gerekçeler şimdiye kadar yanlış değerlendirmelere uğramıştır... Türkiye'de yaygınlaşmış bir gerekçe yazış tarzı var. Bu da başlıca iki özellik gösteriyor: a) Genellikle bir partinin varlık gerekçesiyle, program gerekçesi birbirine karıştırılmaktadır. Program gerekçesi olarak yazılanların çoğu bir program gerekçesinden çok, parti gerekçesine benzemektedir. Fakat kesin olarak bir parti gerekçesi de denemez, ikisi arası bir metindir. b) Bu gerekçelerde programdan önce, ayrı bir bölüm halinde epey akademik bir dille yazılmış tahliller olur. Bu da ister istemez belli bir teorik düzeye ulaşmış kişilerin anlayacağı bir metin olur. Programı açıklayıcı, bölümler arasında bağlantı sağlayıcı bir fonksiyon yüklenmez. V. P. Programında ise: a) Programın gerekçesi, programa tabidir ve ayrı bir bölüm oluşturmaz. Bölümlerden veya taleplerden önce kısa metinler şeklinde yer alır. Bu biçim özelliği sayesinde program aynı zamanda bilinçlendirici aydınlatıcı eğitici bir fonksiyon da görür. b) Gerekçe, son derece somut örnekler ve alıntılara dayanır. En akademik konuları bile hayatın örnekleriyle politik sorunların pek yabancısı olmayan herhangi bir emekçinin anlayacağı bir şekilde koyar. Program hakkındaki bu kısa açıklamalardan sonra, "Eleştiri"nin eleştirisine girebiliriz. GENEL ELEŞTİRİ Bir programın ciddi bir eleştirisinin nasıl olması gerektiğini gösteren örnekler ustalarda var. Mars'ın Gotha Programı'nın eleştirisi, Engels'in Erfurt Programım eleştirisi, Lenin'in Iskra'yı çıkarırken kaleme aldığı R.S.D.I.P. Program Taslağı'na ilişkin eleştirileri klasik örneklerdir. Bütün bu eleştirilerde ortak olan yan: programın madde madde ve bütün olarak ele alınmasıdır. Eleştiriler oradan buradan seçilmiş bir iki maddeye değil de, her bir maddeye ayrı ayrı ve her maddenin bütün içindeki anlamı kollanarak yapılır. Emekçi'nin eleştirisinde ise: ne böyle bir metot, ne de böyle bir kaygı güdülmüyor. Eleştiri 13,5 sayfa kadar tutuyor. Bu 13,5 sayfanın hemen hemen yarısı gerekçelerin seçilmiş bir iki örneğine; geri kalan yarısı da, programın bütününden tecrit edilmiş taleplerin bazılarına veya Tüzüğün birinci maddesine (ki bu madde genel bir program özetidir) yöneliktir. Örneğin Programın 1. paragrafının eleştirisi 3,5 sayfa tutar, ama öte yandan işçilere, köylülere, eski devlet cihazının tasfiyesine yönelik taleplere bir kelime ile bile dokunulmaz. Yazar eleştirinin bu çürük biçim ve metoduna az çok mantıki bir görünüm kazandırmak için: sanki programı önemsemiyormuş (ki bu onun önemini kavramadığını gösterir) gibi bir hava 8

veriyor. Gerçekte ise, böyle yapmasaydı her talebi gerçek anlamı ile ele alsaydı ya da bu anlamı kavrama kaygısı gütseydi, taleplere demagojik anlamlar yüklemeseydi,. programın önü ardını tutar bir eleştirisini yapabileceği yerini bulamazdı. Eleştirinin bu özelliği ister istemez cevabı da etkileyecektir. Cevap eleştiriye bağlı olacağından konu programın somut taleplerinden epeyce uzaklaşacaktır. ELEŞTİRİNİN ANALİTİK ELEŞTİRİSİ AMERİKA KONUSU Eleştiri'nin ilk ve en uzun bölümü Programın birinci paragrafına yönelik. Önce bu paragrafı olduğu gibi aktaralım: "Vatanımızın 'Amerika' derecesinde yüksek teknikli medeniyet kurmasından bahsediliyor. Lakın, bir şey unutuluyor: Amerika'yı Amerika yapan hız, Amerikalıların 90 yıl önce köleliği kaldırmak uğruna vatandaş harbini göze alabilmeleriyle, yani, keskin hürriyet kavgası ile başlamıştır. Ve şu üç sebeple gelişmitir. l - Devletin kırtasiyeci ve askerci olmayışı, (Tam demokrasi) 2 - Derebey artıklarının yok edilmesi (Toprak reformu), 3 - Sanayi sermayesinin ötekilerden üstün olması (Teknik yaratıcılığı)." Bu paragrafta anlatılmak istenen nedir?.. Önce, şu gerilikten kurtulmamız; yüksek teknikli modern bir medeniyet seviyesine ulaşmamız mı isteniyor? Önce, derebey kalıntılarını kökünden kazımak için icabında sivil savaşı göze almak; bürokratik, askercil, baskıcı (Pahalı) devlet cihazını tasfiye etmek; toprak reformu yapmak, ve ağır sanayie öncelik vermek; bütün bunları başarabilmek için de başta işçi sınıfımız olmak üzere üretmen yığınlara dayanmak; onların girişim, örgüt ve kontrolleriyle hareket etmek zorunludur. Bu talebin sosyalist teorideki karşılığı "demokratik devrim"dir. Fakat, paragraftaki "Amerika" sözü kafaları çok karıştırıyor. İlerde görüleceği gibi Amerika benzetmesi özce teoriye uygun olmakla birlikte, biçimce başka bir benzetmeye baş vurulamaz mıydı? Evet vurulabilirdi. Fakat Amerika benzetmesine baş vurulmasının sebebini özellikle ellilerdeki politika edebiyatımızda aramak gerekir. İyi bilinir, 1950'lerde Türkiye'de bir Amerika demagojisi yaygındı, körü körüne bir Amerikan hayranlığı, Türkiye'yi "küçük Amerika" yapma hedefleri vardı. Bu benzetmeyle, .Amerika demagojisine baş vuran bezirgan politikacıların iç yüzleri onların demokrasi düşmanı oldukları, demokrasi demagojisi yaptıkları göze batırılmaya çalışılıyor. Öte yandan bu benzetmeden, Amerika gibi kapitalist yolu izleyip Amerika gibi emperyalist olalım şeklinde bir anlam da çıkmaz. Göze batırılmak istenen klasik burjuva anlamda bile bir demokrasiden ne kadar uzak olduğumuzdur. Emekçi'nin bu paragrafa ilişkin eleştirilerine gelince: "Amerika'yı Amerika yapan, yani bu ülkeyi dünyanın en" zengin; en güçlü emperyalist ülkesi yapan şey, burada iddia edildiği gibi ne "Tam demokrasi"dir, ne de "Toprak reformu" dur. Amerika'yı en zengin, en güçlü emperyalist ülke yapan şey, her şeyden önce bu ülkenin, tarihi ve 9

coğrafi şartlan gereği, dünya halklarını sömürmede öteki emperyalist ülkelerden baskın çıkmasıdır. Linç töresinin hüküm sürdüğü bir ülke olan Amerika, tarihi boyunca hiçbir zaman, burjuva anlamıyla dahil "tam" bir demokrasiyi, gerçek bir toprak reformunu tanımamıştır." Bu alıntıda, "Amerika'yı en zengin en güçlü emperyalist ülke yapan" sebep: "tarihi coğrafi şartlar" diye ne olduğu belirsiz, soyut olaylara bağlanıyor. "Tarihi" sözcüğüyle geçiştirilen sebepler somut tarihte hangi özelliklerdir?.. Olmadığı iddia edilen "burjuva anlamıyla dahi, tam bir demokrasi" ve "toprak reformu" dur. Elbette bütün bunlar 19. yüzyıl Amerika'sı için söz konusudur. Ayrıntılarıyla görelim: "(...) Amerika tarihi boyunca hiçbir zaman burjuva anlamıyla dahi "tam" bir demokrasiyi (...) tanımamıştır." Lenin, "Amerika Birleşik Devletlerinde Kapitalizm Ve Tarım" (Toprak Meseleleri s. 79) başlıklı yazısında aynen şöyle yazıyor: "Modern kapitalizmin önde gelen ülkesi, modern tarımın sosyal ekonomi yapısının ve evriminin incelenmesi bakımından özellikle ilgi çekicidir. Amerika Birleşik Devletleri, 19. yüzyılın başlarında, kapitalizmin gelişmesindeki hız bakımından, hali hazırda sağlanmış yüksek gelir düzeyi bakımından ve halk yığınlarının siyası özgürlük derecesi [biz çizdik] ve kültürel düzeyi bakımından en ileri ülkedir. Gerçekten bu ülke, birçok bakımlardan burjuva uygarlığının modeli ve idealidir." Aşağıdaki cümleler, Engels'in 1891 deki Erfurt Program Tasarısının Eleştirisi'nden alınmıştır: "Halk temsilcilerinin bütün iktidarı ellerinde topladıkları ülkelerde, anayasa gereğince, ulusun çoğunluğu seni destekledikçe, herşeyi yapabileceğin ülkelerde, Fransa ve Amerika gibi demokratik cumhuriyetlerde..." "Demek ki, tek bir cumhuriyet: Ama 1798'de kurulmuş olan imparatorluğun imparatorsuz şekli olan bu günün Fransız Cumhuriyeti anlamında değil. 1792'den 1798'e kadar her Fransız vilayeti, her belediye, Amerikan modeline uygun olarak kendi yönetimine sahip bulundu, bize de böyle bir şey lazım. Böyle bir özerklik nasıl örgütlenebilir ve bürokrasisiz nasıl edilebilir. Amerika ve Fransız Cumhuriyeti bunun nasıl olacağını bize gösterdi" (Gotha, Erfurt Programlarının Eleştirisi s. 110) Bu alıntılardan sonra ayrı bir yoruma gerek var mı?.. "(...) Amerika, tarihi boyunca, hiçbir zaman, burjuva anlamıyla dahi.(...) gerçek bir toprak reformu tanımamıştır." Bu iddia doğru mudur?

10

"Burjuva anlamıyla toprak feromu" ne demeye gelir? Bu deyimin sınırlarını, ya da belirsizliğini kavramak gerekiyor. Toprak Reformu, esasen, özü gereği burjuva demokratik bir taleptir. Derebeylik kalıntısı sınıfların ve üretim ilişkilerinin tasfiyesi için yapılır. Gerçekte burjuvazi soyut tarih bakımından toprağın hava gibi, su gibi millet malı olmasından yanadır. Ama somut tarihte toprak mülkiyetine yapılacak bir saldırı, burjuvazinin kendi egemenliğini de tehdit edeceğinden; burjuvazi en devrimci çağında bile, hiç bir zaman "burjuva anlamıyla dahi" köklü bir toprak reformunu yapamamıştır. "Burjuva anlamıyla" toprak reformlarını somut tarihte ancak proletarya yapabilmiştir. Burjuvazinin somut tarihte yaptığı en köklü toprak reformu belki de Fransa'da görülür. Kilise ve derebey toprakları köylülere verilmiş veya satılmıştır. Eğer "burjuva anlamıyla" toprak reformundan kasıt burjuvazinin tarihte yapabildiği en köklü toprak reformu ise, Amerika bu örnekler arasında sayılabilir. Sonuç olarak "burjuva anlamıyla toprak reformu" kesin sınırları olan, muhtevası belirli bir tanım değildir. Tarihte hiçbir ülkenin burjuvası, burjuva anlamıyla dahi bir toprak reformunu yapmamıştır, ya da her ülkenin kendi burjuvazisinin ayrı bir "burjuva anlamında toprak reformu" vardır. Amerikanın "tarihi boyunca" bir toprak reformu tanıyıp tanımadığına gelince: Amerika, tarihinde iki aşamalı burjuva devrimine tekabül eden iki toprak reformu tanımıştır. Birincisi Amerikan Bağımsızlık Savaşına, İkincisi İç Savaş'a denk gelir. Amerika, İngiltere tarafından sömürgeleştirildiği zaman, İngiltere kralları, Yeni Dünya'daki "sahipsiz" "toprakları" İngiliz Lordlarma bol bol bağışlıyordu, "İngiliz otoriteleri, Amerikan kolonilerini kapitalistleşen İngiltere'nin bir tarım uzantısı yapmak için burada feodal bir rejim kurmak istiyorlardı. Krallar, ellerinde hiçbir şey olmayan kolonları ("zorunlu uşaklar" ya da gerçekte beyaz köleler) kullanan İngiliz aristokratlanna çok geniş toprak parçaları verdiler. Ana ülke, kendisine ucuz hammadde sağlayan ve önemli vergiler ödeyen Amerikan kolonilerinin ekonomik gelişimini sınırlamayı hedefliyen yasalar empoze ediyordu." (Batı Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri ile Mukayeseli Olarak Rusya'da Kapitalizmin Doğuşunun özellikleri, Nikoiai DROUJİNINE: Social Sciences'ten Ürün'ün aralık 1974 sayısınca yapılan iktibas: s. 85) "Toprak spekülasyonu yapan ve topraklan kiraya veren zenginlerin elinde çok büyük toprakların oluşmasına paralel olarak, squatter hareketi de doğdu. Squatterler, elinde hiçbir şey olmayan kolonlar olup yasal bir mülkiyet unvanı olmaksızın keşfedilmemiş topraklar üzerine yerleşmekte ve böylece küçük tarım alanları açmaktaydılar." (a.y. s. 85-86) Bu hareketin yaptıklarına fiili ve tabandan bir toprak reformu da denebilir. "Bağımsızlık Savası, Kuzey Devletlerinde köleliği ortadan kaldıran, İngiliz aristokratlarının topraklarını ulusallaştıran, işgal edilmiş topraklan dağıtan ve satan bir burjuva devrimi 11

olmuştur. Zengin tabakaların zorlu direncine rağmen, yeni devlet 1841 yılında "squatteizm"i resmen onaylamıştır" (s.y. s. 86). Görüldüğü gibi Bağımsızlık Savaşı sürecinde. 1) Kralın İngiliz derebeylerine bağışladığı topraklar millileştirilmiş, kolonlara dağıtılmış veya satılmıştır. 2) Kolonların, Kralların otoritesini tanımayarak bileğinin hakkına ele geçirdikleri topraklarda, hiçbir yasaya dayanmayan küçük çiftlikler kurmaları, bu fiili ve tabandan toprak reformu yasal olarak benimsenmiştir. Bütün bu tedbirler "burjuva anlamda" bir toprak reformundan başka nedir ki!.. İkinci toprak reformu sanayici Kuzey ile Köleci Güney arasındaki savaşın en kızgın anında kanunlaşır. "Fakat Amerikan kapitalizmi tarafından gerçekleştirilen ilerlemeler ne kadar büyükse, sanayici Kuzey ile Köleci Güney arasındaki ekonomik ilişkiler de o kadar keskindi. Kölecilik iç pazarın oluşmasına ayak bağı oluyor, plantasyonlar da emeğin üretkenliğini azaltıyor ve krizleri yaratıyordu. Zaman zaman köylüler özgürlük için ayaklanıyorlardı; onbinlerce zenci Kuzey ve Batı devletlerine kaçıyor ve buralarda ekilmemiş bölgelere yerleşiyordu. Köleciliğin ortadan kaldırılması sorunu birinci plana çıkmış ve bu durum 19. yüzyılın 60 yıllarında Kuzey ve Güney arasında iç savaşa yol açmıştı. Bu iç savaş, içeriği ve sonuçları ile ikinci bir burjuva devrimidir. Savaşın en kızgın olduğu dönemde Federal hükümet, yoksul çiftçilerin sömürgeleştirilen bölgelerde isletmeye açılmamış topraklara vergi ödemeksizin yerleşmelerini sağlayan "homestead" yasasını ilan etmiştir. Kuzeylilerin zaferi köleciliği ortadan kaldırdı, ve zencilerin hukuksal eşitliğini sağladı. Alınan tedbirler geçmişin bütün kalıntılarını ortadan kaldırmamakla beraber, Birleşik Devletlerin kapitalist gelişimine büyük etkide bulunmuştur. Güneyin yeniden inşaası sürecinde büyük topraklar parçalanmakla ve köleciliğin en gayretli taraftarları ortadan kaldırılmakla beraber, zenciler, gerçek eşitliğe kavuşmamışlardı; zencilerin büyük çoğunluğu aynı büyük plantasyon sahiplerinin topraklan üzerinde yarıcı olmuşlardı. Buna paralel olarak burjuva rekabeti, küçük çiftliklerin büyük kapitalist işletmeler oluşturmaları yönünde konsantrasyon sürecini başlatmıştı." (a.y. s. 87). Bu araştırmadan da anlaşılacağı gibi Amerika "burjuva anlamda" bir toprak reformu tanımıştır. Ve ileri kapitalist ülkeler içinde bile böyle bir toprak reformu tanıyan birkaç ülkeden biridir. Amerikan iç savaşı yıllarında faaliyete başlayan Birinci Enternasyonal, Kuzey'i desteklemiş; öte yandan Kuzeyin zaferini daha köklü tedbirlerle pekiştirmesi için propaganda yapmıştır. Kuzey Güney savaşında Kuzeyin zaferinin ilerici yönü unutulamaz. Emekçi Dergisi ise bugün Türkiye'deki Anti-emperyalizmle adeta içice olan Anti-Amerikan duyguları tahrik edip sömürerek, bu ilerici yönü unutturmaya es geçmeye çalışmaktadır. Eğer zaferi Güney kazansaydı bunun Amerika ve Avrupa'daki sonuçlarının ne kadar gerici olacağını gözden kaçırmaktadır.

12

1. Enternasyonal tarafından A. Lincoln'ün yeniden başkan seçilmesi dolayısıyla yollanan, Marx'ın kaleme aldığı şu metin Emekçi Dergisinin problemi nasıl çarpıttığını göze batırır. "Efendim; Büyük çoğunlukla yeniden seçilmenizden dolayı Amerikan halkını kutlarız. İlk seçilmenizin ihtiyatlı parolası köleci iktidara direnme olduysa, yeniden seçilmenizin muzaffer savaş narası Köleciliğe Ölüm' dür. Muazzam Amerikan mücadelesinin başlamasıyla birlikte, Avrupa işçileri içgüdüsel olarak, yıldızlı bayrağın kendi . sınıflarının kaderini taşıdığını hissettiler. Topraklar uğruna girişilen ve korkunç destanı başlatan yarışma, muazzam bakir toprakların göçmenin emeğine karılık mı, yoksa kölecinin serserisine fahişelik mi edeceğini belirlemek için değil miydi?" Emekçi Dergisi Amerikan iç savaşının ilerici yönünü küçümsemekte onun anlamını çarpıtmaktadır. Bunu da şöyle bir "mantık"la yapmaya çalışmakta: 1) Amerika'nın tarihinde hiçbir zaman feodalizmi tanımadığı iddia edilmekte, 2) Bunun sonucu olarak da iç savaşın özünde derebeyliğe karşı niteliği görülmemekte, 3) Bütün bunlar inkar edilince de Amerika'yı dünyanın en ilerici en büyük ülkesi yapan şeyin ne olduğu izah edilmemekte, mecburen son derece belirsiz, "tarihi ve coğrafi özellikler" deyiminde mantıki bir tutamak aramakta. Şimdi, Emekçi Dergisinin bu işi nasıl yaptığını kendi dilinden somut olarak izleyelim: 1) "Kıvılcımlı, Amerikan iç savaşı sonucunun "derebey artıklarının yok edilmesi (Toprak reformu)" olduğunu söylerken tarihin herkesçe bilinmesi gereken bu gerçeklerinden habersiz görünüyor (...). Kuzey Amerika Kıtası hiçbir zaman bir feodalizm tanımamıştır ki, onun artıkları yok edilebilsin (...)" Emekçi'nin bu iddiası yeni değildir. Diyalektik ve metafizik mantıklar arasındaki mücadele sürdüğü sürece de benzer iddialarla sık sık karşılaşılacaktır. Çünkü metafizik mantık, olayları klişelere uydurmaya çalışır. Çünkü feodalizm deyince akla Batı ortaçağının senyörlü, serfli, şatolu klasik tipi gelmektedir. Bu demir yatağa sığmayan her olay anlaşılmaz kalmaya mahkumdur. Yarım asır kadar önce hemen hemen aynı sözcüklerle aynı iddiada bulunan liberal bir ekonomiste karşı Lenin şöyle diyor: "Bay Himmer şunları yazıyor: "Amerika Birleşik Devletleri feodalizmi hiç tanımamış onun hiçbir iktisadi kalıntısına sahip olmıyan bir ülkedir."(...) Bu iddia gerçekle taban tabana zıttır: Çünkü köleliğin kalıntıları, feodalizmin benzer kalıntılarından hiçbir şekilde farklı değildir." Emekci'nin iddialarına yarım asırdan fazla bir zaman önce Lenin gereken cevabı vermiş, fakat Emekçi bu iddiasını .Marx'tan aldığı bir paragrafla "kanıtlamaya" çalışıyor. Aşağıya aktarılacak 13

olan Marx'tan yapılmış bu alıntı, bizi Amerika tarihinin daha eski devirlerine götüreceği, program konusundan epeyce uzaklaşacağımız gerçek olmakla birlikte yine de ele alınması gereken bir konudur. "Daha geçen yüzyılın ilk yansında Marks ve Engels, 'Kuzey Amerika toplumunun bir feodalite aşamasından geçmeyisinı şöyle açıklamaktadır: "(...) gelişmiş bir tarihi döneme birden bire giren Kuzey Amerika gibi ülkelerde, gelişme hızlı olur. Böyle ülkelerde, oraya yerleşen ve eski ülkenin ihtiyaçlarına aykırı düşen değişim tarzları yüzünden yeni ülkeye gelmiş bulunan bireylerden gayrı doğal önkoşullar yoktur. Demek ki bu ülkeler, eski dünyanın en çok evrime uğramış bireyleriyle ve dolayısıyle de bu bireylere uyan en gelişmiş değişim tarzıyla, hatta bu değişim sistemi eski dünyaya egemen olmadan önce işe başlamaktadırlar." (K. Marks ve F. Engels, Feuerbach, L'opposıtion de Conception Materialiste et İdealiste.) Dikkat edilirse görülecektir. Emekci'nin Marx'tan yaptığı bu alıntıdan Amerika'da derebeylik kalıntılarının, etkilerinin olmıyacağı gibi bir anlam çıkmaz. Emekci'nin karıştırdığı, derebeylik aşamasının var olmasıyla, derebeylik etkileri ve bunların kalıntılarının var olmasıdır. Gerçekten Amerika egemen üretim ilişkileri olarak derebeyliği tanımamıştır ya da derebeylik egemenliği mevzii kalmıştır. Ama, Eski Dünya'nın gerçekliği "en çok evrime uğramış bireyler" ve bunlara uygun "gelişmiş değişim tarzı" kadar, geri değişim tarzını da içerir. Ve bu geri değişim tarzının etkileri en azından Kralın Lordlara verdiği büyük toprakların mülkiyet belgeleriyle Yeni Dünya'da görülmüştür. Özetlenirse, derebeylik aşamasının bulunmaması, derebeylik etkileri ve kalıntılarının bulunamıyacağı anlamını içermez. Bu nedenle Marx'tan yapılan alıntı Emekci'nin iddialarına bir kanıt teşkil etmez. Yukarıdaki alıntıda Marksın genel bir kanun şeklinde formüle ettiği prose: Somut tarihten çıkarılmıştır, ve bu proseyi somut tarihte kısaca ele almak, konumuzla doğrudan ilişkili olmasa da "Tarih Tezi" hakkındaki spekülasyonlara kısaca değinmek bakımından yararlı olacaktır. Biliyoruz, Latin (Orta - Güney) Amerika ile Kuzey Amerika çok ayrı bir gelişim göstermişlerdir. Her iki kıta da "Gelişmiş bir tarihi döneme birden bire" girmelerine rağmen, neden birisi sanayi ülkesi olabilmiş, diğeri hala onun sömürgesidir. Bunu Yeni Dünya'ya gelen bireylerin sosyal karakterlerinde aramamız gerekiyor. Çünkü: "Yeni ülkeye gelmiş bireylerden gayrı doğal önkoşul yoktur". Demek ki, Güney Amerika nasıl geri bir yarı sömürge, Kuzey Amerika nasıl bir Emperyalist olmuş?.. Bu gelişimin tarihi köklerini kavramak için o ülkelere gelen muhacir insanlara (bireylere) dayanmak gerekiyor. Somut Tarih'te "eski ülkenin ihtiyaçlarına aykırı düşen değişim tarzları yüzünden" yeni ülkeye gelenler kimlerdir?.. "Eski Dünya'nın en çok evrime uğramış bireyleri" kimlerdir.

14

Kuzey Amerika'ya ilk gelenler İngiltere'de gericiliğin baskısından kaçan Püritenler ve Qaker'lerdir. Bunlar mezhep isimleri. O zaman bu mezheplerin neyi ifade ettiğini, hangi saiklerin etkisiyle ortaya çıktığını da anlamak gerekiyor. Mezhepler orta çağın siyasi partileridir. Ve burjuvazi derebeyliğe karşı çıkarken ilk muhalefetini bizzat derebeyliğin kurumları çerçevesinde tarikatlar şeklinde örgütlemişti. He:men hemen bütün halk muhalefeti tarikatlarda örgütlenmişti. İngiltere'de de Püritenlik, halk muhalefetinin, ilkel sosyalizm gelenekleri üzerinde dini bir biçim altında ortaya yıkmış şeklidir. "Daha önceleri İskoçya'da (daha barbar bölgelerde H. K.) mutlak iktidar sahibi olan Calvinizm, hemen İngiltere' nin içine işledi. Kilisenin göbeğine demokrasiyi soktu; ne Kralın, ne piskoposların din otoritesini o tanımıyordu; ve nassların ta, içlerinde de ciddi değişiklikler yapıyordu. Rahipler Mechsi'nde (Prasbytare) herkes eşitti: Presbyter'ciler adı bundan geliyordu. Özelliği böyle belirtilen Kalvinistlere ve onların yanı başlarında yükselen öteki protestan tarikatlarına genel olarak puritain (tasfiyeci) adı verildi. Henry VIII. bu çeşit tarikatların yükseldiğini görünce hepsini sapıklar, diye koğuşturdu: (Halkı uyarmak değil, kapıkulu yetiştirmek isteyen iktidar H.K.); katolikleri asıyordu, ama püritenleri diri diri ateşte yakıyordu... Püriten uğradığı işkencelere karşı yiğitçe tahammül göstermekle uyandırdığı genel ilgiden başka, (halk gibi) hür ve fakir kalıyordu... (günümüz devrimcileri gibi)" "İngiltere'de modern kapitalist devrimi o püritenler yapacaklardı." (İlkel Sosyalizmden Kapitalizme İlk Geçiş: İngiltere, H.K. s. 103). Görüldüğü gibi Amerika'nın ilk göçmenleri henüz barbar geleneklerini yitirmemiş, kollektif aksiyon yetenekli sosyal devrim müjdecileriydiler. Öte yandan, Güney (Latin) Amerika'ya gelince: Oraya yerleşenler İspanyol ve Portekizlilerdi, İngiltere'de bu protestan tarikatlarda örgütlenen halk muhalefeti sosyal devrim yapar, Kuzey Amerika'da ilk kolonilerde bile ilerde Amerikan yasasına kaynaklık edecek ilk meclislerde demokrasiyi yaşarken, İberik yarımadasında, Engizisyon mahkemelerinde, cadı kazanlarında, Sen Bartelmi katliamlarında kurban edilmişler, bütün insancıl ve demokratik öz kazınmıştı. Buralarda "en çok evrime uğramış bireyler"in köküne kibrit suyu ekilmişti. Engels bir roman hakkında yazdığı bir yazıda (tahminen) şöyle der: "Bir Norveç küçük burjuvası hiçbir zaman serf (toprakbent) olmamıştır. Ve bir Alman küçük burjuvası (Filisteni) karşısında gerçek bir insandır." Bunun anlamı surdur: Norveçli barbarlıktan modern topluma geçebilmiş ve tarihinde şu veya bu şekliyle köleliğin yıkıcı etkilerine maruz kalmamıştır. Ama, Antika medeniyetlerin yüzlerce yıl damgasını vurdukları yerlerin halkına köleliğin izleri öyle sinmiştir ki, onları insanlıktan çıkarmıştır. Norveç veya Almanya yerine İngiltere ve İspanya'yı da koyabiliriz. Konu biraz dağılmış olmakla birlikte burada görülen nedir? Kıvılcımlı'ya son zamanlarda bir eleştiri yöneltiliyor. "Sübjektif idealist olduğu, Marksizmde insancıl üretici güçler diye bir şeyin 15

olmadığı" iddia ediliyor. Gerek Marx gerek Engels'ten yapılan alıntılar, bu iddiaların ne kadar bayağılaştırılmış olduğunu yeterince kanıtlar. Marx, bireylerden bile söz etmekten çekinmiyor. Kuzey ve Güney Amerika'nın mukayeseli tarihi ayrı bir etüt konusu olabilir. Tekrar yazıya dönülürse: sonuç olarak; Amerika'da "feodalizm" olmadığına dair kanıt olarak öne sürülen paragrafın, somut tarihin bir yönünün genel bir formülasyonu olduğu, derebeyliğin, şu veya bu şekilde etki ve kalıntılarının bulunmadığı anlamına gelemeyeceği açıktır. Tarih sınıf mücadelelerinin tarihidir. Eğer Amerika'da derebeyliğin, kalıntı ve etkileri yok sayılırsa, bu, giderek: Amerikan Bağımsızlık Savaşı ve İç Savaşının sınıfsal özünü, devrimci özünü şu veya bu şekilde çarpıtmaya karar. Emekçi Dergisinde, birinci aşama "Amerikanın hiçbirzaman feodalizmi tanımadığı" iddiası, mantıki sonucunu izliyerek ikinci aşamada, Amerikan İç Savaşının ilerici özünü inkara, çarpıtmaya, küçümsemeye gidiyor. Bunu başta Amerikanın burjuva anlamıyla dahi toprak reformu ve demokrasiyi tanımadığı iddialarım eleştirirken görmüştük. Tekrara gerek yok. Yalnız, bugün genellikle burjuva devrimlerinin, özellikle Amerikan İç Savaşının ilerici yönünü unutturmak, onu çarpıtmak bizzat emperyalizmin ideolog ve tarihçilerinin yaptığı bir iştir. "16-18. yüzyıllar Avrupa'sında Burjuva Devrimlerinin evrelere ve Bölgelere Gönre İncelenmesi" başlıklı Ürün'de çıkan bir yazıda, Emperyalizmin tarihçilerinin "Burjuva devriminin tarihsel rolünü küçültmek ve sosyal ekonomik içeriğini inkar etmek" özlemlerinden, hatta bu özlemlere dikkati çeken bazı burjuva tarihçilerinin, bir yandan bu özlemleri eleştirirken, öte yandan "burjuvazinin devrimci geçmişinin parlaklığını silikleştirmek için gösterdiği eğilimlerden" söz edilir ve bir de örnek verilir: "Buna benzer bir eğilim de (inkara, küçültmeye), ülkesinin modern tarih bilimi yazarlığının, çok büyük kısmına Kon federal Güneyliler için az ya da çok açık ifade edilen bir sempatinin ve zenci halka karsı duyulan ırkçı önyargıların nüfuz ettiğini kaydeden Amerika'lı tarihçi H. Aphteker' in Birleşik Devletler iç savaşma karşı takındığı tavır da, (silikleştirme) gözlemlenmektedir." Emekçi'nin Amerikan tarihini ele alışı da bu liberal tarihçiden pek farklı değil. "Soldan" da olsa ister istemez aynı kapıya çıkıyor. Amerika üzerine bu kadar yeter. Herhalde okuyucu Amerika'yı Amerika yapan şeyin, Emekçi'nin dediği "tarihi ve coğrafi" özelliklerin, burjuva anlamda bir toprak reformu, bir demokrasi ve devrimci savaşlardan geldiğini ve Emekçi'nin demagojisini kavramıştır. . . DEMOKRASİ KONUSU Emekçi'nin bu konudaki eleştirisi, Programın, biçimine ilişkin eleştirilere bağlı olmakla birlikte, biçime ilişkin eleştirilerine ilerde tekrar dönmek üzere, özellikle V. P. Programı'nın demokrasi tanımına karşı yönelttiği eleştiriyi ele almak gerekiyor. V.P. Programının birinci maddesi: "Hürriyetin hedefi: Fakir Halk" parolasıyla şu tanımı yapar:

16

"Demokrasi: (iki asır evvel yaşamış, Frenk filozofu Condorcet'nin dediği gibi) en kalabalık, en fakir sınıfın maddi, manevi, ruhi, içtimai, bakımdan iyileşmesi olmalıdır'" Bu maddeye yöneltilen eleştiri şöyle: "Sınır dışına, hem de iki asır gerilere gitmenin gereği yoktu. Bizim sahte demokrasinin bütün gerici demagogları seçim nutuklarında buna benzer şeyler söylerler. Hem kimdir bu Condorcet? Burjuva devriminde bile (Büyük Fransız Devrimi söz konusudur) karşı devrimci bir tutuma sürüklenmiş ve devrimci terör döneminde atıldığı hapishanede, giyotne gitmemek için, intihar etmiş bir idealist felsefeci; hiç şüphe yok ki, Türkiye proletaryasının siyasi örgütü olma iddiasında olan bir partinin programında adı hiç geçmeyecek biri." Görüldüğü gibi eleştiri demokrasi anlayışının özüne pek değinmemekle birlikte yine de bir takım ip uçları veriyor. Condorcet'in kişiliği hakkında, siyasi görüşleri hakkında biz pek birşey bilmiyoruz. Ve Emekçi'nin söylediklerini doğru kakül ediyoruz. Buna rağmen eğer bir söz konusu doğru bir fikri, bir gerçeği dile getiriyorsa onu ilk sarf edenin durumu ikinci planda kalır. Çünkü en gerici kişiler bile zaman zaman kendilerini methederken, mert kıpti misali hırsızlıklarını anlatırlar. Ve onların bu sözleri Marksistler için daima verimli bir kaynak ve delil olmuştur. Kaldı ki bu Fransız, filozofunda pek böyle bir durum da yok. Bizim bezirgan politikacıların seçim nutuklarında buna benzer tanımlara bol bol rastlıyabileceğimiz iddiasına gelince. Özellikle izledik ve bu tanıma yaklaşabilecek bir söze rastlayamadık. En demokrat geçinen Ecevit bile Demokrasiyi sadece seçim ve parlamenterizm olarak anlamaktan öteye gidebilmiş değil. Hatta sosyalist bilinen politikacılarımız bile, hatta bizzat Emekçi Dergisiyle adaş Emekçi Partisi bile demokrasi tanımında ne yazık ki bu Frenk filozofundan bile geridir. Emekçi Dergisinin, "Sosyalist Parti Sorunu" başlıklı yazısında şöyle bir demokrasi tanımı var: "Her sosyalist, her yurtsever demokrasi uğruna savaşmakla yükümlüdür. Sosyalistler için bu görev somut olarakf sosyalist partinin politika alanında yerini alma uğruna mücadeledir." Bu önermenin mantıki sonucu nedir? Sosyalist parti politika alanında yerini aldığı an demokrasi bir gerçeklik olur. Eh, bugün beş tane sosyalist parti var. Demokrasi de var!.. Doğru mu? Hayır. Çünkü en fakir, en kalabalık sınıf, gün geçtikçe her bakımdan daha fazla gerilemekte, ezilmekte. Görüldüğü gibi V. P. Programındaki tanım: Demokrasi için çok esaslı bir kriter getirmektedir. Yine aynı dergide şöyle bir demokrasi tanımı daha var: "DEMOKRASİ, ulusu oluşturan bütün sınıfların örgütlü biçimde ve bütün güçleriyle orantılı olarak ülkenin kaderini tayin edebilmesidir." Bu tanımda kullanılan tanıma muhtaç kavramları da açıklamak konuyu kısmen aydınlatacaktır. 1) "Ulusu oluşturan bütün sınıflar": Ulusu oluşturan sınıflar araslnda ezilen sınıf ve tabakalar kadar, ezen sınıf ve zümreler de vardır. Bu tanım hepsini eşit şartlarda eşit şanslarda imiş gibi ele 17

alarak tamamen soyut, sınıf muhtevasından yoksun bir demokrasi anlayışını sınıflar üstü bir demokrasi anlayışını savunmaktadır. Çünkü somut hayatta iktidardaki sınıf su veya bu yolla ulusu meydana getiren diğer sınıfların örgütlenmesini engelliyecektir. Sınıf mücadelesi az çok eşit şartlarda hazırlanarak yapılan sportif bir yarışma değildir. "Güçleriyle orantılı olarak": Gücün ölçüsü nedir? Sayı mı Halk kitleleri sayı olarak büyük bir güçtür. Öte yandan küçük burjuvazi çoğu kez işçi sınıfından fazla sayıdadır. Eğer gücün ölçüsü sayı ise iktidarın küçük burjuva olması gerekir. Fakat biliyoruz ki küçük burjuvazi bir tabakalar yığını olduğu için modern sınıflardan birinin peşine takılır. Örgüt ve bilinç düzeyi mi? Hakim sınıflar çıkarlarının bilincinde ve çok iyi örgütlü. O halde güçlerine uygun olarak ülkenin kaderini tayin ettikleri dolayısıyla da demokrasi olduğu savunulabilir... Ve nihayet bizzat iktidar bir güç kaynağı değil midir?.. Evet, bugün Türkiye'de sınıflar "güçleriyle orantılı olarak" ülke kaderini tayin etmektedirler... Bu tanıma göre Türkiye'de bugün demokrasi olduğu rahatlıkla iddia edilebilir. Ve bu iddia tanımın mantığına uygun olacaktır. Ama V. P. Programındaki tanıma göre bugün Türkiye'de demokrasi olduğu iddia edilemez. Çünkü halk işsizlik ve pahalılık cehenneminde yanmaktadır. "UCUZ DEVLET" KONUSU V. P. Programı devlet cihazına ilişkin taleplerini "Ucuz Devlet" parolasıyla özetler. Emekçi'nin bu parolaya karşı eleştirilerini teker teker ele alalım. "(...)V. P. Programının yukarıya aktarılan ilk paragrafında "Amerika'yı Amerika yapan hız"ın devletin kırtasiyeci ve askeri olmayıp, (tam demokrasi)den ileri geldiği söylenmektedir.(...)" Amerikan toplumu bir bakıma en kırtasiyeci ve her bakımdan en askerci bir toplumdur." Evet, 20. yüzyılın Emperyalist Amerika'sı öyledir. Yalnız V. P. Programında bu günün Amerikası gibi olalım denmemektedir. İç savaş örnek olarak alındığına göre Türkiye iç savaş öncesi 19. yüzyılın ilk yarısının Amerika'sına benzetilmekte ve hedef olarak iç savaştaki gibi derebeyliğin tasfiyesi önerilmektedir. Gerçekten de 19. yüzyılın ilk üç çeyreğinde Amerika dünyanın en az askerci ve bürokratik, en ucuz devlet cihazına sahiptir. Sürekli bir ordusu yoktur. İç savaştaki ordu bile bir gönüllü milis ordusuydu. Devlet memurları seçilirdi. Hatta Marx - Engels Yunker Almanya'sında Amerikan devletini örnek olarak gösterirler. Amerikan devlet cihazını, devrim döneminin Fransa'sına benzetirler. Gerçekten de tarihte, Fransız devriminde görüldüğü gibi, burjuvazinin devrimci dönemde, derebeyliğe karşı emekçi kitlelerin inisiyatif ve yaratıcılığına ihtiyacı olduğu dönemlerde bürokratik ve askeri olmayan bir devlet cihazıyla yetindiğini gösterir. Burjuvazi derebeylerle ittifaka girdikçe, işçi sınıfı ve halk kitlelerinin devrimci muhalefeti arttıkça, devrimci dönemin bu demokratik devlet cihazını tasfiyeye, eski mutlakiyetçi devlet cihazını restore etmeye yönelir. Bunun en tipik örneği Fransa tarihinde görülür. Fransa böyle bir devleti ancak altı sene kadar tanıyabilmiştir.

18

Amerika'da ise böyle bir devlet cihazı hemen hemen yüz yıl kadar sürmüş, yirminci yüzyılın arifesinde işçi sınıfı mücadelesinin artması, burjuvazinin büyük toprak sahipleriyle ittifaka girmesi, kapitalizmin rekabetçi aşamadan emperyalist aşamaya girmesiyle birlikte eski devlet cihazı yavaş yavaş değişmiş, bürokratik ve militer bir devlet cihazı haline gelmiştir. Amerika'da bu demokratik devlet cihazının hemen hemen yüz yıl kadar yaşayabilmesi bir özelliğidir. Sebepleri özel bir inceleme konusu olabilir. Kısaca, Amerika'da kapitalizmin gelişmesi ölçüsünde olgunlaşmış, burjuvaziyi tehdit edecek bir işçi hareketinin yok denecek kadar zayıf kalması, askeri bakımdan güçlü bir komşu devletin bulunmaması, muazzam bakir toprakların memnuniyetsizler için daima bir umut kapısı olması burjuvazinin uzun süre askerci ve bürokratik bir devlet cihazına gerek duymamasına sebep olmuştur denilebilir. Bu istisnai durumdan dolayı Amerika uzun süre burjuva uygarlığının modeli ve ideali kalmıştır. Emekçi Dergisi bu örneğin kastettiğim anlamazlığa getirerek, sanki günümüzün Amerikası örnek veriliyormuş gibi ele alarak bir yığın gereksiz eleştiriler yöneltmektedir. Bu kadarla da kalmamakta, devlet sorununu hiç anlamadığı özellikle "ucuz devlet" parolasına yönelttiği eleştirilerde görülmektedir. "Tarih boyunca ucuz devlet burjuva liberalizminin sloganı olmuştur. Liberal burjuva bütün alanları özel teşebbüse devretme taraflısı olduğundan, hükümetin hükümet etme alanlarının alabildiğine kısılmasından yanadır. "En iyi hükümet hiç olmıyandır" sözü, liberalizmin bu tutumunu ifade eder. Tabiidir ki, eylem alanı alabildiğine sınırlanan bir devletin masrafları da az olacaktır, böyle bir devlet ucuz devlet olacaktır." "Ama buna karşılık, sosyalist devlet, ya da sosyalizme yönelmiş bir devlet ucuz devlet olamaz. Çünkü böyle bir devlet, devlet sektörünü mümkün olduğu kadar genişletme ve özel sektörü mümkün olduğu kadar daraltma politikasını uygular. Sosyalist Devlet, pahalı, hem çok pahalı devlettir; çünkü üretimi, hizmetleri o sağlıyacaktır ve bütün alanlarda yatırımları o yapacaktır." (s. 75) Bunları yazan bir Marksist!.. İşe alfabesinden başlamak gerekiyor. Devlet: bir sınıfın diğer sınıf üzerindeki baskı aracıdır. Tarih boyunca, Sosyalist devlet ortaya çıkıncaya kadar; bütün devletler çok küçük bir azınlığın muazzam yığınlar üzerinde bir baskı aracı olmuştur. Tarih boyunca hakim sınıfların küçük bir azınlık, ezilen sınıfların muazzam bir çoğunluk olmasına rağmen bu küçük azınlık ancak güçlü bir devlet cihazıyla hakimiyetini sürdürebilmiştir. Bu ise pahalı, bürokratik, militer bir devlet cihazını şart koşar. Çünkü baskı altına alınanlar geniş yığınlardır, çoğunluktur. Bunlara karşı yüzlerce, binlerce memur, asker, idareci beslemek, hapishaneler yapmak vs. ister istemez pahalı bir devlet mekanizmasını şart koşar. Hatta aynı sınıfın çıkarını koruyan farklı biçimlerdeki devletler bile baskı ve zulüm arttığı oranda daha pahalı bir mekanizma haline gelirler. Örneğin: 1860'larda Amerika'daki devlet de bir burjuva devletidir; Almanya, Fransa'daki devlet de bir burjuva devletidir. Ama birisi daha demokrat, daha ucuz bir devlettir; daha az baskıcı, daha az askerci, daha az bürokratik bir devlettir. Ama aynı yılların bir Bismark Almanya'sı, bir 19

Bonapart Fransa'sındaki devlet baskıcı, pahalı, bürokratik, askerci bir devlettir. Bu sadece modern medeniyetler çağı için değil, antika medeniyetler çağında da böyledir. Örneğin Osmanlı Devleti ilk kurulduğu, ekonomi tabanında dirlik düzeni hakim olduğu sürece daha az baskıcı, daha az bürokratik, daha az pahalıdır. Ama tefeci-bezirgan ilişkiler geliştikçe, derebeylik arttıkça devlet daha fazla baskı yapmış, bu baskıyı yürütebilmek için daha fazla asker, memur vs. beslemiş, daha çok hapishane yapmış dolayısıyla da daha pahalı bir cihaz haline gelmiştir. Tufeyli, sömürücü azınlıkların devletleri bile, bu azınlığın ihtiyaçları geniş yığınların ihtiyaçlarıyla az çok bir paralellik, bir yakınlık gösterdiği sürece, kitlelere az çok daha genlikli bir hayat sağladığı, patlamaları nispeten amortize edebildiği sürece daha küçük bir baskı mekanizmasıyla ihtiyacını karşılayabilmiş, buna bağlı olarak da devlet cihazı daha az masraflı, daha az pahalı olmuştur. Son örnek de Kurtuluş Savaşımızdır. Kurtuluş Savaşı birkaç bin memurla başarıldı. Masraflar, bütçenin % 5'ini (eğer hafızamız yanıltmıyorsa) geçmezdi. Çünkü hareket ilericiydi, halka dayanma durumundaydı, milletin sinmesinde değil başkaldırmasında çıkarı vardı. Ama bugün, milyonları aşan resmi yarı resmi kapıkulu yığınlarıyla, ordusuyla, polisiyle, her gün Ortaçağ kaleleri gibi yeni yeni yapılan hapishaneleriyle son derece baskıcı, pahalı bir devlet mekanizması vardır. Ve bu devletin masrafları bütçenin yarısından az değildir. Buraya kadar ele alınanlar azınlığın devletleridir. Ve gördük ki, bu azınlık devletleri bile halkın özgürlükleriyle ters orantılı olarak nispeten pahalı veya ucuz olabilirler. Sosyalist bir devlet pahalı olabilir mi? Buna ihtiyaç var mı? Yoktur. Çünkü o çoğunluğun devletidir ve küçük bir azınlık üzerinde baskı söz konusudur. İster istemez, böyle bir devletin daha az masraflı, daha ucuz olacağını bir çocuk bile kavrayabilir. Bugün, sosyalist ülkelerde askeri harcamalar emperyalistlerin tehdit ve provakasyonlarmı boş çıkarmak için biraz yüksek ise de, yine de emperyalistlerden çok daha az masraflıdır. Öte yandan, sosyalist devlet sosyalizm yerleştikçe, gittikçe daha ucuz, daha az bürokratik bir mekanizma haline gelir. Devletin sırtındaki bin bir işi emekçilerin tamamen aşağıdan gelme girişim, örgüt ve denetimlerine bırakır. Örneğin, Sovyetler Birliğinde çeşitli Sovyetlere seçilen yöneticilerin sayısı, 4 milyon civarındadır. Bu Sovyetlere bağlı çeşitli komisyonlarda çalışanlar 20 milyon kadardır. Ve bu milyonlarca insan aynı zamanda ya fabrikada, ya da kollektif çiftliklerde üretmen olarak çalışmaktadır. Bu milyonlarca insan hazır yiyiciler ordusu değildir. Böyle bir devlet cihazı pahalı olabilir mi? Devletin pahalılığı devletin üretime yatırdığı sermayeler ile ölçülmez. Çünkü burada üretim söz konusudur, devletin devlet olarak baskı fonksiyonu değil, Devletin pahalılığı derken her şeyden önce halkın sırtına yüklediği hadsiz -hesapsız kapıkullarını beslemek, teşkilatlandırmak, eğitmek için vergiler gelir. Devletin fabrikasında çalışan bir işçi ise bir üretmendir, üretmenler üzerinde baskıya yönelik bir kapıkulu değil. 20

Emekçi dergisi, programdaki "ucuz devlet" parolasını liberal burjuva bir talep olarak nitelerken, bizzat, sosyalist devlete "pahalı" diyerek kendisi liberal burjuvalarla aynı yargıda birleşmiş oluyor. "ŞUURLU TİCARET" KONUSU Emekçi dergisi, V.P. Programındaki "Şuurlu ticaret" parolasının da bir liberal burjuva talep olduğunu iddia ediyor. Gerçekte liberal burjuvazi tabiri caizse şuursuz ticaretten yanadır. "Bırak yapsın, bırak geçsin" nedir? Tam büyük balığın küçük balığı yuttuğu rekabet anarşisi değil midir? Kapitalist ekonomide anarşiden, orman kanunundan söz edilebilir, şuurdan değil. Kaldı ki, tekelcilik öncesi dönemde burjuvazi, rantiye, banker, diğer kapitalistler ve işçiyle mücadelesi yüzünden, onu kendi çıkarı açısından az çok "şuurlu" hareket etmeye zorlar. Ve bu çıkar ister istemez yeni teknik gelişmelere yol acar. Bizde ise, bu anlamda bile "liberal" bir şuurdan söz etmek zordur. Bizde Kapitalizm vurguncudur, ticaret vurgunculuktur. İleri hiç bir ülkenin kapitalisti malını dışarıya ucuza satıp, dışardan pahalı almaz. Ama bu bizde olur. Dışarıya malımızı yarı yarıya ucuza satarız, dışardan iki misli pahalı alırız. Klasik burjuva şuuru buna müsade etmez. Ama bizim vurguncu bezirganlığımız için bu gayet olağandır. Kaldı ki, "şuurlu ticaret"de kastedilen sadece bu anlamda bir şuur değildir. Şuur deyince; "hangi sınıfın şuuru" diye sormak gerekir. V.P. programında ise azıcık okuduğunu anlayan birisi, işçi sınıfının şuurunun söz konusu edildiğini görür. Dış ticareti millileştirmek; herhalde işveren sınıfının şuuruna uygun düşmez. Reklamcılığı kaldırmak, üretim ve tüketim kooperatiflerini yaygınlaştırmak, spekülatörlüğü tasfiye etmek bütün bunlar içinde bulunduğumuz demokratik devrim aşamasında işçi sınıfı şuurunun gerektirdiği minima talepler değil midir? Okuyucu buraya kadar eleştirilerin nasıl yapıldığını her halde kavramıştır, bunun yanı sıra yer yer programda var olan talepleri yok gibi gösterme çabaları da var. Bir örnek yeter: "Sömürücü sınıflar vergilendirilerek 'milli istihsal mücadelemizin para maddesini' sağlamak yok." V.P. Programı, Pahalılık Bölümü: "Madde: 4 - DEVLET POLİTİKASI: a) Vasıtalı vergiler: Türkiye'de 13 senede bütçenin yansının üçte ikisine çıktığından, ilk hedef olarak bu nispet tersine çevrilecektir. b) Vasıtasız vergiler: Geçim endeksi derecesine kadar olan gelirlerden alınmayacak. Ondan yukarısında ilerleyici vergi. (1954 rayiciyle: 400 liradan % 5 600 liradan % 15,1000 liradan % 35,10.000 liradan % 75 ve ilh alınacak." Yüzleri kızarır mı dersiniz?

21

BİÇİME İLİŞKİN ELEŞTİRİLER: Yazının başında V.P. programının biçim özelliklerinden söz edilmişti. Emekçi dergisinde eleştiriyi yapan; bu biçim özelliklerine hiç dikkat etmiş değil. Programın gerekçe bölümlerinde konuyu popüler örneklerle açıklayabilmek için somut örneklere ve alıntılara baş vurulur. Bu özelliği sayesinde program eğitici bir broşür niteliğine de sahiptir. Emekçi, bu alıntıları göz önüne alarak, "aktarmaların parti programında yeri yoktur" diyor. Fakat aktarmaların program bölümlerinde değil gerekçe bölümlerinde olduğunu gözden kaçırıyor. Programda belli başlı aktarma Condorcet'in yukarıda tartışılan sözüdür. Emekçi bir de aktarmaların Falih Rıfkı gibi burjuva yazarlardan yapılmasını eleştiriyor. Örneğin Falih Rıfkı'nm şu sözü var: "Hürriyet eğitimi, ancak hürriyet içinde elde edilebilecek bir şeydir. Okullarda verilecek diplomalı mezunlarla sağlanamaz. Bin yıl beklesek, gene başladığımız yerden yola çıkarız." Türkiye'de hala halkı sürü gibi gören, "sözü ayağa düşürmeme" gayreti içinde olanlar; "bize eli sopalı bir adam. lazım" diyenler, okuma yazma bilmeyenlerden oy hakkım almakla gericiliğin alt edileceğini söyleyen ve bunları büyük bir buluş gibi ortaya atanlar varken, kim söylerse söylesin söz doğrudur. Kaldı ki aynı özü Kıvılcımlı kendi üslubuyla, değişik bir ifade kullanarak da verebilirdi, ama o sözü başkaları etmişse hırsızlık gerekmez. Programa laf aktarılmaz doğmasına kapılınmaz. Emekci'deki eleştirinin her cümlesi aşağı yukarı yukarıda örnekleri görülen yanlışlarla dolu. Her yanlışı teker teker eleştirmek sonuçları pek değiştirmeyecektir. Okuyucu,, eğer üşenmezse, Emekci'deki yazıda bunu ayrıntılarıyla görebilir. Emekçi, eleştirisini hangi gayeyle yapmış olursa olsun, programı eleştirmek zorunda kaldığını itiraf etmesi programın her şeye rağmen susuş komplosundan kurtulmaya başladığını gösterir. Ve bu sevindirici bir gelişmedir. Emekçi, kendisini Dr. Şefik Hüsnü Değmer adına bağlı 1946'da kurulmuş T.S.E.K.P.'in ideolojik ve politik devamcısı saydığını ihsas ettiriyor. Bu, gelenekcil bağlara sahip çıkması bakımından sevindirici olmakla birlikte, gerçek durum oldukça farklıdır. Biz, onların bu gelenekcil bağlara hakkıyle sahip çıkmadığını düşünüyoruz. Bu elbette kanıtlanması gereken bir iddiadır. Bu iddianın kanıtı ise TSEKP ve TEP programlarının mukayeseli bir eleştirisi yapılarak kanıtlanabilir. Gerçekte TEP programı, TSEKP Programından çok daha geridir. Bunu Emekçi dergisinin kendi bile itiraf ediyor: Söyle yazıyor: "Ve eğer biz bugün programı (TSEKP Programı kastediliyor) olduğu gibi kabul edemiyorsak, bu Türkiye'nin, tezgahlanan karşıdevrim ile, 1946'ya kıyasla, bağımsızlık ve demokrasi bakımından çok daha gerilere sürüklenmiş olmasından ötürüdür." (Emekçi: Sayı: l sayfa. 80).

22

Gösterilmek istediğinin tersine V.P. Programı, TSEKP programının daha gelişkin, onu aşmış bir devamı sayılabilir. Ve V.P. Programına en yakın program, bugün var olan sosyalist partilerinki de dahil, TSEKP'inkidir. Bütün bunlar henüz pek bilinmemekte. Programlar üzerine derin incelemeler gerekmekte. Bu tür bir çalışma sosyalist hareketin tarihi üzerine yayılmak istenen duman perdesini dağıtmak bakımından da yararlı olacaktır. Demir Küçükaydın

(Bu yazı muhtemelen 1975 yılında yazılmış olmalı. 1976 Ekim ayında, Kıvılcım Yayınları arasında çıkan "Emekçi-Birikim'in Dr. Hikmet Kıvılcımlı Eleştirileri Üzerine" başlıklı kitabın 13 ve 41. sayfaları arasında, H. Yılmaz imzasıyla yayınlandı. 21 Aralık 2000 Perşembe günü dijitalize edilmesi tamamlandı.)

23

Birikim’in Kıvılcımlı Eleştirisinin Eleştirisi Birikim dergisinin Haziran 1975 tarihli 4.üncü sayısında, Dr. Hikmet Kıvılcımlı'nın, görünüşte geniş kapsamlı denebilecek ve geniş kapsamlı olma çabasında bir eleştirisi yapıldı. Bu eleştiri, Kıvılcımlı'ya yönelik ilk yazılı eleştiri olmasının yanı sıra, Kıvılcımlı eleştirmenlerinin tipik hatalarını taşıması ve bu hataları sistemleştirmesiyle de yazımızda özel bir yer tutacaktır. ELEŞTİRİ'NİN TAVRI Murat Belge eleştirisine: "Doktor Hikmet Kıvılcımlı, Türkiye sosyalizmi tarihinde mutlaka eleştirilmesi gereken bir kişidir" diye başlar ve izleyeceği "tavrı" şöyle anlatır: "Kıvılcımlı'yı eleştirirken özellikle nesnel bir tavır takınmanın gerekliliğine inanıyorum. Yani herhangi bir politik hedefin kaygılarına kapılmadan, doğrudan doğruya Kıvılcımlı'nın kendisinin ne olduğunu, neleri, niçin temsil ettiğini anlamak (...") Evet, "nesnel bir tavır": "herhangi bir politik hedefin kaygılarına kapılmamak" olarak tanımlanıyor. Yani, bir eleştiri "herhangi bir politik hedefin kaygılarını" taşıyorsa, "nesnel" (objektif) olamaz!.. Nesnelliği böyle ele alışın Marksizm'le uzak yakın ilişkisi yoktur. Çünkü, bir eleştiri: proletaryanın politik kaygılarını ne derece güderse o kadar nesnel olabilir, ya da tersi: ne kadar nesnel ise o kadar, proletaryanın politik hedefinin kaygılarını gütmüş demektir. Çağımızda, sınıflar üstü, dolayısıyla aynı anlama gelen "politik kaygılar" üstü bir objektiflik olamaz. Çünkü, "gerçek devrimcidir" ve proletarya sonuna kadar devrimci bir sınıf olarak, gerçeği, olanı olduğu gibi görmek zorundadır. Bu nedenle, objektif olarak, herhangi bir açıklama gerçeği yansıttığı ölçüde, proletaryanın politik çıkarlarına yarar, ya da politik çıkarlarına yaradığı ölçüde gerçeği yansıtır. Nesnel bir tavrın, sınıfcıl, dolayısıyla da politik özünü gözden kaçırmak: ya burjuvazinin politik çıkarlarını gizlemeye, ya da küçük burjuvazinin proletarya ve burjuvazi arasında yalpalıyan, iki arada bir derede tavrını meşru göstermeye yarar. M. Belge, bir eleştirinin objektif olmasını ve politik kaygılar gütmesini karşı karşıya getirerek, burjuva anlamda bir objektivizm anlayışını dile getirmektedir. Ve bütün burjuva teorisyenleri gibi, istediği kadar objektif olma gayretinde olsun, objektif olarak, yine de belli bir "politik hedefin" kaygılarını güdecek, olaylara belli bir sınıf açısından bakacaktır. Düşünce varlığı değil, varlık düşünceyi belirler. Ve bu yasa "nesnel" olduğu kadar "politiktir" de. Proletarya, eleştiride partizandır. Partizanlığını gizlemez, bilince çıkarır açıkça koyar. Ve partizanlığım gizleyen "nesnel" eleştirilerin partizan karakterini de görür ve gösterir. 24

"Nesnel" olma, herhangi bir "politik hedefin kaygılarını" gütmeme iddiasındaki bir eleştiri: "nesnel" olarak, nesnelliğin politik karakterini gizlemekten çıkarı olan sınıfın "politik kaygı"larını güdüyor demektir. Ve bay Belge, bir eleştirinin, belli bir "politik hedefin, kaygılarını" güdeceğinin objektif bir gerçeklik olduğunu görmezden gelerek, "nesnel bir tavır" ardına gizlenerek, bizzat bu davranışıyla, bu nesnellik anlayışıyla eleştirisini hangi sınıf açısından yaptığını itiraf etmekte, şecaat arz ederken, sirkatin söylemektedir.

DÜŞÜNCE VE DAVRANIŞI AYIRIŞ Kıvılcımlı'nın teori ve pratiğini ele alışta sık görülen bir yanlış, M. Belge'nin eleştirisinde de görülüyor. Eleştirmen haklı olarak Kıvılcımlı'nın teorisinin bir bütün olduğunu belirttikten sonra şöyle devam eder: "Ben bu eserin (yani Kıvılcımlı'nın teorisinin) bir bütün olduğunu düşünmekle birlikte, yanlışlığının kanıtlanması durumunda Kıvılcımlı'dan geriye hiç bir şey kalmayacağı kanısında değilim. Çünkü, söylediği her şeyin yanlış olduğuna inansak bile, enerjisi, uğraşı, çalışkanlığı, teorik ve pratik cesareti, geride gene saygıdeğer bir sosyalist imgesi bırakmaya yeter" "(...) Kıvılcımlı gibi hayatını davaya adamış bir devrimcinin bu yanına ufak bir saygısızlık göstermekten gerçekten çekiniyorum." Birikim yazarı, Doktor'un teorisinin bir bütün olduğunu çok iyi kavramış!.. Fakat, teorisi kadar teori ve pratiğinin de bir bütün olduğunu, daha doğrusu teori ve pratik diyalektiğini kavramış görünmüyor. Teorisini az çok bilimcil denebilecek kategoriler çerçevesinde değerlendirirken, davranışına "enerji", "uğraş", "çalışkanlık", "saygıdeğer" gibi ahlaki denebilecek kategorilerle yaklaşıyor. Düşünce ve davranış birbirinden ayrılmaz. Bu ilke, ayrılmaması gerektiği değil ayrılamayacağı anlamına da gelir. Eğer teori yanlışsa bu muhakkak pratikte de ortaya çıkar. Tutarlı bir eleştiri bu bütünlüğü de koymak zorundadır. Belge ise, böyle bir yaklaşımda bulunmamakta, aksine teori ve pratiğe apayrı ölçülerle yanaşmaktadır. Teoriye "bilimsel", pratiğe ahlaki eleştiri yöneltilerek "saygısızlıktan" yani ahlaki olmayan bir davranıştan kaçınılmaktadır. Ve bu davranış, evet "saygısızlık" değildir ama düpedüz oportünizmdir. Bu vesile ile daha tutarlı bir eleştirinin nasıl olacağını bir örnekle göstermeye çalışalım. Öncü gazetesinin 14 Nisan 1976 tarihli 5,'inci sayısında T.S.İ.P. eleştirilirken şöyle yazılıyor: "Devrimci kanat (yani Öncü'ünün görüşündekiler) doktorcu parti anlayışı ile Leninci parti anlayışı arasındaki büyük çelişkiyi TSİP'in, kurulup çalışması ile gördü ve size de (T.S.İ.P. yöneticilerine) gösterdi. Aynı şekilde doktorun görüşlerinden kaynaklanan komplocu çalışma tarzınızı eleştirdi. Olaylar kısa zamanda sizin ideolojideki ve politikadaki sapmalarınızın tesadüfi olmadığını, doktor Hikmet Kıvılcımlı' nın düşüncesinden, kaynaklandığını gösterdi. Sizlerle birlikte doktorun yaşayan canlı ruhunu gördük (...)" (altını biz çizdik.) 25

Görüldüğü gibi Öncü'yü çıkaran genç arkadaşlar düşünce ve davranışı aynı kriterlerle ele alıyorlar. Düşünce ve davranış arasındaki ilişkiyi Birikim yazarından çok daha iyi kavramışlar. Eğer Birikim yazarının kanıtlamaya çalıştığı gibi Kıvılcımlı'nın teorisi yanlışsa bu pratiğinde de "komplocu çalışma tarzı", fraksiyonculuk vs. biçimlerde ortaya çıkar. Pekala bir kimse, "komplocu" bir çalışma içinde de "cesur, çalışkan, enerjili vs." olabilir. İşte M. Belge'nin anlamadığı budur. İşte, Bay Belge Kıvılcımlı'nın pratiğine toz kondurmazken, teorisinin yanlışlığını göstererek (!) daha eleştirisinin başında Marksizm'i kavramadığını itiraf ediyor. Ve bu olgu, teori ve pratiği ayırma, bizzat Birikim yazarlarının pratik tutarsızlıklarının görüşlerinde yansımasıdır. Daha doğrusu bir tutarsızlık değil, onların yanlış teorileri ile yanlış pratikleri (yani pratiksizlikleri) arasında bir iç tutarlılık vardır. Birikim yazarları entelektüel seviyenin yüksekliğine özel bir önem verirler. Zaten Birikim'in amaçlarından birisi militanların teorik seviyelerini yükseltmektir. İyi, hoş ama bu is bir örgüt çalışması içinde bir anlam taşır. Yoksa Birikim yazarları gibi herhangi bir siyasi parti çalışması dışındaki bağımsız bir gurup aydının ilkel çabalarından öteye geçmez. "Pratik militanlar" Birikim yazarlarındaki bu tutarsızlığı sezmekte, ama toyca eleştirilerle (örneğin Birikim'i fazla entelektüel buluyorlar) eleştirdiklerini silahlandırmaktadırlar. Görünüşe aldanmamak gerekir, gerçekte Birikim'in entelektüel seviyesi oldukça düşüktür. Birikim'in entelektüelliği, diğer bir deyişle teorisi tipik küçük burjuva, yamalı bohça kalitesinin üstüne çıkamamaktadır. Evet, devrimci bir aydın olmak: Ama devrimci aydın olmak, her şeyden önce kitle içinde kitle ile birlikte, örgüt içinde örgüt ile birlikte mücadele etmekle mümkündür. Aksi takdirde bir küçük burjuva aydın olmanın ötesine gidilemez. İşte birikim yazarlarında eksik olan budur. Ve bu gerçeklik Kıvılcımlı eleştirisinde teori ve pratiği ayırmakla açıkça ortaya çıkmaktadır. Bu arada Öncü'nün eleştirisi hakkında bir kaç söz etmek gerekiyor. Öncü'yü çıkaran arkadaşların yargılarına katıldığımız sanılmasın. Bu arkadaşlar önemli bir noktayı görmezlikten geliyorlar. TSİP'in "doktorcu" olduğu varsayımından hareket ediyorlar. TSİP ise tabiri caizse, hiç bir zaman "dokctorcu" olmamıştır. Olamazdı da. Bu bir zamanlar çıkmış Kıvılcım adlı bir gazetede daha TSİP kurulmadan önce gösterilmişti. TSİP'liler hiç bir zaman Doktor'un görüşlerini bütünüyle benimsemediler. Fakat benimsemiş görünmeyi kar bildiler. Ve Doktor'un görüşlerini biçimsizleştirilmiş, özü çarpıtılmış bir şekilde sundular. İşte Öncüyü çıkaranlar bu olguyu görmezlikten gelerek, TSİP'in şahsında Doktor'u da eleştirme kurnazlığına kaçarak bir taşla iki kuş vurduklarını sanıyorlar. Kaldı ki, bir an için TSİP'lilerin, Öncü yazarlarının iddia ettiği gibi "doktorcu" olduğunu varsayalım. TSİP'in hatalarıyla Doktor yargılanabilir mi? Hayır. Bir Kautsky, bir Plekhanov'un düşünce davranışına bakarak Marks hakkında hüküm verebilir miyiz? Hayır. Çünkü Marks'm düşünce ve davranışları ile, Kautsky, Plekhanov gibi "Marksist"lerin düşünce ve davranışları arasında bir çelişki vardır. Önemli olan bu çelişmenin tesbitidir. İşte, öncü yazarları, TSİP'e göre Doktor'u yargılarken, bu çelişkinin varlığına gözlerini kapıyorlar, çelişkinin varlığından haberdar 26

değilmiş gibi görünme kolaylığına kaçıyorlar. Olanı olduğu gibi görmemek, olgulara gözleri kapamak, kimseye yada devrimcilere hiç bir zaman yarar getirmemiştir ki Öncü'cülere getirsin! Neyse, geçelim.

DİL VE TERMİNOLOJİ ÜZERİNE Birikim yazarı, eleştirisine Kıvılcımlı'nın dili ve terminolojisi ile Başlar: "Hikmet Kıvılcımlı denince herkesin aklına gelen ilk özellik, genellikle, özel bir dildir. Kıvılcımlı'nın dilini hiç beyenmeyenler de var, o dili taklide özenenler de. Değerlendirilmesi nasıl olursa olsun, özel bir dilin varlığı kesin bir olgudur." Kıvılcımlı'nın "özel bir dil"i olduğu yargısı, gerçeği mi yansıtır, yoksa bir yanılsama mıdır? Yazar, "kesin bir olgudur" derken, bu yargının doğruluğunu kanıtlamaya değmez görüyor ve yargıyı bir aksiyom durumuna getiriyor. Dolayısıyla, bu aksiyomdan çıkan diğer yargılar da, (örneğin, Kıvılcımlı'nın düşüncelerini benimsemenin ön koşulunun bu dili benimsemek olduğu) kanıtlanmasına gerek görülmeyen bir yargıya dayandıkları için aynı hatayı taşırlar. Önce, bu satırların yazarının bir gözlemini belirtmek gerekiyor: Dr. Hikmet Kıvılımlı'nın dilini anlamakta güçlük çekenler aydınlardır. Emekçiler bu dili anlamakta özel bir güçlük çekmez. Çünkü bu dil, halkın kendiliğinden kullandığı dilin bilinçli bir kullanımından başka bir şey değildir. Emekçiler bakımından zorluk, yanlızca Kıvılcımlı'da değil, Marks, Engels, Lenin'i okurken de söz konusu olan kavramların anlaşılmasındadır. Bu da bütün bilimlerin öğrenilmesinde karşılaşılan bir güçlüktür. Kıvılcımlı'nın "dili"nin aydınlarımıza zor gelmesi, adeta "özel bir dil" gibi görünmesi bir rastlantı değildir. Osmanlılarda, nasıl üst sınıfların ve bu sınıfların ideolojisini güden aydınların halkın kullandığı dilden ayrı bir "Osmanlıca"ları var idiyse; bugün Türkiye'de de özellikle aydınlara enjekte edilmiş "öztürkce" denen, uydurma bir dil, özel bir jargon vardır. Ve bu dil emekçi kitlelerden kopuk aydınların bütün yazımına yerleşmiştir. Açın sanat dergilerini, okutun bir emekçiye. Bir şey anlamayacaktır. Öyle ki, bugün ne halk aydının dediğini, ne de aydın halkın dediğim anlamamaktadır. İşte, Kıvılcımlı'nın kullandığı halkın dili, aydın tabakamıza sanki özel bir dil gibi görünmektedir. Gerçekte, Kıvılcımlı'nın özel bir dili jargonu yoktur. Aydınlarımızın "özel bir dili", "jargonu" vardır ve bu dil aydınlar arasında genel olduğu için, aydınlarımızın bu özel diliyle yazmayan Kıvılcımlı, bu baylara sanki özel bir dil kullanıyormuş gibi görünür. Ancak bu özel aydın diliyle yazıp düşünenler, Kıvılcımlı'nın özel bir dili olduğu yargısını verirler. Ve bu yargı, bizzat yargıyı verenleri yargılar. Kıvılcımlı'nın diline yönelen, en azından "entelektüel" sorumluluğu bulunan bir eleştiri, konuyu böyle kolaya kaçan bir şekilde ele alamaz. Çünkü, Kıvılcımlı dil konusunda incelemeler yapmış, 27

bu incelemenin sonuçlarım bir kitapçıkta yayınlamıştır. Kitabın adı; "Türkçenin Üreme Yolları ve Dil Devrimciliğimiz"dir. Kıvılcımlı'nın dili konusunda "nesnel" olma gayreti güden bir eleştiri önce, bu kitapta anlatılan Türkçe'nin kendine has üreme ve türeme yasalarının, önerilen dil politikasının doğru olup olmadığını araştırmalıdır. Eğer, anlatılanlar gerçekliği açıklıyorsa, Kıvılcımlı'nın bu yasalara ve ilkelere yazılarında uyup uymadığının incelenmesi gerekir. O zaman, kitaptaki yasalar yanlış ise ve Kıvılcımlı bu yanlış yasalara yazılarında uyuyorsa, ya da yasalar doğru ve Kıvılcımlı bu doğru yasalara uymuyorsa, "özel bir dil"den söz edilebilir. Birikim yazarları ise böyle bir araştırma metotunu izlemek bir yana, aydınlar arasındaki genel bir yargıyı, bir eleştiri süzgecinden geçirmeden, gerçekliği yansıtan bir aksiyom gibi ele alıyorlar. Murat Belge'nin eleştirisinin sonundaki kaynaklar dizininde, Kıvılcımlı'nın dil üzerine yazdığı kitabın adı yok. Bu nedenle yazarın bu kitabı okumadan böyle bir eleştiri yönetme ihtimali söz konusudur. Kitabın varlığını bilmiyor olabilirler. Her ne olursa olsun, bilmemek cezayı kaldırmaz". Belge, eleştirisine şöyle devam eder: "İlginç bir nokta, Kıvilcımlı'mn halkın kullandığı dile aykırı olduğu gerekçesiyle, "öz Türkçe"ye karşı çıkması, ama o bu haklı itirazım öne sürerken bile "ana dil uydurcası" diye bir kelime uydurmaktan geri kalmaz" Bu alıntı, bütün eleştiri boyunca görülecek olan, eleştiri metotunun tipik bir örneğidir. Eleştirilen düşünce olduğu gibi değil, olması istendiği gibi sunulur ve bu çarpıtılarak sunulmuş düşünce eleştirilerek Kıvılcımlının işi bitirilir!.. Kıvılcımlı, hiç bir zaman problemi "Öz Türkçe"den yana olmak veya karşı olmak biçiminde koymaz. O der ki, bir dil sürekli gelişir, toplum ölçüsünde yeni düşünceler, yeni nesneler, yeni olaylar vs. ortaya çıktıkça yeni sözcükler doğar. Dillerin gelişimi içinde bu bir yerde kendiliğinden olur, ve bu kendiliğinden gelişim sürecinin yasaları bilinirse ve bu yasalara uyulursa, sürece bilinçli bir etkide bulunulabilir. Bu durumda yapılacak iş kelime türetme yasalarının Türkçe'deki özgün biçimlerini keşfetmektir. Öte yandan başka dillerden gelmiş olmakla birlikte halkın diline yerleşmiş, Türkçeleşmiş (bomba, kalem, defter, destere gibi) sözcükler kullanılmalıdır. Konu çok daha derinliğine incelenmekle birlikte kısaca Kıvılcımlı'nın dil anlayışı budur. Ve bu temelden çıkarak, Türkçe'nin kelime üretme ve türetme mekanizmalarını inceler, Türkçe'yi kullanırken de bu yasalara uyar. İşte aydınlarımız, ya da "öz türkçe"cilerimiz yeni kelimelerini bu yasalara uygun olarak değil uydurarak ortaya atarlar. Kıvılcımlı'nın da karşı çıktığı - Bay Belge'nin anlattığının aksine - "öz Türkçe" değil, kendilerine "öz Türkçeci" diyenlerin uyduruculuğudur. Birikim yazarı "Uydurca" diye bir sözcük uydurulduğunu iddia ediyor. Gerçekte, "Uydurca" sözcüğü "Uydurca" değildir. Çünkü Türkçe'nin üreme ve türeme yasalarına uygundur. "Ce, ca" ekleri Dil'i anlatır. Örneğin Osmanlıca, Bengalce, Fransızca vs. gibi. Aydınlarımızın yeni kelimeler öne sürerken yaptkıları iş UYDURMAKtır. "Uydurma" eyleminin kökü olan "Uydur" 28

sözcüğüne "ca" son eki eklenerek Aydınların özel diline bir isim takılmış olur. Öte yandan "ce, ca" eki bir fiilin sonuna eklendiğinde ortaya çıkan sözcük bir isim olur. Örneğin, Koşmak mastarından, Koşmaca ismi gibi... Görüldüğü gibi Kıvılcımlı'nın yaptığı iş "uydurmak" değil, sözcük üretmektir. Denemesi bedava, konuşmanızda "Uydurca" sözcüğünü kullanın, karşınızdaki bunun uydurma bir dili anlattığını kavramakta hiç bir güçlük çekmeyecektir. Çünkü, sözcük Türkçenin yasalarına uygundur. Ayrıca, "uydurma" sözcüğü belki bir rastlantının sonucu olarak "öz Türkçeci"erin "Uygurca"sı ile ses benzerliğinin yol açtığı bir çağrışım yapması bakımından da dikkate değer bir anlam kıvraklığına sahiptir. "Kıvılcımlı bu dili kullanarak yer yer hoş nükteler yapıyor olabilir. Ama çoğu zaman, "Geberen" kapitalizm ya da "zortlama" gibi duygusal aşırılıklara düşer. Dilin "bilimsel" kullanımından uzaklaşarak, özel çağrışımlarla kişisel duygularla yüklü, son analizde dünyaya açılacağı yerde kendi içine kapanan dış gerçekliğin nesnel ilişkilerim kendi öznel sistemi içinde daraltan ideolojik bir dille konuşur." "Zortlama" sözcüğü "Devrim Zorlaması Demokratik Zortlama" kitabının adında geçer. Ancak aydınlarımız "boğazlama", "zortlama" gibi ilkel halk türküsü türlerini bilmezler. Merak eden kitaptaki zortlama açıklamasını okuyabilir. "Geberen" sözcüğüne gelince: bu da "Emperyalizm: Geberen Kapitalizm" kitabının adında geçer. Türkçede "ölmek" ve "gebermek" aynı olayı anlatmalarına rağmen, farklı anlamlar taşırlar. Kimse "babam geberdi" demez. Derse, babasıyla düşmanlığı olduğu, babasının ölümünü istediği anlaşılır. Genellikle ölümü, yok olması istenen bir düşmana karşı "geber" sözcüğü kullanılır. Emperyalizmin gerici özünü, ve emperyalizm karşısında proletaryanın tavrını daha bir anlam zenginliğiyle verdiği için "geberen" sözcüğü yerinde kullanılmıştır. Bu örneklerden görülebileceği gibi Kıvılcımlı'nın özel bir dili olduğu iddiası hiç bir temele dayanmayan, harcıalem, peşin bir yargıdır. Bu durumda eleştirmenimiz yargısından vaz geçmelidir. Geçmezse, bu yargıdan kaynaklanan: "Böyle bir dille konuşmak, Kıvılcımlı'ya zaman zaman yöneltilen bireycilik suçlamasının inandırıcı bir kanıtı olabilir." hipotezi de hipotezi ortaya atanın bireyciliğini tanımaya yarar. M. Belge dil üzerine eleştirilerinden sonra Kıvılcımlı'nın terminolojisini ele alır: "(...) Kıvılcımlı'nın eserinde asıl önemli belirleyici rolü oynayan terimler başka hiç bir Marksist metinde rastlamadıklarımızdır. Örneğin, "tarihsel devrim sosyal devrim" ayrımı, tamamen Kıvılcımlı'ya özgüdür ve bir dilsel kullanımın ötesinde, bir bakış farklılığı da getirmektedir. Buna benzer bir başka önemli teorik kavram ve ayrım: "Coğrafya ve Teknik Üretici Güçleri, İnsan Üretici Güçlen, Gelenek Görenek ve Kollektif Aksiyon"dur.(...)" "Bunların yanı sıra, bazen Marksistlerin de belli bir olguya işaret etmek için kullandıkları, ama hiç bir zaman terimleştirmedikleri, tarih biliminin kategorileri, kavramları haline getirmedikleri, "Medeniyet", "Rönesans", "Restorasyon" ya da "Barbarlık" gibi kelimeler, Kıvılcımlı'nın tarih 29

tezinin geçiş teorisinin asli öğeleri olmuştur. Örneğin "Barbar aşısı" dediği olay, başka herhangi bir Marksist'de rastlamadığımız melez bir kavram olarak, Kıvılcımlı'nın tezinin başlıca belirleyici ve açıklayıcıları arasındadır." "'Barbar' ve 'uygarlık' kelimeleri bizi Kıvılcımlı'nın özel terminolojsinin üçüncü kategorisine getiriyor. Bir Marksist olmayan Morgan'ın eserinden, gelen bu terimler. Engels Ailenin... Kökeni adlı kitabında, antik tarihin açıklamasında Morgan uygulamasının bir gereği olarak kullanır. Böylece, Marksist metinlere belirli koşullarda giren, ama Marksizm'in aslı öğeleri olmayan bazı terimler, Kıvılcımlı'da terfi ederler." "Kıvılcımlı'nın özel terminolojisi, yalnızca burada varolan terimlerle açıklanamaz. Olmayan bazı terimler de, yokluklarıyla, bu terminolojinin doğrultusunu belirlerler. Örneğin, "Konjonktür", "eşitsiz gelişme" gibi terimlerin yokluğu, "tarihsel devrim = sosyal devrim" gibi terimlerin varlığı kadar önemlidir." "Bütün bunlar, şöyle bir hipotezi oluşturabilecek güçtedir: Kıvılcımlı, söylemek istediğini anlatmak üzere, Marksizm'in bilinen terminolojisi ve kavramları dışında özel terimler ve kavramlar türettiğine göre, söylemek istediği şey de Marksizm'in söylediklerinden farklı olabilir. Bunun böyle olup olmadığını görmek için, Kıvılcımlı'nın tarih tezine önce genel izgileriyle bakmamız gerekiyor." Bütün bu uzun eleştiriyi olduğu gibi aktardık. Çünkü Kıvılcımlı'nın terminolojisiyle ilgili olarak belli başlı dört grupta toplanan eleştiriler, l) farklı kavramların varlığı; 2) Marksist yazında geçip de kavramlaşmamış sözcüklerin kavramlaştırılması; 3) Marksizm'e ait olmayan bir terminolojinin kullanılması; 4) Bazı kavramların da yokluğu bir "HİPOTEZ" oluşturmaya yarıyor. Ve bu hipotez Kıvılcımlı eleştirisinin, genel yanlışlarının ortaya çıktığı tikel bir olgu olduğu kadar, bundan sonraki bütün eleştirilerin hareket noktasıdır, bütün eleştiriler, bu hitopezi bir hüküm haline getirme çabasıdır. Bir an için yukarıdaki dört tespitin de bir gerçeklik olduğunu varsayalım ve gerçeklik olduğunun kanıtlanması halinde bile bu olguların sonraki gibi bir hipotez oluşturmaya yetmeyeceklerini, hipotezin mantığındaki sakatlığı göstermeye çalışalım. Kavramlar, evrenin zihninde yansımasının formlarından biridir. Bu yansıma süreçlerin, olayların özünü kavrama imkanı sağlar. Kavramlar, bilme sürecinin alt aşamadan daha üst aşamaya geçişinin, yani bizzat bilmenin tarihi gelişim sürecinin ürünüdürler. İnsan bilgisi genişledikçe, bilimler ilerledikçe, yeni kavramlar formüle edilir, eski kavramlar daha dakik ve kapsamlı muhteva kazanır ve nihayet bazı kavramlar da terkedilir. Kavramlar da bizzat yansısı oldukları süreçler gibi durgun, kımıltısız, değişmez ve mutlak değildir. Objektif gerçeğin daha doğru, daha sadık yansıması yönünde bir gelişme süreci içindedirler. Her bilim "kendine gerekli olan kendi öz dilini ve kavramlarını yaratmak zorundadır. Bilimsel kavramlar, çoğu zaman, alışılagelen dilde günlük olaylar için kullanılanlarla birlikte ortaya çıkar, ama büsbütün farklı yolda gelişir. Şekilleri değişir ve günlük dilde taşıdıkları belirsizliği 30

yitirip kesinlik kazanırlar, öyle ki bilimsel düşünceye uygun hale gelirler" (Fiziğin Evrimi, A.E.; L.İ.) Bütün bilimler için geçerli olan bu açıklamalar, Toplumu açıklayan ve değiştiren bilim: Marksizm, için de geçerlidir. Marksizm de bir bilim olduğuna göre, bütün diğer bilimlerde olduğu gibi, eskiden kullanılan kavramlar daha dakik, daha kapsamlı bir muhteva kazanacak, elbet bir takım sözcükler kavramlaşacak ve nihayet birtakım kavramlar da terk edilecektir. İşte bay Belge'nin kavramadığı budur, Marksizm'de de yeni bir takım kavramların ortaya çıkmasını, bazı sözcüklerin kavramlaşmasını kabul edememekte dolayısıyla da Marksizm'in bir bilim olduğunu ve bütün bilimlerin bağlı olduğu gelişim yasalarına göre hareket ettiğini anlayamamaktadır. Yazarımız Kıvılcımlı'da bulunan bazı kavramların "klasik Marksist" terminolojide bulunmadığını söylüyor ve bulunmamasını Kıvılcımlı'nın yanlışlığına bir kanıt olarak ileri sürüyor. Evet, Kıvılcımlı'da klasik Marksist metinlerde bulunmayan bazı kavramlar vardır. "Tarihcil devrim" kavramı gibi. Ama bu kavramın Kıvılcımlı öncesi ve Kıvılcımlı'dan haberi olmayan, Kıvılcımlı çağdaşı Marksist metinlerde bulunmaması Kıvılcımlı'nın "Marksizm'in söylediklerinden farklı" şeyler söylediği anlamına hiç gelmez. Sorunu böyle ele alış, bilimsel değil, tamamen dogmatiktir. Sorunu böyle ele alan, Marksizm'in gelişeceğini, yeni kavramlara ulaşabileceğini kabul etmiyor demektir. Sorun, eğer, bu kavramların klasik Marksist metinlerde olup olmadıkları şeklinde değil de, bu kavramların objektif gerçekliği yansıtıp yansıtmadığı şeklinde ele alınsaydı, bu Marksist bir eleştiri olma çabası olurdu. Bir Marksist'e yakışan, bir tavır olurdu. Eleştirmen, mal bulmuş Mağribi gibi seviniyor: "bu kavramlar Marksistlerde yok" diye. Ve bunu Kıvılcımlı için büyük bir zaafı gibi koyuyor. Evet bayım, bu kavramlar özellikle çağdaş Marksistlerde yoktur. Ve bu yokluk: Kıvılcımlı'nın değil ama bizzat o Marksistlerin tarih ve toplum olaylarını açıklama yetersizliklerini, geriliklerini gösterir. Bu kavramların yokluğu Kıvılcımlı için değil ama, bizzat bu kavramlardan yoksun, Kıvılcımlı'yı bilmeyen Marksistler için büyük bir zaaftır. Eleştirmen, Kıvılcımlı "kavramları terfi ettiriyor" diyor. Olabilir. Marksizm bir bilim ise birtakım kavramlar terfi edecektir. Örneğin Marksist Ekonomi Politiğe ait kavramları ele alalım. Marks pek çok kavramı klasik iktisatçılardan almıştır. Ama bizzat bu kavramlar Marks'ta daha derin, daha dakik bir muhteva kazanmıştır. Şimdi eleştirmenimiz gibi: "Marksizm'in aslı öğesi" olmayan bazı terimleri "terfi ettirmekle" Marks'ı suçlayabilir miyiz? Konu, birtakım kavramların, klasik Marksist metinlerde bulunup bulunmaması ile açıklanamaz. Bu noktadan hareket eden bir eleştiri daha doğmadan ölmüş demektir. Konu, Kıvılcımlı'nın kullandığı kavramların olayları daha derin ve daha doğru olarak kavramamızı sağlayıp sağlamadığı bakımından, ve bizzat, bu kavramların açıklamaya çalıştığı olayların, incelenmesi yoluyla bir açıklığa kavuşabilir.

31

Yazarımız ise, bu yola girmiyor. Kıvılcımlı'yı bizzat, açıkladığı olaylarla değil ama klasik Marksist metinlerden farklı kavramlar kullanmakla eleştiriyor. Bu, bütün eleştiri boyunca görülen eleştiri metotudur. Örneğin, "Tarihsel devrim" kavramım ele alalım. Bay Belge'nin bu kavrama yönelttiği eleştiri "Marksistlerde bulunmaması"dır. Bilimcil olma gayretindeki bir eleştiri ise problemi böyle koymaz. O kavramın daha önce bulunmamasına önem vermez. "Tarihsel devrim" kavramının açıkladığı, yansısı olduğu OLAYLAR'ı inceler. Böyle olaylar var mıdır? Bu olayları yöneten kanunlar nelerdir? diye araştırır. Ya da hiç olmazsa, Kavramın yalnızca geneli değil, aynı zamanda tikelin zenginliğini ihtiva ettiği ilkesinden hareketle, Kıvılcımlı, "Tarihsel devrim" kavramıyla açıkladığı bir somut bir tarih olayını analiz ederek, Kıvılcımlı'nın açıkladığı şekliyle "Tarihsel devrim" kavramının bu tikel, bu somut olayın zenginliğini ihtiva edip etmediğini, gerçekliği doğru yansıtıp yansıtmadığını araştırmalıdır. Ama bu iş hemen olmaz, uzun araştırma ister, sabır ister. Eleştirmenimiz, bu sabırlı ve uzun yola girmeyi değmez buluyor ve "Marksistlerde yok" çığlığını atıyor. Evet, yok. Ve bu, ne yazık ki o Marksistlerin zaafını gösterdiği kadar -ki onlar henüz Kıvılcımlı'yı okumadıkları için suçlanamaz- ve daha fazla bu çığlığı atanların skolastik, orta çağ kafasını açığa çıkarır. Sonuç hipotezi, böyle skolastik bir mantığın ürünüdür. Tekrar okuyalım: "Bütün bunlar, şöyle bir hipotezi oluşturabilecek güçtedir: Kıvılcımlı, söylemek istediğim anlatmak üzere, Marksizm'in bilinen terminolojisi ve kavramları dışında özel terimler ve kavramlar türettiğine göre, söylemek istediği şey de Marksizm'in söylediklerinden farklıdır." İşte Althusser'vari bir cümle! Ama çok talihsiz! Şimdi, daha da ileri gidelim ve bir an için, Kıvılcımlı'nın Marksizm dışında, toplum gerçekliğini yansıtmayan kavramlar kullandığının, bizzat olaylardan hareketle ispatlandığım, yani eleştirmenimizin yapmadığı şeyi yaptığını da varsayalım. Bu ispatlandığı takdirde bile, hitopez doğru bir hüküm haline gelemez. Çünkü Öyle yanlış bir şekilde formüle edilmiştir ki, tamamen dogmatik nitelikte bir hükme yol açmaktadır. Böyle bir kanıtlama halinde bile "Marksizm'in bilinen terminolojisi ve kavramları dışında özel terimler ve kavramlar türetmek, Marksizm'in söylediklerinden farklı şeyler söylendiğini gösterir." gibi bir yargı ortaya çıkar. Böyle bir yargı ise Marksizm'in bütün gelişme yollarını tıkar. Marksizm'in, süreçleri daha doğru ve daha dakik yansıtan yeni kavramlar geliştirmesinin yollarını tıkar. Marksizm de bir bilim olduğuna göre, eleştirmenimizin hükmü diğer bilimlere de uygulanabilir ve: "bilinen terminoloji ve kavramlar dışında yeni kavramların kullanılması, kullananı o bilimin dışına çıkarır"' gibi genellemelere yol açabilir. Böylece de sadece Marksizm'in değil bütün bilimlerin gelişme yollarım tıkar. Bütün bunlar, eleştirmenin ortaya attığı hipotezin, ancak skolastik bir mantığın ürünü olabileceğini açıkça gösterir. Ancak "cehaletin verdiği cesaret" kişiyi böyle tehlikeli, yapa yanlış genellemelere götürebilir. Böyle dogmatik bir hareket noktası, skolastik mantığın ürünü olan bir varsayım, M. Belge'nin eleştirisinin bütün bölümlerine damgasını vurmaktadır. M. Belgenin bütün eleştirileri son duruşmada: "Klasik Marksist Metinlerde" bulunup bulunmamaya dayanır. Durum böyle olunca, 32

eleştirinin eleştirisini burada kesmek mümkündür. Eleştirinin üzerine inşa edildiği skolastik temel gösterilmiştir. Eleştirinin eleştirisini burada kesmeyeceğiz ve bizzat eleştirmenin sunduğu şartlarda savaşı kabul ederek skolastik temel üzerindeki binanın nasıl tahrifler ve yanlışlarla inşa edildiğini göstermeye çalışacağız. Son. olarak, yazar "Eşitsiz gelişim" gibi kavramların Kıvılcımlı'da bulunmadığım söylüyordu. Bu gerçeğe uygun olmayan bir iddiadır. Örneğin, "Halk Savaşının Planları" sayfa 65 de, şöyle yazmış Kıvılcımlı: "Ayrıca yeryüzü bir makastan çıkma ülkeler mozayiği de değildir. Hele kapitalizm, ülkeler arasındaki EŞİTSİZCE GELİŞİM ayırtlarını son kerteye dek abartmış bir düzendir." Demek ki varmış. BİNANIN ELEŞTİRİSİNE GİRİŞ M. Belge, "Tarih Tezinin Temel İlkeleri" başlıklı bölümde eleştirisine şöyle giriyor: "Bu bölümde Kıvılcımlı'nın uygarlıklar, yıkılışları, rönesansları, vb. üstüne söylediklerine değil, ona göre bütün bu oluşumların yasaları olan, onları belirleyen temel tarih ilke'lerine bakacağız. "Bunların başında "Tarihsel Devrim Sosyal devrim" ayrımı gelir." Bu cümle, yukarıda da değinilen, eleştirinin dogmatik perspektifini göstermesi bakımından tipiktir. Tarih bilimi ne yapar? Önce olayları ele alır, onları analiz eder, sınıflar, gelişim süreçlerini inceler ve giderek bir takım kavramlara, yasalara ulaşır. Eğer ortaya çıkan bu kavramlara karşı bilimci! bir eleştiri yapılmak isteniyorsa, bu eleştiri yine bizzat kavram ve kanunlarla açıklanmaya çalışılmış, objektif bir gerçeklik olan olayların incelenmesinden hareketle yapılabilir. Yani eleştiri de, tıpkı o kavramları ortaya, atanın yaptığı gibi, olaylardan hareket ederse doğru olabilir. , İşte bay Belge, olayları, kendi değişiyle "uygarlıkları, yıkılışları, rönesanslan" vs. atlıyor. Bunlar üzerine Kıvılcımlı'nın "söylediklerine" değinmeyeceğini belirtiyor. Değinmediği" Kıvılcımlı'nın söyledikleri değil olaylardır. Öte yandan, "temel tarih ilkeleri", "yasalar" kafadan mı uyduruldu? Gökten mi indi? Aksine bütün bir yedi bin yıllık tarihin, yarım asrı bulan bir süre, hemen hemen bir ömür boyunca, incelenmesiyle bulundu. Yani olaylardan, tarihte olanlardan hareket edildi. Ve bir eleştirmen de, bizzat bu somut tarihten, olaylardan hareket etmeden bu "temel tarih ilkeleri"nin doğru olup olmadığım anlayabilir mi? Hayır. İşte eleştirmen, bütün bu olaylar "üstüne söylenenleri" yani bizzat olayları ele almaya gerek bile görmeden önce bir tek şeyi ispatlamaya çalışıyor: "Tarihsel Devrim Sosyal Devrim ayrımı", Marksistlerde yoktur, yok olunca da, elbette, "Marksizm'in kabul edilmiş olgularına aykırıdır." Bu kavramın Marks, Engels, Lenin'de bulunmadığını anlamak için özel bir çaba gerekmez. Elbette yoktur. Çünkü ne Marks, neEngels, ne Lenin "Antika Tarih" dediğimiz, tarih bölümünü bütünüyle inceleyememişlerdi, inceliyemezlerdi de. Çünkü pratik olarak antika tarihle bağı 33

açıkça görülen geri ülkelerde henüz bir sosyal devrim imkanı ortaya çıkmamıştı. (Bilinir ki, pratik ihtiyaçlar, bilimlerin ilerlemesine on üniversitenin yapamadığı etkiyi yaparlar.) Bu sosyal devrim imkanı ancak altıda bir yeryüzünde, 1917 de sosyalizm kurulduktan sonra ortaya çıktı ve ikinci cihan harbinden sonra bir gerçeklik haline dönüştü. Teorik olarak ta tarihi bir birikim biliminden bir klasifikasyon bilimine dönüştürecek bilgilerin birikimi, ancak yirminci yüzyılın ilk çeyreğinin sonlarında sağlanmıştı. Ve bu birikimde başlıca yeri kapsayan arkeoloji bilimi, emperyalistlerin geri ülkeleri paylaşması ile, at başı doğup gelişmişti. Bu durumda, Antika Tarihi açıklayan kavramların Marks, Engels, Lenin'de bulunmadığından hareketle Kıvılcımlıya yönelecek bir eleştiri dogmatizmden, skolastikten öteye gidemez. Eleştirmen, olaylardan hareketle bir eleştiriye yanaşmadığına göre, bizim olaylardan hareketle eleştirileri çürütmeye kalkmamız, eleştiri için gerekli ortak bir dil bulma imkanını ortadan kaldıracak, ve aynı zamanda, olayları zaten Dr. H. Kıvılcımlı bütün zenginliğiyle ortaya koyup açıkladığından Kıvılcımlı'nın yazdıklarını tekrarlamaktan başka bir iş düşmeyecektir. Bu da ister istemez, "Bu kadar aktarma yapacağına, Kıvılcımlı'nın kitaplarını yeniden okuyun deseydin, daha özlü bir is yapmış olacaktın" şeklindeki bir itiraza hak kazandıracaktı. Bu nedenle karşı eleştirimizde, tarihteki olayları değil, bizzat Belgenin eleştirisini oluşturan olayları ele almak gerekiyor. Eleştirmen Belge'nin eleştirisinde görülen iki tipik olay şunlardır: 1) Kıvılcımlı'nın fikirlerini olduğu gibi değil, kendi anlayışına uygun değişikliklere uğratarak sunar. 2) "Marksizm'in kabul edilmiş görüşlerini" aktarırken, hiç de, "kabul edilmiş görüşler"e uygun açıklamalar yapmaz. Yani iki yönlü tahrif. Bu tür tahrifler bütün yazıya yaygın olmakla birlikte ,-ki bunlar yeri geldikçe gösterilecek-tipik bir örnekle başlayalım. Bay Belge, Tarihsel Devrim Sosyal Devrim ayrımının "anlamım kabaca şu şekilde" özetler: ("KABACA" sözcüğü, yanlış özetlendiği yolunda yapılacak bir karşı eleştiriye karşı sığınılacak bir siper olarak oraya koyulmuştur. Ama biz sayın Belge gibi entelektüellerin kaba düşüncelere pek değer vermediklerini bildiğimizden, tevazularını gösteren bir incelik olarak ele alacağız) "Modern çağa gelinceye kadar gerçek anlamda bir "devrim" olmamıştır; bir "üretim tarzı değişikliği" olmamıştır (...)" Kıvılcımlı hiç bir kitabında "Tarihsel Devrim" problemini "gerçek anlamda" gibi sözlerle nitelemez. Gerçek anlamda devrim, ya da sahte anlamda devrim gibi bir koyuş yoktur. Tarihsel Devrimler de en azından, modern sosyal devrimler kadar gerçektir. Fakat bu ayrı tarihi dönemlerdeki devrimlerin ortak yasaları olduğu kadar, bazı kendilerine has yasaları da vardır. Kıvılcımlı problemi hiç bir zaman "gerçek anlamda" devrim olup olmadığı şeklinde koymamasına rağmen, M. Belge böyle imiş gibi sunuyor. Yanlış bir şeyi eleştirilene mal edip, onu eleştirmek ve böylece işin bitirildiği kanısını uyandırmak; ucuz bir hiledir. Fakat işin kötüsü, 34

eleştirmenimiz bunu bilinçli olarak yapmıyor, anladığını, ya da bir türlü anlayamadığını yazıyor. "İyi niyetli"! İkinci olarak, yine aynı cümlecik içinde Devrim kavramını "üretim tarzı değişikliği" olarak tanımlıyor. Ve bu tam da "Marksizmin kabul edilmiş ilkelerine" pek uygun olmayan vülger bir anlayışı yansıtıyor. Çünkü devrim olayı, üretici güçler ve üretim ilişkilerinin, çelişkisi ile anlatılabilir. Sadece "üretim tarzı değişikliği" biçimindeki bir tanım, devrimin çelişkili diyalektiğini vermez. Zaten bu nedenle, "Tanım: Yüzeyde kalan bir bilim çercevesidir!" Metafizik mantığın bir ürünü sayılabilir. Örneğin Marks, Devrim olayını, böyle yüzeysel ve metafizik bir tanım şeklinde değil, çelişkili bir süreç olarak, diyalektik olarak ele alır: "Toplumun maddecil üretici güçleri, gelişmelerinin belirli bir basamağında, daha önce var olan, o güne dek içinde kımıldadıkları üretim ilişkileriyle, yahut o ilişkilerin hukuki deyiminden başka bir şey olmayan mülkiyet ilişkileriyle çelişkiye düşerler. Bu İlişkiler, üretici güçlerin gelişim biçimleri iken, onları zincire vururlar. Böylece bir sosyal devrim çağı ortaya çıkar." (Önsöz) "Demek "mülkiyetin el değiştirmesi" yahut "daha geri bir üretim tarzından, daha ileri bir üretim tarzına geçiş" (ya da Belge'nin dediği gibi: 'üretim tarzı değişikliği') gibi Devrim tanımlamaları az çok yüzeyde kalır. Toplum olayı olarak Devrim deyince iki şeyin çelişmesi ortada bulunur: l - ÜRETİCİ GÜÇLER 2 -ÜRETİM (MÜLKİYET) İLİŞKÎLERİ" (Halk Savaşının Planları, s.94) İşte bu iki tipik olgu, yani Kıvılcımlı'nın fikirlerini ve "Marksizm'in kabul edilmiş" görüşlerini bayağılaştırarak "kabaca" aktarma bütün yazı boyunca görülecektir. Yani eleştirmenimiz, ne Marksizmi, ne de Kıvılcımlı'yı anlamamıştır. Gerçekte, Kıvılcımlı'nın teorisi Marksizm'den başka bir şey olmadığına göre, bu iki hatanın sürekli olarak birbirini karşılar biçimde ortaya çıkması kaçınılmazdır. Çünkü bay Belge Marksizm'i kavrasaydı, Kıvılcımlı'yı da kavrardı, ya da tersi Kıvılcımlı'yı kavrasaydı, Marksizm'i de kavrardı. "Marksizmin kabul edilmiş görüşlerini" bayağılaştırmasaydı Kıvılcımlı'nın dediklerinin bu görüşlere ters düşmediğini görürdü. "GEÇİŞ" PROBLEMİ Yazar aynı minval üzere, Kıvılcımlı'nın görüşlerini olduğundan çok farklı bir biçimde aktararak devam eder: "Bu doğruysa (yani sosyal devrimlerin kapitalizmle birlikte başladığı), antik tarihte görülen toplumsal değişimler gerçek "geçiş" değildirler. Dünya'da sadece üç geçiş vardır. 1) Komünden sınıflı topluma 2) Sınıflı toplumdan kapitalizme 3) Kapitalizmden sosyalizme." Alıntıdakiler, Kıvılcımlı'nın dedikleri gibi sunulmakla birlikte Kıvılcımlı böyle şeyler söylemez "gerçek geçiş"; sahte geçiş ayrımları yapmadığı gibi, böyle, üç geçiş vardır diye kestirip atmaz. Zaten problemi bu tür ele alış Kıvılcımlı'ya tamamen yabancıdır. Bütün bunlar Belge'nin 35

çıkarsamalarıdır. Örnek verelim: baş eseri "Tarih Devrim Sosyalizm"in içindekiler listesinde "geçiş"le ilgili başlıklara bir bakalım: Barbarlıktan medeniyete "Soyut geçiş"; "Somut Geçiş"; "Klasik Geçiş"; "Kentten Geçiş" gibi pek çok geçişler sayılıyor ve hiç birinde de şu sahte, şu gerçek geçiştir, denmiyor. Yine "İlkel Sosyalizmden Kapitalizme İlk geçiş: İngiltere" yayınlanmış, "Son Geçiş: Japonya" yayınlanmamış kitaplarının adları. Gerçekte, Tarihte, her Tarihsel Devrim, yeni bir grup barbarın medeniyete geçişidir. Ve her biri, kendi özel yasaları da olan, somut orijinal geçişlerdir. Ancak, bu geçişler bir sınıflamaya da tabi tutulabilir. "Tarih Devrim Sosyalizm" kitabı da bütün bu geçişleri değil ama sınıflama içinde tipik olan geçişleri ele alır. Kapitalizme ve sosyalizme geçişler için de bir takım ortak yasalar gözönüne alınarak bir takım sınıflamalar yapılabilir ve yapılmaktadır da. Eleştirmen, "Tarihi maddeciliğin toplumsal aşamalarının bu şekilde sıralanması, Marksizm'in kabul edilmiş olgularına aykırıdır." diyor. Peki ne imiş bu "Marksizm'in kabul edilmiş olguları"? Bu konuda pek kesin bir şey söylemiyor. Şöyle devam ediyor: "Stalin'in ünlü şematik sıralamasını bozmasına diyeceğim yok." Bildiğimiz kadarıyla "Stalin'in ünlü şematik sıralaması": "İlkel topluluk, köleci toplum, feodal toplum, kapitalist toplum, sosyalist toplum" şeklindedir. Ve yine bildiğimiz kadarıyla bu sıralama "Marksizm'in kabul edilmiş bir olgusu"dur. Çünkü, büyün dünyada proletarya partileri bu sıralamayı kabul eder ve militanlarına bu sıralamayı öğretir. Henüz, Marksizm, yani proleterya partileri, bu sıralamayı resmen reddetmiş değildir. Fakat, anlaşılan bay Belge, bu sıralamayı "Marksizmin kabul edilmiş bir olgusu" saymıyor. Anlaşılan dilinin altında bir bakla var! Devam eder: "Ama Kıvılcımlı'nın bu sıralaması, Marks'ın, Engels' in bildiğimiz sıralamalarına da aykırı. Sınıflı topluma geçişteki ayrımları hesaba katmıyor. Germanik, Slavonik, Asyalı, ayrı ayrı üretim tarzları olduğuna değinmiyor." Görüldüğü gibi bay Belge yine konuyu netçe koymadan, sadece üç tanesini sayarak durumu geçiştiriyor. Geçiştirmesinin sebebi, gerçekte eleştirmenimizin de bu konuda net bir fikre sahip olmamasıdır. Biraz açıklık getirmek üzere konuyu, biraz derli toplu ele almamız bay Belgenin ne kadar yanıldığını daha iyi ortaya koyacaktır. Marks, bütün bir ömrünü verdiği Kapital'de, "modern toplumun yüzündeki peçeyi" kaldırır. Modern toplumun yasalarını inceler. Aralarındaki iş bölümü gereği Engels daha ziyade, doğa bilimleri ve felsefe alanına el atmıştı. Ancak Marks bu arada, zamanındaki verilerin imkan verdiği ölçüde kapitalizm öncesi antika toplumların işleyiş yasalarını da elinden geldiğince araştırmıştır. Bu çalışmaları, hayattayken yayınlanmadı. Marks'm bir konuda bütünüyle bilgi sahibi olmadan, çağının bütün bilgisini hazmetmeden ve onu aşmadan yayınlanmak üzere bir kelime bile yazmadığını biliyoruz. Marks'ın kitaplarında yeri geldikçe Stalin'e maledilen "ilkel, köleci, feodal" sınıflamasını kullandığını görürüz. (Bu konuda Stalin tamamen bir günah tekkesine döndürülmüştür). Bunun yanı sıra "Asyalı" üretim biçiminden de söz ettiği görülür. "Slavonik, Germanik, Antik, Roma" gibi üretim biçimlerinden de söz eder, ama kişisel notlarında. 36

Marks'ta üç tür sınıflama görülür: 1- Alman ideolojisi ve Manifesto'da görülen "Köleci, Feodal, Kapitalist" sıralaması. 2- Örneğin, Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı'da görülen: Asyalı, Köleci, Feodal şeklindeki sıralama, 3- Yayınlamadığı notlarında geçen Slavonik, Germanik, Asyalı gibi biçimler. "Bütün bunlardan hangisi "Marksizm'in kabul edilmiş bir olgusu"dur? Bay Belge'ye göre sondaki. Uluslararası proletarya hareketine göre kah birincisi, kah ikincisi. Konuya, Marks'ta var mı yok mu diye bakmak, dogmatizmden başka bir şey olmaz. Çünkü Marks-Engels Tarihin 7000 yıllık bütününü bilmiyorlardı. Bu Tarih bölümüyle ilgili bilgiler henüz birikiş aşamasındaydı. Dolayısıyla söylediklerinde dahiyane sezişler olmakla birlikte, yetersizdir. Arkeoloji, yeni doğuyordu. 1870'de Schliemann Truva'da kazıya başlar, 1876'da yine H. Schliemann Miken'e ilk kazmayı vurur. 1894 Evans Knasos sarayını buldu. 1889 Koldvey Babil'de kazıya başladı. 1922 Leonard Wolley, Ur'da kazı yaptı. Görüldüğü gibi, M.Ö. 5000 ile 500 arası yaşamış bütün medeniyetlerin keşfi Marks-Engels'in son yıllarına ya da ölümlerinden sonrasına denk gelir. Öte yandan onların, diğer doğu medeniyetleri hakkında da (İslam, Bizans, Sasani, Selçuk, Osmanlı vs.) hakkında bildikleri de pek fazla değildi. Bütün bu medeniyetlerden kalan en önemli belgeler, özellikle İstanbul gibi şehirlerin kütüphanelerinde yığılı gözden ve araştırmadan uzak duruyordu. İşte, Kıvılcımlı'nın, tıpkı Marks gibi bir ömür verdiği çalışmalar Antika "toplumların yüzündeki peçeyi" kaldırır. Kapital nasıl modern toplumun yasalarını açıklayan bir anıt emekse,Tarih Devrim Sosyalizm de öyle, Antika toplumların yasalarını açıklayan bir anıt emektir. Bay Belge, bütün bu yığılı malzemenin incelenmesiyle ortaya çıkmış kanun ve kavramların Marks, Engels, Lenin'de olmadığını söylüyor. Ve bunu Tarih Tezi'nin yanlışlığına bir kanıt olarak öne sürüyor! Güler misiniz, ağlar mısınız? Bay Belge'nin kabul etmediği "İlkel Köleci Feodal" sıralamasının kaynağı nedir? Bu sıralama, Avrupa Tarihi'nin gözleminden çıkmıştır. Avrupa'da bilinen en eski medeniyetler: Yunan ve Roma idi ve bunlar köleci idi. Bunlardan önce: Tarih Öncesi yani İlkel Sosyalist toplumlar vardı. Roma medeniyetinin Barbarlarca yıkılışından sonra derebeylik, namı diğer: Feodalizm görülüyordu. Daha sonra da kapitalizm. Bu sıralama Avrupa ölçüsünde kaldığı sürece az çok tatmin edici olabiliyordu. Fakat çağımızda İşçi Sınıfı'nın geri ülkelerde de ortaya çıkmasından sonra bu şema artık Yunan Mitolojisindeki haydutun demirden yatağına dönmüştü. Özellikle Asya, Afrika ve Latin Amerika toplumları için. İşte Bay Belgede de görülen "ilkel, köleci, feodal" şemasına duyulan tepkinin kaynağı budur. Fakat, Bay Belge gibiler, bu demir yatağa karşı çıkarlarken, "kaynağa dönerek" başka bir şemayı (demir yatağı) öne sürüyorlar.

37

Kıvılcımlı'nın "Tarih Tezi"nde insanlık tarihini Avrupa perspektifinin dışında, bizzat somut gelişim süreci içinde incelemesi Tarihin kavranışında bir devrimdir. Bu devrim, Kopernikin keşfine benzetilebilir. Kopernik nasıl, Dünya'yı değil de Güneş'i evrenin merkezi olarak ele aldığında, insanın evren kavrayışında bir devrime yol açmışsa, Kıvılcımlı'da Tarih Tezi'yle klasik Avrupa şemasını yıkarak benzer sonuçlara yol açmıştır. Sonuçların neler olduğunu burada anlatmaya yerimiz yok. Merak eden Kıvılcımlı'nın kitaplarını okuyabilir. İşte, Bay Belge'de kabul edilmeyen ama bütün dünya Proletarya Partilerince kabul edilmiş bulunan "Marksizm'in kabul edilmiş olgularının" durumu budur. Bir de, genellikle proletarya partilerince oldukça ihtiyatla yaklaşılan, özellikle Grundrisse'de sözü edilen ve marksologlarca çeşitli yorumlara ve tefsirlere uğratılan, eleştirmenimizin de eğilim duyduğu "Slavonik, Asyatik, Germanik" gibi üretim biçimleri hakkında bir kaç söz edelim. Hemen görüleceği gibi, bu üretim biçimleri adlarını Yer (Asya gibi), ya da Kavim (German, Slav) isimlerinden almaktadır. Bu bir rastlantı mıdır? Hayır. "Kapitalizm, Feodalizm, Kölecilik" gibi kavramlar ne bir kavim ne de bir yer ismidir. Sadece bu olgu bile bize Asyatik, Germanik. gibi üretim biçimlerinin henüz tarihi gelişim içinde belli bir yere oturtulmadığını ve içeriklerinin pek belirli olmadığını gösterebilir. Bütün bunlar oldukça yakın çağlarda, ya da Marks'ın yaşadığı cağlarda henüz yaşayan ya da kısa zaman önce yaşamış üretim biçimleridir. Her ne kadar bu üretim biçimleri dünyanın ayrı yerlerinde yaşamışlarsa da, gerçekte, Marks'ın sezdiği ve Kıvılcımlı'nın kesinlikle gösterdiği gibi farklı aşamalardaki barbarların, farklı aşamalardaki medeniyetlerle ilişkisinden doğan farklı geçiş, dolayısıyla da üretim biçimleridir. Ve bu anlamda, tarihte medeniyete geçen kavimlerin sayısı kadar farklı toplum biçimlerinden söz edilebilir. Tabiatta nasıl farklı aşamaların yaratıkları bir arada görülebilirse, şimdiye kadar farklı toplumsal aşamalar aynı çağda ayrı ayrı yerlerde bulunabilir. Bu bizleri aldatmamalıdır. Kıvılcımlı bütün bu toplum biçimlerini bir sınıflamaya tabi tutar, ama bu tarihi gelişim süreci içinde yerine koyulmamış suni denebilecek (Asyalı, Slavonik, Germanik gibi) bir sınıflama değil, Tarihi olayların özüne inen organik bir sınıflamadır. Bay Belge'nin kabul ettiği "Marksizmin kabul edilmiş olgusu": Asyalı, germanik, slavonik gibi üretim biçimlerinin de durumu budur. Daha geniş bilgi için "Toplum Biçimlerinin Gelişimi"ne bakılabilir. Bu arada "Tarihsel Devrim" kavramına bir iki sözcükle değinelim. Dr. Hikmet Kıvılcımlınınkiler hariç hiç bir tarihçide (Ne batılı marksologlarm ne de sosyalist ülkelerin bilim işçilerinin tarihlerinde) Tarihsel Devrim kavramına, ya da inkar edilemeyecek bir gerçeklik olan, bütün medeniyetlerin barbarlar tarafından yıkılmaları olgusunu karşılayan bir kavrama rastlanmaz. Bırakın böyle bir kavrama rastlamak bir yana, bir problem olarak ele alma girişimi bile göremezsiniz. Bu olgu Tarih Biliminin genel geriliğini göstermesi bakımından dikkate değerdir. Diyalektik metota dayanan bir tarihçi, en azından şu soruyu sormalıdır: Bu gün devrim denince 16'ıncı yüzyıldan bu yana olagelen burjuva ve proleter devrimlerini sayıyoruz. İlk sınıflı toplum 38

6500 yıl önce kurulduğuna göre, şu modern sosyal devrimlere gelinceye kadar toplumlar bir gelişim süreci içinde olduğuna ve gelişim, daima diyalektiğin yasalarına uygun olarak sıçramalarla, yani devrimlerle olacağına göre bu 6500 yıllık antika tarih boyunca sıçramalara, devrimlere hangi olay tekabül eder? Diyalektiğin en genel yasalarının yol göstericiliğinde sorulacak böyle bir soru bile soruna antika tarihin anahtarını verir ve Tarihsel Devrim problemiyle karşı karşıya getirir. Modern bilim, daha geçenlerde, "düz" bir süreç sanılan uykunun bile sıçramalarla sürdüğünü, Güneş'in bile "bir yürek gibi attığını" yani birikim ve sıçramalar içinde olduğunu keşfederken, Tarihsel Devrim kavramını kabullenmemek diyalektiği kabul etmemek demektir. Murat Belge, Tarihsel Devrim kavramını reddederek çağdaş "Marksist" tarih biliminin utanç verici geriliğini savunduğunun farkında bile değil. ÜRETİCİ GÜÇLER TEORİSİ Yukarıda, Murat Belge'nin eleştirisinde birbirini doğuran iki yanlış yönünden söz ettik ve bir örnekle göstermeye çalıştık. Bunlar: Kıvılcımlı'nın düşüncelerini doğru aktarmadığı ve "Marksizm'in kabul edilmiş olgularını" kavramadığı idi. Bu bölümde özellikle üretici güçler kavramı çerçevesinde yanlışlar tekrar gösterilecektir. Murat Belge Üretici Güçler Teorisi'ni "Marksizme göre" şöyle anlatıyor: "Bilinen şeylerden olduğu halde, sırf karşıtlığı vurgulamak için tekrarlayalım: Marksizm'e göre bir "üretim tarzı" nın ikili bir eklemleniş biçimi vardır: üretici güçler ve üretim ilişkileri. Bunlar üç öğeyi içerir: çalışan, çalışma aracı (yani "çalışma nesnesi" olan genel ham madde ve çalışma aleti olan çeşitli avandanlık), bir de çalışmayan, yani emeği sömüren. Üretici güçlerde teknoloji, üretim ilişkilerinde mülkiyet, temel belirleyicidir." İşte Bay Belge'nin anladığı şekliyle Marksizm'in Üretici Güçler Teorisi. Biraz sonra görüleceği gibi M. Belge' nin anlattıklarının Marksizmle ilgisi yoktur. "Bilinen şeylerden olduğu halde sırf karşıtlığı vurgulamak için" ele alalım. "Marksizm'e göre, bir "üretim tarzı"mn ikili bir eklemleniş biçimi vardır" diyor. "İkili bir eklemleniş biçimi" açıklamaya muhtaç bir deyimdir. Sayın Belge, bir üretim tarzının: "çözülmez ayrılmaz bir şekilde birbirine bağlı iki yünü"nü yani üretici güçlerle, üretim ilişkilerinin diyalektik birliğini: "ikili bir eklemleniş tarzı" diye koyuyor. Son derece muğlak bir ifade. Bay Belge'nin bu talihsiz deyimi üzerinde pek fazla durmaya gerek yok. Yalnız şu kadarını söyleyelim ki: Üretici güçler ve üretim ilişkileri "eklemleniş" gibi toplamaya benzeyen, teyelleme, eklektik bir ilişkiden ziyade organik, birbirinden ayrılmaz, çözülmez diyalektik bir sentezle "üretim tarzı" kavramım oluşturur. Nasıl bir atom: proton ve elektronların toplamı, "eklemleniş"i değil, bir sentezi ise: üretim tarzı da üretici güçler, ve üretim ilişkilerinin, "ikili bir eklemleniş biçimi" ya da toplamı değil, diyalektik bir sentezidir.

39

"Üretici güçler ve üretim ilişkileri: Bunlar üç öğeyi içerir: çalışan, çalışma aracı (yani "çalışma nesnesi" olan genel ham madde ve çalışma aleti olan çeşitli avandanhk), bir de çalışmayan. Yani sömüren." 1) "Üretici güçler ve üretim ilişkileri" ikisi birden sayılan üç öğeyi içermez. İçerse içerse, üretici güçler içerir. Bu tanım öylesine bilim dışı, karmakarışık, garip bir tanım ki, neresinden tutup ta eleştiresiniz? 2) Eğer "üç öğe" üretici güçleri oluşturan öğeler ise: yepyeni bir üretici güç tanımı karşısındayız. "Çalışmayan, sömüren" bir üretici güç imiş! Doğrusu, ilkel veya modern sosyalist toplumlarda bu "ögenin" eksikliği halinde ne olacak? Merak ediyor insan. En azından bay Belge'nin üç öğesinin bütün toplum biçimlerini değil yalnızca sınıflı toplumları kapsadığı ortaya çıkıyor! Halbuki Üretici Güçler Teorisi, sınıflı, sınıfsız bütün toplumları kapsar. Evrenseldir. Hasılı, bay Belge'nin "Üretici Güçler Teorisi" çok garip! "Marksizmin kabul edilmiş olgularına" uygun olmak bir yana, azıcık bilimsel niteliği bile olmayan bir "teori." M. Belge'nin Üretici Güçler hakkında dedikleri bu kadarla bitmiyor. Konuyu, daha bir açıklığa kavuşturmak ve yeri geldikçe M. Belge'nin hatalarını göstermek için daha geniş olarak ele almak gerekiyor. Bunun için önce, Türkiye'de devrimci militanların eğitiminde klasikleşmiş kitaplarda anlatılan şekliyle, daha sonra Marks ve Engels'teki şekliyle ve nihayet Kıvılcımlı'da anlatılan şekliyle üretici güçler teorisini ele almak gerekiyor. "Felsefenin Temel İlkeleri"nde, Üretici Güçler Teorisi: Bu kitapta önce,"Üretici Güçler" başlığı altında yer almakla birlikte, Üretici Güçler Kategorisi'nin dışında ele alınan "Toplumun Maddi Hayat Koşulları" kavramı var. Bu "Koşullar" çerçevesinde: "Coğrafi Ortam" ve "Nüfus" incelenir. Üretim tarzı'na gelince: "Üretici güçler ve üretim ilişkileri (...), onların diyalektik birliğini maddi değerlerin üretim süreci içinde "cisimleştiren" üretim tarzının, çözülmez, ayrılmaz bir şekilde birbirine bağlı iki yönüdürler" deniyor. (Belge'den farklı bir değerlendrime.) Üretici güçler de, a) üretim aletleri (belirleyici öğe), b) İnsanlar, c) Üretim deneyi (Kuşakların kazanmış oldukları deney), d) İş alışkanlıkları (Her emekçiye özgü alışkanlıklar) şeklinde analiz ediliyor. (Görüldüğü gibi Belge' nin aksine üretici güçler ve üretim ilişkilerinin ikisini birden değil, yanlız üretici güçleri analiz ediyor. Öte yandan Bay Belge'de üç öğe vardı, burada dört öğe var. Bir de nedense Belge'nin "çalışmayan" öğesi yok. Yani öğeler de çok farklı.) Gelelim "Materyalist Felsefe Sözlüğü"ne: Başlıca üretici güç: "üreticilerdir" deniyor. Diğer bir üretici güç olarak iş aletleri (üretim araçları) ele alınıyor. Üretim araçları da iş araçları ve iş objelerinden oluşuyor. Görüldüğü gibi ne bu kitaptaki üretici güçler tanımı, ne de Politzer'inki M. Belge'nin tanımına benzemiyor. Ayrıca her iki kitaptaki üretici güçler sınıflaması da aynı değil. Bu kitaplar ki, Türkiye'de devrimcilerin eğitiminde temel kitaplardır. 40

Yine temel kitaplardan biri olan "İlkel Topluluk, Köleci Toplum, Feodal Toplum"a bakalım. Burada da üretici güçler: a) Çalışma nesneleri (yani biçimi değiştirilen madde), b) Çalışma araçları (aletler) (Materyalist Felsefe Sözlüğünde belirtildiği gibi ikisi birden üretim araçlarını oluşturur), c) İnsanın çalışma yetisi (gücü) (Bilgi, görgü, fizik ve manevi gücü) olarak ele almıyor. Her ne kadar bu üç klasik denebilecek yapıtta analizler farklılıklar taşımaktaysa da, son duruşmada hepsi aynı unsurları ihtiva ediyorlar. Ve hepsinde ortak olan, bay Belge'ninkinden farklı olan yanlar şunlar: Sıralanan öğeler ilişki ve güçlerin ikisini değil üretici güçleri oluşturur. Bütün üretici güçler son duruşmada insan ve teknik olarak iki bölükte toplanır. Bir de Belge'de farklı olarak "çalışmayan, sömüren" üretici güç vardır. Bu didaktik ve klasikleşmiş üretici güçler teorisinin bir iki belirsizliğine değinmek gerekiyor: Üretici güçleri belirleyen "esas öğe" içinde, alet ve avadanlıkların yanı sıra usuller, metotlar sayılmamakta. Bu önemli bir eksiklik. İnsan üretici gücü, yanlızca soyut bir insan olarak, çalışan olarak nitelenmekte, insanın kollektif aksiyonu, birlikte hareketinden söz edilmemekte. Yanlız, "İlkel, Köleci..." de bu noktaya ve tarih üretici gücüne biraz değinilmektedir. Şöyle yazılıyor: "Madi üretimin oluşturduğu büyük eylemler birliğinin tümü, tek tek bireyler tarafından harekete geçirilemez. İnsan, benzerlerinin yardım ve katılması olmadan, yaşamak için kendine gerekli olan şeylerin hepsini, hiç bir zaman tek başına üretemezdi. (...) İnsanlar, ancak hep birlikte, ortaklık halinde, bir toplum halinde birleşerek, önceki kuşaklardan miras kalan deneyim ve teknik bilgilerden yararlanarak maddi servetleri üretebilirler." İşte burada Üretici Güçler Kavramı, Marks, Engels ve Kıvılcımlı'nınkine yaklaşmaktadır. Marks, Engels'in kitaplarında Üretici güçler Teorisinin didaktik bir şemasına pek rastlanmaz. Nasıl büyük harflerle bir "Mantık" bırakmayıp bizzat kapitalin mantığını bıraktılarsa öyle, büyük harflerle bir "Üretici Güçler Teorisi" de bırakmadılar. Fakat tarih ve toplum analizlerinde canlı kullanımını bıraktılar. Marks,Engels'in kitaplarında Üretici güç kavramının yer yer sırf Teknik Üretici Güç karşılığında kullanıldığı da görülür. Marks, Engels'in ilk kez tarihin materyalistçe kavranışını formüle ettikleri ve "farelerin kemirici eleştirisine" bıraktıkları Alman İdeolojisi'nde yer yer üretici güçler tanımlarına rastlanır. Sayın Belge, "Kollektif aksiyon gücüne" Marksizm'de herhangi bir şekilde rastlayamayız. Çünkü ortaklaşa eylem diye bir şey vardır, ama bu doğrudan doğruya bir ÜRETİCİ GÜÇ OLMADIKTAN BAŞKA (altım biz çizdik), değişmez bir kategori bile değildir." (Kıvılcımlı da değişmezliğini katiyen iddia etmez). Evet, Marksizm'de "Kolektif aksiyon" tarzının bir üretici güç olup olmadığım görelim: Marks-Engels, Alman İdeolojisi'nde şöyle yazarlar: 41

"Bir üretim yordamı, yahut betti bir sanayi seviyesi: kollektif aksiyon tarzı, veya belli bir sosyal seviye ile ortak bulunur. KOLLEKTİF AKSİYON TARZININ KENDİSİ DE BİR "ÜRETİCİ GÜÇ"TÜR" (Altını biz çizdik) (T.D.S.: s. 63). Bu kollektif aksiyon kavramı, Sosyal Yayınlar çevirisinde: "İşbirliği Tarzı" şeklinde ifade ediliyor, (s. 53-54) İşbirliği veya kollektif aksiyon ya da "ortaklaşa eylem" (M.B.) ne dersek diyelim. İsme değil cisme bakalım. Böyle bir üretici güç vardır. İşte, bu insan (Kollektif Aksiyon) üretici gücü en somut ifadesini Devrimci sınıfın eyleminde bulur. Şöyle yazıyor Marks, Felsefenin Sefaleti'nde: "Ezilmekte olan bir sınıfın varlığı, uzlaşmaz sınıf karşıtlığı üzerine kurulmuş her toplumun hayati koşuludur. Ezilen sınıfın kurtuluşu demek, yeni bir toplumun yaratılması demek olmaktadır böylece. Ezilen sınıfın kendini kurtarabilmesi için, o ana dek elde edilmiş üretici güçlerle varolan toplumsal ilişkilerin artık yan yana var olamamaları gerekir. BÜTÜN ÜRETİM ALETLERİ İŞİNDE EN BÜYÜK ÜRETİCİ GÜÇ DEVRİMCİ SINIFIN KENDİSİDİR" (Altını biz çizdik). İşte, Antika Medeniyetlerde, bu devrimci sınıf yoktur. Bunun yerine barbarın Kollektif aksiyonu (Kılıcını) ortaya atar. Bu süreci Tarih Devrim Sosyalizm'den okuyalım: "Şimdi burada genellikle deyimlendirilen Devrim Şartlarını, Tarihsel Devrim problemi ile karşılaştıralım: 1- Antika Medeniyet "sınıflar zıtlaşması üzerine kurulu" bir toplumdur. Orada ezilen sınıf: Kölelerdir. 2- Kölelerin kurtuluşu için antika üretici güçlerle, antika üretim münasebetleri arasında "birlikte varolamaz"lık yetmiş midir? Hayır. Bu moda deyimiyle "coeksiztans: birlikte varoluş" imkansızlığı, ne köleleri, ne antika medeniyetleri kurtarabilmiştir. Tersine bütünüyle toplumu batırmıştır. Neden? Tarihsel Maddeciliğin üçüncü şartına geliyoruz: 3- Çünkü, Antika Medeniyetlerde "En büyük üretici güç olan devrimci sınıf" yoktur. O neden? 4- Çünkü: Antika Medeniyetlerde "devrimci elemanların sınıf olarak örgütlenmesini" gerektiren bütün üretici güçler "eski toplumun içinde meydana" gelememiştir." İşte bu satırlar, gerek Antika Tarihin, gerek Tarihsel Devrim Probleminin, gerek Üretici Güçler Teorisinin vs. anlaşılması için anahtardır. Anahtarı veren Marks'dır ve bu anahtarı kullanarak Antika Tarihin kapısını açan da Dr. Hikmet Kıvılcımlı. Biraz dikkatli bir okuyucu, Marks-Engels'deki üretici güçler kavrayışının bırakın Murat Belgeyi bir yana, yukarıda aktardığımız klasikleşmiş öğretim kitaplarından bile çok farklı olduğunu görebilir. İşte, Kıvılcımlı'nın Üretici Güçler Teorisinin kaynakları, bu tür ikinci elden didaktik kitaplar değil, ama bizzat Marks-Engels'dir. Kıvılcımlı'nın yaptığı Marks-Engels'in kullandığı şekliyle bu kavramı almak, analiz etmek, ve ona daha dakik, daha kapsamlı bir içerik vermek olmuştur. 42

Üretici Güçler Teorisi, Marks-Engels sonrası, didaktik olma amacıyla yazılmış kitaplarda büyük ölçüde vülgerleştirilmiş, geriletilmiştir. Ancak, Kıvılcımlı'nın muazzam araştırmaları sonucunda, kavram gelişmiş, daha dakik, daha kapsamlı bir içerik kazanmıştır. Üretici Güçler üzerine en derli toplu ifadeyi F. Engels' in ömrünün son yıllarında, Marksizm'in bayağılaştırılmasına karşı tepkileri içeren, H. Starkenburg'a yazdığı 25 Ocak 1894 tarihli mektupta görüyoruz. "Tarihin belirlendirici temeli olarak baktığımız ekonomik ilişikler deyince bu ad altında şunu anlıyoruz: Belirli bir toplum insanlarının geçimlerini üretmelerini ve (iş bölümü bulunduğu ölcüde) ürünlerini aralarında değiştirmelerini anlıyoruz. Demek bütün üretim ve taşım TEKNİĞİ bunun (yani temelin) içindedir. Kavrayışımıza göre, bu teknik, aynı zamanda ürünlerin değişim yordamı gibi, ürün üleşimini de, ve dolayısıyla, kandaş toplum sona erdikten sonra, sınıflara bölünüşü de, dolayısıyla, Devleti, Siyaseti, Hukuk vs.'yi de belirlendirir. Ekonomik ilişkiler sırasına, ayrıca, o münasebetlerin üzerinde geçtikleri COĞRAFYA temeli de girer, ve çok kez GELENEKLE veya atalet hassasıyla alıkonularak daha önceki gelişim konaklarından beriye gerçekten aktarılmış kalıntılar da, ve tabii gene bir sosyal biçimi DIŞARIDAN ÇEVRELEYEN ORTAM da girer" (Altını biz çizdik) (F. Engels, D.D.G. S.15, Sosyal Yayınları). Demek eki Engels'e göre ekonomik ilişkileri "Temel"i oluşturan üretici güçler: "TOPLUM İNSANLARI"nın belli bir "TEKNİK"e göre, "COĞRAFYA" ve "GELENEK"ler çerçevesinde "geçimlerini üretmeleri" olarak anlaşılıyor. Kıvılcımlı'nın ilerde görülecek olan üretici güçler tanımı da Engels'in tanımından farklı değildir. Şimdi bu üretici güçler tanımına M. Belge'nin yönelttiği eleştirileri ele alalım: Kıvılcımlı'nın "Maddi dediği üretici güçlerin biri budur, {yani coğrafya) Öbürü ise tekniktir. Bu gene klasik Marksist tanımla çalışma aletleri ve nesneleri dışında bir faktördür. Ama Kıvılcımlı bu kategoriyi hep "alet" kelimesiyle eşdeğer sayılabilecek şekilde kullanır." Birincisi, TEKNİK: "klasik Marksist tanımda" hiç de "çalışma aletleri ve nesneleri dışında bir faktör" değildir. Teknik denince: Üretim aletleri, cihazları ve metotları anlaşılır. Kıvılcımlı'da bunu aynen böyle kullanır. Bay Belge, "dışında bir faktör" diyor. Peki neresinde? O belli değil. Eğer usuller, metotlar kastediliyorsa Teknik kavramı hem usulleri hem de araçları kapsar. Tıpkı savaş usulleri ve araçları gibi, ikisi birden savaş tekniğini oluşturur. Kıvılcımlı, "Teknik" kelimesini "alet ile eşdeğer kullanıyormuş!.. Aksine, Teknik deyince, iki unsuru Alet ve Metodu belirtir. Gelelim "gelenek görenek" ya da "Tarih" üretici gücüne. Kıvılcımlı'nın "Manevi" olarak nitelediği üretici güçler ise "Tarih üretici Güçlen" ile "Sosyal üretici güçleri"dir. (Bunlara "insan üretici güçleri" de der) Tarih üretici güçleri "Gelenek görenek"tir."

43

"Bu, Klasik Marksizm'in, "üstyapı kurumu diyerek üretici güçler ve üretim ilişkileri analizinin dışında tuttuğu bir takım kurumların soyut bir ifadesidir. Yani, Klasik Marksizm'de hiç bir zaman "üretici güçler" arasında sayılmayacak bir şeydir." Ne yazık ki Engels, hiç de Bay Belge ile aynı fikirde değil: "Ekonomik ilişkiler (temel) adı altında şunu anlıyoruz: (...) üretim ve taşıt tekniği bunun içindedir. (...) Coğrafya temeli de girer (...) gelenek (...) kalıntılar da girer (...)" Evet, Engels nedense, geleneği hiç te "üstyapı" içinde değil, altyapı ("Ekonomik ilişkiler, "Temel") içinde mütalaa ediyor. Anlaşılan Engels "Klasik Marksizm"i bilmiyor. Evet bilemezdi! "Ejderha dişleri ekip pireler biçeceğini." Gelenek deyince, bizde kız kaçırma, kına yakma gibi adetler anlaşılır. Bu alışkanlığın da yanlış anlamada etkisi olsa gerek. Gelenek, görenek şeklinde özetlenen Tarih Üretici Gücü: Toplumu zaman içinde çevreleyen ortam demektir. Bu anlamda gelenek üretici gücü: Teknik, coğrafya ve İnsan üretici güçlerinin içine sinmiştir, onların tarihi arka planını oluşturur. Marks, On Sekiz Brumaire'de şöyle yazar: "İnsanlar tarihlerini kendileri yaratırlar; ama kendi seçtikleri koşullarda, canlan istediği gibi değil, doğrudan doğruya karşılaştıkları, tarihten gelen hazır koşullarda yaratırlar. Bütün ölü kuşakların geleneği, bir kabus gibi yaşayanların beyninin üstüne çöker." Marks-Engels'te buna benzer daha pek çok bölümler görülebilir. Uzatmayalım. Her halde Bay Belge'nin dediklerinin "Klasik Marksizm"le pek bir ilişiği olmadığı yeterince anlaşılmıştır. Bay Belge, üretici güçlerin, maddi-manevi şeklinde sınıflanmasına, Marksist metinlerde olmadığı gerekçesiyle karşı çıkar. Bu karşı çıkış ta bir anlam taşımaz. Teknik, Tarih, Coğrafya, İnsan diye dört başlı üretici güçler olduğuna göre daha didaktik olma ve mahiyetlerini açıklama kastıyla: Maddi (Teknik-Coğrafya); Manevi: (Tarih-İnsan) şeklinde, ya da Aktif: (Teknik-İnsan); Pasif: (Coğrafya-Tarih) gibi sınıflamalara tabi tutulabilir ve bu ayrı kategorilere göre yapılmış sınıflamalar hiç de yanlış olmaz. Kıvılcımlı, Üretici Güçler Kavramını daha da yetkinleştirmiştir. Sayın Murat Belge ise bırakın Marks-Engels'i, ikinci elden didaktik kitaplardaki kadar olsun gerçeğe yakın bir üretici güçler kavramından yoksundur. Bu durumda ebette eleştirisinin iler tutar bir yeri olamazdı. Eleştirmenimiz, okuyucusunu üretici güçler konusunda aydınlatıp, Kıvılcımlı'nın yanlışlarını gösterdikten sonra!... "İnsan-Teknoloji Ayrımı" başlığı altında teknik üretici gücü ele alıyor. Bütün bu bölümü de, yukarıdaki gibi satır satır ele alıp yanlışlarını göstermek mümkündür. Fakat böyle bir metot gereksiz uzatmalara yol açacağı ve konuyu dağıtacağı için belli başlı iddiaları ele almak yeterli olacaktır. Kıvılcımlı, "Her Marksist gibi ekonominin belirleyiciliğini kabul eder, ama "ekonomik" içinde tekniğin belirleyiciliğine yanaşmaz." diye iddia ediyor M. Belge. Yine kendi yorumu, aksine Kıvılcımlı, Antika Tarih'te bile son duruşmada tekniğin belirleyiciliğini somut olarak gösterir. Aynen şöyle yazıyor: 44

"Sosyoloji bakımından yukarıdaki dört ÜRETİCİ GÜÇLER dalından yalnız birisini, TEKNİK üretici gücü ele almak mümkündür; soyutlaştırılmış (tecrit edilmiş) sosyal olaylar hiç değilse bir kerteye dek teknikle aydınlatılabilir. Hele modern çağda Teknik olağanüstü gelişkin olduğundan, öteki üç grup üretici güçler belirli bir süre için değişmez sayılırsa, yalnız başına Teknik üretici güçler, sosyal olayların gidişine jalon '(yol gösterici sırık) rolünü oynayabilir. "Tarih bakımından, teknikle birlikte, (Coğrafya-Tarih-İnsan) sözcükleriyle özetlediğimiz öteki üç üretici güç de ele alınmadıkça, yeterli aydınlığa kavuşulamaz. Çünkü Tarih son derece somut bir konudur." (T.D.S.: S. 7). Hiç de Murat Belge'nin dediği gibi değil. "Teknikle insan arasında yaptığı ayrım bütün eserleri içinde en çok İlkel Sosyalizmden Kapitalizme'de belirginleşir. Kıvılcımlı'ya göre kapitalizmin ilkin İngiltere'de doğması "coğrafya" ve "teknik" üretici güçlerle açıklanamaz, 'Demek, teknik teolojinin tanrısı haline çevrilmemelidir: Her şeyi teknik yarattı denildi mi, tekniği kimin yarattığı ortaya çıkıyor.' Kapitalizmin doğuşu sorununda teknoloji bir yana, ekonomi bile belirleyici değildir Kıvılcımlı'y a göre: 'Hayır. Ortaya (ekonomik determinizm) gibi tekerlek bir söz atmak hiç yetmez. Çünkü Roma ve Karolinjiyen Fransasında gördük: (ekonomi) gelişimi hemen hemen aynıdır; ekonomice daha ileri görülen Roma'da bu gelişme köle yaratmıştır.' Ya da şöyle bir yargı: 'Hürriyet te ne kelime denecek, hürriyet ekonomik gelişmeyi tekniği yaratır mı? Evet yarattı. İnsanı robot yapan medeniyet kulluğu, her türlü büyük keşifleri öldürmüş, çünkü zekayı köleleştirmişti... Zeka teknikten önce kanatlanmış, uçuyordu. Tesadüf değildi?" Yani, Kıvılcımlı, zekanın teknikten önce varolduğunu söylüyor." Bu uzunca bölüm, M. Belge'nin eleştiri metotunun tipik bir örneğidir. Konu esasen, somut tarih olayları içinde incelenerek, Kıvılcımlı'nın doğru söyleyip söylemediği anlaşılabilir. Ama eleştirmenimiz buna yanaşmadığı için, metot bakımından ele almak gerekiyor. Yani eleştirmen, İngiltere'nin kapitalizme geçişinde olayların Kıvılcımlı'yı tekzip edip etmediğini gösterme yoluna girmiyor. Sadece "Marksizm'in genel ilkelerine" uymadığım iddia ediyor. Bu durumda, M. Belge'nin genel ilkeler anlayışının eksiklerine değinmek gerekecek. Kıvılcımlı, "İlkel Sosyalizmden Kapitalizme İlk Geçiş: İngiltere" adlı emeğinde, somut tarih bakımından bu ilk geçiş prosesini inceler. Marka da Kapital'de kapitalizmin doğuşu prosesini inceler ama bu soyut sosyolojik bir incelemedir. Yani Marks, su veya bu ülkede, kapitalizme geçişi değil, genel olarak kapitalizme geçişi, inceler. Kapitalizmin niye Anadolu'da değil de İngiltere'de doğduğu sorusuna cevap aramaz. İşte Kıvılcımlı, Modern Tarih Biliminin kurucusu olarak, belli bir ülkede kapitalizme geçişi somut tarihi süreci içinde ele alır. Kitabının özü budur. Elbet bu somut sürecin incelenmesinden sürecin kendi özel yasaları ortaya çıkacaktır. Bütün bilimlerde, belli alanlarda, belli zamanlarda, belli büyüklüklerde geçerli yasalar vardır. Örneğin fizikte çabukluklar ışık çabukluğuna yaklaşırsa, klasik mekaniğin yasaları geçerli olmaz. Benzer şekilde Tarih'ten de bir örnek verebiliriz. Klasikleşmiş örnektir: Kol değirmeni; Köleci, Yel Değirmeni: Feodal, Buharlı değirmen: Kapitalist üretim ilişkilerine denk düşerler. Fakat somut tarihe baktığımız zaman bu genel şemada oldukça önemli değişiklikler yapmak gerekir. Örneğin kapitalist üretim ilişkileri, bu ilişkilere 45

tekabül eder, teknik üretici güç olan buharlı makinadan çok önce doğmuştur. Kapitalizm doğduktan bir kaç yüz yıl sonra bile feodalizm ve kapitalizm hemen hemen aynı teknik üretici güçler seviyesine tekabül eden ayrı üretim biçimleridir. Daha somut bir örnek verelim: 1450'lerde Osmanlılar top yapıyorlar, belki de dünyada en ileri teknik seviyededirler. Aynı yıllarda İngiltere'de kapitalizm doğmaktadır, fakat teknik seviye bakımından Osmanlılardan bile çok geridirler. Bu olgu, hiç de üretim araçları, üretici güçleri, üretici güçler de üretim ilişkilerini tayin eder prensibine denk düşmez. Çünkü çok daha geri teknik seviyedeki üretim araçları İngiltere'de kapitalizme geçişi engellemezken, çok daha ileri teknik seviyedeki üretim araçları, Türkiye'de kapitalizme geçişi sağlamaz, aksine derebeylileşme başlar. Bu durumda, üretici güçler içinde tekniğin belirleyici olduğu, üretici güçlerin gelişim seviyesinin de belli üretim ilişkilerini yarattığı yasası yanlış mı? Hayır. Bu yasa "son duruşmada" yani tarihin büyük peryotlarında geçerlidir. Somut tarihte, her özel dönem için, somut sürecin kendi özel yasalarını bulmak gerekir. İşte Kıvılcımlı'nın yukarıda aktarılan bölümlerde anlattıkları bunlardır. Ve somut tarihin incelenmesinden çıkmıştır. Eleştirisi de ancak yine içinden çıktığı dönemin somut tarihi olaylarına dayanılarak yapılabilir. Tartışma ancak bu platformda olursa bilimsel bir değer taşır. Marksizm, bir doğma değil de bilim ise: gelişecektir. Teorileri, kavramları, yasaları da gelişip daha dakik olacaktır. Kıvılcımlı'nın yaptığını anlamak için şöyle bir benzetmeden yararlanabiliriz: "Yeni bir teori yaratmak, eski bir ahırı yıkıp onun yerine bir gökdelen kondurmaya benzemez. Bu iş, daha çok, bir dağa tırmanmak, görüş alanını yenilemek, genişletmek, çıkış noktamız ile onun zengin çevresi arasında beklenmedik bağlantılar bulmak gibidir. Ama çıkış noktamız gene olduğu yerde durmaktadır ve görülebilir. Bununla birlikte daha küçük görünür ve yüreklilik isteyen tırmanışımız sırasında karşılaştığımız engellen aşarak genişlettiğimiz görüş alanımızın küçük bir kesimini oluşturur" (Fiziğin Evrimi). İşte Kıvılcımlı'nın da yaptığı budur. M. Belge'nin aktardığı bölümler somut bir sürecin Özel yasalarıyla ilgilidir. Örneğin "Zeka teknikten önce kanatlanmış uçuyordu" diyor Kıvılcımlı. Ama bu İngiltere ile ilgili olarak söyleniyor. Bütün tarih ölçüsünde, zeka teknikten önce gelir denmiyor. Belge ise, "Kıvılcımlı, zekanın teknikten önce varolduğunu söylüyor" şeklinde yazarak, sanki Kıvılcımlı, evrensel bir yasayı dile getiriyormuş gibi aktarıyor. Hayır. Kıvılcımlı orada bırakın yasa önermeyi, bir olguyu, gerçeği, olanı aktarmaktadır. Bay Belge'nin eleştiri tekniğinin inceliği (!) burada. Söylenenin kapsamını kavramadan veya değiştirerek yorumlamak ve yanlış hale getirilmiş fikirlere saldırmak. Değiştirdiği düşünceleri ise, olaylardan hareketle eleştirmeye katiyen yanaşmamak. Örneğin, Kıvılcımlı "Kapitalizmi barbarlara kurdurur" diyor. (Ancak bu kadar bayağılaştırılabilir. Kıvılcımlı böyle bir şey demez ya neyse) Eleştirmen kapitalizmi barbarların kurmadığını gösterse ya! Tabii tıpkı Kıvılcımlı gibi araştırarak, somut tarihte, şu İngiltere'de kapitalizmin doğuşunun özel yasalarını inceleyip aksini ispatlasa ya! Hayır! M. Belge katiyen bu

46

yola girmez. Halbuki, bilimsel bir eleştiri böyle olabilir... Kıvılcımlı'nın Tarih Tezi'ni çürütmenin (tabii çürütebilecek bir şeyse) tek yolu budur. Bundan sonra Teknoloji ve Teknik ile ilgili olarak sayın Belgenin dediklerini ele alalım. "Teknoloji onun (Kıvılcımlı'nın) sözlüğünde, aşağı yukarı "alet"le eşdeğer bir şeydir." Yine kuru bir iddia karşısındayız. Bir kere. Kıvılcımlı "Teknoloji" terimini değil "Teknik" terimini kullanır ve Teknik deyince: Aletler, avadanlıklar, usuller, metotları anlar. Teknoloji sözcüğü, Türkiye'de "Marksist" yazıma Amerikan Sosyolojisinin etkisiyle girmiştir. Bay Belge "Teknoloji" deyimini kullanmakta ısrar ediyor ve onu şöyle tanımlıyor: "Teknoloji, özünde, insan aklının üretim amacıyla doğaya uygulanması biçimidir" Öylesine muğlak bir tanım ki, anlayan beri gelsin. Elinizde bir çekiç olmadan "aklınızı doğaya uygulayın" bakalım. Demire şekil verin. Teknoloji: Teknik bilimi demektir. Teknik denince de, Tarihsel Maddeciliğe göre üretim alet ve metotları akla gelir. Teknoloji de, bu alet ve metotları inceleyen bilim olabilir. Nasıl sosyoloji yok iken bile toplum var idi ise, Teknoloji'den çok önce üretim alet ve metotları var olmuştur. Kavram karışıklığı yaratmanın ne anlamı var? Devam edelim. Teknoloji: "kendi diyalektiği içinde, insan akimi da, hatta insan elini, gözünü, kısacası, insanın manevi özellikleri yanı sıra biyolojisini bile belirler"; "Teknoloji iste böyle, hayatın her diliminde ağırlığını duyurarak insanları belirler." "Teknoloji her zaman insanları belirleyen başlıca faktörlerden biri olmuştur." Teknik ve İnsan ilişkisi sanıldığı ve yukarda M. Belge'nin anlattığı gibi düz bir süreç izlemez. Teknik her zaman insan biyolojisini belirlemez. İlk çok gelişmiş Parapitek'lerden, Homo Sapiens'e gelinceye değin teknik, insan biyolojisini belirlediği kadar, bizzat insan biyolojisi de tekniği belirlemiştir. Ve bu karşılıklı ilişki ancak toplum manevilasıyla iş görebilmiştir. Yani, İnsan türlerinin değiştiği vahşet çağında, Teknik, (üretim alet ve usulleri) insan biyolojisinde değişmelere yol açtığı kadar, toplum biçimlerinde de değişmelere yol açmıştır. "Teknoloji insan biyolojisini belirler" demek: Tekniği tanrılaştırmak olur. İnsan her şeyden önce toplum yaratıcı olduğu kadar, toplum yaratığıdır da. Kaldı ki, teknik gelişmeler, Homo Sepiens'ten beri, yani vahşet çağının bitiminden beri, son duruşmada, insan biyolojisini değil, insanın toplum biçimlerini değiştirmektedir. Homo Sapiensten bu güne insan taş baltadan füzeye geçti, ama insan biyolojisi hemen hemen aynı kaldı. Teknik ve insan ilişkisi, M. Belge'nin anlattığından çok farklı ve karmaşık bir süreç izlediği kadar, farklı çağlarda, farklı yasalara da bağlı olmuştur. Vahşet çağındaki insan teknik ilişkisinin yasaları ile kapitalizm çağındaki yasaları ayrıdır. Hayvanlar, organlarını değiştirerek tür değiştirirler, İnsanlar, tekniklerini değiştirerek, toplum biçimlerini değiştirirler. Yalnız vahşet çağında, teknik, hem insan türlerini, hem de toplum biçimlerini değiştirmiştir. Ve vahşetin bitiminden beri, "Teknoloji her zaman insanları belirleyen başlıca faktörlerden biri" değil, toplum biçimlerini belirleyen "başlıca faktörlerden biri" olmuştur. 47

"HÜMANİST YAKLAŞIM: SOYUT İNSAN" M. Belge'nin eleştirisinin "İnsan Teknoloji Ayrımı"ndan sonraki bölüm bu başlığı taşıyor. Ve eleştirmenimiz devam ediyor: "Bundan önceki bölümün başında Kıvılcımlının niçin üretici güçleri Marksizm'in klasik açıklaması dışında formüllere vurduğu sorusunu sormuştuk." Biz de Kıvılcımlı'nın, "marksizmin klasik açıklaması dışında formülleri" bırakmadığını, fakat kavramı geliştirdiğini ve aksine M. Belge'nin formüllerinin "Marksizmin klasik açıklaması dışında" olduğunu göstermiştik. "Bölümün sonunda kısa vadeli bir cevaba ulaştık: "insan"la "teknoloji" arasında bir ayrım yapma ihtiyacıydı buna yol açan" (Biz de Kıvılcımlı'nın, M. Belge'nin dediği anlamda bir ayrım yapmadığını, üretici güçleri analiz ettiğini, öte yandan insan-teknik "ayrımı"nın üretici güçler analizlerinde, bütün Marksist kitaplarda olduğunu göstermiştik) "(...) Bu ayrım niye gerekliydi." (Olmayan bir şey, ya da bütün Marksistlerde olan şey: "Niye gerekliydi?" diye soruyor.) Görüldüğü gibi, yalnızca metodik temeli değil, bundan sonraki mantıki çıkarsamalarını yapacağı tespitler, yargılar yanlış. Varın gerisini siz hesaplayın. Neyse, devam edelim: "Her üretim tarzının belirli bir teknoloji oluşturduğu, Kıvılcımlının da yer yer belirttiği (genel konulardan söz ederken) bir doğrudur."

Kıvılcımlı, ne genel konulardan, ne de özel konulardan söz ederken böyle bir şey belirtmiş olamaz. Çünkü "üretim tarzı belirli bir teknoloji" oluşturmaz, aksine, son duruşmada üretici güçer (ki bunlar içinde de son duruşmada, belirleyici: Tekniktir) belli üretim ilişkilerini ve giderek üretim tarzını oluşturur. Bu Marksizm'in ABC'sidir. "Bazen bir üretim tarzı içinde değişik teknolojik aşamalar bulunabilir (kapitalizmde manifaktür, makina, elektronik aşamaları gibi)"

Bunun tersi de mümkündür. Yani, aynı "teknolojik aşama"da farklı üretim tarzları olması gibi. Örneğin, "Makina ve Elektronik" teknolojik aşamasında bugün hem kapitalist hem de sosyalist üretim tarzları vardır. "Teknoloji, insanın nesnelerini biçimlendirdiğine, nesneler de diyalektik ilişkiler içinde kendilerini yapan insanları belirtendirdiklerine göre, her üretim tarzı ve onun içindeki her teknolojik yapı, aşağı yukarı ayrı bir insan tipine tekabül eder."

Sakın yanlış anlaşılmasın, Bay Belge, Vahşet konağından söz etmiyor, dediklerini bütün tarih için öne sürüyor, "Ayrı insan tipi" derken, herhalde başka bir şey anlatmak istiyor olsa gerek. Yoksa ırkçılığa kadar gidebilir. Roma'nın el değirmeni, su değirmeni "teknolojik yapı"sına tekabül eden "insan tip"leri ile çağımızın elektronik olarak otomatize edilmiş değirmen "teknolojik yapı"sına tekabül eden "insan tip"leri "ayrı" değildir. Belge'nin bu talihsiz kullanımına pek yüklenmeye gerek yok. Anlaşılan, "toplum tipi" ya da "toplum biçimi"ni kast etmek istiyor.

48

Bütün bu bölümde Belge'nin ne anlatmak istediğini anlayamadığımız için, iki paragrafını ele alarak bir şey anlaşılmadığını örnekle göstermeye çalıştık. Yalnız, eleştirmen: "Kıvıcımlı'nın tarihi belirleyicisi, neredeyse evrensel boyutlara ulaşan bir "insani öz"dür" sonucuna varıyor. Doğrusu, tamamen yanlış yargılardan, varsayımlardan, hareket ettiği örnekleriyle gösterildiğine göre bu "Hümanist yaklaşım", "insanî öz" iddiaları ne derece haklıdır? Bunu okuyucu takdir etsin. Eleştirmen buradan giderek Kıvılcımlı'nın "ahlaki bir tarih" açıklaması yaptığı sonucuna ulaşıyor. Bütün bu yanlış bir temel üzerinde yükselen mantık silsilesini ayrıca ele almaya gerek yok. Meraklı okuyucu vakti varsa bu işi kolaylıkla yapıp, buraya kadar örnekleri verilen hataların devam ettiğini görebilir. MARKS-ENGELS'LE KIVILCIMLIYI ÇÜRÜTME ÇABALARI "Barbarlık Üstüne Marks ve Engels'in Söyledikleri" başlığı altında, M. Belge, Kıvılcımlı'nın barbarlık hakkında söylediklerini çürütmeye çalışıyor. Görelim. "Barbarların Batı'ya getirdiği söylenen bu "ilkel sosyalist" alışkanlıklar konusunda Engels'i dinleyelim: "Batı Avrupa'nın germenler tarafından işgali, daha önce benzeri görülmemiş derecede karmaşık toplumsal ve politik hiyerarşi kurarak, yüzyıllarca süre her türlü eşitlik fikrini ,yok etti."

Birincisi, bu alıntı "Anti-Dühring"tendir, Engels'in daha sonra yazdığı "Ailenin Kökeni..." Roma İmparatorluğunu yıkan barbarların, Avrupa'ya getirdikleri konusunda daha geniş açıklamalar içerir. Eleştirmenimizin bu kitaptan alıntılarla çürütmesini beklerdik, bunu yapmaması bir raslantl olmasa gerek. Burada ikinci noktaya geliyoruz. Dikkat edilirse yukardaki alıntıda "Eşitlik Fikri"nden söz ediliyor, eşitliğin kendisinden değil. M. Belge okuyucuyu yanıltmak için, böyle küçük bir oyuna baş vurmuştur ve bu oyunun malzemesini de ancak, özellikle felsefi bir polemik olan Anti-Dühring'ten bulmuştur. Biz olaylara bakalım. Barbarların Roma Medeniyeti'ni yıkmasından sonra Avrupa'da nisbeten daha eşit sayılabilecek bir hür küçük üretmenler düzeni yaratmıştır. Bizzat en son tarihi incelemeler -bir senteze ulaşma yeteneğinde olmasa da- Cermen istilasından sonrasını olay olarak aynen Kıvılcımlı gibi anlatır. (Bu arada M. Belge'nin dogmatizmini göstermek için şuna değinelim. Eğer B. Belge bir parça bilimsel bir anlayışla hareket etseydi, yukarıda Engels'ten alıntı yapmadan önce, Engels'in dediklerini bir dogma olarak kabul etmeden hiç olmazsa olayları incelemesi gerekirdi. Engels yanılmış olamaz mı diye düşünmeliydi. Kaldı ki Belge'nin aktarmasının aksine Engels'in Kıvılcımlıdan farklı şeyler söylemediğini de göreceğiz.) "İlkel Topluluk, Köleci Toplum..." da şöyle yazıyor: "Cermenler ve Slavlar, Batı imparatorluğuna ve Bizans'a akın yaptıkları zaman, köleler ve kolonlar kendilerini destekliyorlardı, çünkü bu fatihler, ezilen tabakaların durumlarını iyileştiren bir düzen kuruyorlardı. Cermenler en başta büyük toprak sahiplerinin toprak ve kölelerine el koyuyorlardı. Kölelerin sömürülmesi, Germenlerde, Romalılarda olduğundan çok daha az acımasızdı. Öte yandan örf ve adetlerini ve yasalarını, kendileriyle birlikte getiriyorlar ve bunları, gittikleri yerlerdeki özgür köylülere yayıyorlardı ki ilk önce onların durumu hafiflemiş oluyordu..." (s. 164). 49

Şimdi, Engels bu konuda ne diyor? Tabii felsefi "Eşitlik fikri" açısından değil, Avrupa tarihi bakımından. Görüleceği gibi Engels'in dedikleri, sanki alıntılar Kıvılcımlı'dan yapılmış hissi uyandıracak kadar, Kıvılcımlı'nın dedikleriyle paralellik içindedir. "Roma devleti, varolma hakkını, içerde düzenin korunması, dışarda barbarlara karşı koruma üzerine dayandırıyordu: Ama, onun düzeni, en köklü düzensizlikten daha kötüydü, ve kendilerine karşı vatandaşlarını korumak iddiasında olduğu barbarlar, vatandaşlar tarafından kurtarıcı olarak bekleniyordu." (s. 206, Ailenin Kökeni...) "Romalıları kendi öz devletlerinden kurtarmış olmak için, Cermen Barbarları onların bütün topraklarının üçte ikisini aldılar ve bu topraklan kendi aralarında paylaştılar. Paylaşma, gentilice örgütlenmeye göre yapıldı. (...) Her gens içinde, eşit parçalar halinde bölünmüş tarla ve çayırlar, çeşitli ev ekonomileri arasında kura ile dağıtıldılar" (s. 210). "Germenlerle Romalılar giderek o kadar kaynaşıyorlar ve gentilice bağın akrabalık karakteri, yerel karakter karşısında o kadar siliniyordu; gens, kökeninin izleri, yani, birlik üyeleri arasındaki akrabalık, çoğunlukla görülebilir bir durumda bulunan marş birliği içinde eridi. Öyleyse, burada, gentilice örgütlenme, hiç değilse marş ortaklığının tutunduğu ülkelerdeFransa'nın Kuzeyinde, İngiltere'de, Almanya ve İskandinavya'da— yavaş yavaş yerel bir örgütlenme haline dönüştü ve bundan ötürü, devletin kuruluşuna uygun olma yeteneği kazandı. Ama gene de, bütün gentilice örgütlenmeye özgü ilkel demokratik karakterini korudu, ve böylece, daha sonra kendisine zorla kabul ettirilen yozlaşmış biçimde bile kendinden bir şeyler sakladı; ve en yakın çağa kadar, ezilen insanların elinde etkili bir silah olarak kaldı." (s. 210211) (Engels de Kıvılcımlı gibi ilkel sosyalizm geleneklerini tuttu da "en yakın çağa" kadar getirdi. Oldu mu ya!) Germenlerin istilası Roma topraklarını demokratikleştirir. Fakat 400 yıl sonra derebeylilesme alıp başını gider. Her üretmen, Roma kölesine yakın Serf haline gelir. Köylü serftir ama atası köle değil hür köylüdür. Bu insan üretici gücünün Avrupa tarihindeki etkilerini yine Engels'den okuyalım. "Ama gene de bu dört yüz yıl süresince, bir ilerleme olmuştu. Bu dönemin sonunda, her ne kadar, başta var olan başlıca sınıfların hemen hemen aynısını yeniden buluyorsak da, bu sınıflan meydana getiren insanlar değişmişlerdi (Engels'de "Soyut insan", "Hümanist Yaklaşım" içinde anlaşılan!) Antik kölecilik kaybolmuştu; Roma kolonlarıyla, yeni serf arasında, özgür frank köylüsü ortaya çıkmıştı. (...) (bunlar) gerileyen bir uygarlığın batışı içinde değil, yeni bir uygarlığın doğum sancıları içinde meydana gelmişlerdi. Yeni kuşak, efendisi olsun hizmetkarı olsun, Romalı öncellerine göre yiğit bir kuşaktı. (...) Dahası var: bu dört yüz yıl ne kadar verimsiz görünürse görünsün, onlardan hiç olmazsa bir büyük sonuç kalıyordu: gelecekteki tarih için, Batı Avrupa insanlığının yeni örgütlenme ve kuruluşu, modern milliyetler. Cermenler, Avrupa'yı gerçekten yeniden canlandırmışlardı." (s. 218-219.) "Ama Germenlerin, can çekişen Avrupa'ya, sayesinde yeni bir dirimsel güç üfürdükleri gizemli büyü neydi? Şoven tarihçilerimizin bize anlattıkları gibi, bu, cermanik topluluğun içinde var olan 50

mucizevi bir erdem miydi? Hiç de değil. (...) Ama Avrupa'yı gençleştiren onların özgül varlık nitelikleri değil, sadece barbarlıkları, gentilice örgütlenmeleridir." (s. 216.) Her halde bu kadar alıntı, Kıvılcımlı ile Engels'i karşı karşıya getirme çabalarının anlamsızlığını (ya da derin anlamını) göstermeye yeter. Devam edelim: "Kıvılcımlı'nın, barbarların yıktıkları medeniyeti (kendileri "yukarı barbarlık konağından" geliyorlarsa) daha ileri bir üretim düzeyine getirdiklerini söylediğini görmüştük, (.Kıvılcımlı böyle demez "yukarı barbarlık konağından" medeniyete geçmişlerse "orijinal bir medeniyet" yaratırlar der. "daha ileri bir üretim düzeyi" ile "orijinal bir medeniyet" farklı kavramlardır. Eleştirmenimizin tahriflerinin tipik bir örneğidir.) Engels bu fikri pek paylaşmıyor gibi: 'Daha barbar olan halkların başardığı her fetih iktisadi gelişmenin oluşunu bozar ve çok sayıda üretici güçleri yok eder. Ama fethin kalıcı olduğu durumların çoğunda, daha barbar olan fatih, fetihten ortaya çıkan daha ileri 'iktisadı durum'a kendim uydurmak zorunda kalır; yenilenler tarafından özümlenir, çoğu zaman onların dilini bile benimsemesi gerekir." Eleştirmen ne Kıvılcımlı'yı ne Engels'i anlamadığını yine gösteriyor. Engels'ten yapılan alıntı, genel olarak barbarların istilasından söz etmekle birlikte göz önüne getirilen. Roma İmparatorluğunu yıkan orta barbar germenlerin durumudur. Kıvılcımlı ile ilgili olarak aktarılanlar ise yukarı barbarlıkla ilgilidir. Öte yandan Kıvılcımlı, bizzat kendisi barbar istilalarının bir altüstlük olduğunu medeniyeti yıktığını söylediğine göre Engels'ten aktarılanlarla çelişkisi nerede? Ve son olarak Kıvılcımlı da medeniyeti fetih eden barbarların, nasıl medeniyet tarafından fethedildiklerini daima göstermiştir. Ortada bir çelişki olmamakla birlikte M. Belge kıvılcımlının dediklerini değiştirerek bir çelişki imal etme çabasındadır. Eleştirmenimiz, bundan sonra, medeniyete geçiş konusunda da çelişkiler bulmaya çalışıyor. "Kıvılcımlı, "ilkel sosyalizm" dediği şeyden "geçiş"i şöyle anlatır: Kent kurulduktan sonra sosyal farklılaşma başladı. Sivrilenler tuttukları zorbalarla üst duruma geçtiler. Çünkü klanın kendi kendine karşı savunacak silahı yoktu. Böylece zorbalar ilk devleti kurdular." (Kıvılcımlı ancak bu kadar bayağılaştırılabilir.) "Engels ise ilkel komünal toplumun parçalanışım şöyle anlatır: 'Özel mülkiyet her zaman üretim ve mübadele ilişkilerinin değişmesinin sonucu olarak görüldü ve üretimin artmasına, karşılıklı ilişkilerin gelişmesine yol açtı... Yani iktisadi nedenlerin sonucuydu. Bütün bunlarda zorun hiç bir önemi olmadı." "İki koyuş biçimi arasında dağlar kadar fark olduğu yeterince açıktır sanıyorum. Engels'inki altyapısal, bilimsel; Kıvılcımlı'nınkı üstyapısal ahlaki." Şimdi bu iddiaların ne derece gerçek olduğunu görelim. Belge, Kıvılcımlı'nın dediklerini bayağılaştırarak aktarırken "İlk devleti kurdular" dediğine göre, barbarlıktan medeniyete ilk, orijinal geçiş, yani Sümerler'deki geçiş söz konusudur. Engels'in yaşadığı yıllarda ise henüz, ilk orijinal medeniyetin nerede, nasıl doğduğu bile bilinmiyordu. Cemdet Nasr'da henüz kazılar yapılmamıştı. Bir an için, M. Belge'nin Kıvılcımlı'ya mal ettiklerinin gerçekten Kıvılcımlı 51

tarafından söylendiğini varsaysak bile. Aktarılanlar olayların ta kendisidir. Olaylar öyle olmuşsa. Olanı olduğu gibi aktardığı için Kıvılcımlı suçlanabilir mi? Ortada diğer bir ihtimal daha vardır. Ya Kıvılcımlı olayları yanlış yorumlayıp aktarıyorsa? Bunun anlaşılması ise ancak olaylardan hareketle, Sümerler'de medeniyete geçiş sürecinin incelenmesi ile olabilir. İşte eleştirmenimiz bu yola girmiyor, adeti olduğu veçhiyle, Sümer medeniyetinin henüz varlığını bile bilmeyen Engels'den aktarma yapıp Kıvılcımlı'yı çürütmeye kalkıyor. Dogmatizmin, skolastiğin ta kendisi diye buna derler. Bari doğru dürüst dogmatiklik yapsa. Ne gezer. Farklı kategorilere yönelmiş incelemeleri, aynı kategoriyi inceliyorlarmış gibi ele alıyor. Yani, Kıvılcımlı'ya mal edilen fikirler "devletin ilk doğuşu" sürecini, Engels ise soyut tarih bakımından "özel mülkiyetin doğuş sürecini" işliyor. Eleştirmen bu iki farklı alanlardaki düşünceleri, aynı alandaki farklı düşünceler gibi aktarıyor. M. Belge'nin diğer karşılaştırmaları da bu minval üzere sürüp gider. Her birini teker teker ele almaya gerek yok. Yalnız bu arada bir iki laf ediyor. Bunlara biraz açıklık getirelim. "Burada biraz konu dışına çıkarak şunu ekleyelim: Marks'ın bu sözleri yalnız Kıvılcımlı'nın tezi için değil, Kemal Tahir ve ondan kaynaklanan çeşitli görüşler için de geçerlidir." diyerek, M. Belge Kemal Tahir ile Kıvılcımlı'yı aynı kefeye koymaya kalkıyor. Bilmeyen bilsin. Kimse görünüşe aldanmasın. Kıvılcımlı ile K. Tahir'in görüşleri arasında özce hiç bir ilişki yoktur. Sadece K. Tahir tıpkı bay Belge gibi Kıvılcımlı'yı okumuş, anlamamış veya anladığı kadarıyla tahrif edip bayağılaştırarak kendine mal etmiştir. Bunlar şu veya bu şekilde Kıvılcımlı'yı bağlamaz. Bu konuda Kıvılcımlı bizzat kendisi şunları yazıyor: "(...) 1940 yılları yazılmış: "Bay Mister Toynbee Tarih Bilimini Alt Üst Ediyor" yahut "Tarih ve Allah" polemik denememiz kursağımızda kaldı. Kişicil ilişkili bir kaç edebiyatçı bir iki kez okumakla kaldılar. Kimisi, bizim nasıl olsa "otorite" olmadığımızı düşünerek lütfettiler. Eleştirinin kıyısından köşesinden kestikleri parçaları, eşlerine dostlarına kendi orijinal buluşları olarak sundular. Allah razı olsun: Emeğimizi unutulmaktan kurtardılar. Asliyle hiç ilgisi kalmamış biçimsizlikte üniversite yankılarına kapı açtılar." "HİKMET KIVILCIMLI'NIN GÖRÜNEN VE GÖRÜNMEYEN KAYNAKLARI" Eleştirmenimiz bu başlık altında Kıvılcımlı'nın kaynaklarının: Engels, Morgan, G. Childe, Toynbee ve "yöntemsel düzeyde" Hegel olduğunu iddia ediyor. Bu iddianın ilk ikisi doğrudur, son üçü yanlış. H. Kıvılcımlı'nın iki kaynağı vardır: Marksizm, yani Diyalektik Maddecilik ve bizzat Olaylar. Şimdi eleştirmenimizin enteresan iddialarını ele alalım: "Kıvılcımlı'mn tarih tezini oluştururken yararlandığı kaynakların bazıları görünen kaynaklardır. Bunların başında Engels'in Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni adlı kitabı gelir. Engels'in bu kitabına kaynak olan Amerikalı antropolog Morgan da bu görünen kaynaklar arasında sayılabilir." Biraz evvel Kıvılcımlı'yı Engels'den alıntılarla çürütmeye kalkmıştı, şimdi ise Engels'in Kıvılcımlı'ya kaynak ol,düğünü söylüyor. Anlaşılan Kıvılcımlı'yı Engels'e dayanarak çürütme 52

yeltenişlerinin çürüklüğünü gördü ve şimdi bu çürüklüğü okuyucuya sezdirmeden, Engels üzerinde kuşkular yaratmaya yönelecek. Ve yöneliyor da. "Önemli konu Engels. Engels'le Marks'ın ilişkilerini doğru koymak, yalnız Kıvılcımlı konusunda değil başka bir çok konu için de önemli bir sorun. Bilindiği gibi teorisyen Marks'tır. Yeni bilimi bulan, yöntemini, bilgi teorisini kuran odur. Engels, Marks'ın bulduklarını, dünyanın, hayatın çeşitli alanlarına uygular." Bu iddialar, Engels'le Marks'ı birbirinden ayrı koyma iddiaları yeni değildir. Özellikle, batılı Marksolog taifesi bu işlere pek meraklıdır. Bay Belge'de aynı yoldan gidiyor. Ama MarksEngels'i ayırma yeltenişleri ancak olayların tahrifi ile mümkün olabilir. Örneğin Teoriyi bulan Marks'tır deniyor. Sözü Marks-Engels'e bırakmak en doğrusu olacak. Engels o büyük alçak gönüllülüğüyle şöyle yazıyor: "Hiç kimse, Karl Marks kadar, kendi -bir dereceye kadar bizim de diyebilirim- maddeci tarih incelemesi sonuçlarıyla ilişki kurarak, Morgan'ın araştırmalarından çıkan vargıları açıklamak ve bunların büyük önemini ortaya koymak istemezdi." Aynı konuda Marks da Engels'den farklı bir şey söylemiyor: "Fransız Alman Yıllığı'nda, iktisadi kategorilerin eleştirisine katkının dahice taslağım yayınlamasından beri yazışarak devamlı surette fikir alışverişinde bulunduğum Friederich Engels, benim vardığım sonuca, başka bir yoldan (İngiltere'de Emekçi Sınıfların Durumu adlı eseriyle karşılaştırınız) ulaşmıştı." Görülüyor ki teoriyi bulan ikisidir, hem de oldukça bağımsız olarak. Hatta seziş olarak Engels Marks'dan biraz, önce gelir. Ne Marks, ne de Engels bay Belge ile aynı kanıda değil. MarksEngels ilişkileri nasıl tahrif ediliyor? Devam edelim ve görelim. "Bu anlamda, sanki Marks, elde balta, ideolojinin ormanlarını yararak yol açar ve geçer; Engels'te onun ardından, onun açtığı yolları temizleyerek gelir." Bu benzetme, Kıvılcımlının Lenin ve Stalin karşılaştırmasından alınmıştır. Marks-Engels'in ilişkilerine ve konumlarına uygun düşmez. Ama eleştirmenimiz, Lenin ve Stalin'i kıyaslamada yararlı olabilecek böyle bir benzetmeyi, Marks-Engels'e de adapte ederek Engels'i Stalin'e benzetiyor, en azından bu yönde bir telmih yapıyor olabilir. Ama çok yanılıyor. "Ne var ki, Engels'in uygulamaları her zaman Marks'ın buluşlarının keskinliğine sahip olamamıştır. Giriştiği işin muazzamlığı yüzünden, zaman zaman yanılabilmiştir." Mantıki sonuç: Marks'ın "zaman zaman yanımadığı oluyor. Marks da pek çok kereler yanıldığını söylemiştir. Ama bizim dogmatik Marksistlerimiz yanılmazlığa çok meraklıdırlar. Bu nedenle yanılabilen bir Marks'ı akılları almaz. Bu konu, yani, Marks-Engels çelişkileri meselesi, "Batı'da çok tartışılıyormuş. Bay Belge, çok büyük bir eksiğimiz imiş gibi böyle diyor. Batı'nın burjuva aydınları, vakit ve nakit sahibidirler. Onlar tartışsın. Bu bizim için bir zaaf, bir eksiklik değil, bir üstünlük işareti olarak düşünülmelidir. Biz, MARKS-ENGELS'in adlarını bile ayrı yazamıyacak kadar onları, onlar gibi bir bütün kabul edenlerdeniz.

53

Eğer Batı'lı marksologlar da bay Belge gibi, Marks-Engels ilişkisini tahrif ederek ele alıyorsa, neler yumurtladıkları tahmin edilebilir. "Teorik (bilimsel) bir tarih açıklamasının başlangıç noktası" gibi başlıklarla, Marksist bir tarih biliminin kuruculuğuna gönüllü görünen bay Belge, bir şeyi unutuyor: Tarih Bilimi, olayları oldukları gibi ele almalıdır. Nasıl olmuşlarsa öyle, tahrif etmeden. Ne yazık ki, tarihçimiz, yüklendiği muazzam işin gereklerini yerine getirmeye pek hevesli görünmüyor. Görelim: "Morgan'ın eserleri karşısında Engels gene böyle bir heyecana kapılmıştı." Aksine, herhalde, esas "heyecana kapılan" Marks olsa gerek. Çünkü, Engels, Ailenin ... Kökeni'nin Önsözü'nde şöyle yazıyor: "Hiç kimse, Marks kadar (...) Morgan'ın araştırmalarından çıkan vargıları açıklamak ve bunların büyük .önemini ortaya koymak istemezdi." "Yaşadığı çağda, antropoloji bilimi yeni kuruluyordu. Morgan çeşitli yavan bilgiçler arasında gerçek bir öncüydü." Sadece bu kadar mı? Engels daha farklı düşünüyor: "Gerçekten, Morgan, Marks'ın kırk yıl önce keşfetmiş bulunduğu tarihin maddeci anlayışını, Amerika'da kendi alanında yeniden keşfetmiş ve bu durum onu, barbarlıkla uygarlık arasındaki karşılaştırma konusunda, belli başlı noktalar üzerinde Marks'la aynı sonuçlara varmağa götürmüştü." "Engels onu (Morgan'ı) tuttu." Sanki takım tutuyor. Ayrıca "tutan" daha ziyade Marks. "Morgan'ı eleştirecek veya düzeltecek bilgiler yoktu." Bugün var ama, bunlar temel sonuçları itibariyle Morgan'ın "düzeltecek" pek bir yanı olmadığını gösteriyor. "Morgan'ı, Marks ta beğendi (Tuttu!.. Beğendi!..) Engels bunun üstüne Morgan'ın verilerine dayanarak, Marksizmi tarih öncesine uyguladı (...) Marks,, Engels'in kitabını ancak şöyle bir okuyacak vakit buldu." Olaylar hiç te anlatıldığı gibi değildir. 1) Kitabı değerlendirmeyi Marks kendine ayırdı. Notlar tuttu. Henüz Engels bu konuda bir çalışma yapmayı düşünmüyordu] 2) Marks, ölünce, Engels, Marks'ın tuttuğu notlara dayanarak yazdı. Ailenin... Kökeni'nin önsözünde, Engels: "Bu kitap deyim yerindeyse, bir vasiyetin yerine getirilmesidir" diye yazar. 3) Marks, Engels'in kitabını "ancak şöyle bir okuyucak vakti" öbür dünyada bol bol bulmuş olsa gerek. Çünkü, Marks öldükten sonra, Engels, Marks'ın notlarına dayanarak bu kitap üzerinde 1880-81 yıllarında tuttuğu notlara dayanarak, kitap üzerinde çalışıp, Marks'ın "vasiyetini yerine" getirir. Belge, atıyor. Marks 1883'de öldü. Engels kitabı 1884'te yazıp yayınladı.

54

İşte Bay Belge'nin tarihçiliğinin durumu. Gerisini varın siz hesap edin. Eleştirmenimiz, birinci aşamada Engels ve Marks'tan alıntılarla Kıvılcımlıyı çürütmeğe kalktı. Anlaşılan yaptığı iş kendisine de doyurucu görünmedi ki. İkinci aşamada Engels'in Kıvılcımlı'nın kaynağı olduğunu söyledi ve Engels'i Marks'la çelişki bularak çürütmeğe kalktı. Tabii bunu da ancak olayların tahrifi ile yapabilirdi. Birinci aşamada düşünceler tahrif ediliyordu, ikinci aşamada ise olaylar. Eleştirmenimiz, Kıvılcımlı'nın diğer bir kaynağı olarak öne sürdüğü Toynbee'ye Kıvılcımlı'nın yönelttiği eleştirileri, "düşünce yakınlığı"ndan doğan bir "öfke"ye bağlıyor. Bu, nazikçe, Kıvılcımlı, Toynbee'nin görüşlerini çalmıştır, durum anlaşılmasın diye eleştiriyor demeğe gelir. Elimizde şu an ne Toynbee'nin kitabı, ne de Toynbee'ye karşı Kıvılcımlı'nın yazdığı polemikler yok. Bu iddianın aksini kanıtlayabilecek durumda değiliz. Fakat bu önemli değil. Çünkü eleştirmenimiz, iddiasını kanıtlama zahmetine girmiyor sübjektif bir "öfke"ye bağlıyor. "AHLAKİ TARİHİN SONU" "Kıvılcımlı1'nın kaynaklarına göz attık. Ana kaynağı olan Engels'in de, önemli konularda, bambaşka şeyler söylediğini gördük." Aksine, Engels'in "bambaşka şeyler" söylemediğini ama M. Belge'nin Kıvılcımlı ve Engels'i "bambaşka" görüp, gösterdiğini, gördük. "Antika tarih, Türkiye'de ve dünyada çok iyi bilinen bir konu olmadığı için, Kıvılcımlı'nın bu tarih üstüne söylediklerinin fantastik şeyler olduğu pek anlaşılmadı, hatta bu tezler, pek çok kişiye fazlasıyla parlak göründü." Aksine, Antika Tarih, "çok iyi bilinen bir konu olmadığı için": M. Belge'nin iddialarının pek "fantastik şeyler" olduğu bazı kişilerce pek anlaşılamadı, hatta eleştirileri, pek çok kişiye "fazlasıyla parlak" göründü. Kıvılcımlı'nın işi bitik sanıldı. "KIVILCIMLI VE TÜRKİYE TARİHİ" Eleştirmen, bu bölümde de Kıvılcımlı'nın görüşlerinin eleştirisini, görüşleri olduğu gibi ele alarak değil, kendi anladığı veya bir türlü anlayamadığı şekliyle, bilinçli veya bilinçsiz olarak, bozarak, çarpıtarak yapıyor! Bu nedenle, ayrıca eleştiriye değmez. Eleştirinin bütününe egemen olan: yanlışlar bu bölümde de tekrar edilmektedir. Yalnız, bu bölümde sürekli olarak tekrarlanan ve oldukça yaygın olan bir yanlış anlamaya değinmek gerekir. Bu yanlış anlama, en çok "Ordu Kılıcını Attı" başlığının yanlış anlaşılmasından, daha doğrusu, peşin yargılarla, anlama yönünde bir gayret sarf edilmemesinden kaynaklanmaktadır. Bu gün, Kıvılcımlı'nın görüşlerine karşı olan hemen herkes, "12 Mart'ta 'Ordu Kılıcını Attı' demedi mi" diyerek sanki Kıvılcımlı'ya öldürücü bir Kılıç attığını sanıyor. Gerçekte bu tür çıkışlar, çıkışları yapanların sorumsuzluğunu, dar kafalılığını yansıtması bakımından dikkate değerdir. Aynı hatayı M. Belge de sürdürüyor. 55

"Ne var ki, 12 Mart'ı bir parti olmadığı halde Ordu Kılıcını Attı, diye karşılaması kendi teziyle de çelişiyordu" diyor. Hayır. Ortada böyle bir çelişki yoktur. "Ordu Kılıcım Attı" yazısı 12 Mart'ı alkışlama değildir. Okuduğunu bir parça anlayan bir kimse, yazıda kesinlikle böyle bir düşünce olmadığını görür. Kıvılcımlı'nın 12 Mart arifesinde yayınlanan yazılarının hemen hepsinde, Demirel'in gidici olduğu, Finans Kapitalin bu eskiyen kartını yenisiyle değiştireceği teşhisi yapılır. "Ordu Kılıcını Attı" yazısı da, Muhtıra verildikten hemen sonra yazılmıştır. Bu yazıda söylenen özce şudur: Ordu politikanın dışında kalsın demagojisi yapılmaktadır. Gerçekte ordu boğazına kadar politikanın içindedir. Önce bunu bilince çıkarmak gerekir. Olay da ordunun doğrudan doğruya açıkça, politikaya müdahale ettiğini "kılıcını attığını" göstermektedir. Bundan sonra da Muhtıra metnini ele alıp, tutarsızlıklarım, belirsizliklerini, eklektisizmini gösterir. Ve bütün bunlardan Muhtıra'nın finans kapitalin işine yarayacağı sonucu çıkarılır. Yalnız bu sonuç henüz açıkça değil, ima ile belirtilir. Olayın pek hayırlı bir şey olmadığını göstermek için: "Hadi hayırlısı" denerek bitirilir. TİP'liler de "hadi hayırlısı" deyişine tamamen, farklı bir anlam vermişlerdir. Benzer şekilde "Ordu Kılıcını Attı" başlığı da ne olumlu, ne de olumsuz bir anlam taşımaz. Sadece olayı veciz bir şekilde ifade eder. Gerçekten de 12 Mart'ta ordu açıkça politikaya "kılıcını at"mıştır. "Ahmet suya atladı" Cümlesi ne olumlu, ne olumsuz bir anlam taşımazsa sadece olayı anlatırsa. Aynı şekilde "Ordu Kılıcına Attı" başlığı da yalnızca olayı anlatır. "Ordu Kılıcını Attı" yazısı hakkında ileri geri konuşanların yüzde doksanı yazıyı okumadan, oradan buradan duyduklarıyla konuşur. Sayın M. Belge de aynı hatayı tekrarlıyor. Kıvılcımlının "proletarya aydınları" hakkında söyledikleri, siyasi argomuzdaki deyimiyle hemen daima "cuntacılık" olarak değerlendirilmiştir. Birikim'in eleştirmeni de, açıkça bu tabiri kullanmıyorsa da, farklı bir yorumda bulunmuyor. Konuyu biraz açalım. Kıvılcımlı bir Parti adamıdır. Ve bir Parti, hiç bir zaman sınıf körlüğü ile hareket etmemelidir. O ülkeyi ve dünyayı değiştireceğine göre, hiç bir olaya gözlerini kapamamalıdır. Bu da "Toplumda var olan bütün sosyal sınıf ve zümreleri kollamakla olur. Sınıf bilgisi ve bilinci bir tek sınıf içine kapanıp kalmakla edinilemez. Bütün sosyal sınıf ve zümrelerin içyüzlerini çok yanlıca kavrayıp işlemek gerekir." İşte, bu gereğe uygun olarak, Türkiye politikasındaki orijinalliklere gözler kapanamaz. O bir gerçek, bir veri olarak ele alınıp, açıklanmak gerekir. Örneğin, İngiltere'de ordu, ne muhtıra verir, ne de bizdeki gibi poitikaya "kılıcım atar". O ülkenin gelenekleri, kurumları böyle bir şeye izin vermez. Faraza böye bir şey olsa, bizdeki gibi alışılmış, kurumlaşmış şekliyle olağan karşılanmaz. Bizde, başbakanlar bile, generallerin karşısında önünü ilikler. Bizim siyasi yapımızda, bu tür özellikler olduğuna göre, böyle bir olguya gözleri kapamak, onu yok saymak, şablonların içine tıkmaya çalışmak proletaryaya bir şey kazandırmaz, aksine kaybettirir. İşte, Kıvılcımlı bu olguyu açıklamaya çalışmaktadır. Yani Kıvılcımlı "cuntacı" değildir. Ama Tür56

kiye'de tabiri caizse, siyasi argomuzdaki deyişle "cuntacılık" denen bir olgu, bir olay vardır. Bu olguya, gözler kapanarak başarılı bir siyasi mücadele verilemez. Bu olguyu, olduğu gibi ele alıp, açıklamak gerekir. Açıklama dünyayı değiştirme sürecinin şartıdır. Kıvılcımlı "cuntacı", ya da bilimcil deyimiyle söylersek "proletarya aydını" değildir. Ama, bizzat Kıvılcımlı'ya "cuntacı" diyen gençliğimiz, "cuntacı" yani "proletarya aydını" dır. Bu garip bir paradoks gibi görülebilir. Ama yaşanan hayatın canlı diyalektiğidir. 12. Mart dönemi yaşandı. Yüzlerce, sivil ve asker aydın genç, (DevGenç, Cephe, Ordu, Seksen üçler vs.) davalarında yargılandı, işkencelere uğradı. Bunlar ne idi? Bunlar, kendilerini sübjektif olarak, Proletarya'dan saymalarına rağmen, Proletarya'nın kendi yapısı içinde sayılan "öncü güç" yani, proletarya partisinden değildirler. İşte bu gençler, objektif olarak "proletarya aydınları"dırlar. İstedikleri kadar proletarya aydınları tahliline karşı olsunlar yaptıkları iş proletarya aydınlığı olmuştur. Bu gençlerin ilericiliğinden şüphelenen sanırız yoktur. Bir Deniz Gezmiş, bir Mahir Cayan, istedikeri kadar, "proletarya aydınları" tahliline karşı olsunlar, yaptıkları iş, objektif olarak, proletarya aydınlığı olmuştur, "vurucu Güç" lük yapmaya kalkmışlardır. İşte, bir parti adamı olan Dr. Hikmet Kıvılcım'lı bu olguyu açıklayıp, Proletarya aydınlarını kollayıp, devrim sancılarını ılımlandırmayı önermisse, "Cuntacılık"la suçlanabilir mi? Hayır. Bu "proletarya aydınları"nın, kendilerini proletarya ile özdeş tutmaları ve kendilerine "proletarya aydını" diyen Kıvılcımlı'yı "cuntacılık"la itham etmeleri, bizzat Kıvılcımlı'nın açıklamasının doğruluğunu, bu genç aydınların artık "burjuva aydınları" değil, Türkiye tarihinde, yepyeni bir kategori olan "proletarya aydınlan" oluşlarının en belirgin kanıtı değil midir? İşte, eleştirmenimiz de bunu anlamamaktadır. Anlayamamaktadır. Ve giderek, Kıvılcımlı'nın bütün Tarih Tezi ve araştırmalarının, "vurucu güç stratejisine" bir tutarlılık kazandırmaya yönelik olduğunu iddia etmektedir. "Bütün tarih tezi gelip bu "vurucu güç" stratejisine dayanınca, belli bir mantık kazanıyor. Ya da, tersinden, önce "vurucu güç" stratejisi tespit olununca, buna tarihi bir gerekçe hazırlama gereği, mümkün olan başka tarih yorumlar arasında Kıvılcımlının "tarih tezi"ne belli bir geçerlilik veriyor." "Ancak, bu noktada, Kıvılcımlı'nın, yazının başında sözkonusu ettiğimiz "ikici" tavrına' yeniden eğilmek gerekir. Halk Savaşının Planları, bu ikicilikle son bulur. Burada çizilmiş devrimci stratejinin iki ayağı vardır. Bunlar eşit derecede önemlidir, biri öbüründen bağımsız olmamalıdır. İkisinin rolleri, görevleri ayrı ayrı tesbit edilmiştir. Biri öbürünün yapacağı işi üstlenmemelidir. (...)" (Kıvılcımlı'nın dedikleri ancak bu kadar bozulup, çarpıtılabilir. Kıvılcımlı, işi gücü bırakmış, "rol", "görev", "tesbit" ediyor!) "Şimdi bu ikici tutum neyin sonucunda oluşmuştur? Hikmet Kıvılcımlı, başka bir çok kişinin çok daha pragmatik gerekçelerle, akıl yürütmelere dayanarak çizdiği bir stratejiyi, özünde önemli bir farklılık göstermeden tekrarlayan önerisi için, neden bu kadar ayrıntılı, kapsamlı bir tarih tezi 57

geliştirmek gereğini duymuştur?" (Aksine, sayın Belge ortada çok farklı "stratejiler" vardır ve bu Kıvılcımlı'ca "çizilmemiş", olayların gidişi olarak ele alınmıştır. "Stratejiler" arasındaki biçimsel, yüzeysel benzerlikleri, özdeki aynılık olarak ele almak: görünüşe aldanmak, kolaya kaçmak, analojilerle hüküm vermek olur.) Evet, Kıvılcımlı, 50 yılı bulan araştırmalarını, "önce"den "tesbit" ettiği "vurucu güç stratejisine, "tarihi bir gerekçe" hazırlamak amacıyla yapmış! İşte mantıki izah diye buna derler. Yalnız, mantıki bir izahın doğru olması için "tarihi" olanı doğru olarak ele alması gerekir. Peki, bu Kıvılcımlı ne biçim bir adammış ki, tarihi araştırmalara ömür vermiş, bir "vurucu güç stratejisi" için? Niye, başkaları gibi "pragmatik" gerekçelerle vaziyeti idare etmemiş? Yazarımız buna iki sebep gösteriyor. Birincisi, "objektif ve tarihi" diye adlandırılabilecek bir neden!.. "Bu sorunun cevabının bir kısmı, sanırım, Kıvılcımlı'nın hayatı boyunca içinde yer aldığı bir politik bağlamın, Türkiye'deki sosyalist teori ve pratiğin özel bir belirleniş biçiminin etkileridir. Kısacası, onun getirdiği bu "çözüm önerisi" solun Türkiye'deki geleneği içinde özel bir tavır alışının sonucudur." Burada soyut olarak ifade edilmiş olan "politik bağlam" yerine Proletarya Partisi, koyulursa konu daha iyi anlaşılır. M. Belgeye göre, Türkiye'nin 50 yıllık Proletarya Partisi "vurucu güç"cü, kaba deyimiyle "cuntacı" imiş! Diğer bir değişle, "Kemalizmi desteklemek, Kıvılcımlı'nın koşullarında sosyalizmin genel verisi" imiş! (Tabii, M. Belge ne "vurucu gücü" ne "kemalizm"i anlamadığı için işler iyice karışıyor). Bunları yazan ne yazdığını biliyor mu acaba? Türkiye proleter hareketi tam elli yıldır "kemalizm"le savaşmıştır. Bu yanlızca davranış olarak değil, bizzat Parti'nin programlarına geçmiştir. 26 programında, "Kemalizm' le uzlaşmaz savaş" bir program maddesi haline getirilmiştir. O Kıvılcımlı ki hayatı "Kemalist"lerin zindanlarında geçmiştir. O Kıvılcımlı ki "Kemalist" ideologların ipliğini pazara çıkarmış, "başta işçi sınıfı" diye diye dilinde tüy bitmiştir. Bay Belge, "mantıki" izahlarım tarihi olaylar, değil, tarihi olayları 'mantıki' izahlara uydurmaya çalışıyor. Ve biraz ötede şöyle yazıyor: "Değindiğimiz konu (yani sosyalist hareketin geçmişi) başlı başına uzun bir inceleme alanıdır. Daha ilerde, (yani başka bir yazıda) belki, bu konuyu işlemeye çalışacağız. Ancak şimdi, daha çok bir "hipotez" olarak, şunu söyleyebiliriz ki, Türkiye Solu'nun geleneği, çeşitli nedenlerle "vurucu güç" esprisine daha yakın bir biçimde düşünmüş ve davranmıştır. (...)" Sayın Bay Belge, bir "hipotez" balık tutmak için suya olta atar gibi, ortaya atılmaz. Bir hipotez ortaya atıldı mı onun ispatı gerekir. Halbuki ispat bilinmiyen bir tarihe erteleniyor ve bizzat bu ispatlanmamış hipotez, Kıvılcımlı'nın Tarih Tezi'nin "vurucu güç stratejisi" tarihi bir gerekçe bulmak için ortaya koyulduğu hükmüne bir sebep olarak gösteriliyor, hatta hükmün temelini oluşturan bir aksiyon haline yükseltiliyor. Böylece, Bay Belge bindiği dalı, ispatlamamış bir hipotezi, başka bir hipozetin ispatında bir aksiyom biçiminde ele alarak, kesiyor. Kaldı ki, bütün bu sol geleneğin Kemalizmi destekleme stratejisine dayandığı hükmü, Kıvılcımlı'nın neden "kapsamlı bir tarih tezi" oluşturduğu sorusuna cevap değildir. "İkinci" 58

denmesine rağmen, gerçekte tek bir cevap, ilk ve son bir cevap veriliyor: "İkincisi ise, Kıvılcımlı'mn kendisinin, "tutarlı ve kapsamlı" olma çabasıdır." Yani bütün o yüzlerce ciltlik emek, sadece, sübjektif bir "tutarlı ve kapsamlı olma" çabası imiş!.. Mantıki izah; zorlama bir "tutarlı ve kapsamlı" eleştiri yapma çabasıyla ancak bu kadar bayağılaştırılabilir. Gelip, bir "tutarlı ve kapsamlı olma" çabasına dayanıldı. Marks da, Engels de, "tutarlı ve kapsamlı" olma çabasındadır. Ama, sınıf mücadelesinin objektif gelişimi, bilim ve felsefenin gelişimi göz önüne alınmadan, nasıl Marksizm bir "tutarlı ve kapsamlı" olma çabasıyla açıklanamazsa, öyle Kıvılcımlı'nın Tezi'de izah edilmiş olmamaktadır. Hayır, Bay Belge, Türkiye ve dünyadaki sınıf mücadelelerinin gelişim prosesinin ortaya çıkardığı zaruret ve imkanlar anlaşılmadıkça, Tarih Tezi, sübjektif bir "tutarlı ve kapsamlı olma çabası" ile açıklanamaz. Elli yıldır, Bilimcil Sosyalizm, Teorik sentezler bakımından, özellikle Uluslararası Proletarya Hareketinin resmi görüşü olarak Üç Büyük Usta'nın bıraktığı yerden pek ileri gitmiş görünmüyor. "Görünmüyor" diyoruz; çünkü, eğer gerçek göründüğü gibi olsaydı, Sosyalizmin bir bilim olduğu su götürürdü. Öte yandan bu görünüş de bir gerçeklik olarak vardır. Özellikle son yirmi beş, otuz, yıldır, acı deneylerle tartışılmazlığını göstermiş, bir "teorik buhran" uluslar arası proletarya hareketine damgasını vurmuştur. Bu teorik sentez buhranı, kolaylıkla teşhis edilebilir. Son zamanlarda Türkçe'de özellikle sosyalist ülkelerde, sosyalizmin en gelişkin sonuçlarına göre hazırlanmış, Ekonomi Politik, Tarih., Felsefe vs. konularında, çoğu kollektif bir çalışmanın ürünü olan "Bilim Emekçileri" imzalı kitaplar yayınlandı, yayınlanıyor. Bu emekler, ele aldıkları konuları, en tahrifsiz, en ortodoksça incelemeleri ve derli toplu sunmaları bakımından, güvenilir, gerekli ve yararlı kitaplardır. Ancak, bu kitaplar biraz dikkatlice incelenirse; teorinin genel kavramlarının, Marks, Engels ve Lenin'in bıraktığı yerden pek öte gitmediği görülebilir. Peki, Bilimcil Sosyalizm'in gelişme süreci bitti mi?.. Elbette HAYIR, böyle bir soruyu sormak bile anlamsızdır. Gelişim durmamıştır. Fakat, düz, metafizik mantığın kabul edemeyeceği diyalektik zıtlıklar içinde şahikalarından birine ulaşmıştır. Konu budur. Bilimcil Sosyalizm, hangi şartların, hangi problemlerin, hangi zorunluluk ve imkanların sonucu olarak nasıl bir gelişim gösterdiğidir. Herhangi bir problemin çözümü için, önce, problemin ortaya çıkması gerekir. Marks'ın dediği gibi: "İnsanlık hiç bir vakit çözümleyebileceği problemlerden başkasını önüne koymaz; çünkü görülecektir ki, problemin kendisi de ancak onu çözümleyecek maddecil şartlar artık var olduğu veya hiç değilse var olmak üzere bulunduğu zaman kendisini gösterir" Bilimcil Sosyalizmin gelişim süreci de bu yasaya uygun olmuştur. Problemi çözüm imkanı, problemin kendisiyle birlikte ortaya çıkmıştır. Hepimiz biliriz. İlk medeniyet M.Ö. 5000 yıllarında Sümerler tarafından kuruldu. İlk kez kapitalizm M.S. 1500'lerde İngiltere'de doğdu. Arada 6500 yıllık bir Tarih bölümü var. Bu tarih bölümü: Antika Tarih adını alır. Bu 6500 yıl boyunca kurulup yıkılmış 59

medeniyetlerin hüküm sürdüğü yerlerde bu gün geri kalmış ülkeler var. Açın bir dünya haritasını bakın. Çin'den, İspanya'ya Fas'a kadar bir kuşak, ve bu kuşağın uzantısı Latin Amerika ülkeleri: Hepsi geri ülkeler. Ve bu geri ülkelerin ardında, binlerce yıllık bir Antika Tarih. Bu en basit gözlem bile, problemi açıkça hissettiriyor. Demek ki, geri ülkelerin toplum yapısını açıklamak, dolayısıyla da değiştirebilmek için, bu ülkelerin içinden çıktığı, daha doğrusu bir türlü çıkamadığı Antika Tarih'in açıklanması teorik bir ön şarttır. Bilimcil Sosyalizm'in kurucuları, Antika Tarih'le daha ziyade Kapitalizmin doğuşunun ön şartlarını inceleme kaygısıyla ilgilenmişlerdir. Son yıllarında devrim bulutlarının doğuya doğru kayması, onları zaman zaman, özellikle Rusya bakımından geri ülkeler problemiyle karşılaştırdı. Problem, Kurucular'ın yaşadığı dönemde henüz şekillenmemiş bir embriyon durumundaydı. Öte yandan, Antika Tarih ile ilgili veriler henüz birikiş dönemindeydi. Yani, geri ülkelerde bir sosyal devrim problemi kendini henüz ortaya koymadığı gibi, bu problemin teorik çözümü için ön şart olan Antika Tarih'in açıklanabilmesi için gerekli elemanlar da henüz yoktu. Kapitalizmin, Emperyalist aşamaya ulaşması, dünyanın paylaşılması ve yeniden paylaşılması için yapılan Birinci Emperyalist Evren Savası sonunda altıda bir yer yüzünde sosyalizmin kurulması geri ülkelerde bir Sosyal Devrim imkanını ortaya çıkardı. Lenin, bu yeni durumun orijinalliğini sezmekte gecikmedi. Lenin, "Doğuda Bir Sosyal Devrim İmkanına Dair A. Sultanzade'nin Raporu Üzerine Düşünceler" inde şöyle yazıyor: "l- Mülk sahibi sömürücü sınıfların çözülmesi 2- Nüfusun büyük bir kısmı, Ortaçağ sömürüsü altında köylüler 3- Küçük zanaatkarlar sanayide 4- Çıkarsama: gerek Şura kurumlarını, gerekse Komünist Partisini (üyelik özel görevler) sömürge Doğu'nun köylü ülkelerinin düzeyine uydur. Meselenin özü budur. Üzerinde düşünmek ve somut cevaplar aramak gerek." Başlığa dikkat edelim: "Doğu'da Bir Sosyal Devrim İmkanı" problemi ortaya çıkmıştır. Dünyayı Sarsan On Gün' den önce henüz Doğu'nun geri ülkelerinde "Sosyal Devrim İmkanı" diye bir problem yoktu. Bu imkan teori planında Doğu'yu açıklama zaruretini de beraberinde getiriyordu. Doğu'yu, yani dün Antika Tarih'in binlerce yıl hüküm sürdüğü, bugünün geri ülkelerini açıklamak: onların Tarihi bilinmeden olabilir miydi? Yine Lenin, bu tarihi arka planın, geri ülkelerde Batı' ya hiç benzemeyen orijinal durumları ortaya çıkardığını fark etmişti. Geri ülkelerin sosyal yapılarının, tarihlerinin gelişmiş kapitalist ülkelerden farklı olduğu dolayısıyla klasik bilgilere ve yöntemlere sığmayacak daha farklı görevlerle karşılaşacağına 60

ilişkin olarak: 1919 yılı "Doğu Halkları Örgütleri 2. Rusya Genel Kongresi"nde yaptığı konuşmada, Lenin şöyle diyordu: "(...) Dünya Komünistleri'nin BUNDAN önce karşılaşmadıkları bir görevle karşı karşıyayız: komünizmin genel teori ve pratiğine dayanarak kendimizi Avrupa ülkelerinde mevcut olmayan özgül koşullara uydurmak zorundayız." Doğu'nun geri ülkelerinde bir "Sosyal Devrim İmkanı" problemi, bizzat kendisini Teorik planda çözümlemeye yardımcı olacak unsurları da beraberinde getiriyordu. Emperyalizmin geri ülkeleri çapulu, yanlızca ekonomik alanda kalmamış, geri ülke topraklarında bulunan medeniyet kalıntıları Batı alemince keşfedilmiş, Emperyalistler, maddi çapullarına bir de manevi Tarih çapulunu eklemişlerdi. Eski medeniyetlerden geri kalan belli başlı eserlerin gerek nitelik, gerek nicelik yönünden en büyük bölümü emperyalist metropollerin müzelerindedir. Gerçekte, biraz dikkat edilirse, arkeolojinin gelişimi ile, geri ülkelerin çapulu arasındaki yakın ilgi gözden kaçmaz. (Bu ilişki de ayrıca incelemeğe değer bir konudur.) Hemen hemen, en önemli medeniyetleri bulanların hepsi ya müflis maceracılar, ya da ticari, siyasi, askeri ajanlardır. Emperyalist çapul, istese de, istemese de: Antika Tarih'in araştırılması için gerekli malzemeleri yığarak, kendi mezar kazıcılarının teorik silahlanmasına dolaylı da olsa yardım etmiştir. 1920 yıllarında, (Lenin'in ölümünden sonra) "Doğu'da bir sosyal devrim İmkanımın ortaya çıktığı yıllarda, yine geri kalmış bir doğu ülkesi olan Türkiye'de sosyal devrime baş koymuş, genç bir devrimci probleme nasıl yaklaşıyordu? Bunu 40 yıl sonra yayınlanmış "Tarih Devrim Sosyalizmdin Önsöz'ünden okuyalım: "Böyle bir araştırma niçin gerekli oldu? Bugünkü Türkiye'yi anlamak için, onun, dün içinden çıktığı (daha doğrusu bir türlü çıkamadığı) Osmanlı Tarihi'ne inmek gerekti. Osmanlı tarihinin maddesine girince, onun İslam medeniyetlerinde bir "Rönesans" olduğu belirdi. İslam medeniyeti: Tıpkı Grek ve Roma medeniyetleri gibi, Kentten (Cite'den) çıkmış Antika (kadim) medeniyetlerden biriydi. İlk Sümer öncesinden (Protosümerlerden) İslam medeniyetine gelinceye değin sıralanan antika medeniyetlerin hepsi de: hem birbirlerinin aynı, hem birbirlerinin gayri olarak birbirlerinden çıkagelirlerken, hep aynı gidişi (proseyi) gösteriyorlar ve bir tek kanuna uyuyorlardı." Bu satırlar, hem problemin kendini pratik olarak nasıl dayattığını, hem de araştırmaların izlediği çizgiyi göstermesi bakımından dikkate değerdir. Marks, nasıl modern toplumu incelerken, modern ekonomi politik bilimini kurmuşsa, Kıvılcımlı da geri ülkelerin yüzündeki peçeyi kaldırırken, modern tarih bilimini kuruyordu. Sonuç olarak diyebiliriz ki, yirminci yüzyılın ilk çeyreğinin sonlarında, geri ülkelerde bir sosyal devrim imkanı problemi, geri ülkelerin açıklanmasını sağlayacak, problemin teorik çözümü için gerekli elemanlarla birlikte ortaya çıkmıştı.

61

Geri ülkelerin sosyal yapısını açıklama ve Antika Tarih'in spesifik kanunlarını keşfetme şerefi, niye Türkiye' de Kıvılcımlı'ya ait olmuştur? Bu bir takım sübjektif şartların da bir araya gelmesiyle açıklanabilir. Antika Tarihin kanunlarını keşfedebilmek için ilk sübjektif şart: Marksizme Leninizme inanmak, yani, Diyalektik ve Tarihi Materyalizmi kavramak, bir işçi sınıfı savaşçısı olmaktır. Çünkü, konuyu biraz inceleyen görür ki, pek çok burjuva tarihçisi aynı verileri işlemesine rağmen bu kanunları keşfedememiştir daha doğrusu keşfetmekten kaçınmıştır. Diğer bir şart: Osmanlı İmparatorluğu İslam ve Bizans medeniyetlerinin mirası üzerinde kurulmuştu. Osmanlıların ve Bizans'ın payitahtı olan İstanbul kütüphanelerinde on binlerce kitap yığılıdır. Marks'ın Kapital'i yazabilmesi için Ekonomi Politiğin doğup geliştiği İngiltere, nasıl ideal bir yer idi ise, İstanbul da İslamlık sonrası tarihin incelenmesi için aynı önemdeydi. Öte yandan, Sümer'den Roma'ya kadar dönemle ilgili yığınlarca bilgi batı dillerinde yığılmıştır. Bunları inceleyebilmek için de batı dillerinden birini bilmek gerekirdi. İşte Kıvılcımlı, hem doğu, hem de batı dillerini bildiği için bu imkana sahipti. Buraya kadar kısaca, Kıvılcımlı'nın görüşlerini hangi tarihi imkan ve zaruretlerin sonucu olarak ortaya çıktığının M. Belge'den farklı bir açıklamasını yapmağa çalıştık. Kıvılcımlı'nın şahsında Türkiye Proletaryasının kazandığı bu teorik zafer, gelecekteki pratik zaferlerin müjdecisidir... İkinci cihan harbinden sonra geri ülkelerde bir sosyal devrim imkanı bir gerçeklik olmuştur. Son bir kaç söz. Kıvılcımlı'nın geliştirdiği teorik, bilimsel silah henüz işçi sınıfının savaşında kullanılmıyor. Ya da kullanılıyor ama en azından bugün Türkiyede onlarca sosyalist eğilimden biri olarak görünüyor. Bu neden böyle oldu? Çok derin ve ayrıca incelenmeğe değer bir konudur. Öte yandan uluslararası proletarya hareketi de bu silahın varlığından habersiz. Bu silahtan yoksunluğun etkileri görülüyor ve bu da ayrıca incelenmeğe değer bir konudur. Bugün için, Türkiye İşçi Sınıfı, Dünya sosyalist hareketinin dikkatlerini Türkiye'ye, Türkiye'deki yarım asırlık teori ve pratiğe çekebilecek büyük çıkışlar yapıncaya değin, Kıvılcımlı'nın görüşlerinin dünya proletaryasının meçhulü olarak kalması mümkündür. Ancak, biz niye bu süreci kısaltabilmek ,dünya sosyalist hareketine bu silahı kazandırabilmek için gayret sarf etmeyelim. Bu durumda, her şeyden Önce aydınlarımızı Kıvılcımlı'nın kitaplarını yabancı dillere çevirmeğe bunun yanı sıra bütün dünya sosyalistlerini de Kıvılcımlı'nın kitaplarını kendi dillerine çevirmeye, tarihçileri Kvılcımlı'nın eserleri üzerine tartışma açmaya çağırıyoruz. Dünya sosyalizmi, gün gelip te Türkiye Proletaryasının yiğit savaşçısı Kıvılcımlı'nın adına bağlı muazzam teorik zenginliklerle, ve Türkiye Proletaryasının Stratejisinden ayrılmayacak olan Kıvılcımlı'nın Stratejisiyle karşılaştığı zaman bir yandan şaşarken, bir yandan gözleri kamaşacaktır... "KIVILCIMLI'DA YÖNTEM" 62

Bu başlık altında M. Belge, Kıvılcımlı'nın yöntemini ele alarak, onun bir idealist olduğunu kanıtlamaya çalışır. Fakat bunu yaparken kendi yönetimini, bütün yazı boyunca olduğu gibi bir daha ele verir. Yine kendi anladığı şekliyle çarpıtarak yazıyor: "Barbarlığı, bir toplumsal örgütlenişin sonucu olarak ele almayıp, insanlığın başlangıçtan sona kadar süregelen bir "özü" olarak görmesi Kıvılcımlı'yı bir yandan hümanizme, bir yandan evrimciliğe, bir yandan da Hegel tarzında bir idealist diyalektiğe bağlar(...)" İşte bir "hipotez" daha: Kıvılcımlı barbarlığı bir "öz" olarak görmüş! Fakat eleştirmenimiz bu iddiasını kanıtlamaz ve diğer hipotezleri için mantıki bir temel yapar, aksiyomlaştırır. Kıvılcımlı "evrimciliğe" düşmüş. O Kıvılcımlı ki, Antika Tarihin bütün evrimci açıklamalarının yanlışlığını göstermiş, Antika Tarih'teki devrimlerin yasalarını açıklamıştır. Eleştirmenimiz bir yandan Tarihsel Devrim kavramını bile kabul etmez, dolayısıyla 7000 yıllık tarihi metafizik bir gelişim olarak görür, öte yandan Kıvılcımlı'yı evrimcilikle suçlar. Ne derece ciddi bir iddia olduğunu okuyucu taktir etsin. "Kıvılcımlı'nın tarih tezinin sonucunda şöyle bir diyalektik süreç ortaya çıkar: ilkel sosyalizm; sınıflı toplum (medeniyet); sınıflı toplum kapitalizm, sosyalizm. Böylece, başlangıçtaki sosyalizm, sonda, daha üst düzeyde yeniden kurulur." Bir kere Kıvılcımlı, bunları böyle koymaz, sayın Belge koyar. Ama önemli değil! Bay Belge'nin ne demek istediği önemli. M. Belge Spiral gelişim yasasını kabul etmiyor. Değişme sürecinin, inkarın inkarı yasasını reddediyor. Bizzat Lenin "belirli bir eskiye dönüş"ten (elbet çok daha üst düzeyde) söz eder. Biraz ötede şöyle yazıyor. .M. Belge: "Hegel diyalektiğinde sentez, tezin bir üst düzeyde yenilenmesi olduğuna göre(...)" yani Lenin'in, Engels'in sözünü ettikleri spiral gelişim yasası Hegel Diyalektiği olarak nitelenmektedir. Peki, şu "Marksist diyalektik" ne imiş? Bunu hiç açıklamıyor. Sadece böyle değildir, şöyle değildir şeklinde olumsuz yanları gösteriyor. Nasıl olduğunu olumlu bir şekilde tanımlamıyor. Gerçekte, sayın Belge'nin bu konuda net bir görüşü de yoktur. Althusser'in ortaya attığı bir takım iddiaları, bu vesileyle okuyucunun kafasına sokmaya çalışmaktadır. Spiral gelişimi kabul etmeme de, Althusser'in, henüz "Marksist diyalektiğin" yazılmadığı Marksistlerin, Hegel diyalektiği'nin kategorileriyle iş gördüğü yolundaki iddialarının yansımasıdır. Hegel'e ilişkin olarak anlattıklarını şöyle bağlıyor: Hegel: "bütün mantığıyla hatalı olarak, "teleolojik" bir bütünlük kurar. Teleoloji, amacın kendine yol açan olayları belirlemesi demektir, (yeni Türkçe'de buna "ereksellik" deniyor; eski adı "gaiyetçilik"tir" Kıvılcımlı da böyle gayeci bir açıklama yöntemi kullanıyörmüş!) Peki, eleştirmenimiz, bu iddiasını nasıl kanıtlıyor? Görelim. 1. Kanıt: "Kıvılcımlı, diyalektik üzerine, konuşurken, teleolojiyi yadsır (ama sisteminde onu kullandığını göreceğiz) bunun yerine nedenselliği getirir." Yani, Kıvılcımlı, hiç olmazsa genel teori planında, gayeci izahlara karşıdır. Nedenselliği savunur. M. Belge, Kıvılcımlı'nın nedensellik anlayışına karşı çıkıyor. Ama nasıl? 63

"gelgelelim. Bukharin de bunu (yani nedenselliğin izahını), hem de çok daha ayrıntılı açıklamalara ve geniş bilgilere dayanarak yapmıştı.(...) Ama önce Lenin, sonra da Gramsci, bu açıklama yöntemi yüzünden onu "mekanik" olmakla suçlamışlardır." Dikkat edilsin, Nedenselliği Kıvılcımlı'nın nasıl koyduğunu ele almıyor. Sadece Bukharin'in, Kıvılcımlı'dan daha iyi anlattığı gibi, hiç te doğru olmayan, en azından kanıtlanmaya muhtaç bir hükmü öne sürerek, Lenin, Gramsci'nin, Bukharin'i çürüttüğünü söyleyerek, Kıvılcımlı'yı çürüttüğünü sanıyor. Gerçekte, eleştirmenimiz, nedensellik kategorisini kavramamıştır. Aynen şöyle yazıyor: "çünkü nedensellik, ampirik burjuva biliminin bir ilkesidir. Bu günün biliminde tamamen aşılmıştır. Nevton'ların ideolojik dünyasının bir felsefı-bilimsel kategorisidir nedensellik." Hayır, bay Belge! Nedensellik: Diyalektik materyalizmin de bir kategorisidir. Yalnız, diyalektik, nedensellik kategorisi ile, metafizik nedensellik kategorisi farklıdır. Bu farklılık, iddia ettiğiniz gibi, bugünkü bilimin nedensellik kategorisini kabul etmediği anlamına gelmez. "Diyalektik Maddecilik, nedenselliğin objektifliğini ve evrenselliğini kabul etmekle kalmayıp, basitleştirilmiş nedensellik görüşünü, özellikle de metafiziğin karakteristiğı olan, sebep ile sonuç arasında zıtlık olduğu görüşünü reddeder ve sebeple sonuç arasında, karşılıklı aksiyon bulunduğunu, yani, bir yandan sebebin sonucu belirlediğini, ama öbür yandan da, sonucun sebep üzerinde aksiyonda bulunduğunu kabul eder. Nedensel ilişkiler çok formludur. Metafizik maddeciliğin yaptığı gibi bu ilişkiler tek forma indirilemez. Sebep sonucun, bilinen formlarının mutlaklaştırılmasını reddeden çağdaş bilimdeki gelişmeler, sebep-sonuç ilişkisinin çeşitliliğini ortaya koyup doğrulayarak, diyalektik ve materyalist nedensellik anlayışını zenginleştirmiştir." (Materyalist Felsefe Sözlüğü). Görüldüğü gibi diyalektikte bir "nedensellik" kavramı vardır. Eleştirmenimiz ise: 1) Bunu yok ediyor, 2) Kıvılcımlı'nın nedenselliği anlatışı diyalektik mi yoksa metafizik midir? bunu göstermeden, Bukharin'in Kıvılcımlı'dan daha iyi anlattığı yargısına dayanarak, Kıvılcımlı'yı çürüttüğü kanısı uyandırıyor. Eleştirmenimiz hemen sonraki paragrafta, bu sefer, Marksizm'in bir nedensellik kavramı olduğunu kabul ediyor. Ama ne olduğunu katiyen açıklamadan, "yapısal nedensellik", "bütünün parçalarım belirlediği karmaşık" nedensellik gibi bir şeyler geveleyip vaziyeti idare ediyor. Görüldüğü gibi "1. Kanıt" bir "kanıt" değildir. Kıvılcımlı'nın, genel teori planında, metafizik bir nedensellik anlayışına sahip olduğu kanıtlanmamıştır. Geriye ikinci bir yol kalır. Kıvılcımlı'nın yazdıklarından somut bir bölümü ele alarak, uygulamada "teleolojik" izaha düştüğünü göstermek. Bu da eleştirmenimizin 2. Kanıtıdır. 2. Kanıt: "İnsanın ellerini kullanması gibi bir olayı ele alalım. Bu olay, upuzun, karmaşık bir tarihin ürünüdür. Hominoid denen, insanın atası, iklim koşullan yüzünden ormanların tropiklere çekilmesiyle, ağaçtan yere inmiştir. Yerde hareket etmenin yüzyıllarda getirdiği koşullanmalarla giderek ayağa kalkmıştır. Bu sayede el serbest kalmıştır ki, bu olay türlü yeni gelişmelere yol açmıştır. El kullanılır hale gelince, ağızda taşımaya gerek kalmamış, böylece ağız küçülüp konuşmak için daha elverişli olmuş, daha önemlisi, el alet kullanmaya yatkınlaşmıştır, vb. Kıvılcımlı 64

ise bu olayı şöyle açıklar: "Bu yaratık doğayla ilişkisinde gittikçe taş, lobut gibi bazı aletleri kullanmaya başlıyor. O zaman vücutta sırf alet kullanmaya özgü bir çift uzuv hasıl oluyor: Eller ("ve el denilen yeni uzuvla beraber, insan vücudunun bütün özellikleri meydana geliyor" M. Belge bu cümleyi (...) işaretiyle atlar) Elleri iyice kullanmak için insan iki ayak üzerinde yürümeye başlıyor." Burada bir olgu yanlışı var, iki ayak aşamasına gelmeden alet kullanımını genelleştirmesi, Ama daha önemlisi, bir de yöntem yanlışı var: "Elleri iyice kullanmak için..." insan ayağa kalkmamıştır. İşte bu, teleolojidir; Kıvılcımlı'nın "sapıklık" dediği, olayları vardıkları yere göre açıklama yanılgısı. İnsan başka nedenlerle iki ayak üstünde yürüme alışkanlığı kazandıktan sonra eller serbest kalmıştır. Ancak bundan sonra eller alet kullanmaya başlamıştır." Şimdi bu eleştiriyi ele alıp, "olgu" yanlışı olup olmadığına, sonra da "yöntem" yanlışı olup olmadığına bakalım. a) Olgu yanlışı var mı? Kısaca Kıvılcımlı: insanımsı maymunun pençelerini el olarak kullanmaya başlaması, pençenin fonksiyonundaki değişiklik, onun anatomisini, değiştirir, pençenin elleşmesine yol açar der. Öte yandan bu süreç bütün organların karşılıklı etkileriyle gelişir. Ön pençelerin el olarak kullanılmaya başlaması, arka pençelere de etki eder onlara dik durma, elleri serbest bırakma fonksiyonunu yükler. Ön pençenin elleşmesi, arka pençelerin ayaklaşmasma etkide bulunduğu gibi, arka pençelerin ayaklaşması da, ön pençelerin elleşmesine yol açar. Yani karşılıklı bir ilişki, diyalektik bir nedensellik söz konusudur. Ayrıca bu karşılıklı ilişki yanlızca el ve ayak arasında değil bütün organlar için söz konusudur. Bay Belge ise "yerde hareket etmenin yüzyıllarla getirdiği koşullanmalarla giderek ayağa kalkmıştır. Bu sayede de el serbest kalmıştır." diyor. Yani, Belge önceliği ayakta durmaya verir. Kıvılcımlı ise ayaklanmayı ellerin görevlerindeki değişmeye bağlar. Tabiat tarihinde olayların, hangisine uygun şekilde geçtiğine, hangi olgunun doğru olduğuna bakmadan önce, şahlanma ile ayakta durma kavramlarının farklılığına dikkat etmek gerekir. Hemen bütün maymun türleri, ayılar zaman zaman arka ayakları üzerinde dik dururlar, bunun ayağa kalkma ile ilgisi yoktur. Ancak şahlanık vaziyette yürüme, canlının bütün hayatı boyunca, başat bir hareket şekli olduğu zaman ayakta durmaktan söz edilebilir. Engels'in de dikkati çektiği gibi: "Bugün yaşayan, bütün insan benzeri maymunlar dik olarak ayakta durabilirler ve yanlızca iki ayak üzerinde hareket edebilirler ama bunu yanlız zorunlu hallerde ve pek beceriksizce yaparlar. Doğal yürüyüşleri yan diktir ve yürümek için ellerini kullanırlar." M. Belge'nin yanlışlığının bir sebebi de, kanımızca, şahlanma ile ayakta durma kavramları arasındaki farkı bilmemesinden veya buna dikkat etmemesinden gelebilir. Onun için kısa ön açıklamaya gerek görüldü. Şimdi, somut doğa tarihi bakımından, kimin ifadesinin olgulara uygun olduğuna bakabiliriz. Henüz somut bir doğa tarihi yazılmamıştır. Bu her şeyden önce verilerin yetersizliğine bağlanabilir. Yani somut tarih bakımından maymundan insana geçişin bütün konakları, detayları, zaman ve yeri kesin olarak bilinmemektedir. Hala pek çok eksik halka vardır, ve bu eksik halkalar bir takım teorilerle doldurulmaktadır. Örneğin, ilkel atalarımızın, yüksek maymunların 65

(orangutan, şempaze, goril) bir türünden mi, yoksa, ta ilkel maymunlar yada maymunumsulardan (Lemur) beri gelen ayrı bir maymun türünden mi çıktığı bile henüz tartışmalıdır. Fakat bu bir umutsuzluk vesilesi olamaz. İnsan ve hayvanların evrimi ile ilgili bildiğimiz yasalar, bu bilinmeyen halkaların, nasıl bir süreç izlediğini, soyut tarih bakımından anlamamız için yeterlidir. İster maymunun atalarından, ister yüksek maymunlardan gelsin ilk insanın (Pitekantrop) atası gelişmiş, kuyruksuz, ellerinin yardımıyla yürüyen şimdiki goriller benzeri, zaman zaman şahlanabilen bir yaratık olsa gerek. Pitekantrop ta (Java veya Afrika Pitekantropu, hatta Neandertal adamı) dizlerini hafif kırarak, biraz eğikçe yürür ama ellerini kullanmaz, bir ömür boyu iki ayak üzerinde durur. Ayakta duruş gelgeç değildir. Tartışılan olgu Pitekantrop ile goril benzeri yaratık arasındaki geçiş süreciyle ilgilidir. Bildiğimiz bir yasa var. Bir organın görevlerindeki değişiklikler, bizzat organın kendisini değiştirir. Bir diğer yasa: bir organın görev ve biçimlerindeki değişiklikler, diğer organların görev ve biçimlerinde değişikliklere yol açar. Bir gorilin elleri ve ayakları, pek büyük bir farklılık göstermez (ön ayak veya pençe demek daha doğru) Ayakların da az çok elleri kadar kavrama yeteneği vardır. Bu yetenek ağaçlara tırmanmada bir üstünlüktür. Öncelikle bir organın görevlerinde bir değişiklik gerekir ki diğer organları da etkilesin. Bay Belge'nin dediğine göre: "yerde hareket etmenin yüzyıllarda meydana getirdiği koşullanmalarla giderek ayağa kalkmış" goril, pitekantrop olmuş. Bu soyut "yüzyılların :getirdiği koşullanmalar" tabiri konuya bir açıklık veriyor mu? .Hayır. Geçici ayağa kalkmadan, sürekli ayakta yaşamaya geçiş sürecinde, yaratığın yaşama tarzında yani bir organının fonksiyonunda önemli bir değişiklik gerek. Bu değişiklikte, son duruşmada öncelik, ellerde mi, ayaklarda mı olmuştur?.. Verilere göre, fonksiyon değişikliği öncelikle ellerde olmuştur. Ayakta sürekli durmanın bir ihtiyaç haline gelebilmesi için ellerin ayaklara yardımcı olma fonksiyonunu bırakması, ve bu bırakışın hayvana yaşam mücadelesinde bir üstünlük sağlaması gerekmektedir. Bu da doğal biçimiyle, nesneleri (taş, odun vs.) gıda temininde kullanmakla olmuştur. Yani ön pençeler alet kullanma görevini yüklenmiş olmalıdır ki, ayakta sürekli durma eğilimi başlasın. Bu durumda, pençenin fonksiyonlarındaki değişiklik onun anatomisini, yani yapısını değiştirip el haline getirecektir. Öte yandan, ön pençelerin el göreviyle kullanılması, arka pençelerin ayaklaşmasını, arka pençelerin ayaklaşması ön pençelerin elleşmesini etkileyecektir. Elbette bu el ve ayak ilişkisi, rahimden dişlere, boyundan beyne kadar bütün organlar için de geçerlidir. Görüldüğü gibi olgu yanlışı: Kıvılcımlı'da değil, Murat Belge'de vardır. Örneğin, M. Belge "Bu sayede el serbest kalmıştır ki, bu olay türlü yeni gelişmelere yol açmıştır." gibi sözler ederek ne dediğini bilmediğini itiraf eder. El hiç bir zaman "serbest" kalmamıştır. Yani görevsiz kalmamıştır. Elin "serbest kalması" (ki hiç bir bilimsel anlamı yoktur) elin dumura uğraması demektir. Görevsiz (serbest kalan) organ dumura uğrar. Tıpkı kör bağırsak gibi. O da "serbest kalmış"tır.

66

Bu kadarı okuyucuyu M. Belge'nin izahlarının bilimsel değeri: hakkında bir fikir vermeye yeter sanırız. b) Yöntem yanlışı var mı? Bay belge yukarıdaki izahını yaparken, organların karşılıklı ilişkisinden, yani Marksist determinizmin somut bir olayla ilgili ortaya çıkışından bi haber olarak, el ve ayakları bağımsız geliştirir. Bu bilgisizlik, ya da metafizik, bilim dışı izahı, onun Kıvılcımlı'nın izahında bir yöntem yanlışı bulmasına sebep oluyor gibidir. Neyse! Şimdi, bay Belge'nin eksik aktardığı,-ki burada değişiklik önem kazanmakta, teleoloji var duygusu uyandırmaya yaramakta- bölümün tamamını aktaralım: "Dedelerde olan fizyolojik değişmeler, torunlara, anatomik değişiklikler şeklinde intikal eder. Her yeni uzuv, ne yapar? Vücuttaki bütün azalara karşılıklı etkide bulunarak onları kendisi ile bir uyum içine sokar. O zaman önümüze eskisinden bambaşka yeni bir canlı türü çıkar. Mesela insanın maymunlardan ayrı, dil ve zeka sahibi bir varlık olmasını ele alalım. Dünya teşekkülünün dördüncü devir sonunda, ormanda yaşayan en gelişmiş bir yaratık var. Bu yaratık doğayla ilişkisinde gittikçe taş, lobut gibi bazı aletleri kullanmaya başlıyor. O zaman vücutta sırf alet kullanmaya özgü bir çift uzuv hasıl oluyor: Eller, ve el denen yeni uzuvla beraber, insan vücudunun bütün özelliklen meydana geliyor. Elleri iyice kullanmak için insan iki ayak üzerinde yürümeye başlıyor. Ayakları üstüne kalkınca, başı gövde üstünde dik tutmak gerekiyor..." Hemen görüleceği gibi, ortada teleoloji falan yoktur. Aksine, diyalektik determinizm anlayışına uygun, karşılıklı sebep-sonuç ilişkilerini gösteren bir izah karşısındayız. İncelenen konu, organların gelişimleri içinde, karşılıklı etki-tepkileridir. Teleolojinin alfabetik örnekleridir: Fare niçin vardır? Kedilerin tutup yemesi için! Yağmur niçin yağar? İnsanların bol ürün alması için! Bay Belge, insan niçin iki ayağı üzerinde yürümeğe başlamıştır? Ellerini iyice kullanmak için, şeklindeki, Kıvdcımlı'nın açıklamasını yukarıdaki teleoloji örnekleriyle aynı kategoriye sokuyor. İzahları özüne değil görünüşlerine bakarak değerlendiriyor. Yanılıyor. Bir kedi ile bir fare arasında, hiç bir organik ilişki, karşılıklı etki tepki yoktur, ama el ve ayak arasında vardır... Gerçekten de insan, ellerini daha iyi kullanabilmek için, sürekli ayakta hareket edebilir hale gelmiştir. Ortada ne olgu ne de metot yanlışı yoktur. Bir örnek daha verelim. Maddeci bir bilim adamının "Davranışlarımızın Kökeni" diye bir kitabı var. Orada da organların gelişimindeki karşılıklı ilişkiler anlatılırken şöyle yazılıyor: "Omurganın, omurilik kanalını beyin ile birleştiren büyük kafa deliği, başı daha rahatça dengeleyebilmek için kafatasının ağırlık merkezinin altına doğru kaymıştır." Büyük kafa deliği niçin kafatasının altına doğru kaymıştır? Başı dengeliyebilmek için. Bay Belge'ye göre olayı varış noktasıyla açıklayan bir teleoloji karşısındayız! Bay Belge'nin eleştirilerine "idealizm" falan demek de yetmez. Bu anlamadan eleştirmek, bilmeden büyük büyük laflar etmek, kısaca bilgiçliktir.

67

Son olarak, aynı bilim adamının kitabından, M. Belgenin, bilinmez hangi nedenlerle ayağa kaldırdığı, sonra da ellerini kullandırdığı insanın nasıl ellenip, ayaklandığını görelim. "Ön ayakların, salt yürüme işlevinin dışında, savunma, besin bulma gibi yeni ödevler ile yükümlenmeleri zorunluluğu belirir. Sopaları, taşları aletleştirerek kullanmaya başlamak gibi... "Bu gereksinmeler, ön ayaklar ile arka ayaklar arasındaki iş bölümünü koşullar." "Arka ayaklar, gittikçe salt iki ayak üzerinde yürüme işi için özelleşirlerken, ön ayaklar da, alet kullanaraktan üretimde bulunmaya zorlanırlar." Belki, bu el ayak meselesi üzerinde gereğinden fazla durduk. Ama burada eleştirisinde nadir olarak görülen karşı açıklamasını da koyduğu, ve eleştiriler metot problemi üzerine yığıldığı için bu geniş açıklamalar gerekliydi. Bay Belge, "teleolojiyi": Kıvılcımlının tarih tezinin varlığını açıklarken, yüz küsur ciltlik emeği bir "tutarlı ve kapsamlı olanı çabası"na bağlayarak bizzat kendisi yapmaktadır., SONUÇ Eleştirmen M. Belge'nin, tüm eleştirisi boyunca görülen, en tipik yanlışları, özellikle önemli bulduğumuz kavramlar ve olaylar çerçevesinde yoğunlaştırarak göstermeğe çalıştık. Birinci aşamada M. Belge'nin, eleştirisinin dogmatik perspektifini; ikinci aşamada, Kıvılcımlı'yı ve "klasik Marksizm'i" nasıl anlamadığını, kendine (sınıfına) göre nasıl tahrif ettiğini, Kıvılcımlı'yı eleştireceğim diye Marksizm'e nasıl kılıç çektiğini; üçüncü aşamada olayları nasıl tahrif ettiğini ve son olarak yöntemini ele aldık. Bay Belge Birikim'deki eleştirisinin sonuç bölümünde, Kıvılcımlı'dan "sosyalist harekette yararlı olacak bir şey" kalmadığı, ya da "inanılmaz mücadele azmi", "dogmatizme karşı cesur tavrı", "mücadelenin partili olması gerektiği yolundaki kesin inancı"nın kaldığını yazıyor. Bütün bu "azim", "cesaret", "inanç" gibi etik sayılabilecek kategoriler dışında, Kıvılcımlı'nın, Kıvılcımlının şahsında da 50 yıllık sosyalist hareketimizin bütün teorik ve pratik mirasını mezara gömmeye çalışıyor. Gömülüp gömülmediğini, bu yazı boyunca yer yer teori planında göstermeğe çalıştık. Bundan sonra pratik olarak gömülemeyeceğini de ispatlamak gerekir. Bu Belge'nin ve benzer görüştekilerin eleştirisine karşı en sağlam kanıtı olacaktır. (Bu yazı Ekim 1976 tarihinde Kıvılcım Yayınları'nın ikinci kitabı olarak çıkan "EmekçiBirikim'in Dr. H. Kıvılcımlı Eleştirileri Üzerine" başlığıyla ve H. Yılmaz imzasıyla yayınlanmış 11.01.2001 tarihinde digitalize edilmesi tamamlanmıştır. Demir Küçükaydın. 11 Ocak 2001 Perşembe)

68

Kıvılcım Derigisinin Kıvılcımlı ile İlgili Özel Sayısına Sunuş Artık yaşamayan ve yaşadığı sürece geliştirdiği düşünce ve davranışlarının yüceliği , herhangi bir resmi otoritenin dayatmasıyla değil, yaşanan olaylarca kanıtlanan devrimci önderleri, genellikle doğum yıldönümlerinde anmak: devrimci harekette gelenekleşmiştir. Bu, devrimci önderleri doğum tarihlerinde anma gereği, herhalde, onların tüm hayatlarını verdikleri düşüncelerin ölmediğini, yaşamaya devam ettiğini belirtmek gibi sembolik bir anlam taşıyor olsa gerek... Tüm resmi otoritelerin unutturma ve yok etme çabalarına rağmen, düşünce ve davranışlarının yüceliği her gün biraz daha kanıtlanan Dr. Hikmet Kıvılcımlı'yı, ölümünün yedinci yıldönümüne denk gelen, Kıvılcım'ın bu ikinci sayısında anmanın, geleneğe ters düştüğü düşünülebilir. Ama biz, O'nun doğum tarihini bilmiyoruz ve O'nu ölüm yıl dönümlerinde anmak bizler arasında şimdiden gelenekleşmiştir. Gerçekte bu hiç de diyalektik kavrayışa ters düşmez. Metafizik mantığa göre: doğum ve ölüm gibi birbirinin zıddı iki kavramın, iki olayın birbiriyle yakınlığını kavramak olanaksızdır. Ama, diyalektik bir bakış açısından, doğum ve ölüm'ün, tüm hayat proselerinin, biri olmadan diğeri olamayan, her biri hem kendisi hem de zıttı olan çelişkilerin birliği olduğunu kavramak olağandır. Doğum ölümsüz olamayacağı gibi, ölüm de doğumsuz olamaz. Ama yalnızca bu kadar da değil. Her doğum aynı zamanda bir ölümdür, her ölüm aynı zamanda bir doğumdur. Hayatın varlığı: bu çelişkinin birliğidir. Bu çelişkili birliğin olmadığı yerde artık bir hayatın varlığından söz edilemez. Doğum ve ölümün çelişkili birliğidir hayatın özü. Hayat: doğumun ölümsüz, ölümün doğumsuz olmadığıdır. Hayat: ölümün doğum, doğumun ölüm olduğudur. Böyle bir kavrayış için, Kıvılcımlı'yı ölüm yıldönümünde anmanın hiç de yadırganacak bir yanı yoktur. Ve diyalektik maddeciliği Marks, Engels, Lenin ölçüsünde başarıyla uygulamış, bu diyalektiğin büyük ustasının, devrimci geleneğin zıddına doğum değil ölüm yıldönümünde anılışı: "kader"in diyalektik bir İronisi, istihzası sayılabilir. (Tahminen 1978 yazında yazılmış olmalı. Kıvılcımddergisinin Eylül-Ekim 1978 tarihli ikinci sayısında yayınlandı.)

69

Marksist-Leninist Öğretinin Gelişimi ve Hikmet Kıvılcımlı

"Biz, Marks'ın teorisini tamamlanmış ve dokunulmaz bir şey olarak görmüyoruz; tersine biz onun, eğer yaşama ayak uydurmak istiyorlarsa, sosyalistlerin her doğrultuda geliştirmek zorunda oldukları bilimin sadece bir temel taşını koyduğuna inanıyoruz." (V.I.U. Lenin, "Programımız", 1899) Sosyalizm 130 yıldan beri bir bilimdir. Ve bir bilim olarak, bir evrim geçirmektedir. Ve nihayet Bilimsel Sosyalzm, kendi evrimini de açıklayabilen, kendinin bilincinde olan tek bilimdir. Örneğin, fizik biliminin gelişimini, fizik yasalarını konu alan fizik bilimi açıklayamaz. Çünkü, fizik biliminin evrimi fiziksel bir olay değildir. Fiziğin bir bilim olarak evrimi, fizik biliminin konusuna girmez. Bilimsel Sosyalizm için, durum, bütünüyle buna zıttır. Sosyalizmin bir bilim olarak evrimini, yine Bilimsel Sosyalizm açıklayabilir. Nasıl madde insanda kendi bilincine vardıysa, bilimler de Bilimsel Sosyalizm'de kendi bilincine varmıştır. Bilimsel Sosyalizm'e göre, konusu olan olaylar gibi, bilimler de, bizzat bir evrim, bir gelişim, bir değişim içindedirler. Ve Bilimsel Sosyalizmin kendisi de, bir bilim olarak bu yasanın dışında değildir. Bilimsel Sosyalizm, konusu olan toplumun hareketini, daha dakik, daha derin ve kapsamlı olarak açıkladıkça, kendi hareketini gerçekleştirir. Ve kendi hareketini gerçekleştirerek, fiilen bir "dogma", bir "sistem" olmadığını, bir bilim olduğunu kanıtlar. Ama öte yandan, bu fiili kanıtın, yani Bilimsel Sosyalizmin bir bilim olarak hareketinin gelişim prosesinin, açıklanması yine Bilimsel Sosyalizmin konusuna girer. Çünkü, Bilimsel Sosyalizmin, bir bilim olarak, gelişim prosesi : toplumsal bir prosedir. İşte, bu yazıda konumuz, bir bilim olarak, Bilimsel Sosyalizmin evrimine egemen olan genel ve özel yasaların neler olduğunu, bu evrimin hangi tarihsel ve sosyal olanak ve zorunlulukların sonucu olarak nasıl gerçekleştiğini incelemektir. 70

Yalnızca evrimi, gelişimi, hareketi kabul etmek: henüz, proleter, ya da sosyalist, ya da bilimsel, ya da diyalektik bir kavrayış değildir. Evrimin, birikimlerle ve sıçramalarla, zaman zaman geriye dönüşlerle ve birden ileriye atlayışlarla gerçekleşen karmaşık süreçler olduğu kavrayışı: proleter, bilimsel, sosyalist ya da diyalektik maddeci bir kavrayıştır. Bu genel yasaya uygun olarak, Bilimsel Sosyalizm'in gelişimi de "düz" bir süreç değildir. Bilimsel Sosyalizm de, uzun birikimlerle, geriye dönüşlerle ve sıçramalarla belirlenebilecek bir evrim içindedir. Bilimsel Sosyalizm'in evrimini ve bu evrim içinde Dr. H. Kıvılcımlı'mn yerini açıklayabilmek için diyalektik bir evrim kavrayışı gerekli şarttır. Belki herkes, prensip olarak, böyle bir kavrayışın doğruluğunu kabul eder. Ama çoğu kez, "düz" bir evrim kavrayışı, farkına bile varmadan zihinlerde gizli egemenliğini kuruverir. Ve bizzat bu gizli egemenlik bile, evrimin karmaşık, çelişik gidiş olduğu yolundaki evrensel yasanın gerçekleşmesinden başka bir şey değildir. İkinci Enternasyonal'in oportünist kocakarıları, böyle metafizik, "düz" bir evrim kavrayışı içinde olduklarından, geri ülkelerde bir sosyal devrim olanağını göremiyorlardı. Onların anlayışınca, mademki üretici güçler ile üretim ilişkileri arasında zorunlu bir uygunluk vardı, o halde sosyalizm kapitalizmin en geliştiği ülkelerde ülkelerde kurulabilirdi!.. Bu metafizik anlayışın sakatlığını, Tarihin diyalektik gidisi kanıtladı. Ama bu anlayış, çok daha başka biçimler altında sürüp gidiyor. Biz, burada, Dr. Hikmet Kıvılcımlı'nın Bilimsel Sosyalizmin evrimindeki yerinden söz ederken, kimilerinin kıs kıs güldüklerini görür gibi oluyoruz... O gülenlerin çoğu şuna benzer düşünceler içindedir: "Evet, Bilimsel Sosyalizm bir evrim içindedir. Ama işte bu teori sosyalist ülkelerde en geniş maddi ve manevi olanaklar içinde geliştiriliyor. Kıvılcımlı türünden, Türkiye gibi geri bir ülkede, hele ömrünün 22 yılını yarıç derebeyi bir toplumun zindanlarında geçirmiş bir insanın sosyalist teorinin gelişimine ne gibi katkıları olabilir?" vs., vs.. Bu türden itirazlarla bu satırların yazan pek çok kez karşılaşmıştır. Ve bu tarz düşünceler yalnız bize has da değildir. Sosyalist veya ileri kapitalist ülkelerin sosyalistlerinde de, açıkça itiraf edilmese de, bu tür bir yaklaşım oldukça yaygın bir egemenliğe sahiptir. Hemen görüleceği gibi, bu tarz bir yaklaşım, özünde, ikinci Enternasyonal kocakarılarının anlayışından farksızdır. Ve bu tür bir anlayışla, elbet, Bilimsel Sosyalizmin geçirdiği evrimin çelişkili karakterini kavramak olanaksızlaşır. Bilimsel sosyalizmin evriminin en genel kanevası söyle çizilebilir. 1848 - 1871 arasında Bilimsel Sosyalizm, onlarca sosyalist eğilimden biri olarak vardır. Teori planında zaferler elde etmiş olmasına rağmen, pratikte, onlarca sosyalist hareketten biri 71

durumundadır. Ama Bilimsel Sosyalist teorinin tüm temelleri esas olarak bu dönemde geliştirilmiştir. 1871 - 1917 arası, bilimsel sosyalist teori, sosyalist tarikatleri pratik olarak yenilgiye uğratmış, tüm kapitalist ülkelerde ulusal partiler biçiminde örgütlenmiştir. Bilimsel sosyalist fikirler hızla yaygınlaşmıştır. Ama bu yaygınlığa karşılık, Rusya'daki küçük Bolşevik Partisi dışında hiç bir teorik ilerleme yoktur. Aksine teorinin tüm devrimci özü giderek unutulmakta, bayağılaştırmaktadır. Görünüşte, teori gerilemiştir. Ama geri Rusya'da doruklarından birine ulaşmıştır. Lenin'in ölümünden beri, Marksizm - Leninizm milyonlarca proleterin bilincine yerleşti. Sosyalizm bir dünya sistemi oldu. Ama sosyalist teori, bu teorinin temel kavramları, MarksEngels-Lenin'in bıraktığı yerde kaldı. Hatta giderek yüzeyselleşti, bayağılaştı. Ama bu gerçekliğin yalnızca bir yanıdır. Onun görünmeyen derinliklerinde hızlı akıntılar vardır. Bilimsel Sosyalizm, 1930'lardan beri, büyük gelişmeler kaydetmiştir. Şimdi içinde bulunduğumuz dönemin ise, teorideki bu muazzam sıçramanın yaygınlaşması ve pratik zaferler kazanması dönemi olduğu söylenebilir. Hemen belirtelim ki, bu muazzam sıçrama, Dr. Hikmet Kıvılcımlı adına bağlı olarak Türkiye'de gerçekleşmiştir. Her bilimin dayandığı temel kavram ve kategoriler vardır. Bu temel kavram ve kategoriler üzerinde ikincil, üçüncül kavram ve kategoriler silsilesi yükselir. Bilimlerin gelişimi boyunca, olaylar öyle bir 'noktaya gelir ki, o, en temel kavram ve kategorilerde belli bir devrim başarılamadan, o bilimin her türlü ilerleyişi olanaksızlaşır. İşte o zaman o bilim, en temel kavramlarında kökten bir değişiklikle sonuçlanacak bir bunalım dönemine girer. Bilimlerin evriminin, bu karmaşık ve sıçramalı gidişinin en klasik örneği fizik biliminde görülür. Bu bilimdeki bunalım, fiziğin en temel zaman, mekan, hız gibi kavramlarının gözden geçirilmesiyle sonuçlanmıştır ve ortaya bugünkü Modern Fizik kavrayışı çıkmıştır. Bilimsel sosyalist öğretinin esas temeli Diyalektik ve Tarihsel Maddeciliktir. Diyalektik ve Tarihsel maddeciliğin tüm temel kavramları, en az yüz yıl önce Marks Engels'in formüle ettikleri gibi durmaktadırlar. Hatta pratikte, (ya da "resmi Marksizm"de diyelim) belli bir gerileme ve bayağılaşma, yüzeyselleşme söz konusudur. Her okuyucu, sözüm ona, bilimin en son keşifleri ışığında, diyalektik ve tarihi materyalizmi anlatan kitapları bir elden geçirerek, bayağılaştırmanın ulaştığı muazzam boyutlar hakkında birinci elden bir görüşe sahip olabilir.

72

Okuyucuya kolaylık olsun diye, küçük bir örnek verelim. Afanasiyev, bugün, Sovyetler Birliği'nin en büyük felsefe teorisyenlerinden biri olarak bilinmektedir. Afanasiyev'in, Türkçe'de iki ciltlik diyalektik ve tarihi materyalizm kitabı yayınlandı. Ve Afanasiyev sözde anti Maocu'dur. Ama bu kitabın, çelişkiler bahsini okuyan her okuyucu, orada anlatılan iç, dış, bas çelişki gibi kavramların hepsini Mao'nun "Çelişkiler üzerine" başlıklı yazısından kaynaklandığını hemen tesbit edebilir. Ve Mao'nun bu makalesi, Marksizm'in devrimci özüne, yani diyalektiğin, yani çelişkilerin öğretisinin özüne yapılmış en büyük saldırıdır. İşte, Bilimsel Sosyalizmin temeli olan diyalektik ve tarihi materyalizmin temel kavram ve kategorilerinin Marks-Engels'den beri hiç geliştirilmediği, aksine bir gerilemenin varlığı, bir bayağılaştırma, en kör göze batan bir gerçeklik olduğuna göre, Bilimsel Sosyalizm içinde her türlü oportünizmin yedi başlı bir ejderha gibi her yerden bas vermesine hiç şaşmamak gerekir. Evet, Bilimsel Sosyalist öğreti, doğuşundan beri, tarihindeki en büyük bunalımı yasamaktadır. Gerçi öğreti, ikinci Enternasyonal döneminde de bir bunalım geçirmiştir ve Lenin'in katkılarıyla bu bunalım asılmıştır. Ama bugünkü bunalım farklı bir nitelik taşımaktadır. Geçen bunalım, diyalektik ve tarihi materyalizmin temel kavram ve kategorileri üzerinde yükselen öğretinin ekonomi, sınıf, taktik, örgüt gibi sorunları çerçevesindeydi. Ve o düzeydeki kavram ve kanunlarda başarılan gelişmelerle bunalımın üstünden gelinebilmiş, bayağılaştırmalara ve oportünizme karşı kesin zaferler kazanılabilmişti. Ama bugün durum bütünüyle farklıdır, özellikle Tarihi maddeciliğin en temel kavramlarında ve kategorilerinde belli bir yükseliş sağlanmadan, oportunizme öldürücü darbeler indirilemez, oportünizmle savaşta teorik zaferler, entelektüel zaferler kazanılamaz. İşte, Dr. H. Kıvılcımlı'nın, tarihsel maddeciliğin en temel kavramlarında sağladığı gelişme, oportünizmle savaşın zaferi için güçlü silahlar sağlamaktadır. Dr. H. Kıvılcımlı, özellikle Tarihsel Devrim kavramı ve Tarihsel Devrim olgusunu açıklamak için Üretici Güçler Teorisinde sağladığı gelişme ile, Marksist öğretinin temeli olan Tarihsel Maddeciliğin en temel kavramlarında gerçek bir devrim başarmıştır, Üretici Güçler kavramında sağlanan gelişme, sosyalist teorisyenlerce eski kavramlar çerçevesinde şimdiye kadar açıklanamayan ve açıklanamadığı için de görmezden gelinen binlerce olguyu açıklayacak bir anahtar sağlamaktadır. Kıvılcımlı'nın bu keşfi yirminci yüzyılın başlarında, fiziğin en temel kavramlarında yapılan devrime benzetilebilir. Keşif hakkındaki bu genel sözlerden sonra, keşfin kendisine geçebiliriz. Evrendeki tüm varlıklarda, evrensel bir kural olarak, bir "çekirdek" ve o çekirdeği çevreleyen bir "zarf" (kılıf, zırh) ve bunlar arasında karşılıklı etkileşim, zıtlık ve birliktelik görülmektedir. Astronomi bilimi galaksilerin ve hatta galaksi gruplarının ortasında, çevreden daha başka özellikler gösteren bir çekirdeğin varlığını kanıtladı. Aynı şekilde tüm gezegenlerin de, yıldızların

73

da çekirdekleri ve çekirdeği saran zarfları, kılıfları var. Ve bu çekirdeklerle zarflar arasında zıt yönde kuvvetler, karşılıklı etkileşmeler... Aynı şey, atomlarda da geçerlidir. Atomların da yoğun ve ağır bir çekirdeği ve bu çekirdeği çevreleyen elektronları ve bunları arasında karşılıklı etkiler... Hücre, ki canlının temel taşıdır, yine bir çekirdek ve onu çevreleyen stoplazmadan oluşur. Canlıyı ve organlarını bir bütün olarak göz önüne getirirsek, onların fizyolojisi, fonksiyonları çekirdeğidir, anatomisi, o çekirdeği sarmalayan kılıf. Modern bilimler, çekirdek ve onu sarmalayan zarf arasındaki ve çekirdeğin kendi özündeki çelişkileri inceleyerek, evrim süreçlerinin daha tam bir analizini yapabilmektedir. Nükleer fizik (yani çekirdek fiziği): atom çekirdeğindeki çelişkileri ve süreçleri ele almaktadır. Modern astronominin de bir Nükleer Astronomi olduğu söylenebilir. Gerçekten de yıldızların, beyaz cücelerin, kırmızı devlerin evrimi, onların çekirdekleri ve çevreleri arasındaki zıt etkiler çözümlenmeden, ya da en azından bu çelişkileri ele alan teoriler olmadan açıklanamamaktadır. Yeryüzünü düşünelim. Yeryüzü kabuğundaki değişmeleri inceleyen jeoloji, yeryüzünün orta sıcak çekirdeği ile soğuyan kabuğu arasındaki çelişkileri ele almadan yeryüzündeki hareketleri açıklayamaz. Modern biyoloji, bir Nükleer Biyolojidir. Artık, hücre çekirdeğinde yer alan DNA (dioksiribonükleikasit) moleküllerinin basamakları değiştirilerek, hiç bilinmeyen özellikler gösteren canlılar "genetik cerrahi" denen teknik aracılığıyla yaratılabiliyor. Hemen şu soru kendini dayatıyor: Peki toplumun "çekirdeği" nedir? Bir bütün olarak toplumun çekirdeği: ekonomi temelidir. Ama ekonomi temelinin de bir çekirdeği vardır: üretici güçler, Üretici Güçler çekirdeğini çevreleyen zarf da Üretim İlişkileridir. Maks'ın Tarihin Maddeci Kavranışını ve Devrim Teorisini (yani toplum hareketinin teorisini) veciz bir şekilde açıkladığı, Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkının Önsözü'nde Üretici Güçler, ekonomi temelinin çekirdeği olarak koyulmakta ve devrim teorisi, üretici Güçler çekirdeği ile, üretim İlişkileri kılıfı arasındaki karşılıklı çelişkilerle açıklanmaktadır. Marks şöyle yazıyor: "Gelişmelerinin belli bir aşamasında, toplumun maddi üretici güçleri, o zamana kadar içinde hareket ettikleri mevcut üretim ilişkilerine ya da, bunların hukuki ifadesinden başka bir şey 74

olmayan, mülkiyet ilişkilerine ters düşerler, üretici güçlerin gelişmesinin biçimleri olan bu ilişkiler, onların engelleri haline gelirler. O zaman bir toplumsal devrim çağı başlar." (Bu alıntının yapıldığı satırlar, Marksist-Leninist öğretinin temeli olan Tarihsel Maddeciliğin açıklandığı bölümdür. Ve öğretinin temeli olan tarihsel maddecilik topu iki sayfa bir yer tutmaktadır.) Marks, yukarıdaki alıntıda açıkça görüldüğü gibi, toplum hareketini, devrimleri, üretici güçler ve üretim ilişkileri kavramlarıyla açıklamaktadır. Ve burada tayin edici önemde olan: Üretici Güçler kavramıdır. Ama Marks, nasıl büyük harflerle bir Mantık bırakmayıp, Kapitalin Mantığını bıraktıysa, benzer şekilde, büyük harflerle bir Üretici Güçler Teorisi bırakmadı. Toplum'un, daha doğrusu, toplum temelinin çekirdeği olan Üretici Güçler, toplum hareketini inceleyen Devrim Teorisinin de (yukarıda aktarılan bölümde açıkça görüldüğü gibi) temel kavramıdır. Nükleer fizik, nasıl atomun çekirdeğini, nükleer biyoloji nasıl hücre çekirdeğindeki DNA moleküllerini çozümlemekteyse, nükleer toplum ve tarih bilimleri de, toplum temelinin çekirdeğini oluşturan üretici güçler kavramından hareket etmek zorundadır. İşte, Kıvılcımlı, somut tarihteki toplum hareketinin yasalarını incelerken, Tarihsel Devrim olayını açıklamak, yani, yukarıda aktarılan devrim teorisini geliştirmek, bunun için de üretici güçler kavramını geliştirmek zorunda kaldı. Böylece, Marksist öğretinin en temel kavramlarında ve devrim teorisinde bir sıçrama gerçekleştirdi, bir devrim gerçekleştirdi. Bu keşif aynı zamanda, Tarih biliminin klasik birikim aşamasından çıkıp, klasifikasyon aşamasına sıçraması anlamına geldi. Yani Kıvılcımlı, bu keşfiyle Nükleer Tarih bilimini kurdu. Kendisi bunu şöyle yazmaktadır: "Bugün insan, yağmur yağdırabiliyor: ne rasathanecilikle, ne yağmur duası ile... Taşı da altın edebiliyor: ne simyagerlikle, ne kimyagerlikle... Olaylar arasındaki gerçek münasebetleri düşünen ve düşünceyi gerçek olaylardan çıkaran bilimle. "Tarih biliminde olaylara karşı yağmur rasathaneciliği, yahut yağmur duacılığı sürüp gitmektedir. "Tarihi modern bilim durumuna getirmek için: "1 - Genel Olarak: Tarih simyasını, tarih kimyasına çevirmek,

75

"2 - Özel Olarak: Tarih kimyasından "Nükleer" tarihe geçmek, artık zamansız sayılamaz. . ....., "Nükleer Tarih: MEDENİYETLERLE BARBARLIKLARIN GÜREŞi bakımından Tarihi ele almak diyalektiğidir." (Tarih Devrim Sosyalizm, s: 50) Bu ne demektir? Ve nükleer Tarih, Marksist öğretinin temel kavramlarında ne gibi bir gelişmeye yol açmıştır? Kısaca bunu görelim. Devrimler Tarihin lokomotifidirler. Toplum da evrendeki tüm diğer varlıklar gibi, birikimlerle ve sıçramalarla hareket eder. Toplumdaki sıçramalara özel olarak devrim denir. Devrimleri, yani toplum hareketlerindeki sıçrama konaklarını yalnızca sınıflı toplumlara has bir süreç olarak görmek son derece yanlış bir düşüncedir. Toplum, sınıflı olsun sınıfsız olsun, tüm aşamaları boyunca devrimlerle yol alır, devrim konaklarından geçer. Ama sınıflı toplumdaki devrimler bir medeniyetin ya da bir sınıfın egemenliğinin yıkılışıyla gerçekleşirler. Yoksa, toplum denen varlık var oldukça, üretici güçler ve üretim ilişkileri çelişkisi ve dolayısıyla bu çelişkinin birikim ve sıçramalarla göstereceği nitelik değişiklikleri varolmaya devam edecektir. Özel olarak sınıflı toplumlarda, üretim ilişkileri belli bir bölük insanın ya da egemen sınıfın varlığıyla özdeşleşirler. Belli bir grup insanın varlığı ve çıkarları, varolan üretim ilişkilerinin devamına bağlı olunca, sınıflı toplumlarda, üretim ilişkileri egemen sınıfta ve onun egemenliğini koruma aracı olan devlet, hukuk, ideoloji vs. de ete kemiğe bürünür. Bu durumda üretici güçler, kendisini boğan üretim ilişkilerinin varolan biçimini değiştirebilmek için, aynı şekilde belli bir insan grubunun eyleminde ete kemiğe bürünmek zorundadır. Modern toplumdaki sınıflar çatışması, üretici güçlerle üretim ilişkileri arasındaki çatışmanın ete kemiğe bürünmesinden başka bir şey değildir. Onun içindir ki devrimci sınıf en büyük üretici güçtür. "Genel Olarak Devrim nedir? Prensip olarak: "Sınıflar zıtlaşması üzerine kurulu her Toplum için ezilen bir sınıf hayati bir zarurettir. Ezilen sınıfın kurtuluşu için: daha önce edinilmiş üretici güçlerle, varolan sosyal münasebetlerin artık birlikte var olamaz bulunmaları gerektir. Bütün üretim aletleri içinde en büyük üretici iktidar (güç), devrimci sınıfın ta kendisidir. Devrimci elemanların sınıf olarak örgütlenmesi: eski toplum içinde meydana gelebilecek olan bütün üretici güçlerin varolduğunu farz ve kabul ettirir." (Marks; Felsefenin Sefaleti).

76

Üretici güçler, üretim ilişkileri zırhını kırabilmek için (ki onun kırılmasını güçleştiren, üretim ilişkilerinin üretici güçler üzerindeki etkisinin bir sınıfın egemenliği biçiminde ortaya çıkmasıdır) modern toplumda, var olan egemen sınıfı, yani üretim ilişkilerinin hukuki ifadesinden başka bir şey olmayan mülkiyet ilişkilerini yıkabilecek bir devrimci sınıfı bulabilir. Ama bu bütün sınıflı toplumlarda böyle mi olmuştur? Hayır. Kapitalizm öncesinde, Antika Medeniyetlerde Üretici Güçlerin, varolan Üretim ya da Mülkiyet ilişkilerini yıkmak için etine kemiğine bürüneceği, egemen sınıf üzerinde fiziki bir etki yapabileceği devrimci sınıf yoktur. Devrimci bir sınıf olmazsa ne olur? Lenin söyle yazıyor : "Ne ezilen sınıflara uygulanan baskılar, ne de ezen sınıfların bunalımları, başlı başına devrim yaratabilir; ülkede, pasif baskıya katlanma durumunu aktif ayaklanma durumuna dönüştürecek bir devrimci sınıf olmadığı takdirde, bunlar sadece çöküntü yaratır." İşte, kısa modern tarih bölümü hariç, binlerce yıllık sınıflı toplum tarihinde, sorun tam da böyle ortaya çıkar. Ortada, üretici güçlerin etine kemiğine bürüneceği bir devrimci sınıf yoktur. Serf ya da köle devrimci bir sınıf oluşturmaz. Peki o zaman ne olacaktır? Üretici güçler, hangi somut toplumsal güç biçiminde üretim ilişkileri ya da mülkiyet ilişkileri kabuğunu kıracaktır? İşte bu noktada, tüm sınıflı toplumlardaki devrimleri açıklayabilecek bir Devrim Teorisi kurabilmek için, Üretici Güçler kavramını derinleştirme zarureti ortaya çıkar. Çünkü, antika Tarihte, bulunmayan devrimci sınıfın işlevini, barbarların kolektif aksiyonu başarmaktadır. Ama barbarın kolektif aksiyonu, onun geleneği sayesinde varolabilmekte, gelenek: kolektif aksiyon biçiminde ortaya çıkmakta, kolektif bir aksiyonu mümkün kılmaktadır, öte yandan barbarlar, yeni coğrafi güçleri de harekete geçirmektedir. Nasıl devrimci sınıf en büyük üretici güçse, antika tarihte de, barbar geleneklerinden kaynaklanan barbarın kolektif aksiyonu en büyük üretici güçtür. Böylelikle, ilkel sosyalizm gelenekleri, somut tarih işleyişinde bir üretici güç olarak ortaya çıkar. Sorunun nasıl koyulduğunu, Tarih Devrim Sosyalizm'den okuyalım : "Şimdi burada genellikle deyimlendirilen Devrim şartlarını, Tarihsel Devrim problemi ile karşılaştıralım: "l - Antika Medeniyetler 'sınıflar zıtlaşması üzerine kurulu bir Toplumdur.

77

Orada ezilen sınıf: kölelerdir. "2 - Kölelerin kurtuluşu için antika üretici güçlerle, antika üretim münasebetleri arasında 'birlikte varolmaz'lık yetmiş midir? Hayır. Bu moda deyimiyle 'coeksiztans : birlikte varoluş' imkansızlığı, ne köleleri, ne antika medeniyetleri kurtarabilmiştir. Tersine bütünüyle Toplumu batırmıştır. Neden? Tarihsel maddeciliğin üçüncü şartına geliyoruz. "3 - Çünkü, Antika medeniyetlerde 'En büyük üretici güç olan devrimci sınıf yoktur. O neden? "4 - Çünkü: Antika medeniyetlerde "Devrimci elemanların sınıf olarak örgütlenmesini gerektiren bütün üretici güçler "Eski toplumun içinde meydana" gelememiştir. Ve o yüzden medeniyet batmıştır. "Tek başına her kadim medeniyet için doğru olan bu kural, bir antika medeniyet battıktan sonra, başka bir antika medeniyetin doğuşunu aydınlatmakta yetersiz kalır. Bir medeniyet batmıştır, ama 'medeniyetler' hiçbir vakit yeryüzünde sona ermemişlerdir. Antika Tarihin hiçbir çağında insanlık bütünü ile medeniyetten uzaklaşıp, ebediyyen barbarlığa dönememiştir. Tersine, her batan medeniyetin yanıbaşına yeni bir medeniyet, (Hatta kendi üzerinde bir Rönesans) daima doğuvermiştir. "Antika medeniyetleri deviren güç, toplumun kendi içinde doğma, amacı belirli bir sosyal sınıf olmamışsa da, Toplumun dışından başka bir toplumun vurucu gücü gelmiş, eski medeniyeti baskınla yıkıp yerle bir etmiştir. Bu dışardan gelen güce, Greklerin 'Yabancı: Ecnebi' anlamına kullandıkları 'BARBAR' adı veriliyor. (Osmanlı atalardan dirlikçi olmayan öteki yurttaşlara 'ecnebi' derdi.) Tarihsel maddeciliğe göre: 'Güç (zor, acı, kuvvet): yeni bir topluma gebe olan her eski Toplumun ebesidir. Gücün kendisi de bir ekonomik kudrettir.' "Antika Tarihte 'güç' barbar kılığına girip medeniyet toplumunu yıkıyordu. Bu en görmek istemeyecek bir göze batan olaydı. Yıkış sebebi: eski medeniyetin 'Gebe' olmayışından ileri geliyordu. Eski medeniyet yıkıldıktan sonra, doğan yeni medeniyetin hangi üretici güç, nasıl 'ebesi' oluyordu. Problem bu idi. Yanlız bu noktanın aydınlatımı. Tarihsel Devrimlerin en kör düğümünü çözebilirdi. Ne çare ki, Tarihsel maddeciliğin keşfedildiği günden beri, resmi Tarihsel bilimler (Fransızca'nın akar deyimiyle 'c'en etait fait': işi bitik) duruma gelmişlerdi." (Tarih Devrim Sosyalizm, s: 24) Bu uzun alıntıda, sorunun nasıl, Antika Tarihteki devrim problemini açıklayabilme ve genel bir devrim teorisi kurabilmeye bağlı olarak ortaya çıktığı açıkça görülmektedir. Antika Tarihte,

78

devrimci sınıfın yokluğunu barbarlar yüklenmiştir. Barbarlık bir üretici güç olarak ortaya çıkmaktadır. Sorun ortaya böyle çıkınca, üretici Güçler Teorisi şöyle koyuluyor: "(...) Diyalektik metotlu klasik Tarihsel maddecilik: hangi çağda olursa olsun, insan Toplumunun, genel olarak ve son duruşmada, ÜRETİCİ GÜÇLERle hareket ettiğini göstermiştir. Ama, özellikle her çağda ve hele bir çağdan ötekine geçiş konağı içinde, o yere ve zamana göre somut olarak hangi 'üretici Güçlerin ayrı ayrı nasıl rol oynadıklarını araştırma ve bulma yetkisini, artık Felsefe yerine yalnız ve ancak olaylara dayanan sırf Bilime ısmarlamıştır. "üretici Güçleri başlıca dört bölüme ayırabiliriz : "l - TEKNİK: Toplumun tabiatle güreşinde kullandığı cansız araçlar ve kullanımları. Aygıtlar, avadanlıklar (Aletler, cihazlar) ve metotlar (usuller), "2 - COĞRAFYA: Toplumu doğrudan doğruya dışarıdan, daha doğrusu mekan içinde çevrdiyen maddi ortam, İklim, Tabiat vs. "3 - TARİH: Toplumu doğrudan doğruya içeriden, daha doğrusu zaman içinde çevreleyen manevi ortam. Gelenek, görenek kalıntıları vs. "4 - İNSAN: Toplumun gerek dış maddi ortamını, gerek iç manevi ortamını teknik araçla isleyen Kolektif Aksiyon (Topluca Eylem), Zor ve şiddet anlamlı "Güç", vs. "Sosyoloji bakımından yukarki dört ÜRETİCİ GÜÇLER dalından yalnız birisini, TEKNİK üretici gücü ele almak mümkündür; soyutlaştırılmıs (tecrit edilmiş) sosyal olaylar hiç değilse bir kerteye dek teknikle aydınlatılabilir. Hele modern çağda Teknik olağanüstü gelişkin olduğundan, öteki üç grup üretici güçler belirli süre için değişmez sayılırsa, yalnız başına Teknik üretici güçler, sosyal olayların gidisinde jalon (yol gösterici sırık) rolünü oynayabilir. "Tarih bakımından Teknikle birlikte, (Coğrafya-Tarih-İnsan) sözcükleriyle özetlediğimiz öteki üç üretici güç de ele alınmadıkça yeterli aydınlığa kavuşulamaz. Çünkü, Tarih son derece somut bir konudur. Robenson masalındaki gibi tek başına kalmış uyduruk insanın değil, gerçek insanın eylemidir. Gerçek insan: hem TOPLUM YARATIĞIDIR, hem TOPLUM YARATICI'dır. Tarih, o gerçek insanın : belirli geçmişinden kalma gelenek göreneklerle, içinde yaşadığı belirli Coğrafya ve iklim şartlarına göre, belirli bir tekniğe ve metoda dayanarak yaptığı yaşama güreşinde, gene belirli bir seviyeye ulaşmış Kolektif aksiyonundan doğar ve gelişir. Tarihte her şeye can veren bu kolektif aksiyondur. "Onun için, araştırmamız SOMUT TARİH olduğu ölçüde, insan aksiyonunu, manivela gücüyle on kat, yüz kat, ve ilh. büyüten üretici tekniği elbet başta tutacaktır. Ama hele Antika Tarih Toplumunda yalnız başına teknik, insanı umutsuzluğa düşürecek kadar yavaş gelişmiştir. Buna 79

karşılık: her toplumun içinden çıktığı Tarih gelenek görenekleri, içine girdiği Coğrafya etkitepkileri altında gösterilmiş, insanca kolektif aksiyon Teknikten hızlı davranmıştır, denilebilir. Onun için, özellikle antika Tarihte, dört küme üretici güçlerin dördünü birden hesaba katmak gerekir. Yalnız teknik, olayların tümüyle aydınlanmasını değil şemalaştırılmasını bile yapmaya yetemez. "Modern Toplumda Teknik : maddi coğrafya ve Manevi Tarih üretici güçlerini öylesine kökten ve kolaylıkla havaya uçurabiliyor ki, Toptum hareketinde yalnız teknikle, kolektif aksiyon karşı karşıya kalmış gibidir. Gene de, hangi toplum biçiminde olursa olsun insan: l - Kendinden önce gelmiş, geçmiş kuşaklardan arta kalan gelenek-göreneklere göre, 2 - İçinde bulunduğu coğrafya ortamına göre, 3 - Elinde tuttuğu Tekniğe göre bir kolektif aksiyon başarır. Tümüyle insanlığa, dört başlı üretici güçler içinde Teknik: en son duruşmada ağır basmıştır. Ama, Antika Tarihte her belirli Medeniyet için: Kolektif aksiyon üretici gücü azaldığı zaman, coğrafya üretici gücü durmuş, görenek ve geleneğin üretici gücü dağılmış, Teknik gerilemiştir. Böyle bir Medeniyet karşısında : tekniği daha güçlü olmasa bile, yeni bir coğrafya üretici gücü temsil eden gelenekgörenek ve Kolektif aksiyon güçleri daha üstün olan geri bir barbar toptum, kolayca zafer kazanmıştır." (Tarih Devrim Sosyalizm, s. 78) Böylece bu uzun alıntıyla, hem Dr. H. Kıvılcımlı tarafından geliştirilen üretici güçler teorisinin özlü bir anlatımını görmüş, hem de, nükleer (çekirdekçil) bir tarih biliminin, neden barbarlarla medeniyetlerin diyalektiği olduğu sorusuna da belli bir açıklık getirmiş oluyoruz. Hemen görülmektedir ki, yalnızca modern toplumun değil, tüm toplumların çelişkili gidişini açıklayabilme, yani bir genel devrim teorisi geliştirebilme gereği, üretici güçler kavramında bir gelişmeyi şart koşmakta, temel kavramdaki bu gelişme de, hem bir nükleer tarih biliminin kurulmasını gerekli kılmakta, hem de nükleer bir tarih bilimiyle mümkün olmaktadır. Olmuştur. Böylece, Dr. Hikmet Kıvılcımlı, bir yandan nükleer Tarih biliminin kurucusudur, Diğer yandan Marksist-Leninist öğretinin, esası olan Tarihsel Maddeciliğin en temel kavramlarında, onları daha derin, daha dakik ve daha kapsamlı yaparak, belli bir ilerleme, belli bir sıçrama sağlamaktadır. Ve bu ilerleme, Bilimsel Sosyalizmin 130 yıllık tarihinde bugün karşılaştığı bunalımı aşabilmesini, ve bu bunalımdan kaynaklanan ideolojik sapıtmalara karşı teorik zaferler kazanabilmesini mümkün kılmaktadır. Ve Bugünkü teorik bunalımın aşılabilmesi, Tarihsel maddeciliğin en temel kavramlarında -Kıvılcımlı tarafından başarılmış olan- bir devrimi gerekli kılmaktadır. Yazının basında, Bilimsel Sosyalizmin de, çelişkili karmaşık bir evrim içinde olduğundan söz etmiştik. Bu konuyla ilgili olarak bir somut örnek verelim. Bugün, Türkçe'de Diyalektik ve Tarihi maddeciliği anlatan onlarca kitap var. Her okuyucu, bu kitaplarda anlatılan devrim ve üretici güçler teorisiyle, Dr. Hikmet Kıvılcımlı'dan yukarıda aktardığımız bölümleri şöyle bir karşılaştırabilir. O zaman hayretle şunu görecektir. Ortada iki 80

ayrı teori ve kavramlar silsilesi vardır, örneğin o kitaplarda, Tarihsel Devrim kavramına rastlanılamaz. Devrim deyince şu son bir kaç yüz yılda gerçekleşmiş burjuva ve proleter devrimleri anlaşılmaktadır. Sanki, sınıflı toplum, Antika Tarih'teki devrimler hiç olmamıştır, hiç yoktur, "insanlığın sınıflı topluma geçtiği altı bin yıldır devrimler nasıl olmuştur?" türünden bir soruya bile rastlamak mümkün değildir, Tabi, buna bağlı olarak, çok başka bir üretici güçler teorisi vardır. Yalnızca iki üretici güç sayılır: İnsan ve Teknik. Bunların bile içeriği başkadır. Sırf böyle bir gözlem bile, böyle olguların varlığı bile, şu soruyu akla getirir: Bu kitaplardaki öğreti, Marks-Engels tarafından formüle edilmiş olan Tarihi Maddecilik öğretisi midir? Bu kitapları yazmış olan yüzlerce yazar, Marks-Engels'den beri teoride hiç bir gelişme sağlayamamış mıdır? Bu soruların cevabı araştırıldığında, daha da ilginç bir sonuçla karşılaşılır. Marksist öğretinin temellerini anlatan bu onlarca kitapta, Teori; Marks-Engels'de olduğundan daha gerilere gitmiştir. Bu kitaplarda anlatılan teori, Marks-Engels'inkinin bayağılaştırılmış ve yüzeyselleştirilmiş, geriletilmiş bir biçimidir. Bu gerçek, soruna dikkatle yaklaşan en kör göze bile batar. O zaman kendiliğinden şu sonuç ortaya çıkar. Resmi Marksizm, özellikle temel kavramlarda, kurucularına göre bir gerileme içindedir. Ama bu gerilemenin altında, Dr. Hikmet Kıvılcımlı tarafından, Marksizm'e büyük bir sıçrayış sağlanmıştır. Yakından bakınca, gerilemeyi de sıçramayı da yaratanın aynı nedenler olduğu görülür. Açıklanamayan olaylar, bir yanda teoride bir sıçrama, bir ileriye atılış sonucunu verirken, diğer yanda bu sıçrama sağlanamayınca, ya kavramlar bayağılaştırılarak sorun çözülmeye çalışılır, ya da açıklanamayan sorunlar görmezden gelinir. Daha doğrusu, açıklanamayan sorunları görmezden gelebilmek için, kavramları bayağılaştırmak şart olur. Konumuz, Tarihin Maddeci kavranışının temel kavramları olduğuna göre, Kıvılcımlı'nın geliştirdiği biçimi ile kavramların, Marks-Engels'inkine daha yakın olduğu, yani Marks-Engels'in, daha sonraki Marksistlerden daha önde olduğunu, kısa bir örnekle görelim: Marks-Engels, Tarihin maddeci kavranışını, başlıca su eserlerinde ele almışlardır: 1848 devriminin arifesinde yazıp, farelerin kemirici eleştirisine bıraktıkları "Alman İdeolojisi" ve yine o dönemlerde yazılmış bazı mektuplar ve "Komünist Partisi Manifestosu". Daha sonra Marks, 1859'da, "Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı"nın "önsöz"ündeki, iki üç sayfalık bölümde, tarihin maddeci kavranışını veciz bir şekilde özetler. Ve son olarak, yaşlı Engels'in 1890'larda, öğretilerinin bayağılaştırmasına karsı tepkileri ve açıklamaları içeren mektupları.

81

Bu sayılanlar, öğretinin açıklandığı metinlerdir. Bir de bu öğretinin uygulandığı eserler vardır. Marks'ın "Fransa'da Sınıf Mücadeleleri" ve "Bonapart'ın 18 Brumere'i", Engels'in "Almanya'da Devrim, Karşı Devrim", "Ailenin, Devletin, özel Mülkiyetin Kökeni" gibi... Şu halde, Marks-Engels'te, Tarihin maddeci kavranışının nasıl koyulduğu iki bakımdan ele alınabilir. Birinci Bakım: Marks-Engels'in Tarihin maddeci teorisinin nasıl açıkladıklarıdır. İkinci Bakım: Marks-Engels'in Tarihin maddeci teorisini nasıl uyguladıklarıdır. Şunu hemen not edelim ki, hiç bir açıklama, uygulamanın tüm zenginliğini kavrayamaz. MarksEngels'in tarihin maddeci kavranışını uygulamaları da, açıklamalarından, çok daha derin, kapsamlı ve karmaşıktır. Bugün, resmen öğretilen maddeci tarih teorisi, Marks-Engels'in açıkladığı teoriden bile daha geridir. Bir örnek: Resmi tarihsel maddecilik kitaplarının hiç birinde, "Kolektif Aksiyon" diye bir üretici güç açıklaması görülemez. Ama Marks-Engels, Tarihin maddeci kavranışını ilk kez formüle ettikleri Alman İdeolojisi'nde şöyle yazıyorlar: "... Bir üretim yordamı, yahut belli bir sanayi seviyesi : kolektif aksiyon tarzı, veya belli bir sosyal seviye ile ortak bulunur. Kolektif Aksiyon tarzının kendisi de bir 'üretici Güçtür." (T.D.S., s. 63) Başka bir örnek: Engels'in, Marksizm'in bayağılaştırmasına karşı ölümünden bir süre önce, H. Starkenburg'a yazdığı 25. Ocak. 1894 tarihli mektupta, yapılan açıklamalar, yukarıda, Dr. H. Kıvılcımlı'dan yapılan uzun aktarmalarda dile getirilen, Maddeci tarih kavrayışıyla büyük bir benzerlik içindedir. Engels, mektubunda şunları yazıyor: "Tarihin belirlendirici temeli olarak baktığımız ekonomik ilişkiler deyince bu ad altında şunu anlıyoruz: Belirli bir TOPLUM İNSANLARININ geçimlerini üretmelerini ve (iş bölümü bulunduğu ölçüde) ürünlerini aralarında değiştirmelerini anlıyoruz. Demek bütün üretim ve ulaşım TEKNİĞİ bunun içindedir. Kavrayışımıza göre, bu teknik, aynı zamanda ürünlerin değişim yordamı gibi, ürün üleşimini de, ve dolayısıyla, kandaş toplum sona erdikten sonra, sınıflara bölünüşü de, dolayısıyla, Devleti, Siyaseti, Hukuk vs.'y i de belirlendirir. Ekonomik ilişkiler sırasına, ayrıca, o münasebetlerin üzerinde geçtikleri COĞRAFYA temeli de girer, ve çok kez GELENEKLE veya atalet hassasıyla alıkonularak daha önceki gelişim konaklarından beriye gerçekten aktarılmış KALINTILAR da, ve tabii gene bir sosyal biçimi dışardan çevreleyen ortam da girer." (Altını biz çizdik.) 82

Bu iki örnekten de görüleceği gibi, tarihin maddeci kavranışında Marks-Engels'in açıklamalarına göre, bugünkü resmi öğreti, bir gerileme teşkil eder. Ve böyle bir gerileme ile de oportünizme karsı başarılı bir ideolojik mücadele verilemeyeceği gibi, sığ açıklamalar, toplumu değiştirme olanağını güçleştirmektedir. Bugünkü, resmi teori, tarihin maddeci kavranışını açıklarken, Marks-Engels'in açıklamalarından daha geridir, ama buna karşılık. Kıvılcımlı'nın açıklaması, yalnızca Marks-Engels'in açıklamalarından değil, uygulamalarından kaynaklanmaktadır. Yani aynı zamanda, MarksEngels'in Tarihi maddeciliği uygulamalarının analizine dayanmaktadır. Diğer bir deyişle, MarksEngels'in yarım bıraktıkları bir işi, tüm toplumların hareketini yöneten yasaları, Antika toplumların hareket yasalarını bulma işini de tamamlamaktadır. Özetlersek, Bilimsel Sosyalizm oldukça karmaşık bir evrim içindedir. Bir yandan, görünüşte, bayağılaştırılmıştır, yüzeyselleştirilmiştir, ve milyonlarca işçi, devrimci onu bu biçimiyle öğrenmiştir, öğrenmektedir. Diğer yandan doruklarından birine ulaşmıştır. Bu çelişkili gidişin sonucu olarak, bugün bilimsel sosyalist öğretiyi doğru bir şekilde öğrenebilmek için, ve dolayısıyla H. Kıvılcımlı'yı kavrayabilmek için, sosyalizmi öz kaynaklarından, yani Marks-Engels-Lenin'den etüd etmek gerekiyor, öte yandan, Marks-EngelsLenin'i doğru olarak kavrayabilmek için, Kıvılcımlı'yı etüd etmek gerekiyor. Kıvılcımlı'nın Marksist-Leninist teoride yaptığı devrim, yalnızca üretim Güçleri ve Devrim öğretisi alanında değildir. Bunlara bağlı olarak tüm kavramlarda belli bir gelişme sağlanmıştır. Ancak, burada, yapılan devrimin çapı hakkında bir fikir verebilmek için en temel kavramları ele almakla yetindik. Bu temel kavramlardaki devrime bağlı olarak, bu kavramlar üzerinde yükselen kavramlar piramidi baştan aşağı değişmiştir, örneğin, İlkel, Köleci, Feodal aşamaları artık çok mekanik, toplumun gelişimini çok çarpık yansıtan bir şemadır. Bir kızılderiliye, Amerika'nın Kolomb tarafından keşfedildiği söylenirse o gülecektir. Çünkü, Kolomb'dan önce de Amerika'da Kızılderililer yaşıyordu. Görüleceği gibi Amerika'nın keşfi, Avrupa merkezli bir tarih ve coğrafya kavrayışının ürünüdür. Benzer şekilde, İlkel, Köleci, Feodal sıralaması da Avrupa merkezli bir kavrayışın ürünüdür. İşte, Dr. Hikmet Kıvılcımlı, Tarih Tezi ile, Avrupa merkezli bu kavramlar silsilesinin işini de bitirir. Bu bakımdan onun yaptığı keşif, Kopernik'in astronomide yaptığı keşfe benzetilebilir. Kopernik'e kadar, Dünya, evrenin merkezi olarak kabul ediliyordu. Kopernik yeryüzünün yerine güneşi koydu. Bu evren kavrayışında başlı basına bir devrimdi. Ama bugün resmi Marksizm Tarihe, Kopernik öncesi Astronomicilerin evrene baktığı gözle bakmaktadır.

83

Bu, Kıvılcımlı'nın keşfinin sonuçlarının nerelere kadar uzandığı hakkında yalnızca bir örnektir. Yoksa bu keşfin sonuçları, Sınıf kavramına, taktik ve örgüt sorunlarına kadar yansımaktadır. Ama teorinin temelinde yapılan devrim kavranamazsa, sonuçları kavramak olanaksızlaşmaktadır, örneğin, Hikmet Kıvılcımlı'ya, "Cuntacı" denmesine sebep olan, "Jön Türk Geleneği" ya da "Vurucu Güç" kavramları, üretici Güçler kavramının kapsamında yapılan değişiklik kavranmadıkça anlaşılamaz. Bu kavramlara karsı çıkanlar her şeyden önce, örneğin Tarihsel Devrim denen olayın mekanizmasını açıklayan başka bir devrim teorisi geliştirmek zorundadırlar Bunu yapmadan, orada açıklama bekleyen olaylar yığının üzerinden atlanarak, Kıvılcımlı'yı "Cuntacılık" vs. ile itham etmek, realpolitikerlikten başka bir şey değildir. Olamaz da. Şimdi su soruya cevap arayalım: Hangi somut tarihsel zaruretler ve olanaklar, teorideki bu devrimi mümkün ve gerekli kılmıştır. Çünkü, pratik sosyal ihtiyaçlar, bilimlerin ilerlemesine yüz üniversitenin yapamadığı itilimi sağlarlar. Üretici güçler ve devrim teorisi, Antika Tarih boyunca toplumların hareketinin yasalarını bulup açıklama sorununa bağlı olarak, bir gelişim gösterdiğine göre, şu soru ortaya çıkar: Antika tarih ile bugünkü toplumları açıklama zarureti arasında ne gibi bir ilişki vardır? Antika Tarihi açıklama zarureti nereden icap etmiştir? Bu soruya verilecek cevaplar, Bilimsel Sosyalizmdeki ilerlemenin nasıl gerçekleştiğini açıklayabilir. Açın bir dünya haritasını ve bakın. Eski dünya karalar topluluğunda, eski medeniyetlere beşik olmuş ülkelerin tümünün bugün geri ülkeler olduğu, buna karşılık, medeniyete ancak çok daha sonraları girebilmiş ülkelerin, yani batı Avrupa ve Japonya'nın kapitalist medeniyete geçebildiği, dolayısıyla ileri oldukları görülür. Bu olgu, en görmek istemeyen kör göze bile, Kapitalizme geçemeyiş, dolayısıyla geri kalış ile Antika medeniyetlere beşik olma arasında bir bağıntının varlığını, adeta batırır. Çin, Hint, İran, Anadolu, Magrip'e kadar Arap ve Akdeniz ülkeleri. Sümer den Osmanlılar'a kadar tüm antika medeniyetler buralarda varoldu. Ve bu ülkelerde bir türlü kapitalizme geçilemedi. ileri ülkeler olunamadı. Aksine, kapitalizme, emperyalizme, sömürge, yarı sömürge veya sonraları yeni sömürge olundu. O halde, bu ülkelerdeki geriliğin nedenlerini açıklayabilmek için, bu ülkelerin sosyal gerçekliğini açıklayabilmek için, o ülkelerin içinden çıktığı Antika Tarihi açıklama zarureti hemen kendini dayatır. Bu zaruretin nasıl ortaya çıktığını H. Kıvılcımlı söyle anlatıyor: "Böyle bir araştırma neden önemli oldu?

84

"Bugünkü Türkiye'yi anlamak İçin, onun, dün içinden çıktığı (daha doğrusu bir türlü içinden çıkamadığı) Osmanlı Tarihine inmek gerekti. Osmanlı Tarihinin maddesine girince, onun İslam medeniyetinde bir "Rönesans" olduğu belirdi. İslam medeniyeti : tıpkı Grek ve Roma Medeniyetleri gibi, Kent'ten (Çileden) çıkmış Antika (kadim) medeniyetlerden biriydi. İlk Sümer öncesinden (Protosümerterden) İslam medeniyetine gelinceye değin sıralanan antika medeniyetlerin hepsi de : hem birbirinin ayni, hem birbirinin gayri olarak birbirlerinden çıkagelirlerken, hep ayni gidişi (proseyi) gösteriyorlar ve bir tek kanuna uyuyorlardı. "Günümüze değin uzanmış bütün poblemlerin : sebep-netice zincirlemesiyle nasıl ta Protosümerlere dek dayanıp çıktığı dupduru anlaşılmadıkça, hiçbir somut (konkret) Tarih olayı gereği gibi aydınlanamıyordu." (Tarih Devrim Sosyalizm, s: 5) Sorun, Türkiye gibi geri ülkelerin sosyal gerçekliğini açıklama zaruretine bağlı olarak çıktığına göre: geri ülkelerin sosyal gerçekliğini açıklama zarureti nasıl ortaya çıkmıştı? Geri ülkelerin sosyal gerçekliğim açıklama zarureti: Geri ülkelerde bir Sosyal Devrim Olanağıyla birlikte ortaya çıkmıştır. Geri ülkelerde bir sosyal devrim olanağı ise: Kapitalizmin emperyalist aşamaya girmesi ve yeryüzünün altıda birinde sosyalizmin kurulmasıyla ortaya çıkmıştır. Lenin, sağlığında, sorunu tam da böyle koyar. A. Sultanzade'nin Raporu üzerine Düşünceleri'ne: "Doğuda bir Sosyal Devrim İmkanına Dair" diye başlar. "Dünyayı Sarsan On Gün"den önce, geri ülkelerde, Doğu'da bir sosyal devrim olanağı yoktu. Ama bu olanak, ortaya çıktığı gün Doğu'yu açıklama zaruretini de beraberinde getiriyordu. Dünya'yı değiştirmek için açıklamak gerek... Bu, daha önce karşılaşılmamış görevi, daha ortaya çıkar çıkmaz, Lenin şöylece, çok genel olarak hemen tespit etmişti: 1919 yılı "Doğu Halkları örgütleri 2. Rusya Genel Kongresi"nde yaptığı konuşmada, Lenin şunları söylüyordu: "(...) Dünya Komünistlerinin bundan önce karşılaşmadıkları bir görevle karsı karşıyayız: Komünizmin genel teori ve pratiğine dayanarak kendimizi Avrupa ülkelerinde mevcut olmayan özgül koşullara uydurmak zorundayız." Daha Lenin'in sağlığında kendini böylesine ortaya koyan bu görevi tamamlamak şerefi daha sonra Dr. H. Kıvılcımlı'ya nasip oldu. Çünkü sorun kendini en açık bir şekilde Türkiye'de koymuştu ve yine bu sorunu teorik olarak çözecek unsurlar Türkiye'de bol bol bulunuyordu. Türkiye, Osmanlı İmparatorluğu'nun mirası üzerine kurulmuştu. Osmanlı İmparatorluğu ise, Sümer'den beri gelen tüm Yakın Doğu medeniyetlerinin mirası üzerine. Bu durumda Antika Tarih'i açıklayacak malzemenin esaslı bir bölümü Türkiye'de bulunabilirdi. Gerçekten de öyledir.

85

Marks'ın ekonomi Politik araştırmaları için İngiltere ve British Museum nasıl uygun şartları yaratıyor idiyse, Kıvılcımlının araştırmaları için İstanbul kütüphaneleri ve Türkiye benzer olanakları sağlıyordu. Kendi mezar kazıcılarını yetiştirmek ve silahlandırmak, burjuvazinin eski huyudur. Emperyalist ülkeler, bir yandan geri ülkeleri maddeten çapul ederlerken, diğer yandan manevi bir çapulu da yürüttüler. Böylece Arkeoloji doğup gelişti. Yeraltında kalmış medeniyetler gün yüzüne çıkarıldılar. Ve tüm insanlık tarihinin az çok tamam olarak genel gidişini veren bilgileri yığdılar. Klasifikasyon için gerekli birikimi yaptılar. Geri kalan, bu dağlar gibi yığılı malzemeyi işleyip, klasifike etmekti. Yalnız bunu yapabilmek için önce Marksist-Leninist olmak gerekiyordu. Çünkü, pek çok burjuva bilim adamı da aynı malzemeyi işlemiş ama çok başka sonuçlara ulaşmıştır. İşte, Türkiye burjuvazisi, Dr. Hikmet Kıvılcımlı'yi, sırf Diyalektik ve Tarihi Maddeciliğe inandığı için 22 yıl hapislerde tutarak. Kıvılcımlıyı adeta Antika Tarihe ilişkin olarak yığılmış bilgileri klasifike etmeye zorladı. Ama öte yandan da, bir bakıma, bu muazzam bilgiyi klasifike etmek için gerekli zamanı vermiş oldu. İstese de istemese de kendi mezar kazıcısını silahlandırdı. Sanırız okuyucuya, Bilimsel Sosyalist Teorinin geçirdiği karmaşık evrim sürecinin ve bu süreç içinde Dr. H. Kıvılcımlı'nm yerinin ne olduğu hakkında genel bir fikir verdik. Bu yazıda yapılmaya çalışılan henüz küçük bir başlangıçtır. Daha yapılacak çok iş var. Ama o işlerin yapılabilmesi için de küçük ve eksik de olsa bir başlangıç yapılması gerekliydi. Bugün, Kıvılcımlı'nın geliştirdiği teorik silahlar henüz Proletaryanın savaşında kullanılmıyor. Ya da şöyle diyelim, Türkiye'deki onlarca sosyalist eğilimden biri tarafından, Vatan Partisi tarafından kullanılmaya çalışılıyor. Uluslararası proletarya hareketi ise böyle bir silahın varlığından bile habersiz. Ama bu silahtan yoksunluğun olumsuz etkileri her gün görülüyor. Evrokomünizmlere, Maoizmlere öldürücü teorik darbeler indirilemiyorsa, bunda Kıvılcımlı'nın geliştirdiği teorik mirasın bilinmemesi önemli bir rol oynamaktadır. Türkiye tarihindeki en ağır bunalımından geçiyor. Türkiye Proletaryasının, Kıvılcımlı'nın şahsında kazandığı teorik zaferler, yarın pratikte kazanacağı zaferlerin müjdecisidir. Demir Küçükaydın (Bu yazı Kıvılcım dergisinin Eylül - Ekim 1978 tarihli ikinci sayısında, 52 – 65 sayfalar arasında H. Yılmaz imzasıyla yayınlandı. 17 Ocak 2001'de digitalize edildi) 86

Kıvılcımlı’nın Anlayamadıkları Bundan bir buçuk yıl kadar önce, Türkiye'de Vatan Partisi'nde ilginç gelişmeler görülmeye başladı. Bir kısım unsurlar, yeni bir Enternasyonal örgütlenmesi; Dimitrof'un faşizm tahlillerinin ve faşizme karşı mücadele stratejisi ve taktiklerinin yanlış olduğu gibi, esasında birbirine son derece bağlı olan konuları, VP paralelinde yayın yapan Sosyalist'te ortaya attılar. Bu sorunları ortaya koyunca da ister istemez Devrimci Marksizm'le karşılaştılar. Uzunca bir iç mücadeleden sonra, sorunu ortaya atanlar Devrimci Marksizm’i benimsediler. Bazı unsurların bu yönde evrimleşmesi bir bölünmeyle, daha doğrusu VP'nin fiilen faaliyetine son vermesiyle sonuçlandı. Bu gelişmeye bağlı olarak Sosyalist' in yayını da son buldu. Bu nedenle de sonraki gelişmeleri izleme olanağımız olmadı. Devrimci Marksizm’i benimseyen unsurların, yeni konumlarından VP'nin görüşlerinin kaynağı olan Hikmet Kıvılcımlı'yı nasıl eleştirdiklerini bilmiyoruz. Böyle bir eleştiriyi en kısa zamanda yapmalarını dileriz. Bu eleştiri aynı zamanda onların bir özeleştirisi de olacaktır. Eğer arzu ederlerse böyle bir çalışmaya sayfalarımızda memnuniyetle yer veririz. Burada hemen şunu belirtelim ki, Kıvılcımlı gibi önemli bir teorisyeni eleştirmek, VP taraftarı kimi unsurlarını böyle bir evrimi söz konusu olmasaydı bile, Devrimci Marksistlerin en acil görevlerinden biridir. Devrimci Marksizm propagandası yapan kini yayın organlarının VP'deki gelişmeler olana dek ve olduktan sonra Kıvılcımlı'yı eleştirme görevini yapmamış olmaları, henüz, bir hareketin değerini onun taraftarlarının sayısıyla ölçme, dolayısıyla olayların kuyruğundan gitme eğilimlerinden kendilerini yeterince kurtaramadıklarını gösterir. Devrimci Marksizm bugün Türkiye' de güçsüzdür. Tabii nicel olarak. Ve bir hareketin değerini onun taraftarlarının sayısıyla ölçme yargısından kurtulamamış devrimci hareketler, sırf bu nedenle Devrimci Marksizm’le teorik bir hesaplaşmaya girmiyorlar. Devrimci Marksizm’in platformunu benimsemiş yayınlar bu durumdan, kaale alınmamaktan şikayetçiydi. Ama kendileri aynı kriterlerle Türkiye devrimci hareketinin yetiştirdiği en büyük teorisyene yaklaştıkları için, hiç de şikayetçi olmaya hakları yoktur. Denebilir ki, Sosyalist gazetesi bu konuda Devrimci Marksizm’in platformunu benimseyenlerden çok daha başarılı bir sınav vermiştir. Devrimci Marksizm’in gücünü hiç önemsemeden sırf teorik değerinden dolayı ona eleştiriler yöneltmişlerdir. Ve eleştirirken de Devrimci Marksizm’i kabul. etme noktasına varmışlardır. Ancak, eski görüşlerinde ısrar eden doktorcular için aynı şey söylenemez. Bildiğimiz kadarıyla doktorcular da eleştirilmemekten yakınırlardı. Ama şimdi, onların, Devrimci Marksistlerin eleştirileri karşısında hiç ses çıkarmadıklarını görüyoruz. Yoksa verecek cevap mı bulamıyorlar?

87

Biz bu yazı çerçevesinde Devrimci Marksizm açısından Dr. Hikmet Kıvılcımlı'nın kimi temel yanılgılarını eleştirerek gecikmiş bir görevi taslak halinde de olsa yerine getirmeye çalışacağız. Bakalım doktorcular bu eleştiriye ne cevap verecekler? Eğer yayınlama olanakları yoksa onların cevaplarına da sayfalarımızda yer verebileceğimizi burada belirtelim. Doktor Hikmet Kıvılcımlı, çağımıza ilişkin bütün teorik ve politik sorunlarda ileride görüleceği üzere Stalinci bir çizgide yer almıştır. Ancak, Dr. Hikmet Kıvılcımlı, Stalinistler arasında dünyada bir benzeri bulunmayan bir istisnadır. Kıvılcımlı Marksizm'in eleştirel ruhuna olabildiğince sadık kalmaya çalışmıştır. Kıvılcımlı'nın bu anlayışla yaptığı tarihsel araştırmalar, kanımızca Marksizm Leninizm’in teorik hazinesine bir katkıdır. Devrimci Marksizm, Kıvılcımlı'nın bu olumlu yanının tek meşru mirasçısıdır. Denebilir ki, Kıvılcımlı' da devrimci ve eleştirel öz, Stalinist bir kabuk içindedir. Öz er veya geç o kabuğu çatlatacaktır. Ne yazık ki bu çatlatmayı, kendini boğan kabuktan kurtulmayı Kıvılcımlı’nın bizzat kendisi başaramadı. Ömrü yetmedi, biyolojik hayatın yasaları hükümlerini insanların teorik evrimlerine görev vermiyor. Kıvılcımlı'nın ölümü nedeniyle başaramadığı bu işi, Kıvılcımlı'nın kimi VP’li taraftarları başarabildi. Hegel'in idealist kabuğunu kırıp, diyalektik özünü alan Marks-Engels nasıl Hegel'in tek güçlü mirasçısı olmuşsa; Kıvılcımlı'nın Stalinist kabuğunu kırıp, devrimci eleştirel yanını koruyup geliştirmeye çalışan Devrimci Marksistler de O'nun tek güçlü mirasçısı olacaklardır. Bu yazıda özellikle Stalinci kabuk eleştiri konusu olacaktır. *** Bütün büyük devrimciler gelecekteki devrimlere önceki devrimlerin sonuçları ışığında bakarlar. Ama her yeni devrimin ortaya daha önce öngörülemeyen yeni birtakım öğeler koyduğu için gelecek devrime ilişkin öngörüler daima belli bir yanılma payı taşırlar. Bu yanılgıları abartmak gereksizdir. Gerçek devrimci odur ki, yaşadığı devrim süreci içinde yeni olanı ve yanılgısını görüp konumunu düzeltir, skolastik klişelere bağlı kalmaz. Hayatın yeşil yolundan yürür, soluk renkli teoriye körü körüne bağlanmaz. Marks-Engels 1848'e 1789'un ışığından bakıyordular. Daha sonra bunun ne gibi yanılgılara yol açtığını bizzat Marks-Engels göstermişlerdir. Lenin Rus devrimine 1848 Alman devriminin ışığında bakıyordu. Bu tarihsel ışığın yol açtığı yanılgıyı bizzat Lenin daha 1917 başlarında görmüş, Nisan Tezleri ile konumunu değiştirmiştir. Kıvılcımlı da Türkiye devrimine hep Ekim devriminin ışığından baktı; en azından bakmaya çalıştı. Buraya kadar Marks-Engels ve Lenin'e benzer. Ancak bundan sonra ayrılık başlar. Marks-Engels 1789'un, Lenin 1848' in ışığını o devrimlerin deneylerinin doğru bir değerlendirmesinden alıyorlardı. Işık, herhangi bir kırınıma uğramadan, yanılsamalara yol açmadan doğrudan doğru ya önlerindeki devrimi aydınlatıyordu.

88

Kıvılcımlı' da ise, Ekim devriminin ışığı Stalin'in prizmasında kırılmıştır. Yani Kıvılcımlı Ekim devrimini, bütün Stalinistler gibi, doğru değerlendirememiştir. Anlamadığı neydi? Marks-Engels sosyalist devrimi, üretici güçlerin en çok geliştiği, kapitalist üretim ilişkileriyle en çok çeliştiği Batı Avrupa gibi gelişmiş ülkelerde bekliyorlardı. 1917 ye kadar Rus devrimcileri de aynı düşüncedeydi. Rus Marksistleri, Rusya'nın önündeki devrimin demokratik bir devrim olduğunu kabullenmişlerdi. Rusya da Batı Avrupa'dan bağımsız bir sosyalist devrimi hayal bile etmiyorlardı. Bu Lenin'in 1917 ye kadar yazdığı bütün eserlerinde görülür. Ama Lenin gerçek bir Enternasyonalist olduğundan, Rus devrimini bir dünya devrimi kavrayışı içinde değerlendiriyordu. Rusya'da bir demokratik devrim, Avrupa gericiliğinin kalesi olan çarlığı yıkacaktı, bu yıkılış Batı Avrupa'da bir sosyalist devrimi başlatabilirdi. Bu durumda bile, Batı'daki proletaryanın zaferi mümkün olmadığı taktirde, bırakalım sosyalist devrimi bir yana, demokratik devrimin kazanımlarının bile pek korunamayacağını öngörüyordu. Bu çok açıktır. Örneğin 1905 devriminin sonlarına doğru yazdığı bir notunda (Türkçe’ye "1905 Devrimi Üzerine Yazılar"diye çevrilen derlemenin en sonunda yer alan yazıda) Lenin bu görüşü açıkça belirtir. Dedik ki, Rus Marksistlerinin hepsi Rusya'daki devrimin demokratik karakterinde anlaşmıştı. Ama bu önermeden farklı sonuçlar çıkarıyorlardı. Menşevikler devrimin burjuva karakterini kabul ediyorlar, burjuvazinin korkaklığını da kabul ediyorlar, bu nedenle de, proletaryanın öne çıkması halinde burjuvazinin iyice korkacağından korkarak, proletaryaya burjuvaziyi ürkütmeme, destekleme görevini veriyorlardı. Lenin ve Bolşevikler ise, aynı önemelerden hareketle bambaşka bir sonuca ulaşıyorlardı. Evet, burjuvazi korkaktır, o halde bu görevi köylülükle ittifak yapan proletarya yapacaktır. Bu durumda ortaya çıkan iktidar İşçilerin Köylülerin Demokratik Diktatörlüğü olacaktır. İşçilerin ve Köylülerin Demokratik Diktatörlüğünün görevleri demokratik görevleri tamamlamak ve bir kurucu meclisi toplamaktır. Bunlar Rusya'da kapitalizmin Prusya yolundan değil Amerikan yolundan gelişmesini sağlayacak ve proletaryanın sosyalist devrim mücadelesine çok daha elverişli bir konumda başlamasına yol açacaktır. Bu ne demektir? Demokratik Diktatörlük ve Kurucu Meclis’ten sonra Rusya'da bir Demokratik Cumhuriyet kurulacak demektir. Yani Lenin için, Sosyalist Devrim (Proletarya Diktatörlüğü) diye bir şey söz konusu değildir bu aşamada. (Türkiye de en az anlaşılan yan budur.) Bu sorunlarda Lenin'in bir öğrencisi olan Troçki, Rus Marksistleri içinde tek olarak, uslamlamada ileriye doğru bir adım daha. atar. Der ki: Köylülükle birlikte iktidara gelen proletarya, devrimin mantığı içinde kendini sınırlamayacak, demokratik görevleri yapabilmek için proletarya diktatörlüğünü kurmak zorunda kalacaktır.

89

Yani, geri bir ülkede, Rusya'da proletaryanın iktidara geleceğini söyler. Bu o zamana kadar Marksistlerin arasında duyulmuş görülmüş bir şey değildir. Troçki'nin bu akil yürütmesinden çıkardığı sonuç şudur: İşçilerin Köylülerin Demokratik Diktatörlüğü pratikte köylülük desteğinde bir proletarya diktatörlüğü olacaktır. (Burada şunu tekrar not edelim. Türkiye'deki binlerce devrimci bu ayrımın bilincinde değildir. Lenin'in işçilerin köylülerin demokratik diktatörlüğü formülünden anladıkları, köylülük desteğinde proletarya diktatörlüğüdür. İkisi çok başka şeylerdir. Bu nedenle, ne Rus Devrimi’ni, ne sonraki devrimleri, ne İki Taktik’i,ne Nisan Tezleri'ni, ne Troçki'yi anlayamıyorlar. Bu yanılgıya yol açan nedenlerden biri Lenin'in fikir değiştirebileceğini akıllarının almamasıdır. İşin ilginç yanı da şudur ki, Türkiyeli devrimcilere egemen olan bu yanılgının kaynağında Kıvılcımlı'nın bulunmasıdır. 1960’ların sonunda Kıvılcımlı'nın devrimciler üzerinde muazzam bir teorik etkisi vardı. Bu anlayış o zamanlardan yer etmiştir.) 1917'deki devrim, tam da Troçki'nin öngördüğü gibi oldu. Proletarya demokratik devrim görevlerini başarabilmek için, köylülüğün desteğinde proletarya diktatörlüğünü kurdu. Lenin bu perspektife Uzaktan Mektuplar ve Nisan Tezleri ile vardı. Eski görüşü savunanlara karşı Partide sıkı bir mücadele verdi. Demek ki, 1917 de gerçekleşen İki Taktik'te öngörülen değildir. Bu fark Lenin'in şu klasik şemasından da çıkarılabilir. İki Taktik'te Lenin devrimde güçlerin yer alışını şöyle özetler: İŞÇİ SINIFI BÜTÜN KÖYLÜLÜKLE DEMOKRATİK DEVRİMİ, yoksul köylülükle Sosyalist devrimi yapacaktır. Yine Lenin, 1917’den sonra şöyle der: Biz Ekim’de iktidarı BÜTÜN KÖYLÜLÜKLE aldık. Ekim’de ne olmuştur? Proletarya Diktatörlüğü kurulmuştur. Demek BÜTÜN KÖYLÜLÜKLE SOSYALİST DEVRİM yapılmıştır. Bu karşılaştırma bile, işlerin İki Taktik’ten başka türlü gerçekleştiğini bizzat Lenin’in ağzından gösterir. Bu durumda olan nedir? Sonuçlar ve Olasılıklar’da Troçki’nin ön gördüğü: Köylülük desteğinde proletarya diktatörlüğü... İşte Kıvılcımlı’nın hiç anlamadığı budur. Kıvılcımlı hep, İki Taktik’te ön görülenin Ekim’de gerçekleştiği düşüncesindedir. Bu kavrayış bütün yazılarında açıkça görülür. Örneğin Devrim Nedir? Adlı kitabında, Rus evrimini inceleyerek devrimin ne olduğunu anlatmaya çalışır. Ama alıntılara dikkat edilirse görülür ki, bizzat Ekim Devrimi’nden değil, Lenin’in 1905’deki yazılarından çıkarmaya çalışmaktadır devrimin ne olduğunu. Bu, kitabın başlıklarında da görülebilir. Örneğin Geçici Devrimci Hükümet diye bir bölüm vardır kitapta. Yani işçilerin ve köylülerin demokratik diktatörlüğünün siyasi biçimi... Ama 1917 de geçici devrimci hükümet diye bir şey olmamıştır. 1917 de DİYARŞİ vardır. Kitapta ise, DİYARŞİ diye bir bölüm yoktur. Keza, Kıvılcımlı'nın Demokratik Diktatörlükten anladığı: Köylülüğün desteğinde proletarya diktatörlüğüdür. Ama Kıvılcımlı bu ayrımın bilincinde olmadığı için, Lenin'inkinden farklı bir anlayışta olduğunu da fark etmemektedir. Kıvılcımlı'nın bu ayrımı ve 1905’lerde Lenin'in ne dediğinin farkında olmadığını şu alıntıda gayet açık görebiliriz: 90

"Sosyailzme geçiş köprüsü olarak proletarya diktatörlüğü, köylünün çoğunlukta olduğu ülkelerde: İşçi. sınıfının ve köylülüğün demokratik diktatörlüğü adını aldı." (Devrim Nedir? s.133) Peki niçin kavrayamamıştır Kıvılcımlı Lenin'in ne dediğini ve Ekimde ne olduğunu? Çünkü Lenin' i Stalin'in gözlüğünden okumuştur. Ama Stalin'e öylesine saygı duymuştur ki Stalin'in gerçekte ne dediğini de anlamamış, onu olduğundan çok daha olumlu yorumlamıştır. Stalin gibi bir adamın yanlış yapabileceğini aklına bile getirmemiştir. Bu durum biraz Alman işçilerinin Gotha Programında onda olmayan şeyleri ona atfetmelerine benzer. Kıvılcımlı’nın bu kavrayışsızlığı Türkiye devrimine ilişkin programına yansır. Devrimin önünde demokratik görevler durmaktadır. “Amerikan yolu mu, Prusya yolu mu?” diye koyar meseleyi. Ama bu Lenin'in 1917 öncesi görüşüyle karıştırılmamalı. Kıvılcımlı'nın Demokratik Diktatörlük'ten köylülük desteğinde proletarya diktatörlüğünü anladığı hatırlanırsa, Proletarya Diktatörlüğü altında Amerikan Yolu gibi bir kavrayışla karşılaşılır. Bu, ne Troçki'nin ne de Lenin'in anlayışıdır. Bu bambaşka bir şeydir. Tabi Amerikan yolu, minyatür ölçülerde hızla aşılacak bir şey olarak da düşünülmektedir, ama bu sonucu değiştirmez. Bu kavrayıştır ki, Türkiye de devrimimizin karakterine ilişkin tartışmaları Arap saçına çevirmiştir. Bu kavrayış, ne Rus Devrimini ne de sonraki devrimleri kavramayı olanaksızlaştırmaktadır. Bu kavrayışa bir isim vermek gerekirse şöyle denebilir: Bu kavrayış, Stalinist aşamalı devrim kavrayışı içinde aşamalı devrimin inkarıdır. Bu kavrayış, Rus Devrimini Stalinist bir kabuk içinde biraz Troçkistçe kavrayıştır. Yalnız Kıvılcımlı'nın bir noktada hakkını verelim. VP programı., Lenin'in işçilerin, köylülerin demokratik diktatörlüğü formülünun cebirsel bir karakter taşıması gibi, cebirsel bir karaktere sahiptir. Kıvılcımlı, demokratik diktatörlükten proletarya diktatörlüğünü anladığından, demokratik taleplerin yanı sıra, Paris Komünü tipinde bir devlet örgütler. Bu anlamda, devrimin somut gidişini bu proleter devletin iktidarını alacak partinin niteliğine bırakır. Kararı, devrim süreci içinde, komün tipi devlette örgütlenmiş işçiler ve köylüler verecektir. Ne Yapmalı da VP programına yapılan eleştiri, Kıvılcımlı'nın kavrayışının yukarıda açıklanan karmaşık niteliğini kavramamıştır. Dolayısıyla Kıvılcımlı'yı söylemediği şeylerle eleştirme durumunda kalmıştır. *** Kıvılcımlı'nın ikinci önemli yanılgısı, tek ülkede Sosyalizm Sorunudur. Kıvılcımlı'da Türkiyeli devrimcilerin hemen hepsinde ve doktorcularda olduğu gibi, proletarya diktatörlüğünü (yani geçiş dönemini) sosyalizmle özdeş gören bir yanlış kavrayış yoktur. Bu yukarıda ki alıntıda bile görülebilir, orada proletarya diktatörlüğü "sosyalizme geçiş köprüsü" olarak "tanımlanır. Yani sosyalizm değil, sosyalizm köprüden sonra... Şimdi Kıvılcımlı'nın nerede yanıldığına geçebiliriz.

91

Batı Avrupa da devrimciler, sosyalizm fikrine üretici güçlerin kapitalist ilişkilerle çeliştiği, üretici güçlerin GELİŞMİŞLİĞİ noktasından vardılar. Dolayısıyla onlar için (örneğin Marks-Engels için) sosyalizm bir kalkınma, gerilikten kurtulma sorunu değil, kalkınmış ileri bir toplumun çelişkilerinin giderilmesi sorunudur. Geri Türkiye'nin Ekim Devrimi ile gözlerini açan ve Rus örneğine bakan devrimcileri ise, sosyalizm fikrine, üretici güçlerin gelişmemişliği, kendi ülkelerindeki geriliği noktasından vardılar. Dolayısıyla sosyalizm onlara kalkınmanın bir yolu olarak göründü. Bu nedenle, MarksEngels'in sosyalizm derken neyi kastettiklerini hiç bir zaman anlamadılar. Geri bir ülke devrimcisi olan Kıvılcımlı' da sosyalizm: sanayileşmiş, üretim araçları kolektif mülkiyete geçirilmiş, işsizliğin ve pahalılığın olmadığı bir toplumdur. Bu kavrayış içinde Geçiş Dönemi de, kolektifleştirmenin ve sanayileşmenin tamamlanmasına kadar olan döneme karşılık düşer, MarksEngels’deki anlamını yitirir. Evet, sosyalizm bunları da içerir ama, sadece bunlar değildir. Bu bakış açısı, tek ülkede sosyalizm tartışmasının özünü Kıvılcımlı'nın kavramasını olanaksızlaştırdı. Kıvılcımlı, Troçki'nin "Tek Ülkede sosyalizm olmaz" demesini, tek ülkede proletarya diktatörlüğü altında kalkınma olmaz anlamında aldı. Dolayısıyla Troçki'ye (Tabii onun herhangi bir kitabını da okumadan) Troçki'nin savunmadığı bir görüşten dolayı düşman kesildi. Çünkü bu anlamda kavranırsa, geri ülke devrimcisi Kıvılcımlı için Troçki, umutsuzluk, kadercilik demektir. Kendi devrimimizi yapmak için, dünya devriminin olmasını mı bekleyeceğiz? Bu insanlara, kadercilik, umutsuzluk teslimiyet vaaz etmek olur. Bu anlamda, Kıvılcımlı'nın tepkisi, devrimci ve doğrudur. Ama Troçki hiç bir zaman bu kendisine atfedilen görüşü savunmamıştır ki... Aksine, proletarya diktatörlüğü altında Rusya da çok hızlı bir kalkınma olabileceğini savunan ve somut yollar öneren Troçki'dir. Troçki, o kalkınmayla gelişecek geçiş toplumuna sosyalizm denmesine karşıdır. Çünkü, bu ülkedeki mücadeleyi dünya devrimine tabi kılma değil, dünya devrimini tek ülkede sosyalizm amacına tabi kılma sonucuna yol açmaktır. Bu ise, programatik bir ayrılıktır. Bilimsel Sosyalizm kurucularının formüle ettiği sosyalizm amacından vazgeçmektir, tek ülkede sosyalizmi kurmaya kalkmak. Kıvılcımlı'nın tek ülkede sosyalizm ütopyasını savunması, sorunu kavrayamaması, Türkiye'nin tarihsel geriliğinden kaynaklanır. Yoksa Sovyetler Birliği'nde olduğu gibi, bürokrasinin çıkarlarını savunma kaygısından değil. Bir tarihsel sınırlılık söz konusudur. Nasıl ekonomi politik tarihinde, köle emeğine dayanan bir toplumda, bir düşünürün bir malın değerinin içerdiği emekten kaynaklandığını kavrayamaması ile gericileşen burjuvazinin çıkarlarını korumak için emek değer teorisini reddetmek aynı kefeye koyulamazsa öyle. Kıvılcımlı için de, kavrayışsızlık tarihsel gerilikten kaynaklanır. Kıvılcımlı'nın kavrayışı, dünya da Marksizm’in ulaştığı noktadan bakıldığında bir gerilemedir, gerici bir ütopyadır. Türkiye açısından bakıldığında ise, Kıvılcımlı için tek ülkede sosyalizmi savunmak, burjuvazi karşısında, Türkiye'nin yalnız proletarya egemenliği altında kalkınabileceğini, bir sosyalist devrimi savunmaktır. Ve bu nedenle aynı zamanda, ütopik sosyalistlerinki gibi, ilerici bir ütopya karakteri taşır. 92

Eşitsiz gelişmenin sonucudur bu. Batı Avrupa proletaryasının 1848'lerde aştığı ütopizm konağının gelişme aşamalarını, başka bir düzeyde yeniden yaşayan bizim gibi geri ülke proletaryasının 100 yıl sonra tek ülkede sosyalizm biçimi altında yaşamasıdır. Kıvılcımlı'nın, bu hem ileri hem geri diyalektik niteliğini kavramamak, onu ya hepten inkar etmeye ya da her şey görmeye yol açar. *** Kıvılcımlı tek ülkede sosyalizm problemini kavrayamayınca, Bürokrasinin Rusya'daki gelişmesini ve Enternasyonal üzerindeki yakıcı etkisini de kavrayamamıştır. Bu etkilerin TKP'deki yansımalarını, ölümünden az öncekine kadar hep bize has kötülükler olarak değerlendirmiştir. İşçi devletlerindeki ve diğer ülkelerdeki partileri gözünde hep idealize etmiştir. ölümünden az önce bile, son yazdığı mektupta. Bilen ve benzerlerini Brejnev'e şikayet ettiği göz önüne getirilsin... Kıvılcımlı, Komünist hareketin bunalımını göremediği için, faşizmin zaferini de bir türlü tahlil edememiş, faşizmi çözümleyememiştir. Faşizmin zaferini hep, emperyalizmlerin müdahalelerine veya sosyal demokratların ihanetlerine bağlamıştır. Demek ki, çağımıza damgasını vuran üç can alıcı olgu (geri bir ülkedeki proletarya diktatörlüğü, demokratik devrim görevlerinin sosyalist devrime yol açması; bürokratik yozlaşma; faşizm) Kıvılcımlı tarafından anlaşılamamıştır. Bunun sonucu çağdaş olayların hemen tümünün değerlendirilmesinde yanılgıdır. Şunu not edelim ki, Kıvılcımlı, bütün bu yanılgılarına rağmen yine de bu yanıldığı konularda yazarken bile sığ bir teorisyen değildir. Olgulara gözlerini kapamaz. Yanılgılarında bile bir derinlik vardır. O yanılgıları aşmaya yarayacak tohumları içinde taşır. Kıvılcımlı'nın bu yanılgılarıyla, tarih ve toplumumuza ilişkin incelemeleri zorunlu bir birlik oluşturmaz. Pekala o tarih ve toplum çözümlemeleri kabul edilerek bambaşka sonuçlara, Devrimci Marksist sonuçlara da varılabilir. Kıvılcımlı'nın Türkiye'ye ilişkin tarih ve toplum görüşleri yanlış değildir. En azından şimdiye dek kıyısına bile erişilmemiştir. Ama buna karşılık çözümlemelerinden doğru sonuçlar çıkaramamıştır. Çünkü, bu sonuçlar Ekim'in ışığından çıkarılmaktadır. Bu ışık ise çarpık bir ışıktır. Unutmayalım Menşevikler de Bolşevikler de Rusya'nın toplumsal yapısı, temel sınıfları, sınıfların karakteri konusunda aynı değerlendirmelerden hareket ediyorlardı, ama bambaşka sonuçlar çıkarıyorlardı. Her şerrin bir hayrı vardır. Denebilir ki, Kıvılcımlı'nın çağdaş tarihi kavrayamaması, bu konuda SBKP'ye sonsuz güveni, içi biraz da rahat olarak Antika Tarih araştırmalarına yönelmesini mümkün kılmıştır. Ortaya ilginç sonuçlar çıkmıştır. Eğer Kıvılcımlı, Troçki'nin görüşlerini benimseseydi bürokratik yozlaşma ile savaşmaktan Antik Tarihi incelemeye fırsat bulabilir miydi? 13 Aralık 1980, Türkiye 93

Demir Küçükaydın (Bu yazı daha geniş olarak planlanan bir Kıvılcımlı eleştirisinin acil beklentileri karşılamak üzere aceleyle yazılmış ilk ve kısa versiyonudur. Niğde Cezaevi’nde yazılmış, gizlice dışarıya çıkarılmıştır. Yazı Almanya’da çıkan Yol dergisinin Haziran 1981 tarihli 14-15’inci sayısında T. Ateş imzasıyla yayınlanmıştır. Aynı Derginin aynı sayısında, bu yazıya cevap olarak A. H. Düzgün imzalı “Kıvılcımlı Nasıl Eleştirilmemeli” başlıklı bir yazı bulunmaktadır. 11 Ekim 2000 Çarşamba)

94

Tarihin Maddeci Kavranışının Gelişimi İçinde Kıvılcımlı’nın Yeri Bu güne kadar genellikle kişisel ve ahlâki nitelikleri veya belirli politik konjonktürlerdeki tavırlarıyla değerlendirilen Dr.Hikmet Kıvılcımlı'nın tarih arştırmaları ve bunların sosyolojik sonuçları üzerinde pek durulmamıştır. Halbuki Kıvılcımlı'nın uluslararası ölçekte değerlendirilmesi gereken katkıları özellikle bu alanda yoğunlaşmıştır. Bu nedenle, Kıvılcımlı'nın ele aldığı sorunların ve önerdiği çözümlerin gerçek yerini ve önemini kavrayabilmek için, aslında tek gerçek bilimsel/diyalektik bir sosyolojiden başka bir şey olmayan Tarihsel Materyalizmin sisteminin yapılanışına ve bu yapının ögelerinin eşitsiz gelişimine kısaca değinmek gerekiyor. Tarihsel maddeciliğin bir tarihi, ama kavramların tarihi olarak bir tarihi;somut tarihteki geri dönüşlerinden, çarpılmalarından teorinin saf hareketi olarak soyutlanmış bir tarihi bu güne kadar yazılamamıştır.Fakat gerçek.tarihsel hareketini izlemek,Kıvılcımlı'nın bu alandaki yerini ve anlamak için bir ipucu oluşturabilir ve bu öğretiye katkısını anlamayı kolaylaştırabilir. Tarihsel Maddeciliğin kurucuları olan Marks-Engelsin teorik çalışmalarının odağı, Felsefe'den Tarih ve Sosyoloji'ye, oradan da Ekonomi'ye doğru bir değişme eğilimi gösterir. Marks 1845'te Feuerbach üzerine 11.Tezínde "Filozoflar dünyayı çeşitli biçimlerde yorumlamakla yetindiler;oysa,asıl önemli olan dünyayı değiştirmektir." diye yazarken Felsefeyle kopuşuyordu.Dünyayı değiştirmek için ise onu açıklamak; nesnel hareket yasalarını bilmek gerekiyordu.Bu yasalar ise toplum bilimlerinin biricik laboratuarı olan Tarih'ten çıkarılabilirdi.Tarihin incelenmesi ise,kendisi de son duruşmada toplumsal üretici güçlerin gelişme düzeyine göre belirlenen Maddi Üretim İlişkilerinin,kısaca ekonominin tüm toplumsal yapının üzerinde yükseldiği temel olduğunu gösteriyordu.Modern toplumun ekonomi temelini karakterize eden genelleşmiş meta üretimi olduğu ve meta üretimi bütün toplumsal süreçleri kendi girdabına sürüklediğinden; modern toplumu anlayabilmek için genelleşmiş meta üretiminin yasalarını bilmek gerekiyordu. Bu silsile nedeniyledir ki, Marks'ın temel eseri olan Kapital bir ekonomi politik eleştirisidir. Marks'ın yıllarca yaratıcılığını ve enerjisini yutan ekonomi politik araştırmaları modern toplumun üzerinde yükseldiği temeli kavrayabilmek için henüz bir küçük başlangıç olmaktan öte bir anlam taşımıyordu.Öte yandan bu araştırmalar yaşanmış ve yaşanacak tarihin büyük bölümü bakımından toplumsal gerçekliği anlamayı sağlayabilecek bir konu bile değildi.Çünkü insanlık tarihinin büyük bölümünde meta üretimi yoktur veya arızi kalmıştır.Diğer bir değişle MarksEngels'in taslaklaştırdığı Tarihsel Maddecilik teorisi,yüzlerce bilim adamının ve birçok kuşağın çabalarıyla inşa edilmeyi bekleyen bir duvarcı siciminden başka bir şey değildir.Kurucular sadece krokiyi çizebilmişler ve bir kaç taş koyabilmişlerdi.Bizzat Marks'ın yazabildiği Kapital aslında yazmayı planladığı kitabın çok küçük bir bölümüydü.Modern toplumun diğer alanlarına, üstyapılara (sınıflar ,partiler ,ideolojiler ,devlet, sanat, din vs.) henüz girilememişti bile, sadece 95

bazı tarihsel dönemleri yorumlarken sanki geçerayak söylenmiş değerli değinmeler vardı.Diğer yandan koskoca tarih incelenmeyi bekliyordu. Sonra gelen marksist kuşaklar inşa edilmeyi bekleyen Tarihsel Maddecilik yapısını bizzat bu bilimin kendi ihtiyaçlarından hareketle geliştirmediler, kendi sosyal pratiklerinden doğan ihtiyaç ve zorunluluklarla belli alanlarda yoğunlaştılar.Engels, toplumsal ihtiyaçlar bilimlerin gelişmesine yüz üniversiteden daha fazla etkide bulunurlar demişti. Bir toplumsal praksis öğretisi olan Tarihsel Maddecilik te bu kuralın dışında kalmadı. Kuruculardan sonra gelen tarihsel maddeciler kuşağı, Avrupa yani modern toplum gerçekliğini o zamanki politik mücadelenin ihtiyaçlarına göre yeterli sayılabilecek kavramsal araçlara sahip oldukları için ilgi ve enerjilerini, işçi sınıfının tarihsel görevini nasıl yapabileceği sorunu üzerinde,yani politika alanında yoğunlaştırdılar. böylece strateji taktikler program ve örgüt sorunları esas teorik katkıların yapıldığı ve aynı zamanda teorik ilginin merkezindeki alanlar oldular.Bu alanlarla en ilgisizmiş gibi görünen çalışmalar bile aslında strateji, program ve ittifaklar sorunlarıyla ilgileri ölçüsünde gündeme geldi.Daha sonraki kuşakların aksine, kurucular gibi felsefeden konuşurken bile politiktirler. l920'lerin ortalarından sonra ise, Ekim Devrimi'nin tecrit olması ve yozlaşmaya başlaması ve batı Avrupa'daki devrimlerin yenilgileriyle birlikte işçi hareketine sosyal demokrat ve stalinist partilerin egemen olduğu,günümüze kadar gelen dönem başlar. Bu dönemde sosyalist eleştirel ve yaratıcı kafaların bu partilerle açıktan bir çatışmaya girmemek ve varolan toplum karşısındaki köktenci eleştirel tarihsel maddeçi tavrı sürdürebilmek için soyut konularda özellikle felsefe ve sanat alanında yoğunlaştıkları görülür.Marks'ın yolunu tersinden katederler. Eleştirideki radikallik konularda soyuta kayma bahasına korunabiliyordu.Bir zamanlar cılız Alman burjuvazisinin radikal bir eleştiriyi ancak felsefe ve müzik aracılığıyla dile getirebilmesi gibi. Troçkist olarak nitelenen, gerçekte ise klasik mirası savunma üzerinde yoğunlaşan akım ise klasik ekonomi,politika ver sınıflar alanlarında yaratıcı eserler vermesine rağmen,geleneği sürdürmesinin ve politik uzlaşmazlığının kefareti olarak aydınlardan ve işçi hareketinden tecrit kalıyordu. Tarihsel maddeci teorisyen kuşaklarının ilgi alanlarının ve değişiminin bu kısa sergilenmesi, çalışmaların hemen tümüyle modern kapitalist batı Avrupa alanında yoğunlaştığını,kapitalizm öncesi tarihin ve Avrupa dışının hemen hiç gündeme alınmadığını; yapısal bakımdan ise modern felsefe ve sanat alanıyla sınırlı kalındığını gösterir. Sınıflar, strateji, taktikler, örgüt biçimleri, devlet, din; modern üretim biçimi ve sınıflarla eski üretim biçimleri ve sınıfların kaynaşması gibi alanlar ilginin dışındadır.l960'larda marksizmin yeniden canlanması hemen hemen bu alanları gündeme getirir. İşte Dr. Hikmet Kıvılcımlı'nın katkıları ve önemi "Batı Marksizmi"nin dışında kalan bu alanlarda ortaya çıkar.Bu alanlarda l960'lardan sonra onlarca marksist teorisyenin katkılarıyla sağlanan gelişmeler, Kıvılcımlı'nın tek başına dünyanın taşrasının hapishanelerinde ulaştığının çoğu kez kenarına bile varamaz. Aynı alanlarda habersizce yoğunlaşıldığı durumlarda ise, Kıvılcımlı'nın 96

kendi kendine ulaştığı sonuçlar klasik marksist geleneği sürdürenlerle (troçkist akımla) hayret verici benzerlikler gösterir.(Tipikbir örnek olarak, sınıflar, sınıflar arası ve içi bölünmeler, bürokrasi, devetin özerk karakteri vs anılabilir.) Kıvılcımlı'nın tarihsel materyalizme en büyük katkısı kapitalizm öncesi uygarlıkların kuruluş, gelişme ve yıkılışlarını yöneten yasaları bulmuş olmasıdır herhalde. Marks'ın temel eseri nasıl modern toplumun yüzündeki peçeyi kaldırmaya çalıştıysa, onun eseri de kapitalizm öncesi uygarlıkların yüzündeki peçeyi kaldırır. Özellikle uygarlıkların yıkılışının birer tarihsel devrim olduğunu görmesi ve bu devrimlerin öznesi olarak ilkel sosyalizm geleneklerinin önemini göstermesi bu keşiflerin zirvesidir. Kıvılcımlı'nın bu keşifleri keşfedilmeyi beklemektedir. Modern işçi sınıfı, ister nesnel ister öznel nedenlerle olsun tarihsel görevini yapmakta antik tarihin köleleri gibi yeteneksizlik gösterdikçe ve modern uygarlık klasik Roma uygarlığının son günlerine benzedikçe birçok teorisyenin ilgisi kapitalizm öncesi uygarlıklara yönelmektedir günümüzü anlayabilmek için (örnek:R.Bahro). Bu yönelişler elbet Kıvılcımlı'nın keşfine de yol açacaktır. Teorik soyutlamalar ve problemler düzeyinde Tarih bugün hiç bir zamsn olmadığı kadar günceldir . Tarih'in marksist teorisyen kuşakların ilgi alanlarının dışında kalması, aynı zamanda onun resmi partilerce politik taktiklerin bir fonksiyonu olarak ele alınmasına da bağlıydı. Leninlerin kuşağı tarihle meşgul olmaya gerek görmemişti; Lukacs'tan Althusser'e kadar olan kuşaklar ise giremezlerdi, çünkü natameli bir konu olmuştu. Böylece tarihin maddeci öğretisi içinde tarih azgelişmiş bir alan olarak kalırken, paradoksal olarak burjuva düşüncesi içinde bütün tarih ve toplum kuramlarının temellendirildiği en çok yatırım yapılan alanlardan biri olur. Burjuvazinin tarihsel olarak kendine güvenini ve iyimserliğini yükselen işçi hareketi karşısında yitirmesiyle birlikte, birer yıkılmış medeniyetler mezarlığı olan tarih, burjuva veya batı uygarlığının sonunu öngörenler için bitmez tükenmez bir analojiler kaynağı oluşturur (Spengler, Toynbee, Sorokin vb.). Diğer yandan, Emperyalizm çağının ırkçı teorileri de kanıtlarını özellikle tarih alanında bulmaya çalışmıştır. Medeniyetlerin yıkılış ve kuruluşlarındailkel sosyalist gelenekli "barbar" halkların oynadığı rol ve onların yetenekleri bu halkların ırksal özellikleriyle açıklanmaya çalışılmıştır. Böylece tarih, özellikle de medeniyetlerin kuruluş ve yıkılışları en gerici burjuva düşünürlerin at koşturduğu bir alan olarak ortada kalınca , giderek bu problematiğin ve alanın kendisinin gerici bir öz taşıdığı gibi bir izlenim de ayrıca kafalarda yer etmiş ve bu durumun yeniden üretimine katkıda bulunmuştur. Onun teorik çalışmasında Tarih'in böylesine merkezi bir yer kaplamasının nedeni soyut akademik kaygılar ya da netameli sorunlardan uzak kalma çabası değil, tam da Türkiye gibi geri bir ülkenin toplumsal yapısını kavrama, yani daha gelişmiş bir politikaya ulaşma çabasıdır. Bu nedenle Kıvılcımlının teorik çalışmalarının ve katkılarının esas önemli bölümünü kapitalizm öncesindeki tarihin ve toplumların hareket yasalarının Tarihsel Maddeciliğin kavram sistemi çerçevesinde açıklanması oluşturur. Tarih Öncesi, Tarih, Devrim, Sosyalizm'de bir bütün olarak 97

kapitalizm öncesi tarih ve uygarlığa geçişin çeşitli biçimlerini inceler. İlkel Sosyalizm'den Kapitalizme İlk Geçiş -İngiltere- ve Son Geçiş Japonya'da modern tarihe geçişleri inceler. Osmanlı Tarihi'nin Maddesi'nde somut bir imparatorlun kuruluş ve yıkılışı ele alınır. Burada, onlarcası arasından bu çalışmaların bazı metodolojik sonuçlarına değinilerek önemi gösterilebilir.Örneğin İlkel, Köleci, Feodal tarzındaki şemanın tarihi anlamayı olanaksızlaştıran bir deli gömleği olduğu l960'lardaki tartışmalarda birçok marksist tarafından dile getirilmiştir.Ancak aynı teorisyenler tartışmayı skolastik düzeyde sürdürüp, başa veya arada bir yere bir de Asya Tipi'ni kattkları yeni bir deli gömleği ortaya cıkarmaktan başka bir şey başaramadılar, çünkü hepsi tarihin oldukça düz bir yol izlediği varsayımına dayanıyordu. Kıvılcımlı'nın çalışması bu varsayımı yıkmıştır. Eşitsiz Gelişim tüm insanlık tarihinin genel bir yasasıdır. Ve yine bu kavrayışa göre, örneğin "Feodalizm" "Kölecilik"ten daha sonra gelmesine rağmen ondan uygarlık ölçülerine göre daha "geri" bir üretim biçimidir. İlginçtir ki, "troçkist" gelenek de, eşitsiz gelişimin tüm insanlık tarihine özgü bir yasa olduğu noktasında yoğunlaşmıştır Bu da bir raslantı değildir. Antik tarihte olduğu gibi modern tarihte de geriden gelen bir an için öne itilmekte ama bu atılışın kefaretini yozlaşması, uygarlaşması ya da bürokratlaşmasıyla ödemektedir.Tarih hiç bir şeyi karşılıksız vermemektedir. Gerek Rus Devrimini ve sonraki yozlaşmasını, gerek antik uygarlıkların kuruluş ve yıkılışını anlamak eşitsiz gelişim yasası olmadan olanaksızdır. Metodolojik düzeyde bir başka katkısı, Osmanlı Tarihinin Maddesi'nde açıkça da belittiği gibi, Antik uygarlıkların analizinde ekonomik temeli değil, üstyapıyı hareket noktası olarak almasıdır. Ancak metodoloji, tarih ve toplumsal yasalar söz konusu olduğunda stalinist resmi öğretiyle her bakımdan çelişki içinde bulunan Dr. H. Kıvılcımlı çağdaş politika alanında stalinist yönelişlerin sadık bir izleyicisi olmuştur. Bu çelişkisini ölümünün arefesine kadar görememiştir.Ama sadece kendisi değil onun eleştirmen ve izleyicileri de bu çelişkisini görememişler, onun somut, aktüel konulardaki yönelişlerini tarihe ilişkin çalışmalarının mantıki sonucu olarak görmüşlerdir.Aslında bu ikisi arasında Hegel'in sistemi ve yöntemi arasında olduğu türden bir çelişki vardır. Bugün yeni kuşaklar için son derece olağan bulunabilecek ama bir zamanlar son derece yeni ve "yıkıcı" ilgi ve düşünceler Kıvılcımlı'nın kitaplarına serpilmiş değerlendirilmeyi beklemektedir. Bunlardan bir kaçını analım. Örneğin psikanaliz resmi stalinist öğretide daima bir burjuva bilimi olarak değerlendirilmiş ve dışlanmıştır. Psikanaliz Frankfurt Okulu'nun araştırmalarında modern toplumsal gerçekliği anlamak için bir konu olabilmiştir. Kıvılcımlı'nın psikanaliz karşısındaki tavrı Troçki'nin ve "Batı Marksizmi" geleneğinin tavrına benzer. Onu eleştirel bir şekilde geliştirmeye çalışır.Yalnız bunu daha ziyade kapitalizm öncesi toplumların incelenmesinde kullanır. Son yıllarda ekolojik bir felaket olasılığının giderek büyümesi insan doğa ilişkisini gündeme getirmiştir. Bugün tarihte de bu ilişkinin ve sorunların araştırılmasına yeni yeni girilirken

98

Kıvılcımlı eski uygarlıkların çöküşüyle doğanın tahribi arasındaki ilişkiler üzerinde yıllar önce önemle durmuştu. Kıvılcımlı bir feminist değildi ve kadınları bir mücadele öznesi olarak görmemişti ama buna rağmen ulaştığı sonuçlarda birçok çağdaşından daha ilerideydi. Bugün feminist hareket tarihi yeniden yazarken birçok bakımdan Kıvılcımlı'nın bulgularıyla çakışmaktadır.(Örneğin "Allah Önce Kadındı") Latin Amerika'da gelişen Kurtuluş Teolojisi bir yandan, islam ülkelerindeki radikal dinsel hareketler diğer yandan son yıllarda marksist teorisyenleri din konusundaki kaba değerlendirmelerini gözden geçirmeye itmektedir. Kıvılcımlı'da hem bu günkü gelişmelerin nedenleri ve öngörüsü, hem de metodolojik düzeyde bugün ulaşılmaya başlanan daha derin bir kavranışı kolaylıkla bulunabilir. Avrupa uygarlığının zaferini kutladığı, herkesin Avrupalı olmak veya sayılmak için kuyruğa girdiği günlerde yaşıyoruz. Ama bir süre sonra Avrupa Merkezli ve Avrupa Bencili dünya ve tarih kavranışlarının insanlığın büyük çoğunluğunun soyulması ve felaketi anlamına geldiği görülecek Üçüncü Dünya'nın; Avrupa'da beyaz adamdan sayılmayıp dışlananın hareketi ve tepkisiyle birlikte Avrupa m,erkezli tarih ve toplum anlayışlarının bir eleştirisi de, şimdiden tohumları görüldüğü gibi başlayacaktır. İşte o zaman tarihin kavranışında Kopernik'in Astronomi'de başardığı türden bir devrim yapan Kıvılcımlı'nın Tarih yorumu bu mücadaleyi yürütenler için dayanılacak devrimci bir temel olacaktır. Ancak kıvılcımlının eserinin sonuçları sadece bunlardan ibaret değildir. O günümüzün dünyasını ve Yeni Sosyal Hareketleri kavrayabilmek; toplumsal gerçekliği daha yakından kavrayan devrimci stratejiler geliştirebilmek için de son derece önemli metodolojik katkılar yapmıştır. Marksizm içinde reformizmin metodolojik kökleri daima tarihin düzgün ve aşamalı bir evrim geçirdiği kavranışına dayanmıştır. Devrimci Marksistler daima bu anlayışla mücadele etmek zorunda kalmışlardır. Bu da eşitsiz gelişim yasasına vurguyu gerektirmiştir. Ancak bu yasa toplumu daha diyalektik olarak kavramayı sağlarsa da toplumsal gerçekliği daha derinden kavramak bakımından belli sınırlılıklar taşımaktadır. Gerçek toplumda değişik üretim biçimleri ve o temeller üzerinde yükselen üstyapılar sadecre zaman içinde eşitsiz gelişimlerle birbirini izlemekle kalmazlar aynı cağ ve toplum içinde bir arada bulunurlar. Ancak bu bir arada bulunuş onların birbirinden bağımsız olarak bir arada bulunması değil birbirine bağımlı olması, bir simbiyoz yaşama geçmesi olarak anlaşılırsa toplumsal gerçeklik daha derinden kavranabilir. Aşamalı ya da eşitsiz tarih kavranışlarıyla sınırlı kalınırsa gelişmiş üretim ilişkilerinin eski biçimleri yok edeceği sonucuna kolaylıkla ulaşılabilir. Örneğin kapitalizmde ailenin yok olması gerekirdi veya kapitalist gelişimle birlikte geri ülkelerdeki eski biçimlerin tasfiye olması. Ama yaşanan gerçeklik çoğu kez bunun tam da aksini göstermektedir. Gerçek tarihsel hareketinde sermayenin kendini yeniden üretebilmek için aileyi güçlendirdiği, kapitalizm öncesi ilişkileri yeniden üretip güçlendirdiği görülmektedir. Bu kaynaşma süreci aynı zamanda yeni öznelerin ortaya çıkmasına yol açmaktadır. Bu öznelerin hiçbiri, semayenin kendi öz mantığının ürünü 99

olarak ortaya çıkmamalarına rağmen (örneğin değer yasası cinsler ve ırklar karşısında nötrdür.)hedeflerinin gerçekleşmesi kapitalizmin tasfiyesi önkoşuluna bağlıdır ve bu nedenle de sosyalist bir karakter taşırlar.Bu hareketler kendi varoluş koşullarını ve nedenlerini tartışıp derinleştikçe eklemlenme sorunu ve kavramıyla, diğer bir deyişle farklı üretim biçimlerinin simbiyoz yaşamı ve bir sistem oluşturması kavramına varmışlardır. Aslında metodolojik kökleri fazla işlenmemiş olarak Marks'ta bulunan sermayenin gerçek tarihsel hareketini eklemlenme yaklaşımıyla ele almak, (Marks'ın İrlanda sorununu ele alışı ve Kapitalin üçüncü cildindeki rant bölümü hatırlanabilir.) Son yıllarda Ezilen ulus ve cinsleri inceleyen teorisyenlerce adeta yeniden keşfedilen bu metodolojik ilke, Dr. Hikmet Kıvılcımlı tarafından Türkiyenin toplumsal gerçekliğinin analizinde başarıyla kullanılmıştı. Finans Kapitalin tefeci bezirganlıkla kaynaşmışlığı ve birbirini güçlendirdiği şeklindeki bir türlü anlaşılamayan yaklaşımları veya "Kadın Sosyal Sınıfımız" adlı makalesindeki metodolojisi böyledir. Ve ilerde bir program ve strateji tartışmasının yürütülmesinde mtodolojik bir ilke olarak yeniden gündeme gelecektir. Bu kavramsal araçlara dayanmadan yeni sosyal hareketlerin varoluşunu ve hedeflerinin sosyalist karakterini; özetle sermayenin gerçek tarihsel hareketini anlamak olanaksızlaşır. Latin Amerika'lı sosyalistler l920'lerde yaşamış birçok görüşü Kıvılcımlı ile hayret verici benzerlikler taşıyan Peru'lu marksist Mariategui'yi yeniden keşfettiler. Kıvılcımlı ise hala incelenmeyi ve keşfedilmeyi bekliyor. l960'ların sonunda kıvılcımlının l968 kuşağınca ilk keşfi onun tarihsel maddeciliğe metodolojik ve teorik düzeyde yaptığı katkılardan ziyade, o günün tartışmaları içersinde işçi sınıfı ve parti konusundaki vurgusuna dayanıyordu. Hatta denilebilir ki, onun en anlaşılmamış yanı metodolojik ve teorik katkıları oldu. Bizleri politik allerjilerini taşımayan gelecekteki bir devrimci kabarışı yaşayacak genç kuşakların Kıvlcımlıyı yeniden ve gerçekte ilk kez keşfetmesi kaçınılmazdır. Demir Küçükaydın 19.01.1990

(Bu yazı “Sosyalizm ve Toplumsal Mücadeleler Ansiklopedisi” için yazıldı. Bu ansiklopedi’nin 7. Cildinde 2190 ve 2191 numalarlı sayfalarda yayınlandı.)

100

Kıvılcımlı’nın Mirası Yüzyılın başında doğmak ve yetmişlerin başında ölmek!.. Gençliğinizde Ekim Devrimini yaşarsınız. Sadece o coşkuyu yaşamak bile bir devrimciye ezilenlere adanacak bir hayatı sürdürecek bir enerjiyi sağlamaya yeter. Ama tarihin ve talihin yüzüne güldüğü bir kuşaktansınızdır. 1929'larda Kapitalizm tarihinde gördüğü en büyük buhranla sarsılırken Sovyetler büyük bir hızla kollektifleştirme ve sanayileşmeyi başarmaktadırlar. Daha sonra faşizmin yükselişiyle bir karanlık dönem başlarsa da, bu dönem bile kapkara değildir: İspanya umutları yeşertir. Sonra Stalingrat Zaferi. Bütün Doğu Avrupa'nın "Sosyalist Blok"u kuruşu. Çin Devrimi. Küba Devrimi. Sputnik, Yuri Gagarin. Ve nihayet 1968'lerin bütün dünyayı saran devrimci kabarışı. Zaman zaman geriye çekilişler olsa da iyimserliği besleyen, zaferden zafere koşan bir dönemde yaşamışsınızdır. Umutla ölabilirsiniz. Hikmet Kıvılcımlı bu kuşaktandı. Yüzyılın ortasında doğmak; 60'ların devrimci kabarışıyla ezilenlerin yanında saf tutmak; 90'larda şu rezil dünyada hala yaşamak. Belki bizler bile yine de şanslıyız. Hiç olmazsa 68'in havasını soluduk. Ya bizden sonraki kuşaklar? Yenilgiden ve çürümeden başka hiç bir şey görmediler ve öyle görülüyor ki daha uzun süre de göremeyecekler. Vıktor Serge 30'ların sonu için "çağın gece yarısı" der bir yerde. Bugün o dönemin belki kısa bir güneş tutulması olduğu ama asıl çağın gece yarısına daha yeni yeni girdiğimiz görülüyor. Bizler ve bizden sonrakiler böyle bir kuşaktanız. Hikmet Kıvılcımlı'dan gelecek kuşaklara ne kalabilir? *** Adanmışlık. İnsan hayatına anlam veren şey onun amacıdır. Sınıfsız, sömürüsüz, zulümsüz bir dünya için savaşmak ve bu savaşta hep ezilenlerin yanında saf tutmak. Böyle bir hayat için kendini adamak. Evet bu gelecek kuşaklara kalabilecek bir niteliktir Kıvılcımlı'dan, ama bazı kayıtlarla. Kıvılcımlı'nın adanmışlığını sağlayan ruh hali ve gerekçeler bizlerin ve gelecek kuşakların adanmışlığının gerekçesi olamaz. Onlar insanları daha güzel bir dünya umudu için savaşa çağırıyorlardı, bizler ise daha da kötüsünü engellemek için, hiç bir umut kalmadığı için savaşa çağırmak ve savaşmak zorundayız. Kıvılcımlı ve kuşağı çağrılarına bilimsel gerekçeler bulabiliyorlardı. Örneğin kapitalizmin ömrünü doldurduğunu, sosyalist bir toplum için nesnel koşulların var olduğunu söyleyebiliyorlardı. Bizler ise kapitalizmin ömrünü doldurup doldurmadığının önemli olmadığını; aksine eğer gençliğini yaşıyorsa bile insanlak için çok daha büyük bir tehlike olduğunu ve belki tam da ömrünü doldurmadığı için ona karşı savaşmak gerektiğini söylemek ve savaşmak zorundayız. 101

Bizler ve gelecek kuşaklar adanmışlığı tamamiyle ahlaki bir tavır alışa bağlamak zorundayız. Bizler ve gelecek kuşakların devrimcileri Kıvılcımlı ve kuşağından farklı olarak "Ezen var ezilen var, ben ezilenden yanayım. Tarihsel süreç ezilenlerin kurtuluşu için koşulları olgunlaştırmış mı, olgunlaştırmamış mı? Bunun hiç bir önemi yok. Hatta eğer olgunlaştırmamışsa ve kapitalizm eğer hala gençliğini soluyorsa tehlike daha büyüktür ve insanlığın yok oluştan kurtulabilmesi için daha büyük bir kendini adamışlık gerekmektedir" demek ve öyle yapmak zorundayız. Kıvılcımlı ve kuşağı için devrimler "tarihin lokomatifleri" idi, bizler ve sonraki kuşaklar için "imdat frenleri"dir. ***

Kıvılcımlı'nın politik eyleminden gelecek kuşaklara bir tecrübe olmanın ötesinde, ibret verici bir örnek olmanın ötesinde pek bir şey kalacağı söylenemez. İnsanların son eylemleri bir bakıma onların vasiyetleri kabul edilebilir. Kıvılcımlı'nın ölümünden önceki son iki eylemi İstanbul'daki Sıkıyönetim Mahkemesine ve SBKP genel Sekreteri L. Brejnev'e yazdığı mektuplardır. Bugün ne Sovyetler Birliği var ne SBKP, ne de onlara şikayet edilen TKP. Hepsi pazar ekonomisinin faziletlerini keşfetmekle meşguller. Sıkıyönetim Mahkemelerine yazdığı mektuplarda "Ordu Gençliğinin" "Anti-emperyalizmi"ni okşuyordu. O "anti-emperyalizmin" nereye vardığı, bugün en açık biçimde, İlhan Selçuk ve benzerlerinin, Kürt ulusunun yüzde yüz haklı direnişi karşısında takındıkları, anti-emperyalist gerekçeli şovenizmlerinde görülebilir. Hayatını sınıfsız ve sömürüsüz bir dünyaya adamış ve bunun için hep ezilenlerin yanında saf tutmayı ilke edinmiş bir dava adamı için, son iki politik eyleminin, gelecek kuşaklara yanılsamalardan başka bir şey anlatmayan bu anlamsızlığı ve yanlışlığı, ölümünden 21 yıl sonra ortaya çıkan bu manzara, ne acıdır. Ve Tarih ne kadar acımasızdır. Kıvılcımlı'nın politik tavır alışları aslında Üçüncü Enternasyonal'in ve SBKP'nin resmi çizgisinin damgasını taşımıştır daima. 1930'larda yazdığı Yol, Üçüncü Enternasyonal'in "Üçüncü Dönem" politikalarının damgasını taşır ve radikalizmi de oradan gelir. Aynı Kıvılcımlı 1960'larda 20. Kongre sonrasının politik tezlerine uygun tavır alışlar geliştirir. Bu fark bu günlerin en yakıcı konusu "Kürt Sorunu"nda açıkça görülebilir. 1930'larda "Kürt Sorunu"nda İşçi hareketine en büyük desteği görürken; Kemalizmi en ağır biçimde mahkum ederken; 1960'larda bu yöndeki her girişimi emperyalizmin bir komplosu olarak değerlendirmek eğilimindedir. Fakat Kıvılcımlı SBKP politikalarının bir papağanı da değildir. O politikaları savunuşunda bile bir derinlik, bir orijinalite, radikal bir yan vardır. Kendi devrimci ve radikal eğilimleriyle savunduğu resmi politika arasında daima bir çelişki vardır. Bazı momentlerde bu çelişkiyi açığa da vurur, örneğin Çin Kültür Devrimi vesilesiyle yazdığı "Kızıl Bekçiler"; Küba için yazdığı 102

"Küba Feleğe Meydan Okuyor" yazılarında ya da kaçaklığında ölümüne kadar yazdığı anılarının son bölümünde olduğu gibi. Anılarının ilk bölümlerinde neredeyse Suriye'de Sosyalizm; Bulgaristan'da Komünizm varmış gibi değerlendirmeler yaparken; gerçekleri yakından gördükçe; ölümünün arefesinde Sovyetlerde bir "devlet Sınıfları"nın egemenliğinden; Troçki'nin son günlerinde de iddia ettiği gibi Lenin'in öldürülmüş olabileceğinden söz eder. Bir kopuşun arefesinde gibidir adeta, ama ömrü bu çelişkiyi aşmasına zaman bırakmadan biter. 1930'ların başında yazdığı Yol'da, Sosyalist Teorinin (özellikle Strateji, taktik, örgüt sorunlarında) Uluslararası işçi sınıfının deneylerinin sistemleştirilmesi olduğu yolundaki Lenin'in önermesini yazar. Fakat Kıvılcımlı'nın eserlerine bakıldığında bu konuda bir tek bile orijinal eseri görülmez. Örneğin 1933'de Almanya'da tarihin gördüğü en büyük ve en moral bozucu işçi hareketi yenilgisi ve faşizmin iktidara gelmesi konusunda bir tek yazısı bile yoktur. Marksizm Bibliyoteği'nden çıkan İspanya İç Savaşı ile ilgili kitap ise Resmi Sovyet görüşünün popülarize edilmesinden başka bir şey değildir. Bu eksiklik ve çağı kavrayamayışın sırrı yine Yol'un başka bir yerinde Uluslararası işçi hareketinin deneylerini sistemleştirmeyi Üçüncü Enternasyonal'in yaptığı dolayasıyla kendisine bu alanda yapacak iş kalmadığı şeklindeki önermededir. Kıvılcımlı çağı anlamak işini Sovyetlere havale etmiştir. Büyük bir iç huzuruyla da kendi ülkesi ve ülkesinin tarihsel toplumsal yapısına yönelmiştir. *** Kristof Kolomb'un temel önermesi (Dünyanın yuvarlak olduğu) doğru olmakla birlikte; çıkarsaması (sürekli batıya giderek Çin ve Hint'e ulaşılacağı) yanlıştı. Ama bu yanlışa rağmen ve tam da bu yanlış nedeniyle keşfettiği yeni bir kıtaydı. Kıvılcımlı da çağın deneylerini Sovyetlere havale ederken yanlış yapıyordu ama bu yanlışa rağmen ve biraz da tam bu yanlış nedeniyle kendi mücadele alanını, yani Türkiye'yi anlamak için "onun içinden çıktığı daha doğrusu bir türlü çıkamadığı" Tarih'i anlamak gerekir derken Tarih alanındaki en büyük keşiflere doğru yelken açıyordu. Doğa ve Toplum gibi bilim de hiç bir şeyi bedavadan vermez. Frankfurt Okulu'nun felsefedeki ileriliğini Politika ve Tarih konusundaki geriliğinin kefaretiyle ödenmiştir. Troçkist geleneğin uluslararası işçi hareketinin deneylerini sistemleştirme çabası Tarih ve felsefe alanındaki geriliğin kefaretiyle ödenmiştir. Kıvılcımlı da Tarih alanında sağladığı başarıları politika ve felsefe alanındaki geriliğiyle ödemiştir. (Aslında birbirinden ayrı bu üç gelenek birbirinden bağımsızca ama birbirini tamamlayıcı bir şekilde gelişmiştir. Dünya bunlardan ilk ikisini biraz olsun biliyor ama henüz Kıvılcımlı'yı bilmiyor.) Marks nasıl Kapital'de modern toplumun yüzündeki peçeyi kaldırma çabasına girdiyse, Kıvılcımlı da Kapitalizm öncesi medeniyetlerin yüzündeki peçeyi kaldırmış ve onların hareket yasalarını bulmuştur. Bu muazzam keşif bir tek kavramla özetlenebilir: Tarihsel Devrimler.

103

Bugün en kabadayı marksiste devrim deyince sadece Hollanda ve İngiliz devrimlerinden bu yana gelen modern devrimleri sayar. Peki bundan önce en az 5000 yıllık sınıflı toplumlar, uygarlıklar vardır. Bu dönem boyunca devrimler olmamış mıdır? En kabadayı marksistler bile bu soruyu sormamışlardır. Bu soruyu soran ve cevabını arayan tek Dr. Hikmet Kıvılcımlı olmuştur. Cevap: medeniyetlerin kuruluş ve yıkılışlarının ve bu kuruluş ve yıkılışlara yol açan barbar akınlarının aslında birer devrim olduğunun keşfidir. Bu devrimler modern devrimlerden farklı olarak bir sınıfın değil bir uygarlığın yıkılışına yol açarlar. Bu devrimlerin mekanizmalari Kıvılcımlının eserlerinde en ince ayrıntılarına kadar işlenmiştir. İşte gelecek kuşakların devrimcilerine Kıvılcımlı'dan kalan en büyük miras bu Tarih çalışmaları, kısaca kendi adlandırmasıyla "Tarih Tezi"dir. O geçmiş tarih geleceğin devrimcilerine ne sunabilir? Çok şey. Bir kaçına değinelim. Marksizm, işçi hareketi bütün dünyaya yayıldıkça Avrupa Markezli olmakla eleştirilmiştir. Bu eleştirinin görünüşte haklı bir yanı vardır da. Kıvılcımlı Tarihte Avrupa merkezliliğe kesin bir son vermiştir. Bugün giderek dünya çapında bir apartheit rejiminin oluştuğu yeryüzünde dünyanın siyahları kendilerini entelektüel kölelikten yani euro-sentrizmden kurtaracak güçlü bir tarih anlayışı bulacaklardır. Aynı zamanda Kıvılcımlı bir Marksist olduğu için Marksizmdeki euro-sentrizmin teorinin kendisinden doğan bir yapısal özelliği olmadığının da somut bir kanıtıdır ve o eleştirileri varlığıyla boş düşürür. Marksizm aydınlanmanın doğrusal gelişimci, iyimser ve teknik hayranı etkileri bakımından eleştirilmektedir. Bu eleştirinin de görünüşte haklı bir yanı vardır. Ama Kıvılcımlı'nın Tarih Tezi ve incelemeleri varlığıyla bu eleştirileri boş düşürür. Tarih tezi, antik Tarih boyunca Tarihsel sürecin motorunun Teknik değil (çünkü binlerce yıl pek az gelişmiştir) insan olduğu önermesine dayanır. Tarih tezi doğrusal gelişimci anlayışlara ölüm darbesi vurur. Kapitalizme feodalizmden değil İlkel Sosyalizm'den sıçranır. Ve nihayet Walter Benjamin'in devrimlerin tarihin imdat frenleri olduğu yolundaki önermesi Tarih Tezini bilene hiç de yadırgatıcı gelmez; aksine bu önermenin kanıtlarını sunar. Kıvılcımlı'nın mirası sadece bununla sınırlı da değildir. Modern toplumu anlamak; tüm öznelerin radikal kanatlarını birleştirebilecek; global bir program gelişitirmeyi sağlayabilecek metodolojik bir katkı da yapmıştır. Bu katkı, modern kapitalizmin kapitalizm öncesi ve diğer toplumsal ilişkilerle kaynaşması ve bu kaynaşma sonucunda, somutta Marks'ın kapital'de ele aldığı saf ve soyut kapitalizmden çok farklı bir toplumsal ilişkiler ve güçler sisteminin ortaya çıkışına yol açmasıdır. Kıvılcımlı'nın bu alandaki metodolojik katkısı 60'ların strateji tartışmaları içinde anlaşılamadan unutulup gitmiştir. Bu tartışmalarda iki taraf da kapitalizm geliştikçe kapitalizm öncesi ilişkileri tasfiye etteği varsayımını paylaşıyor ve buna göre bir devrim stratejisi çiziyordu. Kapitalizm öncesi ilişkileri ağırlıklı görenler demokratik devrimi; diğerleri de sosyalist devrimi öneriyordu. Daha sonra Troçkistler gecikmiş olarak eşitsiz gelişmeden hareketle tam da demokratik görevler nedeniyle ve devrimin dinamiğiyle sosyalist devrim olacağını söyledilerse de bu temel varsayımı sorgulamadılar. Kıvılcımlı ise, onun sadece kapitalizm öncesi ilişkileri 104

tasfiye etmekle kalmadığını, ama aynı zamanda onları güçlendirdiğini, yaşattığını ve ortaya basit şemalara sığmayacak bambaşka toplum ve sınıf ilişkileri çıktığını söylüyordu. Aynı metodolojik yaklaşımı ölümünden bir süre önce yazdığı bir bölümü yayınlanmış "Türkiye'nin Çok Katlı Sosyal Ehramı: Kadın Sosyal Sınıfımız" adlı incelemesinde de geliştirir. Batı'daki feminist hareket de Kıvılcımlı'dan bağımsızca benzer bir metodolojik ilkeyi bulup geliştirmek zorunda kaldı. Kapitalizm sadece aileyi ve ev içi emeği tasfiye etmekle kalmaz, onu yeniden üretir, güçlendirir, değiştirir ve bir bütün olarak kendi de değişir. Kanımızca bu metodolojik ilke gelecekte tüm ezilenlerin hareketlerini ortak bir program ve teori etrafında birleştirebilmek için gerekli radikal, bütünsel ve eleştirel bir teorinin dayanması gereken temel bir yaklaşım olmalıdır. *** Kıvılcımlı'nın politik tavır alışları Tarih Tezinin ya da metodolojik katkılarının mantıki bir sonucu değildir. Hele kimilerinin iddia ettiği gibi o politikalara teorik bir zemin bulma çabası hiç değildir. Öyle olsaydı, bilime bilim dışı kaygılarla yaklaştığı için alçak diye nitelenmesi gerekirdi. Kıvılcımlı'nın tarih ve metodoloji alanındaki katkılarıyla ve bunların gerçekten devrimci özüyle politik tavırları arasında daima bir çelişki olmuştur. Resmi Sovyet görüşü ve bu görüşün Türkiye'deki savunucuları bu çelişkiyi çok iyi sezdikleri için Kıvılcımlı'nın gelecek kuşaklara miras kalacak bu esas eleştirel ve devrimci yanını yok saymaya, küçümsemeye hatta deli saçması gibi göstermeye çalışmışlardır. Aslında Kıvılcımlı'nın Tarih alanındaki katkılarıyla politikası arasında Hegeldeki yöntem ve sistem çelişkisine benzer bir çelişki vardır. Nasıl Marks, Hegel'in devrimci çekirdeğini, yöntemini benimsedi ise, gelecek kuşakların devrimcileri de Kıvılcımlı'nın tarih çalışmalarında ihtiyaçları olan devrimci özü bulabileceklerdir. Ama öyle görülüyor ki, şimdi Kıvılcımlı'yı anan ve geçmişin yükünü sırtında bir kabus gibi taşıyan sosyalistler onun tutucu kabuğunda oyalanıyorlar.

Demir Küçükaydın 11.10.1992, Hamburg (Bu yazı Özgür Gündem gazetesi için yazıldı ve muhtemelen Kıvılcımlı’nın ölümüne denk gelen günde yayınlandı.)

105

Kıvılcımlı'nın Eserleri'nin Durumu Hakkında Kıvılcımlı'nın Arşivi'nin kendisiyle beraber Avrupa'ya götürdüklerine ait olan kısım, Yıllarca Fuat ve Latife Fegan tarafından korundu, o zamanın tekniğiyle filimleri çekildi, ayrıca çeşitli kütüphane ve kişilerde yayınlanmış nüshalar bulunarak vs. epeyce zenginleştirildi ve sınıflandı. Mikrofilmler isteyenlerin ilgisine sunuldu. (Bu 70'lerin sonunda Sosyalist gazetesinde ilan da edildi.) Ayrıca bu eserler, bir atom savaşında bile zarar görmeyecek şekilde bir bankanın kasasında tutuluyor ve bütün bu masrafları bu iki insan kendi olanaklarıyla karşılıyorlardı. Aşağı yukarı yirmi yıllık bir emek yani. Daha sonra Fuat Fegan kaybolunca, Latife Fegan sadece bu eserlerin bankada korunmasını sağlayabildi kısıtlı olanaklarıyla. Ama İsveç gibi bir çıkmaz sokakta kimse bu arşivi inceleyemiyordu. Ayrıca Kağıt çok çabuk bozulan bir madde olduğundan, rutubet, bakteriler ve diğer bozucu etkilere karşı bir banka kasasında korunması da uzun vadede olanaksızdı. Ve nihayet hala sınıflanamamış notlar vardı (dürülmüş kağıtlar vs.) bunlar için de, teknik uzman bilgisi gerekiyordu, çünkü açılmaya kalkıldığı takdirde tahrip olabilirlerdi. Bu düşüncelerle, bu arşivi verilebilecek bir kurum arandı. İsveç işçi hareketinin arşivini tutan bir kuruma başvuruldu. İlgi gösterdiler ama “burası dünyanın taşrası, buralara kimse gelmez, siz Avrupa'da yer arayın” dediler. Bu sıralarda Amsterdam Sosyal Tarih Enstitüsü'nde çalışan Orhan Silier aracılığıyla oraya vermek konusu üzerinde duruldu. Prensip olarak orası daha iyiydi. Hem her yere yakın, hem de Marksist klasiklerin de önemli bir bölümünün bulunduğu, arşivleri en modern tekniklerle koruyan bir kurum. Ancak bu arada Orhan Silier oradan ayrılmış. Epey bir süre haber çıkmadı. Daha sonra onlarla tekrar ilişkiye geçildi. Ben İsveç'e gidip, bütün Arşivi (nelerin verildiğini tespit etmek için) bir databanka geçirdim. Üç aya yakın bu işle uğraştım. (Bunlar doksanların başında oluyor) ve Arşivi Sosyal Tarih Enstitüsü'ne verdik. (İnternetteki Adresi şöyle: http://www.iisg.nl/archives/gias/10755787.html ). Arşiv Enstitüye bedava verildi. Koşullar Kıvılcımlı'nın bir kitabını Avrupa dillerinden birine çevirtip yayınlamaları ve araştırmacılara karşılıksız yılda belli bir miktar bedavadan fotokopi yapma hakkı, arşivin korunması ve isteyen araştırmacıya sunulmasıydı. Çeviri işi şimdiye kadar gerçekleşmedi. Bir süre Türkçe'den İngilizce'ye tercüman aradık. Sonra Ertuğrul Kürkçü bu işe talip oldu. Bir süre onun çevirmesini bekledik. Meğer o da vazgeçmiş. 106

(Tabii Enstitü'nün bu çeviri için ayırdığı para çok cüzi bir para. Bu nedenle çevirmenliğin biraz amatörce olması gerekiyor) Sonra bir tercüman bulup Almancaya çevirme olanağı çıktı. Tekrar Enstitü'ye müracaat ettik. İki yıldır cevap vermiyorlar. Sanırım işi dalgaya getirip unutturmaya çalışıyorlar. Tabii bu arada bulduğumuz tercüman başka iş buldu vs.) Arşivin hikayesi bu. Şu an Türk Sol hareketinin en zengin Arşivi orada bulunuyor. Bildiğim kadarıyla birçok kişilerin bağışladıkları veya sattıkları özel arşivlerinin yanı sıra DİSK, TKP arşivleri de orada. Teknik olarak çok iyi korunuyor ve isteyen gidip incelemelerde bulunabilir. Türkiye'de ise Kıvılcımlı'nın eşi Emine Kıvılcımlıda da bazı eserlerin olması gerekiyor kanımca. Ama arada ne oldu bilmiyorum. Bir ara Bilgisayardan anlayan genç birisi İnternette bir Kıvılcımlı sitesi açıp oraya Kıvılcımlı'nın eserlerini koymaya başlamıştı ama sonra orası da kayboldu. Son olarak bir yıl kadar önce şu adreste, aşağı yukarı Kıvılcımlı'nın bütün önemli eserlerini içeren ve giderek zenginleşen bir site açıldı. (http://members.xoom.com/Marksizm_k/ ). Kimin açtığını bilmiyorum. Ama emek verilmiş iyi bir site. Kıvılcımlı'nın eserlerini Türkiye'de kimlerin yayınladığını bilmiyorum. Hangi eserlerinin yayınlandığı hakkında da bir bilgim yok. Doktorcular Troçkizm nedeniyle beni hain olarak gördüklerinden genellikle benden uzak duruyorlar. Bildiklerim bundan ibaret.

Saygılar

(Bu yazı muhtemelen doksanlı yılların ikinci yarısında yazılmış olmalı. Sözü edilen site bu gün artık yok. Kıvılcımlı’nın eserlerinin dijitalize edilip internet ortamına koyulduğu bu siteyi Öner Gürcan’ın yaptığını ögrendik. Ne var ki site daha sonra kapandı. Bereket bu site açıkken biz bu sitedeki eserleri kendi bilgisayarımıza kopyalamıştık. Daha sonra bir Hikmet Kıvılcımlı Sitesi açtığımızda ( http://people.freenet.de/kıvılcımlı/ ) bu dijitalize edilmiş eserleri o siteye koyduk. Zaman zaman küçük katkılarla Arşivi zenginleştirmeye çalışıyoruz. Ancak zaman ve teknik bilgi ve yardım yokluğundan siteyi gereğince bakıp geliştiremiyoruz. Ayrıca Kıvılcımlı Sempozyumu hazırlıkları sırasında bir de Sempozyumla ilgili bir site açmıştık. Bu site şu adreste bulunuyor: http://www.comlink.de/demir/sempozyum/ 2004.10.11)

107

Kıvılcımlı’nın Ölümünün 29. Yılı Vesilesiyle

Bu gün 11 Ekim. Hikmet Kıvılcımlı öleli 29 yıl olmuş. Geçen yirmi dokuz yılda bu çok önemli düşünür ve eylemci hakkında ne bir biyografi, ne de eserleri üzerine ciddi bir inceleme çıktı. Kıvılcımlı ve eseri hakkında yazılanlar, onun devasa eserinin çapıyla nem nicelik hem de nitelik bakımından bir zıtlık içinde zayıflıkla malul. Türkiye’de bir kaç küçük yayınevinin kitaplarının yeni baskılarını yaptıklarını veya bazı yayınlanmamış eserlerini oldukça keyfi düzenlemelerle bastıklarını duyuyoruz. Fuat Fegan ve Latife Fegan’ın yıllarca müthiş bir emekle zenginleştirdikleri arşiv Amsterdam Sosyal Tarih Enstitüsü’nün depolarında incelenmeyi bekliyor. Bu enstitüye arşivin veriliş koşullarından biri, Kıvılcımlı’nın bir eserini Batı dillerinden birinde çevirtip yayınlamak olmasına rağmen bu bile yapılabilmiş değil. Sadece İnternet’te, kişisel bir çabayla başarılmış, Kıvılcımlı’nın en önemli eserlerinin yer aldığı yavaş yavaş da olsa zenginleşen bir site var. http://members.nbci.com/_XMCM/Marksizm_k/hikmetk.htm Bu yoksunluğun toplumsal, politik ve tarihsel nedenleri ayrıca tartışılabilir. Ancak, Kıvılcımlı’nın bu yirmi dokuzuncu ölüm yıl dönümü, belki Kıvılcımlı üzerine çalışmalara en azından bir itilim vermek için bir vesile olabilir. Bundan bir süre önce, Latife Fegan’la Kıvılcımlı’nın ölümünün otuzuncu yıl dönümünde, Kıvılcımlı ve eserleri üzerine bir sempozyum gibi bir şeyler düzenlemeyi denemenin fena olmayacağı, böyle bir girişime, Amsterdam’daki Sosyal Tarih Enstitütsünün yardımcı olup olamayacağı gibi konularda biraz fikir jimnastiği yapmıştık. Bu konuşmanın ardından, Internet’te, böyle bir girişim için eldeki imkanların neler olduğu kimlerin yardımcı olabileceği gibi konuları tartışabilmek üzere bir elektronik posta grubu açmıştım kivilcimli@egroups.com adresinde. Ancak sonra, bir daha zaman bulup bu grubu işler hale getiremedim. Konuya ilgi duyabileceğini düşündüklerimin adreslerini bile kaydedemedim. (Konuya yabancı olanlar için belirteyim ki, elektronik posta gruplarında, grubun adresine yazdığınız mesaj bütün üyelere otomatik olarak dağılıyor. Gruba üyelik, üyelikten çıkma, yazışmaların arşivlenmesi vs. otomatik olarak yürüyor. Özellikle belli konulara ilgi duyanların tartışabilmesi, görüş alışverişinde bulunabilmesi için ideal bir araç.) Bir süre önce elektronik posta grubunun adresinden sürpriz olarak bir mesaj çıktı. Mesajda şöyle yazıyordu: 108

“merhabalar sayın demir küçükaydın, egroups kanalında arama motoruna belki olur umuduyla "kıvılcımlı" yazıp "tık"ladıktan sonra böyle bir grubun varolduğunu öğrenince bayağı bir heyecanlanmıştım doğrusu ama sonradan sizden başka üye olmadığını öğrenince de bir o kadar üzüldüm, ama umarım bu grup da ileride gelişir. (... )kendime gelince, üniversite öğrencisiyim (iktisat 1. sınıf). "doktorcu" olarak kendimi pek tanımlayamam, daha çok doktoru okuyan ve onu anlamaya çalışan birisiyim.“ Bir rastlantı sonucu gelen bu maildeki arkadaşı üzen yoksunluk benim de utanmama yol açtı. Bunun üzerine, en azından ölüm yıldönümüne kadar grubu işler hale getirip, duyurularını yapma ve ilgi duyabileceklere ulaşabilme kararı aldım kendi kendime. (Yukarıdaki mesajla grubun iki üyesi oldu. Bir kaç kere yazıştık. Bu yazışmalar grubun arşivinden okunabilir.) Bu gün bende e-mail adresi olan kişilerden bu konuya ilgi duyabileceğini düşündüğüm kişileri (18 kişi) kendim moderatör sıfatıyla gruba katılımcı olarak kaydettim. Bu mektubu kıvılcımlı@egruops.com adresi üzerinden almış iseniz, bu sizin gruba katılımcı olduğunuz anlamına gelir. Bu grubu şöyle düşünüyorum. Katılım: Konuya ilgi duyan herkes kivilcimli-subscribe@egroups.com adresine bir BOŞ e-mail yollayarak katılımcı olabilir. Keza isteyen kivilcimli-unsubscribe@egroups.com adresine bir BOŞ e-mail yazarak üyelikten ayrılabilir. Konu: Kıvılcımlı ile ilgili her şey. Pratik olarak 30 ölüm yıl dönümünde bir sempozyum düzenlemek için ne gibi imkanlar olduğu, eğer varsa bunların örgütlenmesi; Kıvılcımlı ve eserleri hakkında her türlü haber, bilginin iletilmesi (örneğin çıkan bir kitap, hakkında yazılmış bir yazı, bilgi ve belgeler) eserine ilişkin tartışmalar. Hasılı Kıvılcımlı ile ilgili akla gelebilecek her konunun yazışılabileceği ve ilgili kişilerin birbirini bulabilecekleri, ilgililere duyurularını iletebilecekleri bir platform, bir buluşma noktası. Kıvılcımlı’yı bu ölüm yıl dönümünde, onun eserleri üzerine küçük bir yeni inceleme ile anmak isterdim. Ancak buna şu an imkan ve zamanım yok, onun yerine bu grubu kivilcimli@egroups.com aktifleştirerek ve duyurusunu yaparak anmış olalım. Çevrenizde ya da tanıdıklarınız arasında bu konuya ilgi duyacağını düşündüklerinize bu mektubu veya adresi iletirseniz sevinirim. Saygılarımla Demir Küçükaydın

109

Kıvılcımlı İçin Bir Sempozyum Yapma Olanağı Değerli Arkadaşlar, Bir süredir, Hikmet Kıvılcımlı'nın ölümünün otuzuncu yılında, onun eserleri ve çalışması üzerine en azından bir başlangıç olarak bir hafta sonu semineri ya da sempozyumu yapılabilmesi düşüncesiyle oynuyor ve bazı yoklamalar yapıyorduk. Kısa bir süre önce, bu yönde bir gelişme oldu. Böyle bir toplantıyı yapabilme yönünde bir olanak kesinleşmiş bulunuyor. Yedi ve dokuz Aralık 2001 (07-09.12.2001) tarihleri arasında, Kuzey Denizi kıyısında Wremen denen yerde, kırk (40) kişinin toplantı yapabilmesi için bir olanak sağlanmış bulunuyor. Katılım Altmış Alman Markı (60.- DM). Gelmek isteyip de bu kadar parayı ödeyebilecek durumda olmayan beş veya altı kişi için, işsizler kontenjanından yirmi Alman Markı (20.- DM) ödeyerek katılmak da mümkün olabilecek. Cuma gününden Pazar Akşamına kadar yemek ve yatma karşılığı olarak, adam başı bu miktar ödenecek. Gerisini bu toplantıyı destekleyen sendika verecek. Şimdi Kıvılcımlı Mail Grubu (E-Group'u) olarak bu toplantının hazırlanmasının örgütlenmesi gerekiyor. Kanımca toplantıda şu başlıklar altında bir şeyler yapılabilir. 1) Kıvılcımlı, Çağı, Eserleri vs. üzerine bildirilerin okunması ve tartışılması. 2) Kıvılcımlı'nın Hayatı hakkında anıların vs. anlatılması. 3) Kıvılcımlı hakkındaki çalışmaların, arşivlerin, yayınların durumu, bunların geliştirilmesi için neler yapılabileceği. Bunlar benim ilk aklıma gelenler. Öncelikle, bütün bu işleri örgütlemek üzere "Kıvılcımlı'nın Otuzuncu Ölüm Yıldönümü Toplantısını Hazırlama Girişimi" gibi bir "Tüzel Kişilik" oluşması, bir komite kurulması gerekiyor. Bunu Kıvılcımlı Mail grubu olarak hep birlikte belirlemeliyiz. Böylece şimdiye kadar genellikle benim insiyatifimle gelişen hazırlık kısmı bitmeli ve net ve ciddi bir aşamaya varmalı. Bu girişimin görevlerini hep birlikte tartışırız. Ama İlk akla gelen bir kaç konuyu yazmak istiyorum. 110

Birinci şık için, toplantıya, Kıvılcımlı veya o dönem hakkında bilimsel inceleme yapmış veya yapmakta olan tarihçi ve araştırmacıların davet edilmesi gerekir. Özellikle hangi isimlerin çağırılması gerektiği, bunun nasıl ayarlanabileceği gibi konuları bu grupta kararlaştırmak ve bir işbölümü yapmak gerekiyor. Tabii, böyle bir davet olduğunda, en azından o kişilerin yol masraflarını karşılamak gereği ortaya çıkar. (Kendiliğinden gelebilecekler bir yana). Bunun için de, Kıvılcımlı ve eserleri hakkında bir zamanlar Haydar Dikme tarafından Almanca yayınlanmış broşür ile benim Kıvılcımlı hakkında yazdığım bir yazının şu an yapılmakta olan Almanca çevirisiyle, sol eğilimli olduğu bilinen bir vakfa başvurarak, bu gibi yol paralarını karşılamak için bir destek istemeyi de düşünüyoruz. Eğer bu olursa, katılabilecek bilim adamı veya Kıvılcımlı'nın çağdaşı kişilerin gelmesi finanse edilebilir ve bu da katılımı etkileyebilir. Öncelikle şunu belirtelim. Elbette toplantıya isteyen herkes katılabilir. Bu bağlamda bu grubun katılımcılarından bu toplantıya katılma kararında olanların bir an önce bunu bildirmeleri gerekiyor. İkinci olarak, bu gruba katılanların, böyle bir toplantıya katılması ve dolayısıyla özel olarak da davet edilmesinin yararlı olacağını düşündükleri isimleri bildirmeleri gerekiyor. (Örneğin benim aklıma ilk gelenler: Mihri belli, Sevim Belli, Vedat Türkali, Mete Tuncay, Alaaddin Şenel, Ertuğrul Kürkçü, Ümit Hassen, Sadık Göksu) Toplantıya bildiri sunacakların bunu bildirmeleri. Gerekiyor. (Örneğin ben, çeşitli yazılarımda genel bir hüküm olarak ifade ettiğim, Kıvılcımlı'nın Tarih Tezi, Troçkist gelenek ve Batı Marksizmi (Frankfurt Okulu) birbirini tamamladığı tezini kanıtlamaya yönelik, ilkel sosyalizm ve devrimci Marksizm ve Mesiyanist Ütopik görüşler bağlantısını ele alan "Kayıp Halka" başlıklı bir bildiri sunmayı düşünüyorum.) Şimdilik ilk akla gelenler bunlar. Gerisini hep birlikte tartışarak geliştirelim.

Sevgi ve saygılarımla

Demir 30 Ocak 2001 Salı

111

Kıvılcmılı Sempozyumunun Yeri Üzerine Merhaba Onur, Uzun süre sonra nihayet sesiniz duyuldu. Katılmayacağınızı belirtmeniz üzücü, ama gerekçeniz daha da. Daha önceki mektubunuzdan farklı bir durum var sanırsam. Katılmanız konusunda ilk yazdığınızda şöyle diyordunuz: "bu çalisma eger türkiye'de olsaydi, seve seve katilir ve organizasyonda elimden geleni yapardim, ama henüz hala bir üniversite ögrencisi oldugum için yurtdisi benim içim biraz imkansiz" Bu cümleden, Avrupa'da yapılacak bir toplantıya, olanaksızlık nedeniyle katılamayacağınız gibi bir anlam çıkıyordu. Keza aynı mektubun sonunda tekrar, katılmamaktan değil, katılamamaktan söz ediyordunuz: "kisacasi avrupa'daki bu sempozyum çalismasina katilamayacagim. Sempozyumu hazirlayanlara basarilar." Ben de bundan katılmak istediğiniz ama (öğrenciliği de belirttiğiniz için) Türkiye'de bir öğrencinin imkanlarının sınırlılığı nedeniyle katılamayacağınız şeklinde anlamıştım. Ama yine aynı mektupta "buna benzer bir çalisma türkiye'de de yapimali" tarzındaki ifadenin formülasyonu, Avrupa'da yapılmasına da belli bir itiraz olduğu duygusunu uyandırıyordu. Örneğin, "keşke Türkiye'de de böyle bir şey olabilseydi" tarzında değil, yani bir istek değil de bir zorunluluk belirten ekle belirtilmesi, eğer aceleye gelmiş bir ifade değilse, başka bir sorun daha olduğunu belirtiyordu. Okurken formülasyonun beni biraz rahatsız ettiğini hatırlıyorum. Şimdi ise Avrupa'da yapıldığı için katılamamaktan değil, katılmamaktan söz ediyorsunuz. Yani artık bir olanaksızlık değil, Avrupa olanaksızlığın değil, katılmamanın gerekçesi. Tabii siz bilirsiniz. Ama burası aynı zamanda bir sohbet, Kıvılcımlı üzerine her şeyin konuşulup yazışılabileceği bir sohbet alanı olduğundan, müsaade ederseniz bu gerekçeniz hakkındaki fikirlerimi belirteyim. Tabii insan böyle bir gerekçe belirtiyorsa, yapılmak istenen iş ile, o işin yapılacağı yer arasında bir uyum olmadığı konusunda bir anlayışa sahip demektir. Bu durumda amaca, Kıvılcımlı üzerine bir sempozyum yapılması amacına, bir itirazınız olmadığına ve bu amaca ilişkin olarak bir takım insanlar bir şey yapmaya giriştiğine göre, insanın bu yanlışlığı diğerlerine göstermesi, onları bir yanlıştan koruması gerekir. Yani sadece, yurt 112

dışında yapılmasını yanlış buluyorum derseniz ve niçin yanlış bulduğunuzu karşınızdekilere anlatmak ve onları bir yanlıştan korumak için bir çaba göstermezseniz, bu karşınızdakine bir değer vermediğiniz, onu bir yanlıştan korumak için iki söz etmeye bile değer görmediğiniz anlamına gelir. Ama "arkadaşlar yurt dışında bu konuda bir toplantı yapmak şu nedenlerle yanlıştır" derseniz. Fikriniz, doğru veya yanlış olmuş farketmez, bu karşınızdakine bir değer verdiğiniz, onu yanlış olduğuna inandığınız bir davranıştan korumak için çaba gösterdiğiniz anlamına gelir. Maalesef böyle değil davranışınız. Sadece bu konuda bir sempozyumun yurtdışında yapılmasını yanlış bulduğunuzu söylüyorsunuz. Bu nedenle, bu girişimi başlatanlardan biri olarak, bize zerrece değer vermediğinizi, bir yanlış yapıyorsak eğer ondan bizleri kurtarmak için bir ikna çabasına değer bulmadığınızı düşünmek zorundayım. Ancak, insan, aksine yüzde yüz bir kanıt yoksa, insanların prensip olarak iyi niyetli olduğunu düşünmelidir ve öyle davranmalıdır. İnsanların son derece iyi niyetlerle kötü işler yaptığını, bu nedenle o insanlara amaçlarıyla yaptıkları ve görüşleri arasındaki uyumsuzluğu göstermelidir. Bu anlamda sizi iyi niyetli kabul ediyorum. Ama katılmama kararınızın gerekçesini yanlış bulduğumu ve bunun aslında çok köklü ve tehlikeli bir yanlışın yansıması olduğunu düşündüğümden, sizin aksinize, müsaade ederseniz sizin bu gerekçenizi ve onun ardındaki anlayışı eleştirmek istiyorum. Dediğim gibi, bu bir değer verişin ifadesidir. Kıvılcımlı'nın hayatı, eserleri, görüşleri, zamanı vs. üzerine somut monografilerin, tezlerin okunup tartışılacağı bir sempozyum ile bunun Avrupa'da yapılması arasında ne gibi bir uyumsuzluk olabilir? Dikkat edin, Türkiye'de olmasının daha iyi olabileceği değil konu, Avrupa'da olmasının yanlışlığı. Çünkü bir şey istenilen mükemmel koşulları içermeyebilir ama özünde yanlış olmayabilir. Gerçekten de, Avrupa'da yapılma, muazzam bir yol, maddi olanakların kısıtlılığı vs. gibi nedenlerle ister istemez katılımı kısıtlar. Ama bu amaçla çelişen bir durum değildir, sadece o amacın gerçekleşmesi için uygun koşulları yeterince sunamamak gibi bir durum vardır. Ama sizin itirazınız, amaç ile Avrupa'da olması arasında bir uyumsuzluk olduğu noktasından. Ve maalesef bu uyumsuzluğun, bu çelişkinin hangi noktada olduğu konusunda bizleri aydınlatma zahmetine girmiyor veya bizi buna değer görmüyorsunuz. Bu durumda, gerekçeniz üzerinde bazı tahminlerde bulunarak bu yaklaşımınızı eleştirmek istiyorum. Niçin, Avrupa'da Kıvılcımlı üzerine bir sempozyum yapılması yanlış olabilir? Bir insanın katılmama gerekçesi olduğuna göre, ortada çok ciddi amaç ve araç uyumsuzluğu var demektir. Olanakları sınırlamayla ilgili, katılımı sınırlamayla ilgili bir itiraz değildir bu. Olanaklar olsa bile, yani ulaşım ve insanların maddi durumu bir sınırlama yaratmasa bile Avrupa'da yapılmasında yanlış olan bir şey var demektir. Peki bu yanlış olan şey ne olabilir? Belki Avrupa'da insanların Kıvılcımlı hakkındaki görüşlerini sansürsüzce açıklayabilecekleri bir ortam olmadığı düşünülebilir. Ama bu itiraz çok saçmadır. Avrupa'da fikirlerin içeriğinden dolayı 113

hukuki yaptırım uygulanması genellikle istisnai bir olaydır. Ve soğuk savaş bittiğinden beri, hemen hemen hiç de yoktur. Yani insanlar fikirlerini hukuki veya idari yaptırımlara uğrama korkusu olmadan açıklayabilirler. Aksi yönde hiç bir delil yoktur. Ama bu açıdan, Türkiye'ye baktığımızda, aksine, böyle bir sempozyumun Türkiye'de yapılmasıyla, fikirlerin özgürce açıklanması koşulu arasında çok ciddi sorunlar olduğu görülür. Türkiye hala insanların fikirlerinden dolayı gözaltına alınıp, hapsedildiği bir yerdir. Türkiye'de en sıradan basın toplantılarına bile valilikler müsaade etmemektedir. Kapalı yerlerdeki anma toplantılarına bile müsaade edilmemektedir. Daha doğrusu, toplantıyı yapanların niteliklerine göre tamamen mülki ve idari amirlerin keyfince, ama genel bir politika olarak, daima demokratik özlemleri ve tarafları bastırmaya yönelik bir uygulama vardır. İnsan hakları derneği kapalı bir binada basın toplantısı yapsa bile Polis orayı dağıtır veya müsaade edilmez ama Devletin politikalarına dokunmayan, zülfü yare dokunmayan işler yapılacağı belliyse, bunlar belli bir toleransın daima tadına varırlar. Yani Türkiye'de böyle bir sempozyum yapıldığı takdirde, bırakalım onun özgür bir ortamda yapılıp yapılmadığını, görünümde böyle bir ortam olsa bile, insanların keyfi ve baskıcı hukuk sistemi ve uygulamalar nedeniyle, konularını seçerken veya onları anlatırken, bilinçli ya da bilinçsiz bir oto sansür uygulama ihtimalleri daha fazladır. Tipik bir örnek. Türkiye'de bu gün zülfü yare dokunan konu "Kürt Sorunu"dur. Kıvılcımlı ise, tıpkı Kadın konusunda bir ilk olduğu gibi, bu konuda da bir ilktir. Türkiye'deki bir sempozyumda, örneğin, Kıvılcımlı'nın "İhtiyat Kuvvet"ini ele alıp oradaki tavrı bugün de savunan bir görüşü bu günün koşulları bağlamında ele alan bir tez sunmak olanaksızdır bir Kıvılcımlı sempozyumunda. Birincisi, insanlar genellikle bu konuya değinmemeyi tercih ederek muhtemelen bir otosansür uygulayacaklardır. Hadi diyelim ki kimileri bunu aştı ve konuyu seçip konuştu. Bu konuşma Türkiye'de hem hukuken, hem de fiilen suç olur. Yani bir kaç yıl hapse girmeyi göze almanız gerekir. (Ama muhtemelen böyle bir toplantıda bulunan kişiler, böyle bir konuşmanın yapıldığı bir yerde bulunmak istemeyeceklerdir, milliyetçi gerekçelerle olmasa bile, başlarına bela gelmesin diye ve bu nedenle, ya böyle konuşma yapması ihtimali olan kişileri davet etmeyecekler veya gelmişse obstruksiyon yapıp konuşmasını engelleyecektirler vs.. Bunlara değinmiyorum bile.) İkincisi, tezinizi okudukdan sonra, tartışma kısmında tezinize karşı olanlar rahatça konuşabileceklerdir, taraftarı olunlar varsa, onlar için yine aynı yukarıdaki kaygılar geçerli olacaktır. Hasılı Türkiye'de bu gün yapılacak bir Kıvılcımlı Sempozyumu'nda, Kürdistan'ın Sömürge olduğundan; Türk ve Kürtlerin Ermenileri katlettiğinden, Kürtlerin kendi partilerinde örgütlenebileceğinden; bir zamanlar Kürdistan dağlarında savaş olurken TKP'nin batıda bildiri dağıtmakla oynaşmasının bu gün Türk solu ve PKK ilişkisinde aynen devam ettiğinden; yani Kıvılcımlı'nın o zamanki eleştirilerinin aynen geçerliliğini koruduğundan falan özgürce söz 114

edebilecek bir ortam bulunmayacaktır. Özgür düşünce ve tartışma ise her türlü bilimsel faaliyetin olmazsa olmaz koşuludur. Ya da örneğin, Kıvılcımlı'nın eserlerinin yayılışı ve okunuşuyla zamanın ideolojik iklimi arasındaki ilişkileri ele alan bir inceleme olabilir. Ta 30'lardan başlanarak bu güne gelebilir. Örneğin bu bağlamda, son yıllarda Kıvılcımlı'nın bir çok eserinin yeni baskıları yapılmasına rağmen, Kürt ulusunun adeta ayaklandığı bir dönemde Kıvılcımlı'nın "İhtiyat Kuvvet"inin yeni bir baskısının yapılmamış olmasının veya hala dijitalize edilip internet ortamına koyulamamış olmasının sosyolojik anlamları üzerine bir inceleme yapabilirsiniz. TKP'nin yıllarca YOL'u yok etmiş olmasının nedeninin de benzer olabileceği üzerine bir tez okumaya kalktığınız takdirde yine aynı sorunla karşılaşırsınız. Gördüğünüz gibi, Türkiye, bilimsel bir tartışma ve her türlü fikrin özgürce ifade edilmesi bakımından Avrupa'dan yüz kat daha kötü koşullar sunmaktadır. Tabii bu riskler aynı zamanda elbette katılım için de önemli sınırlamalar getirmektedir. Yani fikirlerin içeriğine ilişkin riskler, katılımı sınırlayıcı bir özelliğe sahiptir. Avrupa'da ise bu yoktur ve sempozyumu örgütlemeye çalışanlar sözü olan ve ilgi duyan her kişinin, maddi nedenlerle katılamıyor bir durumda olmaması için her şeyi yapacaklarını başından beri vurgulamaktadırlar. Demek ki, fikirlerin içeriğine ilişkin sınırlamalar ve katılım bakımından Avrupa'da yapılmaya bir itiraz getirilmesi yanlış olur. Aksine bu bağlamda, Türkiye'de yapılmasına daha rahat itiraz edilebilir. Türkiye'de yapılması bilimsel bir toplantıda fikirlerin özgürce ifade edilip tartışılması amacıyla çelişmektedir. Hatta somut olarak baktığımızda, Türkiye'de bir de katılımı sınırlayıcı hukuki engeller vardır. Bir çok solcu Avrupa'da yıllardır sürgün olarak yaşamaktadır. Bunların Türkiye'ye gelip gitmesi mümkün değildir. Örnek olarak kendimi verebilirim. Türkiye'de beni cezalar bekliyor. Türkiye'ye gitmek demek benim için, kafadan iki yıl askerlik ve iki yıl da hapis demek. Ayrıca Son Kavga ve Yeni Gündem'de yayınlanan yazılardan dolayı sayısına tam bilmediğim davalar açılmış durumda. Kıvılcımlı konusunda teorik düzeyde, özellikle metodoloji düzeyinde galiba en çok yazı yazmış insanlardan biriyim. Keza Kıvılcımlı'nın eserleri ve fikirlerin yayılması ve tartışılması konularında da pratik olarak her halde en fazla çaba göstermiş kişilerden biriyimdir. Görüşlerimin niteliğini ve içeriğini bir yana bırakıyorum. Sadece nicelik açısından bakarsak durum böyle. Ciddi bir sempozyum girişimi için benim o toplantıya katılamamam en azından yaptıklarımın nicel boyutuyla bile ciddi bir zaaf oluştururdu. Yakın zamana kadar Ergun da Türkiye'ye gidemeyenler kafilesindeydi. Demek ki, somut olarak ele alındığında, Türkiye böyle bir sempozyumun yapılması için, amaçları oldukça zedeleyici ve Kıvılcımlı hakkında kendine has ve genel ortalamadan farklı tezleri olabilecek olanları dışlayıcı bir işleve de sahiptir. Peki, Avrupa'ya itiraz neden olabilir. Belki de Avrupa'ya itiraz, Avrupa'nın fikirsel veya hukuki veya maddi olarak katılımı ve görüşleri sınırlama gibi bir durumu olmaması olamaz mı? Doğrusu 115

bunun üzerine de düşünmek gerekir. Çünkü Türkiye'de Avrupa'da yaşayanlar hakkında, onların bir ellerinin yağda bir ellerinin balda olduğu, bu nedenle de devrimciliklerini yitirdikleri bir dekadans içinde oldukları türden yaygın ön yargılar vardır. Tabii bunları ciddiye almak söz konusu değildir. Yoksa Avrupa'da olmasının bu toplantıyı Avrupa burjuvazisinin kontrolünde bir toplantı yapabileceği; böyle bir toplantının ancak istihbarat örgütlerinin bir manüplasyonu olduğu yolunda kaygılar mı var. Kimilerinin böyle şeyleri aklından geçirdiği seziliyor zaten. Ayrıca bu hiç de yeni değil Türkiye ortamında. Örneğin geçenlerde Ermeni sorunu üzerine tartışmalar dolayısıyla, Taner Akçam'ın Avrupa istihbarat örgütlerinin kontrolünde bir insan olarak bu Ermeni konusunu yazdığı türünden iddialar vardı Aydınlık dergisinde. Bu Kıvılcımlı sempozyumu da o Ermeni katliamı toplantısı gibi, istihbarat örgütlerinin bir manevrası olmasın? Ne var ki, sempozyumun maddi olanaksızlıkları açıktan veya gizli böyle bir itiraz yöneltmeyi zorlaştırmaktadır. Gelenlerin masraflarını karşılamak için sokak eğlencelerinde satış yaparak gelir sağlamaktan söz edilmektedir. O zaman da, şöyle ifadeler duyuluyor: "Şarap satacaklarmış!" Sanki esrar ya da kadın satıyoruz. Böylece sempozyuma geleceklerin masraflarını karşılamak için kazanılacak paranın menşeinin meşru olmadığı ima ediliyor. Hele Kıvılcımlı gibi, ağzına alkol almayan bir insan için yapılan toplantının şaraptan kazanılan paralarla yapılmasının affedilmez bir günah olduğu yolunda bir çekingen imadan başka bir şey değil bu "şarap satacaklarmış" sözleri. Eğen bu türden bir itirazınız varsa bunu bildirin lütfen. Yoksa yanlış bulmak, sempozyumun içeriğinin ve katılımının zedelenmemesiyle ilgili değil de, bütünüyle Kıvılcımlı'nın anısına aykırı düşeceği gibi bir düşünceden mi kaynaklanıyor? Kıvılcımlı değil mi hep yurt dışında yaşamayı yanlış bulan? Onun adına bir sempozyumun Avrupa'da yapılması onun anısına ihanet olamaz mı? Muhtemelen böyle düşünenler de var. Ama bu Kıvılcımlı'nın anısı hakkında yanlış bir değerlendirmedir Hele o kendini bir Marksist olarak tanımladığına göre, Marksist gelenekle de çelişir! Kıvılcımlı sürgünde yaşamaya, düşmanın eline geçmemek veya onunla daha iyi savaşabilmek için sürgüne gitmeye karşı değildir. Olamaz da. Bütün dünya tarihinde, sürgünlük muhaliflerin, devrimcilerin mesleği olagelmiştir. Muhacirlik peygamber zanaatıdır. Muhammet Medine'ye kaçmıştır. Sosyalizmin bütün ustalarının ömrünün çoğu sürgünlerde geçmiştir. Bizzat Kıvılcımlı bile bu deneyi yaşamış ve sürgünlükte ölmüştür. Kıvılcımlı'nın karşı çıktığı, Sovyetler'e gidip orada devletin maaşlı memuru olmaktı. İyiki de gitmedi. Gitseydi, hayatının en büyük şoklarından birini yaşar ve muhtemelen Sibirya'da bir kampta ömrünü geçirir veya öldürülürdü yüz binlerce Komünist gibi. Ve artık kampların olmadığı bir zamanda çıktığında başına gelen bunun değişik bir verisyonu olmadı mı?

116

Ama Kıvılcımlı'nın bu tavrını, yurt dışına çıkmaya ilkesel bir karşılık olarak koymak veya şaibeli göstermek, sadece bir yanlış anlama ve taşralılığın dar ufkunun ebedileştirilmesi değil, bu günün Türkiye'sinin politik ortamında, Genel Kurmay'ın istediği ve kabul edebileceği türden bir "Milli" Kıvılcımlı yaratma ve onu savunma çabasıdır da. Genel Kurmay Maocu bile olmaya başladığına göre niye Kıvılcımlıcı da olmasın? Hem de yerli malı. Üstüne üstlük bir de "ordunun devrimci geleneği"nden falan da söz etmiş!.. Doktoru böyle yorumlayanların Aydınlık gibi güçlü bir örgüt ve avadanlıkları olsaydı, şildi televizyon programlarında onların ulusal menfaatlerin savunucusu olarak globalleşmecilerin karşısına çıkarılıp kamu oyuna tanıtıldıklarını görürdük. * Gördüğünüz gibi, söz ve davranışların anlamları üzerine, neler olabileceği ve gerçek anlamları üzerine düşünülünce ortaya neler çıkıyor. Eşyanın adıyla çağrılmasından ve her şeyin açıkça tartışılmasından yanayım. Katılmama gerekçenizin benim kafamda yarattığı soruları, spekülasyonları bile açıkça yazıyorum gördüğünüz gibi. Sizin ise spekülasyon yapmanız gerekmiyor. Sadece Avrupa'da yapılmasının neden katılmama gerekçeniz olduğunu açıklayabilirsiniz. Bu kadar basit. Açık konuşalım. Benim "troçkist" olmam ve Kürt hareketini açıkça desteklemem ve onların yayınlarında yazmam ve konuşmam ve Kürt sorunundaki politik çizgim, bir çok insan açısından karın ağrısı yaratıyor. Ama bu karın ağrıları açıkça söylenmiyor, bunun yerine bin bir dereden su getirilerek bu sempozyuma katılmamanın gerekçeleri bulunmaya çalışılıyor. Ben fikirlerimi ve görüşlerimi hiç bir zaman gizlemedim. Ama bu fikirlerin ve görüşlerin, sempozyumun bir örgütleyicisi olarak, sempozyuma katılacakları veya onun biçimini belirlemesine de katiyen girişmedim. Aksine, görüşlerine karşı olduğum herkesin, biçimsel kriterlere uyuyorlarsa, katılması ve görüşlerini savunması katkılarını sunması için elimden geleni yaptım ve yapıyorum. Kimse kimseyi fikirlerinin, kıvılcımlı hakkındaki görüşlerinin içeriği nedeniyle dışladığımı iddia edemez. Aksine gelen önerilerde insanlar fikirlerinin içeriği nedeniyle dışlanmaya çalışılmaktadır. Ben bu konuda aynı hassasiyetle devam ediyorum ve edeceğim. Aslında size kısaca gerekçenizi sorup Neşe Özgen ve Haşmet Atahan'ın öneri v e eleştirilerine cevap verecektim ama, klavye aldı başını gitti. Gelecek sefere kaldı o iş. Ama o önerilere kısmen dolaylı cevaplar burada da var. Aslında bir kaç gün önce yolladığım Sempozyumla ilgili yazışmalar okunursa, önceden defalarca cevap verildiği de görülebilir. Şimdilik bu kadar. Selamlar. Demir 2001.05.22

117

Hikmet Kıvılcmılı, Fatma Yalçı ve “Sosyete ve Teknik” Adlı Kitap (Fatma Yalçı Vesilesiyle Olgusal ve Yöntemsel Yanılgılar Üzerine)

Bir kaç gün önce Sayın Sadık Göksu'nun "Kıvılcımlı Sempozyumu ve F. N. Yalçı Üzerine Tartışmalar, Açıklamalar ve Bir Soru" başlıklı yazısı geldi. Bu yazı, ilerde ayrıca ele alınması gerekebilecek bir çok konuyu içermekle birlikte, esas olarak, Sosyete ve Teknik'i Fatma Yalçı'nın yazdığı tezini işliyordu. Ben de bu yazıda Sayın Sadık Göksu'nun bu tezi ve tezini savunusu hakkında bir kaç şey eklemek istiyorum. Sadık Göksu bu yazısını, sayın Doç. Dr. Neşe Özgen'in daha önce Süleyman Şaşmaz'a yönelttiği soru bağlamındaki önermelerinin eleştirisi üzerinde geliştirmiş ve yoğunlaştırmış bulunuyor. Bu bağlamda konunun geçmişini ve önceki yazışmaları bilmeyenler için kısa bir hatırlatma yapalım. Türkiye'de Süleyman Şaşmaz, 1935'te Marksizm Bibliyoteği'nin altıncı kitabı olarak Fatma Yalçı imzasıyla yayınlanan Sosyete ve Teknik adlı kitabın, (oldukça keyfi) sadeleştirilmiş bir baskısını Tarih Bilimi Yayınları'nın altıncı kitabı olarak 2001 yılının Mart ayında yayınlıyor. Ancak bu kitabın iki özelliği var. 1) Kitap, Hikmet Kıvılcımlı'nın kitabı olarak yayınlanıyor. 2) Kitabın devamında ise Süleyman Şaşmaz'ın iddialı tezler içeren "Marksizm'in Toplumun Çekirdekaltı Kanunlarına Evrimi" başlıklı kitabı da var. Süleyman Şaşmaz 25 Nisan 2001 tarihinde bu kitabın tam metnini bir e-mail aracılığıyla Kıvılcımlı grubuna da yolluyor. Yani yayınlanışından aşağı yukarı bir ay kadar sonra. Bundan sonra Sayın Neşe Özgen, Süleyman Şaşmaz'a Kıvılcımlı grubu ortamında şu soruları soruyor: "Biliyorsunuz: belki zorunluktan belki o anda öyle gerektiği için, ilk basım Fatma Nudiye adıyla çıkmıştı. Bunun Doktor'un olduğunu zaten herkes biliyor, ama kitabın ilk basımını olduğu gibi basmamak nedenir? Bu zor döneminde, Marxismin bunca içinde yer alan bir kadını bir de böyle tarih sahnesine gömmek nedendir? Hiç değilse, kitabın başında bir anmalık yapılamaz mıydı? Çok mu duygusalım? Bugün Fatma Nudiye'ye, yarın kime saygısızlık olacak?" Sayın Neşe Özgen, Süleyman Şaşmaz'dan bu somut sorusuna ilişkin bir cevabı hala alabilmiş değil.

118

Daha sonra Latife Fegan da, Neşe Özgen'in sorusunu ve "vefa" beklentisini destekleyen ve Süleyman Şaşmaz'ın kitapları bilimsel sorumluluktan uzak olarak yayınladığı kanısındaki görüşlerini ileten bir mektubu Gruba iletti. Şöyle yazıyordu: "Bildigim kadariyla, bilimsel kitaplarin yeni baskilari yapilirken, özellikle yazari artik yasamiyorsa, kitabin daha önceki baskilariyla ilgili tüm bilgiler aktarilir. Marks-Engels'in toplu eserlerinde en kücük bir makale ya da mektup hakkinda elde olan tüm veriler bulursunuz. Bu kural, eser yazarinin sagliginda yayinlanmamissa cok daha büyük önem kazanir. Süleyman Sasmaz'in böyle kaygilari yok." Son olarak Sadık Göksu, Süleyman Şaşmaz'a sorduğu sorudaki, "doktorun olduğunu zaten herkes biliyor" önermesi vesilesiyle Sayın Neşe Özgen'i eleştiren, yukarıda sözü edilen yazıyı yolladı. Sadık Göksu'nun Neşe Özgen'e eleştirisi şu noktada toplanıyor. Bu kitap Kıvılcımlı'nın değildir, Fatma Yalçı'ya aittir. Ben bu konuda bir çok kereler yazdım. Siz nasıl olur da bunu bilmezsiniz. Şimdi ben de bun noktada tartışmaya katılıp bir kaç söz söylemek istiyorum. Önce Sadık Göksu'yu yönelik bir eleştiri. İnsan iki türlü yanlış yapar. Bir yanda metodolojik yanlışlar vardır, diğer yanda olgusal yanlışlar. Yani bir problemin çözümünde gidiş yolunuz doğru olabilir de, hesaplamalarınızda hata yapmış ve yanlış sonuçlara ulaşmış olursunuz. Bu gibi durumlarda, önemli olan, yöntemsel doğruluktur. Olgusal yanlışlar bir saldırı nedeni olmaz ve olmamalıdır. Bunlar bilgisizlikle ilgilidir. İnsanların iyi niyetinden de şüphe etmek gerekmediğine göre, olgusal hatalara yönelik eleştiriler, üslup olarak da olabildiğince yumuşak olmalıdır. Sayın Sadık Göksu ise, olgusal bir yanlışı, sanki ilkeye, yönteme ilişkin bir yanlışmış gibi, ortada bir kötü niyet varmış gibi eleştiriyor. Bence Neşe Özgen'in Süleyman Şaşmaz'a sorusu, yöntem olarak çok önemli bir yanlışa parmak basıyordu. Bir eserin yeni baskısında onun ilk yayınlanışındaki yazar adını anmamak. Ben önce bu sorunun bir kadından gelmesinin anlamı olduğu kanısındayım. Bir kadının adının ihmal edilmesine tepkinin bir kadından gelmesi rastlantı değildir kanımca. Kadınlar ancak böyle hassasiyetlere sahip olabilirler ezilen bir cins olarak. Ve bu Fatma Yalçı'nın adını anma gereği görmeyen kişinin bir erkek (Süleyman Şaşmaz) olması da kanımca rastlantı değildir. Dikkat edilirse, birbirinin içine geçmiş olarak iki sorun bulunmaktadır. Birisi eserlerin yeni baskılarında aslına sadık olma zorunluluğu. Süleyman Şaşmaz, Latife Fegan'ın da vurguladığı gibi, bu kuralı inkar etmektedir. Diğeri, bu tahrifatın, zaten o dönemin sosyalist hareketinde son derece az da bulunan bir kadının adının silinmesi olarak ortaya çıkışı. Erkeklerin kendiliğinden, her zaman yaptıkları, kadınların katkılarını yok sayan, görmeyen tipik bir davranışı. Bence Sadık Göksu'nun Neşe Özgen'i gösterdiği bu hassasiyet nedeniyle tebrik etmesi gerekirken, bütün saldırılarını onun olgusal yanılgısına yöneltmesi yanlıştır. 119

Yanlıştır çünkü, bir yanılgı olduğunu farz ettiğimizde bile, bu yanılgıyı anlaşılır kılabilecek nedenler bulunmaktadır. Tabii burada kitabın Fatma Yalçı'ya ait olduğu varsayımından, yani Sadık Göksu'nun tezinin doğru olduğu varsayımından yola çıkıyoruz. Kıvılcımlı hayatının çeşitli dönemlerinde, sadece takma isimler değil, yaşayan başka tanıdıklarının isimlerini de kullanmıştır. Kıvılcımlı için fikirlerin yayılması önemliydi, isim değil. Hatta bunun en ilginç örneği sayın Sadık Göksu'nun kendisidir. Türkçe'nin Üreme Yolları ve Dil Devrimciliğimiz adlı kitap, Sadık Göksu’nuni adıyla yayınlanmıştır ama yazarı Kıvılcımlı'dır. Keza Suat Şükrü (Kundakçı) adıyla Anayasa Teklifi’ni de yayınladığını biliyoruz. Buradan hareketle, insanların, Sosyete ve Teknik'in gerçek yazarının Kıvılcımlı olduğunu düşünmeleri son derece normaldir. Kaldı ki, bu kitabı okuyanlar, Hikmet Kıvılcımlı'nın başka eserlerinde karşılaştıkları ifadelerle bu kitapta da karşılaşırlar. Bunun sonucu olarak insanların bu kitabın yazarının Fatma Yalçı olduğunu fazla bir olgusal araştırmaya gerek görmeden düşünmeleri ve giderek bu kanının adeta yerleşik, doğruluğundan kuşkulanılmayacak bir hüküm halini alması gayet normaldir ve anlaşılabilir. Tabii bu yanlış hükmün böyle kolayca yerleşmesi ile, Fatma Yalçı'nın bir kadın olması arasındaki ilişki ayrıca incelenmeye değerdir. Öte yandan, daha sonra Fatma Yalçı'nın yayınlanmış bir kitabı yoktur ya da varsa da bilinmemektedir en azından sonraki kuşaklarca. Bu da bu ön yargının öyle düşünmeden kabulünde etkili olsa gerektir. Böyle yanılgıyı besleyecek çok güçlü nedenler varken, bu olgusal yanılgı nedeniyle böylesine sert bir eleştiri haksız olmaktadır. Sadık Göksu'nun eleştirisi "ben bu konuda yazmıştım, nasıl olur da bilmezsin" biçimindedir. Evet yazmış olabilirsiniz. Ama insanlar onları okumamış, önemli görmemiş olabilir. Örneğin kendisi, bir çok Doktor üzerine yazanın yazılarını okumadığını belirtiyor. Başkaları onu niye okusun? Kaldı ki, okumaya niyetli de olabilir ama, bunların yayınlandığı yerler öyle çok bilinen yaygın yayınlar değil. Kaldı ki, kişi bu yayınları elde etmiş, sayın Göksu'nun yazılarından haberdar da olabilir ama konu ilgisini çekmediği için okumamış ta olabilir. Tabii okunmuş olması halinde, sayın Sadık Göksu'nun önermeleri ikna edici bulunmamış da olabilir. Bütün bunlar mümkün iken, Sadık Göksu'nun sanki ortada kasıtlı bir tahrifat varmışçasına bir eleştiri yapmasını son derece yıkıcı ve yanlış bulduğumu belirtmek isterim. Özetle, sayın Neşe Özgen, olguya ilişkin, (eserin Kıvılcımlı'ya ait olduğu) yanlış bir bilgilenmeye dayanıyorduysa bile, yöntemsel olarak son derece doğru bir noktadan ve bir kadının gösterebileceği bir duyarlılıkla son derece önemli ve doğru bir itiraz ve soru yöneltmişti. Sayın Sadık Göksu'nun eleştirisi, onun bu üstün niteliğini gölgelemektedir onu kabartılandıracak yerde.

120

* Gelelim eserin kime ait olduğu konusuna. Olgusal düzeyde, sanırım Sadık Göksu haklı. Savunduğu tez doğrudur. Yani Sosyete ve Teknik adlı eser Fatma Yalçı'ya ait. Ben de bazı ek deliller buldum. Bu konuya dikkati çektiği ve bizleri yanlış bir yaygın ön yargıdan kurtardığı için sayın Sadık Göksu'ya müteşekkir olmalıyız. Tabii bu olgusal hükmün çok ilginç sonuçları da var. Hem Kıvılcımlı ve Sosyalist hareketin tarihi bakımından, hem de bu kitabın yeni baskısıyla birlikte kendi kitabını yayınlayan ve kimi önermelerinde bu kitaba ve bu kitabın Dr. Hikmet Kıvılcımlı'ya ait olduğu varsayımından hareket eden Süleyman Şaşmaz bakımından. Bu vesileyle önce bu kitap ve Fatma Yalçı hakkındaki geçmiş izlenimlerimi anlatayım. 12 Mart döneminin başlarında, Kıvılcımlı'nın bütün eserlerini ciddi bir biçimde okumaya çalışıyordum. Bu çalışmalar çerçevesinde, 1930'larda yayınladığı kitaplarının peşine düşmüştüm. Doğru dürüst çalışacağım bir yer olmadığından, Beyazıt Meydanı'ndaki nef is küçük Belediye Kütüphanesini kullanıyordum. Orası dolu olunca da, bazen, Türbe civarında bir ara sokakta, Hayat mecmuasının yanında bulunan Fahrettin Kerim Gökay kütüphanesine gidiyordum. (Bu kütüphanenin yanındaki Türbenin bahçesinde Şeyh Bedrettin'in kemiklerinin bulunduğu mezar da vardı. Mezarın burada bulunduğunu İsmet Sungurbey'in bir kitabında okumuş, resmini görmüş ve gidip o mezarı da bulmuştum.) Bu kütüphaneleri okuma ve çalışma yeri olarak kullandığımdan, aklıma kitap kataloglarını karıştırmak pek gelmediği gibi, sosyalist kitapların bu kütüphanelerde bulunabileceğine ihtimal de vermiyordum. Ancak bir gün, Gökay'ın kütüphanesinde katalogları karıştırınca, Kıvılcımlı'nın otuzlarda yayınladığı Marksizm Bibliyoteği'nin neredeyse bütün eserlerinin orada olduğunu gördüm ve hepsini okumaya başladım. İşin ilginci bu kitaplarda, Kıvılcımlı'nın el yazısıyla, F. K. Gökay'a ithaflar da bulunuyordu. (Eğer o kitaplar hala yerinde duruyorsa. Bunlar çok özel kitaplar. Birer fotokopisi çekilebilir veya bir tarayıcıyla digitalize edilebilir; Kıvılcımlı sayfasına koyulabilir. Sanırım 1970'lerin sonunda Katkı Yayınları Marksizm Bibliyoteği'nin yeni bir baskısını yapmıştı ve bu baskılarda muhtemelen bu kütüphanedeki kitaplar kullanılmıştı.) Her neyse, işte, eğer hafızam beni yanıltmıyorsa, Sosyete ve Teknik'i ben o tarihte bu kütüphanede okumuştum. (Fakat o kütüphaneden mi aldım, yoksa başka yerden mi buldum da orada okudum, tam hatırlamıyorum.) Eseri Kıvılcımlı'nın başka isimle yazdığı bir eseri okuduğum kanısıyla, ya da ön yargısıyla diyelim, okumaya başlamıştım. Ancak Kitabı okuduktan sonra, bu kitabın Kıvılcımlı'dan büyük etkilenme taşımakla birlikte, Kıvılcımlı'nın olmayabileceği yönünde düşündüğümü, mantığının tam Kıvılcımlı'nın mantığına uymadığını düşündüğümü hatırlıyorum. Muhtemelen Fatma Yalçı ve Kıvılcımlı'nın yakın işbirliği ile yazılmıştı. Kıvılcımlı'nın fikirlerinden çok yararlanıldığı belli idi ama kitabın Kıvılcımlı'nın da 121

olmayabileceği düşüncesi kafamdan geçmişti. Fakat yine de kafamdan böyle düşünceler geçmesine rağmen, kitabı bir şekilde Kıvılcımlı'nın kitabı olarak düşünmeye devam ettiğimi de hatırlıyorum. Bu konu bir daha kafamı hiç de meşgul etmedi, son olarak sayın Sadık Göksu'nun bir kaç gün önce yolladığı yazıya kadar. Eserin kime ait olduğundan ziyade beni onun içinde söylenenler ilgilendiriyordu. Bu vesileyle, Fatma Yalçı hakkındaki izlenimlerimi de belirteyim. Bu kadın ile Doktor'un arkadaş olduğunu, bir eski tüfekten, "Doktorun bir metresi vardı Fatma Yalçı" tarzında bir ifade aracılığıyla öğrenmiştim. (Bu ifade de bu ilişki hakkında genel yargıları ve o zamanın sosyalistlerinin olaya yaklaşımlarını yansıtmak bakımından ilginçtir..) Daha sonraki yıllarda, Fatma Yalçı'nın yurt dışındaki TKP içinde olduğu ve orada öldüğü yolunda bir şeyler duyduğumu hatırlıyorum. Ancak Fatma Yalçı hakkında ilk kafa yormam, Kıvılcımlı arşivini Amsterdam'daki enstitüye teslim etmek için veri bankasına geçirirken olmuştur. Bu arşivde Kıvılcımlı'nın albümleri de vardı ve bu albümlerde bazı resimlerde Fatma Yalçı da bulunuyordu. Hatta yanlış hatırlamıyorsam, bu resimlerinden birinde Kıvılcımlı'ya bir ithaf bile vardı kendi el yazısıyla. Sanırım mayo ile çekilmiş bir resimdi. Resimlerde, kendine güvenli, belli ki o zamanın çok ilerisinde, seven bir kadınla karşılaştığımı hatırlıyorum. Bu konu üzerine daha sonra da düşündüm. 1930'ların Türkiye'sinde Fatma Yalçı, Hikmet Kıvılcımlı ile nikahsız bir birlikteliğe cesaret edebilmiş ve bunu sürdürebilmiş bir kadın olduğuna göre, muhakkak ki, eşine az rastlanır cesur ve gelişmiş bir kişilikti. Bu gün bile Türkiye'de buna cesaret edebilenler çok azken. Ayrıca Fatma Yalçı ve Emine hanım zıtlığı da çok ilginçti. Emine hanım tamamen zıt bir kişilik sergiliyordu. Doktor niçin ve nasıl böyle bir kadınla arkadaşlıktan Emine Hanim ile bir beraberliğe geçmiş veya geçebilmişti? Bu gibi sorular kafamda uçuşmuştu. Tabii Kıvılcımlı'nın kadınlarla ilişkileri ve onun eserinin ardındaki kadın emeği konusu da ilerde fırsat olursa üzerinde durulması gereken konular olarak kafamın bir köşesinde yer etmişti. Anasının fedakarlıkları, Fatma Yalçı'nın açtığı ufuklar, Emine Hanım'ın ev emeği ve geçimi sağlaması olmasa Kıvılcımlı olur muydu? Sayın Neşe Özgen'in Süleyman Şaşmaz'a sorusu ve Latife Fegan'ın çeşitli değinmeleri tekrar bu kadın emeğinin görülmemesi, adının unutulması, bu eski ve bir köşedeki düşüncelerle tekrar haşır neşir olmama yol açtı. Keşke sadece Kıvılcımlı'nın kadınlar üzerin yazdıkları hakkında değil de, kadınların Kıvılcımlı üzerindeki etkileri konusunda bir şeyler sunulsa diye düşündüm. Neyse bu konuya tekrar geliriz. Önce Sosyete ve Teknik'in Fatma Yalçı'ya ait olduğu konusuna gelelim. * Sayın Sadık Göksu'nun, daha önce yazdığını belirttiği yazıları okumadım. Bu konuda ne gibi deliller getirdiğini tam anlamıyla bilmiyorum. Sadece son gruba yazdıklarını okudum. Belki bu 122

delilleri Sadık Göksu da getirmiş olabilir. Bu durumda sadece bir tekrardan öteye gitmez bu ek deliller. Birinci delil: Kitabın 1935'teki orijinal baskısının bir nüshası bende var. Bu kitabı Fatma Yalçı, Hikmet Kıvılcımlı'ya ithaf ediyor. Aynen şöyle yazıyor: " 'Boş saatlarını değil, inkılaba bütün bir ömrünü ver'en: Hikmet Kıvılcım yoldaşa armağanımdır." Fatma Yalçı Kitap, Hikmet Kıvılcımlı'nın olsa ve tıpkı Sadık Göksu veya Suat Şükrü örneklerinde olduğu gibi, bir yakınının adıyla yayınlamış olsa, böyle bir ithaf yer almazdı. Kıvılcımlı'nın kendi kitabını başka bir imzayla kendine ithaf etmesi ve böyle bir ithaf gereğini duyması düşünülemez. (Bu ithafta, "Boş saatlarını değil, inkılaba bütün bir ömrünü ver" sözleri tırnak içindedir ve muhtemelen de Kıvılcımlı'nın kullandığı bir ifadedir. Bu nedenle, Fatma Yalçı tarafından, alıntı olarak, tırnak içinde belirtilmektedir.) (Bu ithafın ikinci bir gizli anlamı olabilir sadece ikisinin anlayabileceği. İkisi arasında mahrem bir ilişki var. Kıvılcımlı bütün zamanlarını "inkılaba" adadığından, arkadaşına yeterince zaman ayırmıyor olabilir. Bu yönde gizli bir serzeniş olabilir. Bu bir spekülasyon ama üzerinde durulmaya değer.) İkinci Delil: Tarihsel Maddecilik Yayınları arasında 1965'te yayınlanan "Kuvayı Milliyeciliğimiz ve İkinci Kuvayı Milliyeciliğimiz" adlı kitabın arkasında, Dr. Hikmet Kıvılcımlı'nın Basılmış Telif Eserleri'nin listesi var. Ve listede bulunan 15 kitap içinde, ilk yedi tanesi, 1935'lerde yayınlananlar. Bunların içinde Sosyete ve Teknik bulunmamakta. (Sadece Sosyete ve Teknik değil. Stahanovizm ve İspanya'da Neler Oluyor? da bulunmamakta.) Dikkat edilirse başlık, Kıvılcımlı'nın Telif Eserleri'dir. Yani Kıvılcımlı bu kitabı kendi eserleri içinde anmamaktadır. Üçüncü Delil: Devrim Zorlaması Demokratik Zortlama adlı kitabının Ekim 1970 tarihli birinci baskısının arkasında, Tarihsel Maddecilik Yayınları'nın 1930'lardaki Marksizm Bibliyoteğinden beri bütün yayınladığı kitapların listesi var. Bu listede en başta Marks, Engels, Lenin'den yayınlananlar var. Sonra 10, 11 ve 12 sırasıyla Stahanovizm, Sosyete ve Teknik, İspanya'da Neler Oluyor? var. Bunların yanında yazar belirtilmemiş. Bunlardan sonraki kitapların yanına yazar olarak Dr. Hikmet Kıvılcımlı konmuş. Hatta Sadık Göksu adıyla yayınlanmış olan Türkçenin Üreme yolları ve Dil Devrimciliğimiz'in yanında bile Dr. Hikmet Kıvılcımlı'nın adı var. Eğer, Sosyete ve Teknik, Kıvılcımlı'nın olsaydı, tıpkı Sadık Göksu örneğinde olduğu gibi, kendi adını koyardı.

123

Yani bizzat Kıvılcımlı bu kitapların kendisine ait olmadığını belirtmektedir. Bu kitapları, kendi kitapları arasında saymıyor. Yayınevinin tüm listesini yaptığında ise, onların yanına ya yazarını koyuyor ya da kendi adını koymuyor. Burada ilginç ve şimdiye kadar pek bilinmeyen bir noktayla karşılaşıyoruz. Kıvılcımlı sadece başkalarının adıyla yayınlamamıştır, başkalarının kitaplarını da kendi adıyla yayınlamıştır muhtemelen. Bu sonuca Stahanovizm ve İspanya'da Neler Oluyor? adlı kitapları kendi kitapları olarak saymamasından ulaşıyoruz. O halde ben de yeni bir tez ortaya atıyorum: Stahanovizm ve İspanya'da Neler Oluyor? Hikmet kıvılcımlı adıyla yayınlanmış olmakla birlikte, Kıvılcımlı'ya ait değildirler. Bu kitaplar şu an elimde yok. Ama bu kitapları okuduğumda, ki bunları oldukça geç okumuştum, Kıvılcımlı'nın resmi Sovyet görüşlerini tekrarlayan çok kötü kitaplar yazmış olduğunu düşündüğümü hatırlıyorum. Bir bakıma Kıvılcımlı'ya yakıştıramamıştım. Ama bu kitapların Kıvılcımlı'ya ait olmadığı doğrusu aklıma gelmemişti. Ancak şimdi her şey yerli yerine oturuyor. Bu kitaplar da Kıvılcımlı'nın değil büyük bir olasılıkla. * Tekrar Fatma Yalçı konusuna dönersek. Fatma Yalçı ve Kıvılcımlı'nın karşılıklı etkilenmeleri bağlamında bir iki soru sormak istiyorum. Fatma Yalçı'nın kitabı okunduğunda, bir çok kişinin, kitabın Kıvılcımlı'nın kitabı sanmasına yol açacak kadar Kıvılcımlı'nın etkisinde olduğu noktasından hareket edildi şimdiye kadar. Muhtemelen de böyle olabilir. Ama bu bir ön yargı olamaz mı? Olaya bir de tersinden bakalım. Hiç bir etki tek taraflı değildir. O yılların böylesine bilinçli ve kendine güvenli ve cesur bir kadınının, Kıvılcımlı'nın hayatı ve düşünceleri üzerinde bir etki bırakmamış olacağını düşünemiyorum. Son yıllarda Kadın hareketinin tüm tarihi bir de kadın bakış açısından didik didik eden ve bütün bildiklerimizi alt üst eden zengin bir literatürü oluştu. Bu literatür, kadınların kaybolmuş yok sayılmış emeği, isimleri ve katkılarını tarihteki gerçek yerlerine oturtma çabası. Örneğin Camille Claudel diye bir film seyretmiştim. Meşhur Rodin'in arkadaşı. Rodin'in bu kadının omuzları üzerine basarak nasıl yükseldiğini ve Camille'in trajik yaşam ve ölümünü anlatıyordu. Acaba benzer bir ilişki yok mudur? En azından, böyle bir olasılık üzerine düşünmek gerekmez mi? Kıvılcımlı'nın kendisi demiyor mu? "Her şeyi yazabiliyor muyum?" diye. En azından, bu ilişkide, Fatma Yalçı'nın Kıvılcımlı üzerindeki etkilerini araştırıp, unutulmuşluktan çıkarma yolunda bir çaba gösterilmesi gerekmez mi? Kıvılcımlı, Ayşe Düzkan'ın da belirttiği gibi, Kadınları ayrı bir sınıf olarak tanımlamış, ilk sosyalistlerden. Bu konuda yazdıklarında çok ilginç şeyler var. Peki Kıvılcımlı'nın bu hassasiyeti ve konu üzerine düşünmesi, o zamanlar Türkiye'sinin en ileri ve öncü kadınlarından biriyle 124

arkadaşlık etmiş olmasıyla ilgisiz midir? Ben burada Fatma Yalçı'nın önemli etkileri olabileceği kanısındayım. Sosyete ve Teknik bağlamında bu karşılıklı etkiyi daha somut olarak araştırma olanağı da var. Fatma Yalçı, kitabının sonuna başlıca "baş vurulan kitap" ve "öteki kitaplardan" diyerek sekiz kitaplık bir liste koymuş. Kitaplar arasında, Hikmet Kıvılcım, Tarihi Materyalizm zikrediliyor. Ama bu kitap o tarihte henüz yayınlanmış değil. Sanırsam sonra da yayınlanamadı. Ama kitabın arkasında bu kaynak olarak gösterilen kitap, çıkacak kitaplar arasında belirtiliyor. Demek ki, kitap yayınlanmadan, Fatma Yalçı okumuş ve bu kitaptan yararlanmış ve bunu kaynakçada da belirtmiş. Bu Tarihsel Materyalizm ile Fatma Yalçı'nın kitabı karşılaştırılarak, bu etkilenmenin derecesi incelenebilir. Kitapta Fatma Yalçı'ya özgü olan bulunabilir ve onun fikirlerinin Kıvılcımlı üzerindeki etkileri araştırılabilir. * Tabii kitabın Fatma Yalçı'ya ait olması gerçeğinin bir de bu kitabı Hikmet Kıvılcımlı adıyla yayınlayan Süleyman Şaşmaz'a ilişkin sonuçları var. Birincisi, Şaşmaz'ın ciddi bir bilimsel hassasiyet göstermeden kitabı Kıvılcımlı'ya mal etmesi. Bu Neşe Özgen'in eseri Kıvılcımlı'nın sanması gibi bir hatadan farklıdır. Neşe Özgen’in yanlışı, konu üzerine yoğunlaşmamış olmakla, yaygın kanıları doğru kabil edip benimsemekle ilgilidir. Bu her alanda herkesin yaptığı bir hatadır. Ama bir kitabı yayınlamak söz konusu olunca, o zaman başka kriterler gündeme gelir. Kaldı ki, Süleymen Şaşmaz, Fatma Yalçı adıyla yayınlanmış bir kitabı Kıvılcımlı adıyla yayınlarken, bunu niye yaptığına dair kanıtlarını getirmesi gerekirdi. Bunu yapmadığı gibi, tersi yöndeki kanıt ve soruları da şu ana kadar cevapsız bırakmış bulunmaktadır. Diyelim ki eser Kıvılcımlı'nındı. Bu takdirde bile, bir kadının adını o eserin tarihiden silerek, "kadının adı yok" demektedir. İşin ilginci, kendi tezleri de, özellikle kadın ve aile konularında Marks, Engels, Kıvılcımlı'yı aştığı gibi bir noktada toplanmaktadır. Ama bu somut tavır, kendi tezleri hakkındaki tezlerini oldukça zayıflatmaktadır. Öte yandan, Süleyman Şaşmaz, görüşlerini, büyük ölçüde, Sosyete ve Teknik'in Hikmet Kıvılcımlı'ya ait olduğu var sayımına ve kabulüne dayandırmaktadır. Kitap Kıvılcımlı'ya ait olmadığına göre, bütün tezleri anlamını yitirmektedir. Ama sadece bu kadar da değil. Süleyman Şaşmaz, bu kitabı aynı zamanda, kendi katıklarının ilham kaynağı olarak ta almaktadır. Kendi geliştirdiği görüşlerin ilkel formülasyonları olarak görmektedir. Ama bu kitap Kıvılcımlı'nın olmadığına göre, öyle olsa bile, yani bu kitaptaki görüşleri mantık sonuçlarına götürmüş olsa bile, Kıvılcımlı'nın değil, Fatma Yalcı'nın görüşlerini ilham kaynağı olarak almış ve geliştirmiş demektir. Yani bir "Kıvılcımlıcı" değil, bir "Yalçıcı"dır. 125

"Yalçıcı" ama Yalçı'yı tarihten silen ve onun kitabını Kıvılcımlı'ya mal eden bir “Yalçıcı”. * Bu vesileyle, şu basit e-mail grubunun yarattığı tartışma ortamının bile ilginç ve verimli tartışmalara yol açtığını kabul etmek gerekiyor. Neşe Özgen'e ve Latife Fegan'a gösterdikleri hassasiyetle konunun üzerinde tekrar durulmasına yol açtıkları ve Sadık Göksu'ya da, bir yanlış bilgilenmeyi ve tarihsel adaletsizliği giderdiği için teşekkür etmek gerekiyor. 28 Mayıs 2001 Pazartesi Saygılarımla Demir Küçükaydın demir@comlink.de http://www.comlink.de/demir/ (Bu yazı Kıvılcımlı adlı e-grup’a yollanmıştı.)

126

Katılım Ölçütleri Üzerine Neşe Özgen'e Cevap Sayın Neşe Özgen,

Nihayet sizin mektubunuzda dile getirdiğiniz görüşlerinize ilişkin cevap. Yine de sizden daha fazla uzatmış sayılmam. Önce bir yanlış anlamaya yer vermemek için teknik bir düzeltme. Gerçi bu bir teknik düzeltme, ama aynı zamanda Sempozyum konusuna yaklaşımlarla da ilgili farklılıklara bir açıklık getirmesi bakımından da önemli. Şöyle yazıyorsunuz: "Çağrınızda; çağrıyı verenlerin "Kivilcimli'ya ilgi duyan, otuzuncu olum yilinda ona gonul borcu duyan bir grup" olduğunu; amacı ise " Hikmet Kivilcimli'nin eserleri, politik calismalari, hayati,zamani vs. gibi konularda yapilmis calismalarin toparlanmasi, bu calismalarin tartisilmasi ve yeni calismalara bir ivme verilmesi" olarak bildiriyorsunuz" Anlaşılan siz çağrı metninin son versiyonunu dikkatli okumamışsınız ve versiyonlar arasındaki farkın farkında değilsiniz. Eğer son yolladığım ve Kıvılcımlı Sitesine da koyduğum kesin şekle bakarsanız orada, sempozyum çağrısını yapanların kimliği üzerine hiç bir ifade olmadığını görürsünüz. Bu konuyu biraz açayım. Benim ilk yazdığım, gruba yollayarak önerilere açtığım taslakta da sempozyum çağrısını yapanların kimliği, görüşleri vs. hakkında hiç bir açıklama yoktur. Tartışmaya ve önerilere açtığım bu taslak metne, sadece Latife Fegan'dan değişiklik önerileri gelmişti. İçinde iki önemli değişiklik vardı. Biri sempozyumun yapılacağı yeri Bremen olarak ifade ediyordu, diğeri de sempozyumu hazırlayanlara ilişkin sizin de aktardığınız "Kıvılcımlı'ya ilgi duyan, Gönül borcu duyan" ekiydi. Çağrıya son şeklini vermeden önce, Latife Fegan'ın önerdiği bu biçimiyle, son taslak olarak gruba bir kere daha yolladım ve son bir kez herkesi, varsa önerilerini iletmeye davet ettim. Bu arada, benim taslağımda bu konuda bir açıklama olmamasını, Latife Fegan'a bir maille şöyle izah ettim. "Boyle bir formulasyonu ben de dusundum ama bundan da yine bilincli olarak kacindim. Cunku cagriyi e-gruopta imzaya actim. Su ana kadar bu sempozyuma ilgi duyanlar genellikle "doktorcu" olmayanlardi. Ornegin yeri bulan ve hazirlik calismalarini destekleyen Orhan'in Kivilcimli'ya bir "gonul borcu" duydugunu sanmiyorum. Keza Ilk olarak bir bildiriyle katilacagini tekrar belirten Osman Alayoglu gibi arkadaslardan da da belki bu cagriyi 127

imzalayanlar olur diye dusunuyordum ve bu arkadaslarin kivilcimliya bir "gonul borcu" duyup duymadiklarini bilmiyordum, boyle bir formulasyonun itici olabilecegini dusunmustum." Başka bir öneri gelmeyince ve bir tek öneri Latife Fegan'dan gelince, Latife Fegan'a istediği biçimde son şekli vermesini ve bunu kesin metin olarak yollamayı önerdim. Latife Fegan da mailde yaptığım açıklamayı ikna edici bulmuş olacak ki, tertipleyenlerin kimliği ile ilgili yaptığı değişiklik önerisinden vazgeçmiş ve neredeyse ilk versiyonu son kesin biçim olarak yollamıştı. İşte Kesin metin budur ve bu metinde Sempozyumu hazırlayanların kimliğiyle ilgili hiç bir ibare bulunmamaktadır. Anlaşılan siz bu versiyon farklılıklarının farkına varmamışsınız. Gerçi bu önemli değil, ama yazınızdaki uslamlamalar zinciri kısmen bu varsayımdan hareket ettiği için, öneri ve eleştirilerinizin önemli bir kısmı boşa gitmiş oluyor. Tekrarlarsak, bu sempozyumun tertiplenmesine katkıda bulunanlar, Doktor'a bir "gönül borcu" duyanlar değil. Aralarında böyleleri de olabilir ama onları tanımlayan bu değil. Tamamen farklı gerekçeler olabilir. Teorik olarak, Kıvılcımlı'nın görüşlerini son derece yanlış bulan, ve bu yanlışlığı onun görüşlerini savunanlara karşı gösterebilmenin en iyi yol olarak, onlarla tartışmak gerektiğini düşünen bir insan da, pek ala, Kıvılcımlı'yı daha iyi çürütebilmek, onun görüşlerini daha uygun bir ortamda eleştirebilmek gibi bir amaçla pek ala böyle bir sempozyumun hazırlanmasını gerekli görüp katılabilir. Yani gerekçeler tamamen farklı olabilir, burada tanım amaç aracılığıyla yapılmaktadır. Amaç da çok açıktır: "Sempozyum, Hikmet Kıvılcımlı'nın eserleri, politik çalışmaları, hayatı, zamanı vs. gibi konularda yapılmış çalışmaların toparlanması, bu çalışmaların tartışılması ve yeni çalışmalara bir ivme verilmesi". Böyle bir amacı paylaşan herkes bu sempozyuma ve tertipleyiciler arasına katılabilir gerekçesi ne olursa olsun ve gerekçesi ile amaçları arasında çelişkiler bile olsa. Tıpkı bir sosyalist partiye bir papazın da üye olabilmesi gibi... Tüzük ve programını kabul ediyorsa mesele yoktur. Kilisede söyledikleriyle Parti üyesi olarak yaptıkları arasında bir çelişki olabilir ama bu o kişinin kendi iç çelişkisidir. Üyeliğe bir mani oluşturmaz. Bunun benzeri bir durum söz konusudur. Zaten modern toplumda insanların son derece somut olarak ifade edilmiş amaçlar dışında birleşmesinin bir olanağı yoktur. Her hangi bir örgütlenme veya somut iş yapma çabasında insanların inançları, gerekçeleri aracılığıyla bir sınır çekme çabası, bölünmelere, sonsuz ideolojik tartışmalara yol açar ve küçük sektlerden ötesinin oluşmasına imkan vermez. Ne yazık ki, onlarca yıldır defalarca tekrarlanmış olan bu politikanın alfabesi, hem genel olarak Türk Solu hem de bu gruba yazanlar tarafından hala anlaşılmış değil. * Şimdi böyle bir sempozyum ya da başka bir benzer organizasyona, girişime nasıl yaklaşmak gerekir. Bunu kısaca bir sistematik içinde açıklamaya çalışayım. Bundan sonra bu mantıki ve metodolojik ilkelere ne kadar uyduğunuza bakalım. 128

Şimdi ortada hiç bir yanlış anlamaya yer bırakmayacak şekilde amacı çok açık olarak belirtilmiş bir sempozyum duyurusu var. Konusu Kıvılcımlı olan çalışmaların, incelemelerin, monografilerin okunup tartışılacağı bütünüyle bilimsel bir sempozyum. Yani Kıvılcımlı hakkında söyleyecek sözü olduğuna inanan herkese, "buyurun bayanlar baylar, işte bir olanak, başka söyleyecek sözü olduğuna inananlarla tartışın ve fikirlerin çatışmasından gerçek doğsun. Tek sınırlamamız var, konunuz Kıvılcımlı olsun." Onun zamanı, düşüncesi, özel hayatı, hapishane hayatı, kaynakları, onu etkileyen düşünürler; ondan etkilenenler, hastalıkları, fiziki ve ruhsal özellikleri vs. yani aklınıza gelebilecek her şey olabilir. Çünkü böylesine önemli bir düşünür ve politika adamı aynı zamanda bir araştırma konusudur da. İsteyen bu tür çalışmasını Kıvılcımlı'nın görüşlerini yaymak amacıyla, isteyen çürütmek amacıyla yapmış olabilir, isteyen tamamen bir tarihçi kaygısıyla Kıvılcımlı'ya ilgi duyabilir, isteyen hobi olarak yapabilir. Gerekçeler bizim için bir anlam taşımamaktadır sempozyumun düzenleyicisi olarak. Böyle bir durumda, iki türlü davranış olabilir. Diyebilirsiniz ki, böyle bir konu ve amaç beni ilgilendirmiyor. İlgilendirmiyorsa zaten bunu belirtme gereğini bile hissetmeyebilirsiniz. Bu da gayet normaldir. Ya da "siz böyle bir amaca sahipseniz amacınıza uygun yapın, benim böyle bir amacım yok" diyebilirsiniz. Bunların hepsi meşru ve anlaşılırdır. Kanarya sevmiyorsanız kanarya sevenler derneğine girmezsiniz. Bu kadar basit. Ya da bu amacı kabul edersiniz. Dersiniz ki, bu amaçla önerilen yöntemler ve biçimler uyuşmamaktadır. Amaçla araçlar arasında çelişki vardır. Bunu somut olarak gösterir ve karşı önerilerinizi koyarsınız. Tartışılır. Şimdiye kadar bunu kimse yapmadı. Dolaylı olarak, Onur Can Taştan'ın itirazı böyle bir anlam taşıyordu. Yani amacı tartışmıyor, yapıldığı yerin (Avrupa) zımnen o amaçla uyuşmayacağını söyleyerek gelmeyi reddediyordu. Ama bu uyuşmazlığın nerede olduğu, eğer amacı benimsiyorsa, önerdiği yolun başkalarınca da kabul edilmesi için ne bir açıklamada bulunuyor ne de bir çaba gösteriyordu. Tabii bu çaba göstermeyiş ve bir açıklamada bulunmayış da, sanki amacın değil, aracın tartışılması gibi görünmekle birlikte, ortada başka, ifade edilmemiş bir sorunun var olduğu düşüncesini uyandırıyordu. Ortaya koyulan amaç ile koyulan biçimsel kriterler arasında hiç bir çelişki yoktur. Aksine, bu amaca optimum hizmet etmeyi sağlar bu kriterler. Nelerdir bunlar? Katılım için: isteyen katılır. Yeter ki ilginiz olsun. Bildiri: isteyen sunabilir. Yeter ki söyleyecek sözünüz olsun. Yani bir sınırlama yok. Davet için: Kıvılcımlı hakkında bir eleştiri ya da araştırma yazmış olmak veya yapıyor olmak; Kıvılcımlı ile eskiden teşriki mesaisi olmuş olma. Maddi koşullar amaca hizmeti engelleyici olabilir. Avrupa'da olmasının fikirlerin içeriği bakımından bir engel değil aksine uygun hukuki koşullar yarattığını görmüştük. Yol parası vs. katılımı engelleyebilir. Bu mahzuru asgariye indirmek için bir kaç defa, olanakların bütün kısıtlılığına rağmen, gelmek isteyen birinin maddi nedenlerle gelemiyor durumda olmaması için, elden gelen her çaba gösterileceği ve bu durumda olanların da şimdiden kendilerini bildirmeleri,

129

çünkü çok katılım olma durumunda müracaat sırasının gözetileceği belirtildi. Yani pratik olarak, bu sorun da olabilecek en geniş sınırla çözülmüş bulunuyor. Diyelim ki, amacı benimsiyorsunuz, ortaya koyulan kriterleri de o amaca uygun buluyorsunu, koşullara da bir itirazınız yok. Ama bu kriterlere göre belirlenen davet edilecekler listesine baktığınızda belli kişilerin bu kriterlere uymadan alındığını veya uymasına rağmen alınmadığını görebilirsiniz. O zaman da, kimi kişilere itiraz eder ya da önerebilirsiniz, şu kriterlere uyuyor veya uymuyor diye. Yani bu sempozyum daveti karşısındaki tavır ve öneriler böyle bir sistematik içinde anlam taşırlar. Şimdi gelelim sizin yazdıklarınıza. Bakalım bu sistematik içinde nerelerde. Anlayamadığınız ne? Amaçtan başlayalım. Sempozyum yapma fikri ve olanağı ilk ifade edildiği andan beri amacı son derece açık olarak defalarca ifade edildi. Şimdi siz bunu okuyorsunuz ve heyecanlanıyorsunuz. Aynen şöyle yazıyorsunuz: "Siz bu sempozyum çağrısını yaptığınızda gerçekten heyecanlandım. Yukarıdaki kaygılarımı bir yana bırakarak Marxizmin Kıvılcımlı eli ile bir kez daha okunması ve yeni dünya düzeninin Marxist metodoloji ile açıklanması yapılabilecek bir toplantı düşünmeye başladım. Bu öyle bir toplantı olmalıydı ki; Kıvılcımlı ile 'düşünce evlatları ve kardeşleri' yer almalı ve Doktor'un metodolojisi, Marxist etiği irdelenmeli ve belki de sonunda bir deklerasyonla çıkılmalıydı" Her halde heyecandan olacak, çağrının çok açık olarak, hiç bir yanlış anlamaya meydan bırakmayacak şekilde belirtilmiş amacını anlamamışsınız. O çağrıda yazılanları değil, kendi özlem ve beklentilerinizi görmüşsünüz. " Marxizmin Kıvılcımlı eli ile bir kez daha okunması ve yeni dünya düzeninin Marxist metodoloji ile açıklanması yapılabilecek bir toplantı düşünmeye" başladığınızı söylüyorsunuz. Peki çağrıda böyle anlam çıkaracak bir söz mü var? Yok. Açık ki, çağrıdan yazılanları değil, hayal ettiklerinizi anlıyorsunuz. İşçi hareketinin tarihinde, toplumsal mücadeleler tarihinde böyle durumlar çoktur. Genellikle insanlar onlarda yazılı olmayan şeyleri anlarlar. Çoğu kez semboller gerçekte olduklarından farklı anlamlar kazanırlar. Örneğin Engels, Gotha programında Alman işçilerinin onda bulunmayan şeyleri gördüklerini yazar. Stalin bir çok radikal hareket için böyle bir anlama sahip olmuştur. Bir çok örnek verilebilir. Geniş yığınların bu tür yanılsamalar içinde, yanlış anlamalar içinde olması anlaşılabilir. Ama şunun şurası küçük bir çevrede, o çevreden de küçük bir internet mail grubunda, son derece açık olarak yazılmış bir metni, sizin gibi akademik eğitimden geçmiş, okuduğunu analiz edip anlama yeteneği geliştirmiş bir kimsenin anlamaması veya onu beklentileri gibi anlaması anlaşılır gibi değil. Yani ortada daha en baştan bir yanlış anlama var ve bu yanlış anlama sempozyum duyurusundan kaynaklanmıyor. Bu nedenle bu yanlış anlamanın suçlusu sempozyum bildirisini yazanlar olamaz. 130

Şimdi yanlış anlamayı, onda yazılmayanları ona atfetmeyi bir yana bırakalım ve beklentilerinizi, "böyle bir toplantı olursa doğru bur toplantı olur" anlamında alalım. Yani kendi farklı amacınızın ifadesi anlamında. Ne diyorsunuz ona bakalım. "Marxizmin Kıvılcımlı eli ile bir kez daha okunması ve yeni dünya düzeninin Marxist metodoloji ile açıklanması yapılabilecek bir toplantı düşünmeye başladım. Bu öyle bir toplantı olmalıydı ki; Kıvılcımlı ile 'düşünce evlatları ve kardeşleri' yer almalı ve Doktor'un metodolojisi, Marxist etiği irdelenmeli ve belki de sonunda bir deklerasyonla çıkılmalı" Yani Kıvılcımlı'nın görüşlerinin yeniden yorumlanması, böyle bir yorumla yeni dünya düzeninin açıklanması ve buradan da bir siyasi harekete temel olacak bir deklerasyon. Yani aşağı yukarı bir doktorcular partisi kuruluş toplantısı gibi bir şey. Böyle bir amaç elbette olabilir. Dikkat edin, böyle, sizinki gibi bir amacın ya da beklentilerin ne ölçüde doğru, gerçekçi olduğu konusunu bir tarafa bırakıyorum. Doğru ve gerçekçi olduğunu var sayıyorum ve uslamlamayı ona göre kuruyorum. Sizin politik olarak böyle bir amaç ve beklentiniz var, başka birileri de, tamamen sınırlı amaçlarla Kıvılcımlı üzerine bir sempozyum tertipliyor. Bu durumda nasıl davranılabilr? Birincisi, öyle olabilir ki, sizin beklenti ve amaçlarınızla başkalarının yaptığı bu iş arasında, öze değin uzlaşmaz bir çelişki vardır. Bu durumda, sadece ona katılmamakla kalmaz, gerçekleşmemesi için de çaba gösterebilirsiniz. Bir başka olasılık, böyle bir girişim sizin için nötral olabilir. Yani sizin politik hedefleriniz açısından, ne iyi ne de kötüdür. Başka dalga boyundan bir yayın gibidir. Sizi ilgilendirmemektedir. İlgilendirmediği için de yapacağınız bir şey yoktur. İlgilenmezsiniz. Bir başka olasılık, böyle bir şeyi olumlu ve yararlı bulabilirsiniz ama ona harcanacak güç ve enerji, sizin esas amacınıza ayırdıklarınızdan harcamayı gerektirecektir, bu nedenle, iyi ama güç ve zaman harcamaya değmez diyebilirsiniz. Ya da tertiplenen sempozyumun sizin amacınızın bir alternatifi olmadığını düşünebilirsiniz. Eğer ilginiz varsa ona da katılabilirsiniz veya ilginiz yoksa katılmazsınız. Ya da, alternatifi olmamakla birlikte, bunun sizin amacınıza hizmet edebileceğini düşünebilir ve bun nedenle katılabilirsiniz. Sizin belirttiğiniz beklenti ve amaçlarla bu sempozyumun amacı arasındaki olası ilişkiler bunlardır. Şimdi somut olarak tek tek ele alalım. Sizin ifade ettiğiniz amaç ile, yani Doktorcuların bir araya gelip, yeni dünya düzenini açıklayıp bir de deklerasyon yayınlaması amacıyla Kıvılcımlı üzerine bir sempozyum yapılması arasında uzlaşmaz bir çelişki var mıdır? Yani bunlar birbirinin alternatifi midirler? Birinin gerçekleşmesi diğerinin gerçekleşmesinin engeli midir?

131

Eğer böyle ise, bunun kanıtlarını getirmeniz gerekir. Yani Kıvılcımlı üzerine bir sempozyum, Doktorcuların bir araya gelip bir dünya tahlili ve bir de deklerasyon çıkarmasının önünde şu, şu nedenlerle engeldir demeniz gerekir. Ve sadece dememeniz, azıkça bu yanlışlığı belirterek, bu sempozyumun gerçekleşmemesi için mücadele etmeniz gerekir. İç tutarlılığı olan bir politik tavır böyle olur. Siz bu ikisinin birbiriyle uyuşmadığı, böyle bir sempozyumun sizin önerdiğiniz türden bir toplantının önündeki en büyük engel olduğuna dair bir iddiada bulunmadığınız gibi bir kanıtta getirmiyorsunuz, ama fiilen böyleymiş gibi davranıyorsunuz. Ya da bu sempozyuma ayrılacak zaman ve güç ve parayı kendi amacınızı engelleyici görebilirsiniz. Ama bu açıdan da bir şey söylemiyorsunuz. Kaldı ki, katılanlar için ortada bir kayıp da olmayacaktır. Bu toplantı olanağı böyle bir amaç için sağlanabilmiştir. Başka bir amaç için kullanılabilmesi söz konusu değildir. Siz dahil hiç kimse ifade ettiği amaçlarla bu sempozyumun amaçları arasında uzlaşmaz bir çelişki olduğu, sempozyumun gerçekleşmesinin ifade edilen amaçların gerçekleşmesini olanaksız kılacağı ya da zorlaştıracağı yönünde bir delil getirmiyor. Ama sanki öyleymiş gibi sorunu koyuyor. Onu yapmayalım, bunu yapalım diyor. Yapılması önerilen ise, sizde, Haşmet'te ve Süleyman'da farklı. Ben iddia ediyorum ki, kimse böyle bir sempozyumun yapılmasının, ne sizin doktorcular partisi beklentinizin, ne Haşmet'in Kıvılcımlı'nın eserleri üzerine bir arşiv projesinin ne de Süleyman'ın, günümüzün ana halkası nedir konusunun veya kendi tezlerinin tartışılmasının engeli ya da alternatifi olduğunu kanıtlayamaz. Aksine, böyle bir sempozyum bu amaçların gerçekleşmesi için yeni ufuklar ve olanaklar sunar. Böyle bir sempozyum vesilesiyle bir araya gelenlerden ilgi duyanlar pek ala Kıvılcımlı'nın arşivi konusunda neler yapılabileceği üzerine doğrudan fikir alışverişlerinde bulunup yoklamalar yapabilirler. Kıvılcımlı üzerine bildiri sunarken, katılımcılara en önemli sorunun ana halkayı belirlemek olduğuna dair bir mesaj verebilirsiniz. Veya tartışılmasını istediğiniz görüşlerinizi, Kıvılcımlı üzerine bir bildiri bağlamında tartışma konusu yapabilirsiniz. Veya sizin amacınızda olduğu gibi, böyle bir toplantı vesilesiyle bir çok doktorcu bir araya gelmişken, bildirgeli bir doktorcular toplantısının nasıl olabileceği üzerine izlenimler de edinebilirsiniz. Ve böyle bir sempozyumda, Kıvılcımlı'nın görüşleri açısından yeni dünya düzeni nasıl açıklanabilir diye bir bildiri sunarak, şimdiden o bildirgeye taraftar kazanmaya başlayabilirsiniz. Yani gerçekten iş yapmak isteyen insan için, böyle bir sempozyum bir engel değil, ilginç bir olanaktır. Sonra sadece bu kadar da değil, benim gibi yoldan çıkmış, Troçkist falan olmuş eski doktorcuları, tekrar imana getirmek, onlara yanlışlarını ve nasıl bir sapkınlık içinde bulunduklarını göstermek için de iyi bir olanaktır. Kendi fikirlerinin gücüne güvenenler böyle olanakları daima mumla ararlar.

132

Siz ise, (Sadece siz değil, Süleyman ve Haşmet de) sadece böyle bir olanağı tepmiyorsunuz, sanki kendi projelerinizin önünde bir engelmiş gibi, projelerinizi bu sempozyuma bir alternatif olarak sunuyorsunuz ve böyle olmazsa katılmam demeye getiriyorsunuz. Ama bunu yaparken niçin böyle bir sempozyumun zararlı olacağı, projelerinizin engeli olduğu yolunda bir kanıt de getirme zahmetine katlanmıyorsunuz. Peki niye böyle davranılıyor? Buna sonra geleceğiz. Amaca ilişkin böyle. Yani yazılmayan amaçlar var sanıyorsunuz. Sora da sizin amacınızla bu sempozyumun nasıl olup da çeliştiğini açıklamadan, birbirine alternatif gibi koyuyorsunuz. Mantıki bir eleştiri, amaçlarda bir uyuşma yoksa, araçlara, kişilere girmez bile. Girerse de, bunu, o kabul etmediği amacın açısından, karşı tarafın iç tutarlılığı olup olmadığını göstermek için yapar. Şimdi, siz böyle bir yol izlemiyorsunuz. Yani kesmiyorsunuz amacınızın farklı ve çelişir olduğunu zımnen ifade etmenize rağmen. Ya da kendi amacınız açısından şu gibi kriterler, yer toplantı düzeni vs. çelişkilidir falan da demiyorsunuz. Yani sempozyumu tertipleyenlerin amaç ve kriterlerini kendi iç tutarlılıkları bakımından ele almıyorsunuz ve birden kişilere geçiyorsunuz. Ama kişileri neye göre eleştiriyorsunuz? Sempozyumun amacına uygun olarak belirlenmiş kriterler açısından mı? Hayır. Kendi amaç ve beklentileriniz açısından. Sungur şöyledir, Ertuğrul böyledir. Getirdiğiniz de ideolojik ve politik itirazlar. Şimdilik içeriğini bir yana bırakalım. Bu sempozyumun kriterleri açısından uygun mu, değil mi diye bir sorunuz yok. Bu sempozyumda, defalarca belirtildi ki, politik veya ideolojik görüşler bir kriter değildir. Kriterler son derece biçimseldir. İster neo liberal olun, ister komünist, ister anarşist, ister Müslüman, ister büyük bir partinin etkili üyesi ister bir adı bilinmez sektin taraftarı. Bunlar sempozyumun davet kriteri değildir. İster kaliteli, ister kalitesiz, ister doğru ister yanlış, bir şey yazdıysanız davet edileceksiniz. Bunu sınırlamanın olanağı da yoktur. Sizin yanlış bulduğunuzu öbürü doğru bulabilir, kalitesiz gördüğünüzü diğeri dahiyane. Örneğin ben Sempozyum'u hazırlayan biri olarak, kriterlere uygun olduğu için, Kriterlere uygun olduğu için davet edilecek ve eğer gelirse bir sürü maddi yük de oluşturacak bir sürü insanın katılmasının hiç bir katkısı olamayacağını düşünüyorum. Ama buna rağmen bu öznel kanımı hiç bir şekilde davet edilecekler listesine yansıtmıyorum. Çünkü böyle bir sınırlamaya gidildiği an, bunun sınırı olmaz. Bu nedenle Sempozyumu hazırlayan bir kişi olarak, görüşlerin içeriği, kalitesi ya da davet edileceklerin kişiliği beni ilgilendirmediğinden, burada kişiler hakkında söylediklerinize ilişkin fikirlerimi sempozyum hazırlığı bağlamında belirtmeyi gereksiz ve zararlı görüyorum. Özetle, siz sempozyuma ilişkin hala somut bir şey söylemiş değilsiniz yani sempozyumun açıkladığı amaçlarının sizin amaçlarınızla ne bakımdan çeliştiği, sempozyumun koyduğu davet kriterlerinin (katılımda kriter de yok) amacıyla uyuşup uyuşmadığı, davet edileceklerin kriterlere uyup uymadığı ve nihayet olaya böyle bir sistematikle yaklaşmanın doğru olup olmadığı konusunda bir şey söylemiş değilsiniz. 133

Şimdi size soruyorum. Böyle bir sempozyum, sizin politik amaçlarınızla uzlaşmaz bir çelişki içinde, onun alternatifi midir? Öyle ise niçin? Eğer engel ise, sizleri iç tutarlılığı olan insanlar olarak, bu sempozyumun gerçekleşmesine karşı açıktan mücadele etmeye, ve bu amacınızı açıkça ifade etmeye davet ediyorum. Ben şahsen böyle bir tavra saygı duyarım, kendisine karşı mücadele etsem bile. Yok öyle değilse, yani sizin amaçlarınızın yanı sıra nötral veya yararlanılabilecek bir şeyse, katılıp katılmayacağınızı bildirmenizi diliyorum. Ve burada, sizi ve öğrencinizi tekrar, Kıvılcımlı üzerine bir çalışma yaptığınız için, bu sempozyuma tekrar resmen davet ediyorum. Bu yazdıklarım aynen Şüleyman Şaşmaz ve Haşmet Atahan için de geçerlidir. Süleyman Şaşmaz'ın dört cilt kadar kitabı varmış Kıvılcımlı'ya dayanan veya onunla ilgili. Bu nedenle kriterlere uyduğu için o da davetlidir ve burada resmen tekrar ona da aynı çağrıyı ve daveti yapıyorum. Haşmet Atahan'ın şimdiye kadar Kıvılcımlı üzerine yayınlanmış ya da yaptığı veya yapmakta olduğu bir çalışması olduğunu duymadım. Bu nedenle onda davetiye kısmı geçerli değildir. Ama eğer varsa o da davetledir. Tabii katılımın hiç bir sınırı yoktur. Haşmet Atahan'a da aynı çağrıyı yapıyorum. Bu sempozyum önerdiği çalışmanın engeli midir. Eğer engeli ise, niçin olduğunu açıklamalı ve iç tutarlılığı olan bir insan olarak, onun gerçekleşmemesi için mücadele etmelidir. * Sizin ifade ettiğiniz politik amaçlara gelince. Bunların ne doğru ne de gerçekçi olmadığı kanısındayım. Keza, amacınız ile, önerdiğiniz biçimler de uyuşmuyor. Öte yandan kişilere ilişkin değerlendirmeleriniz de son derece öznel ve yüzeysel ve amacınızla uyuşmuyor. Ama bu gibi konulara girmiyorum. Çünkü sizin amacınız ve benim bunlara eleştirilerim de politik ve ideolojik olacağından sempozyumu hazırlama bağlamında yazdığım bu yazı çerçevesinde cevap vermeyi doğru bulmuyorum. Sempozyumun görüşler ve kişiler karşısındaki nötralliğini ve tarafsızlığını zedeleyebilir. Ama ben politik bir insanım ve teorik saflık ve tutarlılığa da çok önem veririm. Elbette bu grubun bir katılımcısı olarak, sizin tavrınızı politik olarak da eleştirme hakkım var. Zamanım olursa, politik olarak görüşlerinizi de ayrıca eleştirmek isterim. Aslında bunlar da bir sır değil haftada iki kere yazdığım yazılarda ve sitemde bulunan eski yazılarda her şey yeterince açık ve bol olarak bulunabilir. * Son olarak size ve diğer izleyenlere bir konuyu daha belirtmek istiyorum. Hakkımda olumsuz duyumlar, yargılar olabilir. Bunlar haklı ya da haksız da olabilir. Bazı durumlarda, yapılan bir işi doğru bulursunuz da, o işi yapanları yanlış bulursunuz, haklı veya haksız allerjileriniz, yargılarınız vardır o kişi veya kişiler hakkında. Bu nedenle doğru bulmanıza rağmen uzak durabilirsiniz.

134

Benimle ilgili böyle bir durum olabilir. Eh sempozyum hazırlıklarıyla da fazla özdeşleştim. İnsanlar kişilik sorunu yapar duruma düşmemek için bunu belirtmekten de çekiniyor olabilir ama öte yandan bana veya kişiliğime yönelik güvensizlikleri, allerjileri veya başka nedenlerle uzak duruyor olabilirler. Böyle bir durum varsa, yani benim kişiliğim üzerine yargılar katılmak isteyenlerin önünde bir engelse, bunu lütfen belirtin ve ben bir kenara çekileyim, gönüllü veya görevlendireceğiniz başkaları sempozyum hazırlıklarını tamamlasın. Böyle şeylerden alınmam ve son derece normal karşılarım.

Saygılarımla Demir demir@comlink.de http://www.comlink.de/demir/ 30 Mayıs 2001 Çarşamba

135

Katılım Ölçütleri Üzerine “Doktorcu”lara Sempozyum Hazırlıklarında Son Durum, Sempozyuma davet edilecek ya da katılacak olup da maddi durumu olmayanların en azından yol masraflarını karşılamak için gelir sağlamak amacıyla geçen hafta bir eski eşya satışı (Bit Pazarı: Flohmarkt) yaptık Hamburg’ta aralarında bu grubun üyeleri de olan bir çok arkadaş eski eşyalarını vererek veya gelip bekleyerek yardımcı oldu. Yuvarlak hesap 300.- DM kazanıldı. Yer kirasını yine grubun üyesi olan ve bu Flohmarkt için inisiyatif gösteren Hasan arkadaş vermişti. Bu parayı satıştan düşmedi ve bağış olarak verdi. Elde epeyce mal kaldı ve iyi bir tecrübe oldu. Bundan sonra bir kaç kere daha yapacağız. Böylece esas olarak masrafları karşılayacak bir gelir elde etmek mümkün görünüyor. Seyahat acentelerinin dediğine göre, Sempozyumun yapılacağı tarih turizm açısından ölü olduğundan 400.- veya 500.- Marka adam başı gidiş dönüş sağlamak mümkünmüş. Yani 5000 lira temin edildiği takdirde 10 kişinin masrafı karşılanabilir. Bunun bir miktarı zaten sempozyuma Almanya ve Avrupa’dan katılacaklardan alınacak daha yüksek katılım ücretlerinden karşılanacak. Bir miktarı satışlardan. Bir miktar da bağışlardan sağlanabilir. Bir kısım katılımcı ve davetlinin de, bu kendilerinin yol veya otel masraflarına bir ölçüde katkıda bulunabileceği düşünülürse (örneğin uçak parasına 100 veya 50 markla bir katılım ve destek gibi) maddi sorun fiilen bir engel olmaktan çıkmış görünüyor. Böylece maddi ve teknik olarak sempozyumun gerçekleşmesi için bir engel kalmamış görünüyor. İki hafta önce Paris’teydim. Orada da beş kişi (Tunç, Ali, Sadettin, Radife, Seyfettin) katılma niyetini belirtti. Daha sonra da Hamburg’tan Halil diye bir kişi de katılacağını belirtti. Son durumda yirmi civarında katılımcı belliydi. Bu altı kişiyi daha ekleyince 26 Kişi katılacağını belirtmiş oluyor. Ayrıca en az beş kişi henüz belirtmemiş olmakla birlikte katılacak. Yani aşağı yukarı 10 kişilik kadar bir yer kalmış bulunuyor. Psikolog bir arkadaş, muhtemelen, Kıvılcımlı’nın eserlerindeki psikolojiyle ilgili değinmeler konusunda bir çalışma hazırlayıp sunabilecek. (Zaman bulursa ve yetiştirebilirse) Şu ana kadar Hiç kimseye davetiye yazmam mümkün olmadı. Bunun bir nedeni de, Kıvılcımlı Sempozyumu için ayırdığım zaman ve enerjileri, bu grupta sempozyumla ilgili açıklamalara harcamam. Ben en azından bu gruptakilerin bir kaç adres bularak veya para temininde yardımcı olarak veya davetlilere mektup falan yazarak bu işleri sırtımdan alabileceğini düşünüyordum. Aksine bir yığın açıklama yapmak gibi ekstra bir işe mal oldu.

136

Bundan sonra sempozyum hazırlıklarını önceliğe alacağım, bu sempozyuma ayırdığım zamanlarda. Bu sempozyum, Kıvılcımlı Sitesi, Grubu vs. benim için doğrudan politik faaliyetimle ilgili olmayan, bir şekilde “geçerayak” yapılacak bir yan iştir. Elbette esas politik faaliyetimin önceliği vardır. Bu faaliyetimin ne olduğu da zaten yolladığım yazılarda görülüyordur. Ama içine girilen dönemde, bu faaliyete daha da büyük zaman ve enerji harcaman gerekeceğinden, ek olarak bu nedenle de, grubun içindeki tartışmalara eskisi kadar da katılabileceğimi sanmıyorum. Daha ziyade izlemeyi yeğleyeceğim. Ayrıca böylece “sen nasılsa gereken cevapları veriyorsun deyip” hiç bir şey yazmayan arkadaşlar belki bir iki satır bir şey yazma gereği duyabilirler. Bir kaç kez yazdım ama bir kere daha yazayım. Süha Ünsal, Rasih Nuri İleri, Emin Karaca’nın adreslerini, telefon veya e-mail adreslerini bilen bir Allah’ın kulu yok mu bu grupta? Var ise lütfen bana iletsin ki onlara davet mektubunu yollayabileyim. Aşağı yukarı 20 dergi, kişi veya kuruluşa davetiye yollanacaktı. Şu an aşağı yukarı 10 kadar açık yer olduğuna göre, yarısı gelse yer kalmaz. Bu fiilen kayıtların kapandığı anlamına gelir. Çünkü bildiri sunacaklar ve davetliler öncelik taşıyacaktı ve katılımda da müracaat önceliği gözetilecekti. Bu nedenle, bundan sonra müracaat edeceklerin katılımının garantisi olmayabilir. Bu katılmayı düşünenlere son bir uyarı olarak görülmeli. Paris’teyken, bir İslamcı’nın Kıvılcımlı hakkında bir doktora çalışması yaptığına dair bir şeyler duydum. Bu kişiyi de davet etmek gerekir. Bu çalışmayı yapan kişi, adresi vs. hakkında bilgisi olan var mı? Bir de Kıvılcımlı’nın bazı eserlerinin Arapça’ya çevrilip yayınlandığını duymuştum bir zamanlar. Bu eserleri çeviren kişi hakkında bilgisi olan var mı? Onu da davet etmek gerekir. Sempozyum’la ilgili gelişmeler bunlar. E-Grup’la ilgili olarak yazılanlara da bir açıklama getireyim. Bu e-grup Kıvılcımlı ile ilgili isteyenin istediğini yazacağı bir gruptur. Şimdiye kadar hemen hep sempozyum konuşulduğundan öyle sanılabilir ama değil. İsteyen istediğini yazar. Her şey otomatik olarak dağılır üyelere. Ben hiç bir zaman sansür uygulamam. Girip sayfama bakarsanız, bana yapılmış küfürleri bile toplayıp okuyucunun emrine amade kıldığımı görürsünüz. Teknik bir açıklama. Sayın Neşe hanım yanlış biliyor, bir grubun moderatörü istediği gibi gelen mailleri kontrol edip istediklerine yol verebilir. Yani teknik olarak bunun engeli yoktur ve bu opsiyonlar vardır. Moderator bunları istediği zaman da değiştirebilir. Sadece ben bunu kullanmam ve bu grupta kullanmayı da yanlış ve anlamsız bulurum. Bu vesileyle, bana demokrasi dersi veren arkadaşların maalesef hiç de demokratik olmadıklarını söylemek zorundayım. Sizler çok basit bazı şeyleri anlamıyorsunuz arkadaşlar. Bu sempozyum ile, doktorculara şu denilmektedir. Bakın baylar, yıllardır hep Kıvılcımlı’nın susuş kumkumasına uğradığından, 137

eleştirilmediğinden yakınırdınız. Buyurun, işte bir şey yazmış herkesi davet ediyoruz. Sizler de teşrif edin ve bilimsel bir tartışma ortamında o kişilerin Kıvılcımlı’ya ilişkin değerlendirmelerini eleştirin, çürütün, bildiri sunun veya bunu tartışmacı olarak yapın. Fikirlerin arenasıdır orası. Fikrinin gücüne güvenen gelir. Fikrinin gücüne güvenen idari veya başka sınırlamalarla başka görüşlerin ifadesini engellemez, aksine onlara olanak sağlar ki, kendi fikirlerini geliştirebilmek ve onları daha keskinleştirebilmek için karşı fikirleri bir bileyi taşı olarak kullanabilsin. Bu ana kadar ki tartışmalardan gördüğüm, sizler kendi fikirlerinizin gücüne güvenmiyorsunuz. Kendi fikirlerinin gücüne güvenen böyle bir sempozyumun üzerine balıklama atlar. Ne güzel, Kıvılcımlı’yı sözde eleştirmiş kişileri eleştirmek, onların teorik ve metodolojik yanlışlarını ortaya koyabilmek, hatta bunu bizzat kendilerinin yüzüne karşı yapabilmek gibi harika bir olanak. Ama sizler, bunu yapabilecek çapta değilsiniz maalesef. Bunu örtmek için de, bin bir dereden su getiriyorsunuz. Zaten eğer bir parça söyleyecek sözünüz olsaydı, şimdiye kadar bir iki satır bir şeyler yazmış, Kıvılcımlı hakkında yazılmış eleştirilere bir cevap vermiş olurdunuz. Ortada hiç birinizin böyle bir çalışması yok. Bunu örtmek için, Kıvılcımlı hakkında yazmış kişilerin siyasi veya ideolojik görüşlerini kriter olarak getirip, onları bir idari engelle tartışmanın dışında bırakmak istiyorsunuz. Tabii bunu çok keskin devrimci sözlerin ardına gizliyorsunuz. Eğer hedefiniz Kıvılcımlıcı olarak politika yapmaksa bunun bir engeli yoktur. İsteyen yapar. Ama o başkalarına koyulmasını istediğiniz Politik kriterlerin koyulması halinde, bundan zararlı çıkacak olanın kendiniz olduğunu görmüyorsunuz. Örneğin, ben sempozyumu hazırlayan ve kriterlerini belirleyen kişi olarak sizin kafanızla hareket edip, politik ve ideolojik kriterler getirsem, benim gözümde çoğu, Doktorcu bir söylemle Aydınlıkçılık yapan, Genel Kurmay’ın, Batı Çalışma Grubu’nun kontrolünde, Kıvılcımlı’nın bütün teorik mirasını ve devrimci, enternasyonalist özünü boşaltmış, onu basit bir milliyetçi derekesine düşürmüş olan sizleri davet etmezdim. Sizleri politik veya ideolojik olarak, doktorcu söylemli Kemalistler olarak görüyorum. Benim gözümde Murat Belge’den bir farkınız yok. Dolayısıyla, nasıl sizle açıksa ona da açık olacaktır. Onun davet ediliyor olması ve sizin davet edilmemenizin nedeni, Kıvılcımlı hakkında yazılı bir şeylerinizin olmamasıdır. Bir de bana demokrasi dersi falan vermeye kalkıyorsunuz. Kusura bakmayın ama başka fikirlerin oraya gelip tartışmaya katılmasını idari bakımdan engellemek isteyenler sizlersiniz. Hatta sizin mantığınızla düşününce şu sonuca ulaşıyorum. Eğer bir Kıvılcımlı Sempozyumu siz düzenleseydiniz, beni böyle bir sempozyuma davet etmezdiniz ve ben gelmeye kalksaydım idari olarak engellerdiniz. Çünkü sizlerin anlayışına göre de ben de Mihri veya Belge’den farklı değilimdir her halde. Onların varlığına karşı çıktığınıza göre aynı şeyi bana da yapardınız.

138

Şimdi farka bakalım. Siz Murat Belge’nin böyle bir sempozyuma katılıp, fikirlerini söylemesine bile karşı çıkıyorsunuz bir de bana Murat Belge’nin ne kadar postmodern olduğu hakkında ders falan vermeye kalkıyorsunuz. İşin ilginci hiç miriniz oturup M. Belge’nin Kıvılcımlı hakkında yazdıklarını falan eleştirmemişsiniz. Peki ben ne yapmışım. Murat Belge’nin eleştirisine tek cevabı vermişim yıllar önce, onun Marksizmden bir haber olduğunu göstermişim. (Hatta bir roportajdan anlaşıldığına göre içinde kalmış bu Murat Belge’nin) ve bu insana buyur gel fikirlerini eleştirilerini anlat diye olanak sunuyorum. Çünkü kendi fikirlerime güveniyorum. Aslında yüzde doksan gelmeyeceğini, sahadan kaçacağını, ve bunu tam da sizin gibi başka bahanelerle yapacağını sanıyorum. Aynı şeyi size de yaptığımın farkında değilsiniz. Sizlerin bütün tavırlarınızı yanlış bulduğum, hatta doktorcu bile görmediğim halde, buyurun diyorum, böyle bir olanak var, örneğin beni yerle bir edebilirsiniz gelip, buyurun. Ve siz de kaçıyorsunuz. Ve bu kaçışınızı gizlemek, gelmeyişinizin gerçek nedenlerini örtmek için bin bir dereden su getiriyorsunuz. Bir başka örnek Mihri Belli. Mihri Belli’yi de eleştirmiş ona eletiri yazmış tek kişiyim. Ama yine ben Mihri Belli’nin eleştiri konusu olmuş yazısını, çok sınırlı zamanıma rağmen digitalize ettim ve sayfaya koydum. Sizler ise, onun davet edilmesine bile karşı çıkıyorsunuz. Diyorsunuz ki Mihri’nin fikirleri şöyledir, Tavrı böyledir. Buyurun baylar, Kıvılcımlı bağlamında o sempozyumda kendisine söyleyin bu eleştirileri. Ve sizler çok demokrat oluyorsunuz da bana demokrasi dersi veriyorsunuz. Kusura bakmayın ama çok komik oluyor. Bu vesileyle Mihri’ye ilişkin bir söz. Ben kendisini son derece sert teorik olarak eleştirdiğim halde, kendisine saygıda kusur etmemeye çalışırım. Kıvılcımlı, Mihri, Şevki Akşit gibilerin üzerimizde emeği vardır. Yani örneğin ben Mihri’yi eleştirimi Mihri’nin bizzat kendisine de borçluyumdur. Ve de Hz. Ali’nin dediği gibi, “bana bir kelime öğretenin kulu olurum”. Ama sadece bu kadar da değil. Mihri bütün o Kemalizmle çok kaynaşmış sizlerinkine benzer ideolojik yaklaşımları ve yanlış görüşlerine rağmen, Kürt Ulusal Hareketini destekler durumda kalmış çok az solcudan biridir. Hangi gerekçeyle olursa olsun bu tavır benim açımdan büyük değer taşır. Ancak Mihri’nin davet edilmesinde bunlar bir neden değildir. Kıvılcımlı hakkında yazmıştır ve onun mücadele arkadaşıdır. Bu nedenlerle davet edilmektedir. Tıpkı bir Süleyman Şaşmaz veya Süha Ünsal ya da Murat Belge gibi. Tekrar edeyim, ben kimsenin Kıvılcımlı hakkındaki görüşlerinin, gelmesine engel olmamasını savundum. Kıvılcımlıya ilişkin söylenmiş veya söylenecek sözü olanın katılımını savundum. Söylenmiş ve söyleyecek sözü olanın maddi bir nedenle katılamıyor durumda olmamasını ilke edindim bu sempozyumu hazırlarken. Şimdiye kadar böyle davrandım ve davranmaya devam edeceğim. Bu benim davet ettiklerimin fikirlerini paylaştığım veya onları kendime yakın düşündüğüm gibi bir anlama gelmemektedir. Aksine, çoğunun Kıvılcımlı hakkındaki fikir ve değerlendirmelerinin veya siyasi ve ideolojik fikirlerinin en sert muarızı 139

olmama rağmen davet edilmesi ve gelmesi için çalışırım. O muarızı olduğum fikir ve anlayışlarla, idari tedbirlerle değil, bizzat o sempozyumda fikir olarak mücadele etmektir sorun. Tabii bu karşı tarafa da aynı hakkı verir. Ancak, sizlerin sorununuz, sadece söyleyecek sözünüzün olmaması ve fikri tartışmadan kaçma değil, aynı zamanda ve aslında, benim savunduğum politik ve ideolojik çizgiye karşı çıkmaktır. Bunu açıkça Türkiye ve Dünya politikasındaki görüş ve tavırlarımın eleştirisi olarak değil, (ki bunun yeri de bu gruptan ziyade, sayfamdan geçilebilecek forumlardır) Kıvılcımlı sempozyumu Kriterleri ardına gizlenerek yapmaktasınız. Yani “bakın böyle kişileri davet eden, devrimci ana halka gibi derdi olmayan bir adamdır bu ve işte böyle bir politik çizginin yapacağı sempozyuma katılmanın da anlamı yoktur” demektesiniz. Bu gün yüzde yüz karşı cephelerdeyiz Türkiye politikasındaki konumlarımız bakımından. Sempozyum planı ve o bağlamda bana karşı yürütülen eleştiriler aslında, savunduğum politik çizgiye karşı mücadelenin bir aracıdır. Ama ceza suçun cinsindendir. Tabii bu benim için de böyle olur. Yani bana da, “işte insan ancak Doktor’u iğdiş ederek, Kıvılcımlı ile ilgili fikir tartışmasından kaçarak, Genel Kurmay paralelinde milliyetçi bir çizgiyi savunabilir” deme hakkını ve olanağını verir. Ben de bu hakkımı böylece kullanayım. Siz haftalardır, benim gibi böyle direk ifade etmeden bunun tersini söyleyip duruyorsunuz. Biraz ödeşelim. Borçlu kalmayayım. Tabii tekrar edeyim ki, fikirlerinizin içeriği ve politik tavırlarınız Sempozyuma katılmayı etkilemez. Bu grupta da Kıvılcımlı’ya ilişkin her şey yazılabilir. Son olarak, İspanya ve Stakhanovizm’in Doktor’un olmadığı pek hoşa gitmemiş olsa gerek ki, ciddiyetsiz veya önemsiz görme eğilimleri gösterildi. Bu vesileyle bir varsayım daha. Bu kitaplar muhtemelen Hasan Ali Ediz’indir. Saygılar Demir demir@comlink.de http://www.comlink.de/demir/ 18 Haziran 2001 Pazartesi

140

Dr. Hikmet Kıvılcımlı ve Kürt Ulusal Hareketi Hikmet Kıvılcımlı bundan otuz yıl önce öldü. Kuzey Kürdistan’daki Kürt ulusal hareketi ise seksenlerin ortasından itibaren gerçek bir kitlesel politik hareket olarak ortaya çıktı. Bunların arasındaki bir ilişkiden söz etmek ve bu ilişkiyi incelemeye kalkmak saçma değil mi? Kıvılcımlı ve Kürt Ulusal Hareketi, bunların ilişkisi olarak değil, Kıvılcımlı’nın “Kürt Sorunu”ndaki görüşleri olarak da ele alınabilir. O zaman da ortaya çok karışık bir tablo çıkar. Örneğin, Kıvılcımlı 1930’larda Kürdistan’ın sömürge olduğundan, ayrı bir Kürdistan Komünist Partisi kurulmasından söz eder. Ama aynı Kıvılcımlı daha sonra, gerek otuzlu yılların legal yayınlarında gerekse ellili yıllardaki politik çalışmalarında Kürtlerden hemen hemen hiç söz etmez. 1950’lerde kurduğu ve yönettiği Vatan partisi Programı’nda ulusların kendi kaderini tayin hakkından, ilke düzeyinde olsun söz yoktur. Aynı durum altmışlı yıllarda da sürer, 1930’larda Kürdistan’ın sömürge olduğundan söz eden Hikmet Kıvılcımlı, 12 Mart öncesi günlerde, bir konferanstan sonra kendisine Kürt sorunu hakkında görüşlerini soran dinleyiciye, bu konuda konuşmaya “maçam sıkmıyor” der. Görüldüğü gibi ortada ilk bakışta son derece çelişkili tavırlar vardır. Bu tavırlar gerçekten çelişkili midir? Eğer çelişkili değilse niçin böyle görünmektedir; bunun nedeni nedir? Kıvılcımlı’nın Kürt sorunu ve ulusal sorun hakkındaki görüşleri mi değişmiştir? Değişmişse bunun nedeni nedir? Değişmemişse nasıl oluyor da böyle birbirine zıt tavırlar ortaya çıkıyor? Bu ve benzeri bir çok soru bulunmaktadır. Ve işin ilginci ilk bakışta her şey Kıvılcımlı’nın aleyhine gibidir. Kıvılcımlı’nın Kürt ulusal hareketi üzerindeki bir etkisinden söz etmek Jüpiter’in çekim gücünün dünyadaki etkilerinden söz etmek gibidir. Bu pek ala ihmal edilebilecek bir etki gibi görünür. Üzerine kafa yormaya değmez pratik bakımdan. Ayın etkisi diyelim, yol açtığı med ve cezirle, bir çok limanda gemilerin giriş çıkışları dolayısıyla dünya ticaretinin yürümesi bakımından muazzam bir pratik öneme sahiptir. Ama Jüpiter’in çekim gücünün dünya üzerindeki etkilerinin böyle bir pratik önemi yoktur ilk bakışta. Hele ki, geçen yüz yıla ait, o dünyanın sorunlarını tartışmış bir Kıvılcımlı’dan geleceğe bakan Kürt hareketinin alabileceği ne bulunabilir? Bu konuya kafa yormaya değer mi? İlk bakışta böylesine anlamsız ve politik pratikten uzak olan bir konu olan Kıvılcımlı ve Kürt Ulusal Hareketi ilişkisi, gerek Kıvılcımlı’nın bu hareket üzerindeki etkisi, gerek Kürt sorunu karşısındaki tavır alışları bakımından derinliğine incelendiğinde, ortaya görünenin tam zıttı bir ilişki çıkar

141

Eğer benzetmemize bağlı kalırsak bunu şöyle açıklayabiliriz. Jüpiter’in çekim gücünün gerçekten bu günkü dünyadaki yaşam üzerindeki pratik etkisi ayın etkisi gibi değildir ve pratik olarak ihmal edilebilir. Ama biraz derine girilince, yeryüzünde “yüksek” canlıların ortaya çıkmasının Jüpiter’in varlığı sayesinde gerçekleştiği görülür. Jüpiter, güneş sisteminin en büyük gezegeni olarak muazzam çekim gücüyle, kocaman bir elektrik süpürgesi gibi, bir çok büyük meteoru kendine çekmekte ve bunların sıkça dünyaya çarpmasını engellemektedir. Bu da dünyaya meteor çarpmalarının arasını bir kaç yüz bin yıldan bir kaç yüz milyon yıla yaymaktadır. Bir kaç yüz bin yılda bir dünyaya büyük meteorlar çarpması durumunda, canlıların yeni koşullara gerekli adaptasyon sağlaması için gerekli zaman yetmeyeceğinden, eğer bir canlı hayat ortaya çıkmışsa bile, bu çok basit biçimlerle sınırlı kalırdı. Ama bir kaç yüz milyon yılda bir çarpan meteorlar ise genellikle canlıların evrimindeki en önemli atılımların itici gücü olmuşlardır. Yani İnsan türünün ortaya çıkması bir bakıma o etkisi pek ala ihmal edilebilecek Jüpiter sayesinde mümkün olabilmiştir. İşte Kıvılcımlı’nın etkisi bu türden, Jüpiter’in yeryüzündeki hayatın gidiş yönünü etkilemesi türünden bir etkidir. Derinden derine işleyen, ilk bakışta hiçmiş gibi görünen ama ona niteliğini veren, uzun vadeli bir etki. Bu bakımdan incelenmeye değer. Bu bizlerin sadece Kıvılcımlı’yı değil, Kürt hareketini de daha iyi anlamamızı sağlar. Ve işin ilginci, daha ilerde görüleceği gibi, bu etki halen de sürmektedir.

Kürt Ulusunun ve Kürt Hareketinin Kıvılcımlı Üzerindeki Etkisi Kıvılcımlı’nın Kürt hareketi üzerindeki etkisinden önce, Kürtlerin ve Kürt Ulusal Hareketinin Kıvılcımlı üzerinde bir etkisi vardır. Kıvılcımlı tipik bir balkan göçmeni batı Anadolulu bir aile ve çevrenin insanıdır. Ama bir sosyalist olarak kaderi, bir bakıma Kürt halkının kaderiyle de birleşmiştir. Kemalizm Türkiye’de Sosyalistlerin kaderini Kürtlerin kaderine bağlamıştır. İlk Takriri Sükun Kanunu, bir Kürt isyanı olan Şeyh Sait İsyanı üzerine çıkarılır ve toplumsal olası her türlü muhalefet odağını bastırmak için kurulan terör rejiminin kılıcı “İstiklal Mahkemeleri” Kürtlerin yanı sıra o zamanın Türk sosyalistlerini de cezalandırır. Bu, adeta sosyalist hareketle Kürt hareketinin kaderlerini birbirine bağlar. Bu cezalandırılanlar arasında Kıvılcımlı da vardır. Benzer şekilde Kıvılcımlı 1929 yılında “Ameleden adamları iktidara getirmek”ten İzmir’de tutuklanır. Aynı tarihte Ağrı İsyanı olur. Bu bir bakıma modern Kürt Burjuvazisinin ilk planlı isyanıdır. Kıvılcımlı’nın Elazığ’da bulunduğu dönem, bu isyanın ezildiği ve etkilerinin muhtemelen, Elazığ Cezaevi’nde de duyulduğu bir dönemdir. Daha sonraki yıllarda “1929 Tevkifatı”ndan sonra en önemli ilk sistematik ve büyük eserini yazdığı ve Marksizm’i incelediği yer, Elazığ’dır ve o zamanlar Elazığ ‘ın Kürdistan’daki konumu, şimdiki Diyarbakır’ın konumu gibidir. Kendisi bunu kısaca söyle anlatıyor:

142

“İzmir’de? “Ameleden adamları iktidara getirmek” suçu. 4 yıl, 6 ay, 15 gün... Siverek yerine: Afyon – Konya – Adana – Müslimiye – Maroin – Diyarbakır yoluyle: “Elaziz Kürdistan’ın Payitahtıdır” ve “Alfabesinden cebr’i alasına değin” sosyalizm...” Kıvılcımlı, burada ilk büyük sistematik eseri olan Yol’u yazdığı gibi, aynı zamanda herhalde daha sonra otuzlu yıllarda yapacağı legal yayınlardaki çevirileri de yapmış olsa gerektir. Ölümünden az önce yazdığı anılarında şöyle diyor: Elazığ Cezaevi’nde “Benim, Marksizm-Leninizm’i ‘Alfabeden başlayıp cebr’i alasına dek’ etüd etmem; hem altı nüsha yazılı on kitabı Türkçe’ye kazandırmam; ayrıca beş on kitapla da, Türkiye’nin orijinal ilişkilerini işlemem; derslerden başka ‘Zından’çadlı hapishane gazetesinde çocuklara eksersiz yaptırmam... nice ‘partili’ erbab kişileri çileden çıkartmıştı.” (Kim Suçlamış, s.132) Yani Kıvılcımlı Marksizm’i sistematik olarak etüt etme ve Türkiye’de devrimin Teori, Program, Strateji, Taktik, Örgüt sorunlarını ele aldığı, hala benzeri yazılamamış ve aşılamamış ilk büyük eserini yazma işini Kürdistan’da, o zaman Kürtlerin deyişiyle “Kürdistan’ın payitahtı” Elazığ’ın Cezaevi’nde yapar. Yol’un 1979’da yapılan baskısında Kıvılcımlı’nın o zamanki mahalli Kürt kıyafetiyle Elazığ Cezaevi’nde çekilmiş bir resmi bulunmaktadır. Bizzat bu fotoğraf, bu dört yılı aralarında geçindiği Kürtlerin ve Kürdistan’ın Kıvılcımlı üzerindeki derin etkisini gösterir. Kıvılcımlı Kürt Ulusal Hareketini etkilemeden önce, Kürtler ve Kürdistan Kıvılcımlı’yı etkilemiştir. Bu etkinin nasıl gerçekleştiği konusunda ortada fazla bir bilgi yoktur. Ancak, bu satırların yazarı, bir çok kez, “Kürt Sorunu” söz konusu olduğunda, Kıvılcımlı’nın, “ben orada yaşadım, bu sorunu bilirim” dediğini doğrudan ve dolaylı olarak bir çok kez duymuştur. Bu şunu gösterir: Kıvılcımlı, sorunu tanımasını, bilmesini orada yaşamış olmasıyla ilişkilendirmektedir. Şu kitabı okudum gibi bir söz etmemekte, bağlantıyı oradaki yaşamışlığı üzerinden kurmaktadır. Bu yaşamın Kürt Sorununu tanıma bakımından tayin edici önemde olduğunu ifade etmektedir. Kıvılcımlı’nın bu yaşamı hakkında bulduğumuz tek bilgi, Kerim Korcan’ın anlattığı bir olaydır. Harbiye Kazanı adlı kitapta Kerim Korcan, şöyle bir olaydan söz etmektedir: “Önce

tütün işçisi Abbas’tan sonra da Dr. Hikmet’in kendisinden dinlemiştik. Elazığ Mahpushanesini mezar yapmak istemişlerdi ona. Evet böyle tuzaklar, daha nice nice arkadaşlara kurulmak istenmiştir değişik yörelerde. Ama Hikmet Bey’inki başkaydı, feci şekilde acıydı, kanlıydı. Bilir misiniz bazan sisli, namussuz bir hava basar mahpushaneleri; bela aç kurt gibi vahşi gözlerini patlatarak dolaşır koğuş koğuş, dolaşır meyden meydan. Yasalar, yönetmelikler tozlu raflarda uslu uslu uyurken, uyutulurken sinsi bir emir duyulur -vereni belli değil- alttan alttan. Uzaktan mahkumların tüylerini diken diken ederken can alacak bıçak gibi şöyle sözler duyulur: ‘Vurun devlet, millet hainidir. Vurun, koman, katli vaciptir. Vurun emir yüksek yerden gelmiştir!’

143

“Bu sözler sinsi, öldüren zehirli bir gaz gibi yayılırken biri gelip demiştir telaş içinde: ‘Doktor, Doktor, seni acele Müdür Bey çağırır!’ Biri hasta mıdır, ne oldu? Hikmet bey kalkmıştır yerinden. Ne olup, ne gittiğini bilmemektedir, bir şeyden kuşkulanmamıştır. Aslında her şeyin belirsiz olduğu bu yerde, şüphe de anlamını yitirmiş, gereksiz bir duygudur zaten. “Kanlı gözleri kinle kızarmış; satılık, aşağılık Kuduz Kadir derler biri dolaşır o anda oralarda. Belki bir yerlerde kulağı burulmuş. Baksanız ölü eti yiyen sırtlandan ayıramazsınız. Nerdense eline geçirip, arkasında özenle sakladığı bir kütükle tam Doktor Müdüriyete çıkmak içinkuzuluk kapısına eğilirken aniden kaldırıp kütüğü beline indirir sırtlan. Sendeler, düşer Doktor. Belki de başını parçalamayı kurmuştur saldırgan? Vay vay, vay, Dr. Hikmet Kıvılcımlı’nın zaman zaman baktığı o sessiz, içinden pazarlıklı hasta bu mudur? Kıyılır mı ulan bu yüce fikir-eylem adamına? Belki bu alçakça bir saldırıdır, kanlı bir pusudur, kalleşçe yol kesmedir, belki de bir fısıltıdan, yüreklendirmeden güç kuvvet almıştır kanlı pusucu... Yüzlü yüzlü haykırmıştır: ‘Allah devletimizi, milletimizi payidar etsin, bismillah, yaptığıma pişman değilim!’ demiştir. Aradan çok geçmeden yetişmiştir içeriden Doktor’un arkadaşları, bu ani patlamaya. Kuduz köpeği sille, tokat, tekme, kıyasıya dövmüşlerdir. Bir kişi bile arka çıkmamıştır o namussuza. Haykırmıştır doktor’un arkadaşları, yaralı revire kaldırılırken: ‘Nasıl kıydın ulan böyle bir halk savaşçısına!’ “ (Kerim Korcan, Harbiye Kazanı, s.58) Yazar Emin Karaca, bu olayı Nazım Hikmet’in de Memleketimden İnsan Manzaraları adlı uzun şiirinde, “Mahkum Halil” adlı kahramanın başından geçenler bağlamında, ki bu tip bir çok yönleriyle Hikmlet Kıvılcımlı’dır, anlattığını belirtmektedir. Nazım’ın şiirinin bu olayı ele alan bölümü de şöyledir: “Ve şarkta akrepleri, toprak koğuşları, karpuzlarıyla ünlü hapishanede Halil’in üstüne uşaklarını saldırdı Kürt beyleri Ve beline inen odunla devrilmeden önce Halil Aynı rahatlıkla yardı üçünün kafasını” (Aktaran Emin Karaca, Nazım Hikmet’in şiirinde Gizli Tarih, s.22) Gerek Korcan’ın zengin imgelerle dolu anlatımı, gerek Nazım’ın şiiri, olay hakkında çok az bilgi veriyor. Nazım’ın şiirinde, bele inen odun dışında her şey hayal gücünün ürünü. (Bu da normaldir ve eleştiri konusu olamaz, çünkü bir sanat eseri söz konusudur. Onda önemli olan gerçekliği imgelerle verebilmektir.) Örneğin, Karpuz ve Akrepleriyle ünlü yer Diyarbakır’dır ama, olay Elazığ’da geçmiştir. Kıvılcımlı’nın üç kişinin kafasını yarması olayı yoktur. Ve de Nazım olayı, Kürt Beyleri’nin tezgahladığında söz etmektedir. Korcan’da ise böyle bir ima bulunmamakta, daha ziyade İdare’ye bağlanmakta ama bu konuda bile kesin bir şey söylememektedir.

144

Ancak eğer Korcan’ın anlatımında, Kıvılcımlı’ya vurduktan sonra Mahkum’un söyledikleri göz önüne alınacak olursa, bu sözler, tipik devlete yaranarak bu olaydan çıkar sağlayan lümpen tipini çağrıştırmaktadır. Her ne olursa olsun, Korcan’ın anlatımından çıkan, Kıvılcımlı’ya bu suikastın, Kürdistan’ın bir şehri olan Elazığ’ın hapishanesinde olması dışında, Kürdistan veya Kürtlerle ilgisi yoktur. Orada geçmesi rastlantısaldır. Her hangi bir başka cezaevinde de geçebilecek bir olaydır. Ama Nazım’ın anlatımında, olayın Kürdistan’da geçmesi rastlantısallık değil, olayın nedeni veya zorunlu bir koşuluymuş gibi koyulmaktadır. Bu farkın sanıldığı kadar masum olmadığını görelim. Biraz da Metin Çözümlemesi Şimdi, bu iki metni, gerçekle ilişkileri bakımından değil, ama olayın geçtiği yer Kürdistan olduğundan, olayı anlatışı bakımlarından ele alalım. Kerim Korcan’ın anlattığı biçimde, olay pek ala herhangi bir Anadolu veya İstanbul hapishanesinde bile geçebilir. Olayın Kürtler veya Kürdistan’la ilgisi bulunmamaktadır. Kürdistan’da bir cezaevinde geçmesi rastlantısaldır. Türkiye’de biraz cezaevinde yaşamış herkes bilir ki, Cezaevlerinde idarenin bilgisi dışında kuş uçmaz. İdareler cezaevlerini, tıpkı devletin Kürdistan’da zorla yaptığı ve dayattığı gibi, kendi yaratıp beslediği cezaevi ağaları aracılığıyla yönetir ve hatta mümkünse bir kaç ağa arasında rekabet ve çekişme yaratarak, kendine karşı her türlü birleşmenin yolunu tıkar. Kerim Korcan’ın Arap Kadir’i anlatan Linç adlı, daha sonradan filmi de yapılan romanı bu işleyişi çok güzel anlatır ve bu mekanizma aracılığıyla Cezaevi idaresince hazırlanan bir linçi anlatır. Eğer Cezaevi idaresince planlanmış ise, Kıvılcımlı’nın başına gelen benzer bir durumdur. Başka cezaevlerinde de benzer durumlarla karşılaştığını biliyoruz. (Burada kişisel bir bilgimi aktarayım. Anadolu’da köylü mitingleri örgütlemeye giden DevGençli arkadaşlar, bir köyde, Kıvılcımlı’yı tanıyan, onunla hapis yatmış, sosyalizm sempatizanı yaşlı bir köylüyle tanışırlar. Daha sonra bir vesileyle Kıvılcımlı’yla bir konuşmada, bu kişiden söz ederler. Kıvılcımlı hemen hatırlar ve onunla dost oluşlarını anlatır. Bu kişi bir koğuşta ağır mahkumdur ve yatağı pencerenin yanındadır. Kıvılcımlı bu cezaevine geldiğinde onun koğuşuna verilir ve Kıvılcımlı daha koğuşa girmeden, bu ağır mahkumun yatağı gardiyanlarca pencere kenarından alınıp orası Kıvılcımlı için ayrılır. Burada hedef açıktır, bu mahkumun Kıvılcımlı’ya kendisini güzel yerinden ettiği için husumet duyması ve işleyecek bir yara açmaktır. Kıvılcımlı koğuşa girince, ortadaki garip havayı sezer ve ağır mahkumu eski yerine davet eder. Hem idarenin oyununu bozar hem de güçlü bir destek sağlar. Muhtemelen daha böyle başkaca olaylar da vardır.) Cezaevi idarelerinin bu tezgahlarının en güzel anlatımlarından biri olan linç romanının kahramanının adı da, garip bir rastlantı, Kadir’dir. Daha da ilginci şudur. Kıvılcımlı’nın beş on kadar da romanı bulunmaktadır. Bunlar yeni Türkçe’ye çevrilip yayınlanmayı bekliyorlar. Bu 145

romanlardan birinin adı da Kadir’in Kaderi’dir. Bu Kadir, ile Kerim Korcan’ın Linç’indeki Arap Kadir veya Elazığ’da Kıvılcımlı’ya saldıran Kuduz Kadir arasında bir ilişki var mıdır? Kıvılcımlı kendine saldıranı bizzat bir “kader kurbanı” olarak inceliyor olamaz mı bu romanında? Yoksa bütünüyle bir rastlantı mıdır? Bu incelenmeye değer bir konudur. Tekrar edelim, Kerim Korcan da, olayı zengin imgelerle anlatıyor. Kerim Korcan’ın anlatımında idarelerin bilinen sinsi tezgahlarıdır anlatılan. Burada Kürdistan’da olup olmamanın bir anlamı yoktur. Türkiye’nin hapishanelerinin evrensel bir özelliği anlatılmaktadır. Şimdi, Nazım’ın anlatımına gelelim. Elbette, burada bizim anlatmaya çalışacağımız şey, Nazım’ın olayı değiştirmesi değildir. Hatta olay, tamı tamına Diyarbakır’da geçmiş, “Kürt Beyleri”nce planlanmış olsa bile, bu olayın anlatılışında, imgelerin seçilişindeki bilinçsiz imalar incelenecektir. Tam da bu bilinçsiz imalar, bize hem Türkiye Komünist hareketinin Kürt sorunu karşısındaki Körlüğünü ve ırkçılığını, hem de Kıvılcımlı’ya Kürtlerin etkisini anlama olanağı sunabilir.

Nazım’da ise, Korcan’ın aksine, Olayın Kürdistan’da geçmesi, rastlantısal bir durum olmaktan çıkmakta, olayın, yani suikastın kendisiyle zorunlu bir ilişki içine sokulmaktadır. Anlattığı tema ile bu zorunlu ilişki arasında hiç bir zorunlu bağ da yoktur. Anlatılan Halil’in birbiriyle en ilgisiz ve çelişik gibi görünen eylemleri hep aynı rahatlıkla yapmasıdır. Burada kendine güvenen, kendisiyle barışık bir kahramanı anlatmak söz konusudur. Halil’in hep aynı rahatlıkla açlık grevine yattığından, aynı rahatlıkla işkencede dayandığından vs. söz etmektedir. Bu rahatlığı açıklamak bakımından, Kürt, şark, akrep imgelerinin bir kaçınılmazlığı ve zorunluluğu yoktur. Pek ala, Korcan’ınki gibi imgeler kullanılarak da, bir suikast sırasında aynı rahatlıkla kafa kırmaktan söz edebilir. Nazım’ı Kürt, şark, Akrep imgelerini, konunun kendisi kullanmaya zorlamamaktadır. Keza burada gerçeğe bağlı olma kaygısı da rol oynamamaktadır. Gerçek bakımından ortada ne Kürt Beyleri, ne onların uşakları, ne Karpuz ne Diyarbakır vardır. Aksine Cezaevi idaresi veya ona yaranmak isteyen bir Lümpen. Burada şu ortaya çıkıyor, Nazım’ın olayı anlatışında onun Kürdistan’da geçmiş olması dışında hiç olguya değer vermemektedir. Ama Korcan’ın anlatımından bildiğimiz ve Türkiye’de cezaevinde yatan herkesin de bildiği gibi, bu tür olayların Kürtlerle veya Kürdistan’la ilgisi yoktur. Her hangi bir cezaevinde olabilir ve daima idarelerin bilgisi ile olurlar. Ve cezaevlerinde yatanlar bilirler ki, bu gibi işler, her hangi bir değer yargısı olmayan, daha ziyade şehirli, toplumsal tüm bağlarından kopmuş, Lümpen kişiliklerce yapılır. Aksine, aşiretlerden gelenler, köylüler, Lümpen değildirler. Kendilerine göre çok güçlü bir şeref kodeksleri vardır ve bunda hele Devlete karşı çıkmış politik bir insana arkadan vurarak Devlete yaranma pek olacak bir şey değildir. Yani eğer gerçek toplumsal ilişkilere bakılırsa, Nazım’ın “Kürt Beyleri”, dedikleri bu tür suikastlara karşı daima güçlü bir korunma sunarlar sol mahkumlara. 146

Şimdilik konumuz bakımından bunu bir yana bırakalım. Ama Korcan’ın vurguladığı gerçek, yani bu işlerin ardında hep cezaevi idarelerinin olduğu gerçeği, Nazım’ın şiirinde yok olmaktadır. Türkiye’nin toplumsal gerçeğini, insan manzaralarıyla açıklayan bu şiirde, gerçek tam tersi gösterilmektedir. Bu insan manzaralarında, Artık devlet ve onun memurları yok, kalleş tezgahlar kuran Kürt beyleri vardır. Memleketimden İnsan Manzaraları’nın manzarası budur. Kürt, Şark kavramları, uşaklar, beyler, tezgahlar, akrepler, toprak koğuşlar ve karpuzlarla bağlantılı olarak ele alınmaktadır. Nazım’ın eserlerinde Kürtler ve Kürdistan’dan hemen hemen hiç söz edilmez. Edildiği nadir pasajlardan biridir yukarıdaki satırlar. Ama burada da, bir komüniste yapılan sinsi bir komplo bağlamında söz edilmektedir. Kürt Beyleri, sözüne tekrar dikkat edelim. Bir komünist açısından, beylerin beyliği onların antik bir egemen sınıf olmalarıyla ilgilidir. Onların Kürt, Türk, Arap vs. olmalarının önemi yoktur. Ama egemen ulustan biri için, beylerden söz ederken, feodal bey yerine Kürt sıfatını kullanmak, Kürt sözcüğünü bilinçsizce de olsa olumsuz bir içerik ve çağrışımla doldurmak demektir. Egemen ulustan kişiler, hele sosyalistler, ezilen ulusa karşı olağanüstü hassas olmak zorundadırlar. Yani “Kürt Beyleri”nden söz ediliyorsa bile, beyliği Kürtlüğe bağlayan bir ifadeden kaçınmak, beyliğin aksine Türk egemenleriyle, Türk devletiyle bağlarına, onun sömürücü niteliğine, evrensel niteliğine vurgu yapmak gerekir. Ama Nazım’ın yaptığı tam tersidir. Evrensel bir olumsuz kategoriyi,.bir antik egemen sınıfı, Kürtlüğe bağlamaktadır. Sanki o beyler Türk Beyi, Çerkez Beyi olsalar farklı davranacaklarmış gibi, Kürt Beyi oldukları için öyle davranıyorlarmış gibi koymaktadır. Çok açıktır ki, burada, en büyük sosyalist Türk şairinin düşüncesinin en ücra köşelerine kadar işlemiş, bir sömürgeci ve ırkçı tavrın izleri, onun bilinçsiz imgelem çatlaklarından dışarı sızışı vardır. Son yıllardaki bütün araştırmalar göstermiştir ki, bu tür kullanımların hiç biri rastlantısal değildir ve içe işlemiş gizli ve derin bir milliyetçiliğin veya ırkçılığın dışa vurumudur. Bu konuda gerek Kadın hareketinin gerek siyahlar hareketinin dinamizminden beslenmiş çok güçlü ve yaygın bir literatür vardır. Nazım pek ala, bu antik egemen sınıf olan beyleri tanımlayıcı bir sıfat olarak, başka bir şey de kullanabilirdi, örneğin “Kuzgun bakışlı mahpushane ağaları” gibi bir imge de kullanabilirdi. Sadece gerçeği daha doğru vermiş olmaz, memleketten daha aslına uygun bir insan manzarası çizmiş olmaz, ama aynı zamanda ırkçı ve sömürgeci olmayan imgeler ve ifadeler kullanabilirdi. Bu onun anlatmak istediği, rahatlık imgesini de zerrece bozmazdı. Ama Türkiye’de ezilen bir ulusun adını bu feodal beylerle bağlantı içine sokarak, aslında, beyleri değil, o ulusa ilişkin bir yargı üretmektedir. Yani Kürdistan’da uşakları olan, komünistlere komplolar kuran beyler olduğu yargısı. Kürdistan’da bunların olup olmadığı bile değildir sorun. Olsa bile, egemen ulusun Komünistine düşen, Kürtlerin beylerinden değil, Türk egemenlerden söz etmektir. O beylerin Kürtlüğünü vurgulamak değil, aksine Kürtlüğe ihanetini, Türk işbirlikçiliğini vurgulamak olabilir. Hatta onları bile suçlamadan, buna zorlandıkları için, Türk devletini ve egemen sınıflarını vurgulamak olabilir. Nazım’ın yaptığı ise bunun tam tersidir. 147

Tekrar edelim. 1) Nazım olayı anlatırken, gerçekliğe hiç uymaz bir biçimde, idare ve devletle olan bağı yok etmekte, olayın Türkiye’nin her hangi bir cezaevinde olabilecek yanını değil, Kürdistan’da geçmişliğini öne çıkarmaktadır. Halbuki, şiir ve anlatılmak istenen fikir ve imgeler bakımından buna hiç bir zorunluluk yoktur. 2) Kürt, sözcüğü, bir sıfat olarak, feodal bir bey kategorisini tanımlamak için kullanılmaktadır. Derebeylik sadece Kürdistan’da yoktur. Her yerde vardır. Bu bakımdan da Kürt sıfatının beylerle bağlantılı kullanılmasının bir zorunluluğu yoktur. Pek ala Kuzgun bakışlı beyler falan gibi bir imge de kullanılabilecekken, Kürt sanki Feodal gericilikle bir zorunlu bağlantı içindeymiş gibi koyulmaktadır. Böylece sadece Kürtlük feodalliğin sıfatı yapılmamakta; süreç tersinden de işlemekte; beyler ve uşaklar, tipik feodal toplum ilişkisi, Kürt ve Şark’la ilişkilendirilmektedir. Ve bütün bunlar Kürtlerin ve Şark’ın sıfatları haline dönüşmektedir. 3) Egemen bir ulustan insan olarak, önce kendi egemenine, örneğin bu olayda cezaevi idaresine yönelecek yerde, ezilen ulusun egemenine yönelmektedir. Bunlar rastlantısal değildir ve hep egemen ulus sosyalistlerinin bu gün bile görülen ezilen ulus karşısındaki üstten bakışlarını; ezilen ulusun mücadele ve çektiklerine ilgisizliklerini ve anlayışsızlıklarını yansıtırlar. Sadece bu kadar da değildir. Bütün sömürgeci ve emperyalist edebiyatta görülen tipik imgelerle burada da karşılaşırız. Örneğin, “Şarkta / akrepleri / toprak koğuşları, karpuzlarıyla ünlü hapishanede” sözlerini ele alalım. Öncelikle Nazım gibi bir şairde görülmesi bile şaşkınlık yaratan mantık yanlışlığına dikkat çekmek gerekiyor. Nazım, “Akrepleri, toprak koğuşları ve karpuzlarıyla ünlü hapishanede” diyor. Hapishanenin Karpuzu ve Akrebi meşhur olmaz. Şehrin veya bölgenin karpuzu veya akrebi meşhur olur. Toprak Koğuş ise belli bir özellik bile olamaz. Bu Türkiye’nin her yerinde o dönemde bütün cezaevlerinde bol bulunur. Nazım burada açıkça, bir mantık yanlışı yapmaktadır, Akrepleri, karpuzlarıyla ünlü ŞEHRİN hapishanesi diyecek yerde, şehri atarak hapishane demektedir. İster istemez ortaya bir mantık yanlışlığı çıkmaktadır. Eğer sorun bir hapishaneye namını veren özellikleri belirlemekse sorun, onun kalın duvarları, kıyıcı gardiyanları, sinsi ve sinik müdürleri, kocaman fareleri vs. den söz edilebilir. Bunlar ise, bütün dünyanın meşhur cezaevlerinde hemen hemen hep aynıdır. Bunların Kürdistan’da, Türkiye’de, Güzel veya çirkin bir şehirde, Karpuzu veya balığı meşhur bir şehirde olmasıyla ilgisi yoktur. Cezaevinin korkunçluğunu anlatan imgeler karpuzlar veya akrepler olamaz. Nazım ne yapıyor? Bir şehri veya bir bölgeyi anlatmakta kullanılacak imgelerle bir cezaevini tanımlıyor. Eğer bunları, cezaevinin değil, şehrin özellikleri olarak tanımlasa, o zaman da, şehrin bu özelliklerinin, olayla bir ilgisi bulunmayacaktır. Yani Nazım sadece iki kere iki mum eder türünden bir mantık hatası yapmış olmuyor, çok daha vahim bir şey yapıyor, sömürgeci ön 148

yargıları açığa vuruyor, egemen ulusun ön yargılarını açığa vuruyor, bu açığa vuruş söz konusu mantık yanlışına yol açıyor. Bunu daha iyi anlayabilmek için, Nazım’ın kullandığı kavram ve imgeleri tek tek ele alalım. Dünyanın belli yerlerini, bir yön adıyla tanımlamak, sömürgecilikle birlikte ortaya çıkmıştır ve sömürgeci bakış açısının bilinçsiz bir ifadesidir. Sömürge, sömürenin bulunduğu noktadan bir yön olarak adlandırılır ve tanımlanır. O yerde yaşayanların kendi isimleri, ülkelerinin adları yoktur. Onların adı ve yeri, beyaz sömürgeci adama göre bulundukları yerdir. Güney, kuzey, doğu veya batı olabilir. Zaten, bütün, bu gün dünyada kullanılan, Uzak Doğu, Orta Doğu, Orta Batı, Uzak Batı, Güney vs. gibi kavramlar, Kapitalizmin ve sömürgeciliğin gelişimiyle birlikte ortaya çıkıp yerleşmiş kavramlardır. Kediye göre budu. Türkiye’de de, Şark’tır bu. O “Şark”ın kendi adı yoktur. Onun sadece Türk Beyaz adama göre konumu vardır. Nazım’ın şiirinde, sansür nedeniyle Ezop dilinin kullanılması söz konusu değildir. Yani, yasaklar nedeniyle, Kürdistan demek yasak olduğu için “Şark” veya “doğu” diyebilirsiniz. Bu başka bir sorundur ve anlaşılabilir. Nazım bu anlamda da kullanmıyor. O zaman Beylerden söz ederken Kürt sözcüğünü de kullanmaması, şimdi olduğu gibi şarklı beyler gibi bir kavram kullanması gerekirdi. Böyle yapmıyor, Kürdistan’dan, hiç bir Ezop dili kaygısıyla falan da olmadan, Şark diye söz ediyor. Yaygın bir ifadeyi kullanmak da söz konusu değildir. Yani bir ifade yanlıştır ama o yanlışlığına rağmen yaygın olduğu için, “Galat-ı Meşhur, Lügat-ı fasihten yeğdir” anlamında bir kullanım da söz konusu değil. Öyle olsa Şark sözü, tırnak içinde olurdu. Burada şu kıyaslama daha ilginç bir örnek sunar. Kıvılcımlı’nın eserinin de adı “İhtiyat Kuvvet: Milliyet (Şark)” tır ama “Şark” hep tırnak içindedir. Örneğin son bölümünün başlığı Parti ve “Şark”tır. Ve bunu tırnak içinde yazışta, aslında Parti’nin Kürt adını anmamasına karşı bir eleştiri, bir ironi bulunmaktadır. Kürdistan adını duymamış hafıza kayıplı, bizim gibi Cumhuriyet çocukları için Kürdistan yerine “doğu”dan söz etmek, altmışların sol hareketinin durumu biraz böyleydi, anlaşılabilir. Ama Nazım Osmanlı çocuğudur ve Osmanlı’da o Şark’ın adı Kürdistan’dır. Yani ne bilgisizlik, ne yanlış da olsa bilinen bir deyimi kullanma ve derdini daha iyi anlatabilme, ne bir yasağın yanından dolaşabilme söz konusu değildir Nazım’ın Şark’ında, hiç bir hafifletici sebep yoktur. O tamamen, iç güdüsel olarak, kendiliğinden, hiç bir olgusal, estetik, siyasi zorunluluk olmadan Şark’tan söz etmektedir. Budur onu asıl vahim ve tehlikeli yapan. Tipik bir sömürgeci gibi söz etmektedir. Sadece bir yön olarak, tıpkı İngiliz’in Uzak Doğu’dan veya Orta Doğu’dan söz etkmesi gibi, hep kendine göre Doğu ve Uzaktır onlar. Türk’e göre de Kürdistan Şark’tır. Nazım tipik, sıradan bir sömürgeci gibi konuşmaktadır. Sömürgeci dilin bir diğer özelliği, sömürgenin egzotik ve vahşi hayvan ve bitkilerle ilişki içinde anılmasıdır. Burada Nazım’ın akrepleri aynı işlevi görmektedir. Afrika’nın Aslan’ları bir İngiliz veya Fransız için ne ise, Türk sömürgeci için de Şark’ın akrepleri öyledir.

149

Bu vahşi hayvanlarla o sömürgeyi ilişkilendirme, sadece oradaki değişik hayvan türlerinin varlığını ifade gibi masum bir anlama sahip değildir. Bu hayvanların vahşiliği, aslında oraların vahşiliğinin, henüz uygarlaşmamışlığının bir ifadesi olarak kullanılır. Yani, o sömürge ülke henüz uygar değildir, vahşidir, yabandır. Zaten uygarlık yeterince girmediği için o vahşi hayvanlar insanların yaşamlarına fazla karışacak bir durumdadırlar. Yani, akreplerden sadece akrepler olarak söz edilmiş olmaz. O akrepler, sömürgenin tehlikelerle dolu, henüz uygarlaşmamış bir yer olduğunu vurgularlar ve böyle klişelerin kafalara yarlaşmasına ve ırkçılığın yeniden üretilmesine hizmet ederler. Toprak koğuşlar da öyledir. Toprak koğuş, yere tahta, kilim, beton sermeyi düşünemeyen bir koğuştur. Gelişmemişliği, ilkelliği, görgüsüzlüğü vurgular. Toprak koğuş, hiç de kürdistan’a has bir özellik olmamakla, Türkiye veya başka toplumlarda da bulunmakla ve hiç de meşhur olmayı gerektirecek az bulunur bir özellik olmamakla birlikte, Nazım, toprak Koğuş ile Kürdistan’ı bağlayarak, geriliğe, görgüsüzlüğe bir vurgu yapar, tıpkı Şark’tan ya da akreplerden söz ederken yaptığı gibi, bilinçsizce ve o ölçüde de anlamlı ve gerçek eğilimleri açığa vuran. Karpuzlar da öyledir. Sömürgelerin belli malları daima meşhurdur. Bir İngiliz için Seylan Çayı, Çin Pirinci, Küba Şekeri ne ise, Türk için de, Bitlis Tütünü, Diyarbakır Karpuzu aynıdır. (Yanlış hatırlamıyorsam bir başka şiirinde de Nazım, Bitlis Tütününden söz eder.) Sömürge daima bu özgün mallarıyla birlikte anılır. Görüldüğü gibi Nazım’ın bütün kavram ve imgeleri, hiç bir estetik veya olgusal zorunluluk olmamakla birlikte, tamamen ırkçı ve sömürgeci bir özellik sergiler. Evet estetik, ya da olgusal zorunluluklar yoktur ama, Nazım’ın içine işlemiş Türk sömürgeciliğinin ve ırkçılığı belirlemektedir ortaya çıkan kavram ve imgeleri. Nazım’ın şiirinde, tesadüfen, Kürdistan’da bir cezaevinde geçmiş bir idare ya da lümpen komplosunun anlatımı, Kürtler ve Kürdistan’ın ırkçı ve sömürgeci ön yargılarla anlatılışının bir aracı olmaktadır. Ama sadece bu kadar değil, Nazım, Kürt ve Kürdistan gerçeğine sadece bir sömürgeci gibi bakmamakta, onu bir sosyalist olarak da hiç bilmemekte ve kavramamaktadır. Bu aynı zamanda, Kıvılcımlı’nın üzerindeki Kürtlerin ve Kürdistan’ın etkisini daha somut olarak görmemizi de sağlayabilir. Yukarıda Kürt Beyleri’ni, sosyolojik bir kategori olarak, başka bir sorunu tartıştığımız, bir metin analizi yaptığımız için, Nazım’ın dediği gibi kabul etmiştik. Ancak, Kürdistan’da feodal beylerin egemenliğinden söz etmek, aynı zamanda Türk sömürgeciliğinin yaydığı bir yargıdır ve sömürgeciliğin meşrulaştırılmasıyla yakından ilgilidir. Bu feodal Kürt beyleri kavramı ve Türk Sömürgeciliğinin sözüm ona uygarlık götürücü, ilerlemeci fonksiyonunu meşrulaştırmaya yarar. Batılı sömürgecilerde de böyledir bu. Ne var ki, bu tam gerçeği yansıtmaz. Kürdistan her şeyden önce dağlık bir ülkedir. Kürdistan’ın aslında yirminci yüz yıla kadar, şehirleri Ermenistan, dağları Kürdistan’dır. Yani Dağlarda, 150

hayvancılık yapılır. Yani aşiret ilişkiler, yani ilkel sosyalist yaşamın ve geleneklerin güçlü olduğu toplumlar vardır. Ermeni katliamıyla birlikte, Ermenilerin mallarına konularak, Türk devleti tarafından, adeta zorla devletin iş birlikçisi, egemen sınıf yaratılmıştır. Ermeni burjuvalarının konakları, devlet daireleri ya da yeni yaratılan Devlet işbirlikçisi ağa sınıfının evlerine dönüşmüştür. Kürdistan’da Türk sömürgeciliğin yaratıp beslediği bu işbirlikçi ince katman bir tarafa atılırsa, Kürt ağası diye bilinen tip aslında tipik bir aşiret önderidir. İlkel sosyalizm kalıntısı bir kategoridir. Ortaçağın eski kandaş toplum şefi şövalyesine benzer. Bu toplumsal kategorinin derebeylikle ilgisi yoktur. Cezaevlerinde bulunan da bu kategoridir, yoksa Türk devletinin yaratıp palazlandığı kategorinin cezaevinde işi olmaz. Hasılı, Nazım’ın anlattığı Kürt Beyleri, Türk sömürgeciliğinin yansıttığı türden bir kavramdır, Kürdistan’ın gerçekliğini yansıtmaz. Kıvılcımlı’nın kendisi de, bizzat bu Nazım’ın şiirinde de yansıyan “Kürt Beyleri” tanımlamasına karşı çıkar. Çok başka bağlamda ölümünden kısa bir süre önce Sosyalist gazetesine yazdığı bir yazıda, Kürdistan’da ağa bey denenlerin, klasik tanımlara sığmayacağından, onların ilkel sosyalizm kalıntısı aşiret şefleri olduğundan, bunun belli bir olumluluk taşıdığından söz eder. 15 Aralık 1970 tarihinde kaleme aldığı, TİP Kongresi’ndeki bölünmeleri analiz ettiği ve MDD’cilerin taktiklerini eleştirdiği “Devrimcilerde Başsız Develik” adlı yazısında şöyle yazar: “Doğu Sosyalistlerinin Olumluluğu: “Doğulular, şimdiye dek haklı haksız, "derebeği" elemanlara kapılmış gösteriliyorlardı. Doğu'da derebeği kadar, belki onlardan çok aşiret başkanları bulunur. Onların kökleri İlkel Komuna biçimlerine dek uzanır. Bu İlkel Komuna şeflerini, ezberlenmiş "derebeği" kalıbı içine hemen sokmak büyük saçmalık olur. Onları toprakbeği durumuna sokan baskı: Tanzimat maymunluğunun Batı'dan tercüme ettiği kapitalist kanunları yüzündendir. “Onun için, TİP içinde aktif olan Doğulu arkadaşlara o basmakalıp "derebeği" damgasını vuranlara evel ezel inanmış değiliz. Doğulu kardeşlerimiz, en acıklı biçimlerde madde ve mânaca çok çekmiş insanlarımızdır. Populizmin ütopyalarına kaymamak şartıyla, Doğu'daki ilkel sosyalizm kalıntılarının, modern proleterya sosyalizmi açısından değerlendirilmemesi softalık olur. “Son kongre olayları ve kişileri, Doğulu arkadaşların sendikacılardan çok daha olumlu ve hele sürekli bir oluşum ve gelişim içinde bulunduklarını gösteriyor. Onlar, başka oy dağınıklıkları önünde kaya bloku gibi birleşik kalmışlardır. Liderlerinden Kemal Burkay'ın açıklamaları, o gelişiminin bilinç düzeyine yükseldiğini gösteriyor. Yeni TİP Genel Başkanı ve yöneticileri için yapılan Doğulu karakteristiği ilginçtir. Doğu değerlendirmesine göre: l. BAŞKAN: "Behice Boran, toparlayıcı olmaktan çok itici oluyor." 2. YÖNETİM: "Parti yönetiminde (Boran ekibi)nin MDD'cileri tasfiye kararı hatalıdır. TİP 151

içindeki demokratik tartışma ortamını yok edeceği kuşkusu uyanıyor." Bu iki nedenle, Doğu grubu: "Değerli bir genel yönetim kurulu kurulması tekliflerini pek ciddiye almadığı" için, merkez batağına dalmadığını saklamıyor. Doğru ise, Doğulular, Ekinci'ye, Kerametli Şıh Aybar'ın: "Katılmayın, kongreden bir şey çıkmaz!" deyişine uymamışlardır... Bütün bu kısa işaretler, Doğulu arkadaşların sosyalizmi ne denli sorumlulukla omuzlarında taşıdıklarını kanıtlar. Bu insanlar bırakılır mı?” İlerde, 1970’li yıllarda, Kıvılcımlı’nın Kürtler ve Kürdistan hakkında çok nadir değinmelerinden biri olan bu satırlara tekrar dönmek ve onu çözümlemek gerekecek, ama şu an konumuz bakımından bizi ilgilendiren yanı, Kıvılcımlı’nın, Kürdistan’da beylik Ağalık denen kurumun öyle kolayca feodalizm olarak damgalanmasını yanlış bulduğudur. Onların politik tavırlarını son derece sorumluluklu bulmaktadır. Bu açıdan baktığımızda, Nazım’ın “Kürt Beyleri” kavramı, Kıvılcımlı’nın karşı çıktığı, toprak Beyi gibi bir kategoriyi ifade etmekte ve gerçekliğe denk düşmemektedir. Onun Türk sömürgeciliği ya da egemen ulus sosyalistlerindeki karşılığını kullanmaktadır Nazım. Şimdi bu açıdan baktığımızda, Kıvılcımlı’nın, Elazığ Cezaevinde, Kürdistan’daki yaşamının, yani Kürtlerin ve Kürdistan’ın Kıvılcımlı üzerindeki etkisinin hiç de öyle geçiverilecek bir etki olmadığı görülmektedir. Kıvılcımlı’nın üzerinde Kürt ve Kürdistan gerçeğinin bu etkisinin sonuçları, daha sonraki yıllarda Kürt Ulusal Kurtuluş hareketinin oluşumunda, Marksizm kanalından geri döner, hem de bir kaç kanaldan Kürt hareketinin şekillenmesinde onun bu günkü özelliklerini kazanmasında pek bilinmeyen ama hiç de küçümsenmeyecek etkilerde bulunur. demir@comlink.de http://www.comlink.de/demir/ 14 Kasım 2001 Çarşamba

152

Kıvılcımlı ve Kürt Ulusal Hareketi (2) Kıvılcımlı’nın Ulusal sorunda birbirinden çok farklı hatta çelişikmiş gibi görünen tavırlarını; bu görünümün ne anlama geldiğini ve nedenlerini ele almadan önce Kıvılcımlı’nın Kürt Ulusal Hareketi üzerindeki etkilerini ele almaya çalışalım. Bu etkilerin incelenmesi biraz Arkeologların yaptıkları incelemelere benzeyecektir. Onlar buldukları bir seramik parçasındaki desenlerden, yapılışından, stilinden onun hangi kültür ve medeniyetlerin izlerini taşıdığını, böylece çeşitli kültürel bağlantıları açığa çıkarırlar. Bu tür çalışmalar, küçük ayrıntılar üzerine yoğunlaşmayı gerektirir. O farklılıkların neler olduğu ve nedenleri üzerine yoğunlaşma olmadan da bu tür etkilerin ortaya çıkarılması ve anlaşılması olanaksızdır. Bu nedenle bundan sonraki bölümlerde, bu etkilerin bilincine varılması için bu tür bir yoğunlaşmaya gidilecektir. Kürt Ulusal Hareketi’nin Temel Bir Özelliği Kürt ulusal hareketi, bir bütün olarak bir çok siyasi hareket ve örgütlenmelerin cebirsel bir toplamıdır. Kimi burjuva ve feodal eğilimleri yansıtan hareket ve partilerden, Kemal Burkay gibi bir tür TKP benzeri reformizme, küçük sol sekter gruplardan PKK’ye kadar uzanan geniş bir yelpazedir. Kürdistan’daki bütün sınıf ve eğilimler bir şekilde bu ulusal harekette kendi eğilimlerini de yansıtırlar. Bunlar sadece yatay, sınıfların konumlarından kaynaklanan bir farklılıklar değildir, aynı zamanda, düşey diyebileceğimiz, zamansal, tarihsel bir farklılıktır da. Çeşitli siyasi şekillenmeler ilk şekillendikleri dönemin problematiklerini, ideolojik ve entelektüel iklimini yansıtırlar ve çoğu kez orada taşlaşıp kalmış yaşayan bir fosil gibidirler. Ne var ki, bu hareketin ezici bir bölümünü PKK temsil eder. Bu öylesine güçlü bir etkidir ki, farklı sınıflar eğilimlerini PKK karşısında ya da ona rağmen temsil edemeyeceklerini sezdikleri için, PKK’nın çekirdeğini oluşturduğu hareketin içinde yer alarak etkilerini koruma ve arttırma yolunu seçmişlerdir. Bu nedenle Türkiye söz konusu olduğunda, Kürt Ulusal hareketi ile PKK’yı anlamdaş olarak kullanmak, pratik olarak fazla bir soruna yol açmaz. Bu elbette PKK’nın temsil ettiği temel akımın yekpare bir akım olmadığı anlamına da gelir. Aslında gerek PKK ve çevresindeki iç mücadeleler son duruşmada, Kürt ulusal hareketi içindeki farklı sınıflar arasındaki mücadelelerdir ve onların yansımasıdırlar. Bu anlamda bakıldığında, Kürt Ulusal Hareketi, çok sert ve ciddi iç mücadeleler yaşar. Bütün bu sert mücadelelere rağmen, ona rengini ve damgasını vuran Abdullah Öcalan olmaya devam etmektedir. Bu hareket ilk

153

ortaya çıkışındaki bazı özellikleri korumaya devam etmekte ve bu özellikler sayesinde bu özellikleri pekiştirici özellikler kazanmaktadır. PKK’nın bir çok özellikleri sıralanabilir. O en modern Kürt hareketidir. En son doğan Kürt hareketidir. Bütün Kürdistan parçalarında etkili tek harekettir. Kürt yoksullarının hareketidir. Bir kadın hareketidir. Hiç bir aşirete dayanmayan bir Kürt hareketidir. Etkisi belli bir mezheple sınırlı olmayan bir laik harekettir. Bu özellikler daha uzatılabilir. Ve bu özellikler bir iç bütünlüğe de sahiptirler. Yani özellikler birbirlerini üretirler. Yani modern bir hareket olması, kadınlara ve yoksullara dayanması, laik olması, bir aşirete dayanmaması vs. biri olmadan diğeri olmayacak özelliklerdir. Ne var ki, Kürt Ulusal hareketinin, çok temel bir farkı da vardır. O gerek kuruluşunda gerek sonra içinde Türklerin de yer aldığı ilk ve tek hareket olma özelliğini korumaktadır. Hiç bir Kürt hareketinin kuruluşunda Türkler yoktur. PKK’nın kuruluşunda ve ilk şehitleri arasında Türkler vardır. PKK gerillaları arasında daima Türkler de yer almıştır ve PKK komutanları arasında bir çok Türk asıllı komutan da bulunmaktadır. Daha baştan beri, PKK’nın bütün diğer Kürt hareketlerinden en temel farklarından biri bu olmuştur ve bu özelliğini hala da sürdürmektedir. Ve sadece Türkler değil, Kürdistan’daki başka uluslardan insanların da bulunduğu bir harekettir. Zaten bu fark anlaşılmadan, Kürt hareketinin İmralı ile yaptığı strateji değişikliğinin anlamı ve bunun nasıl mümkün olabildiği anlaşılamaz. Kürt Hareketi, İmralı ile bir bakıma sadece Kürt hareketi olmaktan çıkıp, Türkleri de Kapsayan bir sosyal hareket olmaya doğru bir adım atmıştı. Öcalan son Urfa davası savunması ve Avrupa İnsan hakları Mahkemesine savunmasında ise, sadece Kürtlerle ve Türklerle ilgili bir hareket olmaktan çıkıp, Orta Doğu çapında bir hareket olmaya yönelmektedir. Bütün bu muazzam değişiklikler onun temelindeki, sadece Kürtlere dayanmayan, kendini ezen ulustan insanları da kapsayan bir hareket olmasıyla derinden bağlantılıdır. Bu çok tayin edici bir farklılıktır. Bir İrlanda Kurtuluş hareketinin kurucuları, kahramanları arasında ya da saflarında bir İngiliz bulamazsınız. Bir Filistin hareketinin kurucuları, kahramanları ya da önderleri arasında bir tek Yahudi bulamazsınız. Ama Kürt hareketinin adeta tamamı olan PKK’nın kurucuları, kahramanları ve önderleri arasında Türkler de vardır. Kürt hareketini biraz yakından gözleyen şunu görür. Kürtler arasında, Türklere karşı son derece haklı bir kırgınlık ve kızgınlık vardır. Türklerin gösterdikleri ırkçı tavırlar ve küçümseme; Kürtlerin acıları karşısındaki ilgisizlik ve baskıya gösterdikleri destek... bütün bunlar geniş Kürt yığınlar arasında Türklere karşı son derece haklı bir kırgınlık ve kızgınlığa yol açmıştır. Bu öylesine derin bir farklılıktır ki, Türkiye’yi ve Kürdistan’ı bir anda Yugoslavya’ya çevirebilir. Öcalan’ın Avrupa’ya çıktığı ve Kaçırıldığı sıralar Kürtler ve Türkler arasındaki bu farklılık çok net olarak görülüyordu. Ne var ki, Kürt kitleleri arasındaki bu yaygın kırgınlığa rağmen, PKK’nın kadrolarına doğru yükseldikçe, Öcalan’da zirvesine varan tamamen buna zıt bir eğilim de görülür. Burada da aksine, bitmek tükenmeksizin Türk ezilenlerine, sosyalistlerine uzatılan bir el, Türk düşmanlığına 154

karşı sürekli bir mücadele vardır. Kürt Ulusal hareketinin çeperlerinde Türklere rastlanılmaz, ama yoğun merkezine doğru gidildikçe, yani PKK kadrolarına doğru çıkıldıkça Türklerin (ve başka uluslardan olanların) oranında bir yükselme görülür. Ezen uluslar gibi onların sosyalistleri de ezilen ulusların hareketine karşı daima anlayışsız, yukardan bakıcı, hatta düşmanca yaklaşırlar. En iyileri bile ezilen ulusu kurtarılacak bir nesne olarak görme hastalığından kurtulamaz ve onları bir özne olarak kabul etmez. Özne olarak onlar bir müttefik değil bir rakip ve düşman olarak görülürler ezilen ulusların hareketi ezen ulusların sosyalistlerince. Türk sosyalist hareketi de bir istisna oluşturmaz. Peki nasıl olmaktadır da, gerek ulusal baskı altındaki geniş Kürt yığınları, Türklere karşı bir kırgınlık ve kızgınlık içinde olmalarına rağmen, geniş Türk yığınları da, Kürtlerin acı ve mücadelelerine karşı anlayışsızlık, ilgisizlik ve düşmanlık içinde bulunmalarına ve Türk sosyalist hareketinin genel olarak Kürt ulusal hareketine karşı şovence tavrına rağmen, karşı bir eğilim var olabilmekte; Kürt hareketinin politikasına bu karşı eğilim damgasını vurabilmektedir. Hem de eli hep havada kalmasına rağmen. Eğer Türk sosyalist hareketi içinde karşı örnekler olmasaydı, Kürt hareketi içinde Türk ezilenlerine, sosyalistlerine el uzatan eğilim var olamazdı; bu eğilim olmasaydı da Türkler içinden bu eğilimi destekleyen ve güçlendiren örnekler çıkmazdı. Yani Kürt hareketinin Türk sosyalistlerine uzattığı el Türk sosyalistlerinin küçük de olsa bir kesiminin Kürt hareketi içinde yer almasına olanak sağlamış, ve Türk ve başka uluslardan sosyalistlerin bir örnek olarak varlığı PKK’nın bu çizgisini, karşı basınç karşısında savunulabilir ve ikna edici kılmıştır. Yani karşılıklı olarak birbirini destekleyen diyalektik bir etkileşim söz konusudur. Tıpkı, uzay boşluğundaki bir gaz bulutunda, belli bir yerdeki yoğunlaşmanın daha büyük çekim gücüne yol açması, daha büyük çekim gücünün daha büyük yoğunlaşmaya, bunun tekrar daha da büyük çekim gücüne vs.. Bu süreç bir kere başladıktan sonra kendi kendini tekrar üretir ve geliştirir. Açıklama zorluğu burada değildir; zorluk bu sürecin ilk kez nasıl ortaya çıkabildiğindedir. Burada çok küçük bir etkinin devasa sonuçlara yol açması söz konusudur. Şöyle bir örnek verelim. Bir terazi düşünün her iki tarafta da eşit ağırlıklar olsun, dengede olsun. Bir tarafa koyulacak, küçücük bir ağırlık, bütün dengeyi alt üst eder. Ordular savaşında da böyledir. Güçlerin dengede olduğu bir durum düşünün. Bir tarafa yapılacak küçük bir destek, karşı tarafın yenilgisine ve imhasına yol açabilir. Burada o küçük farklılığın sonuçları, onun kendi ağırlığıyla hesaplanamayacak kadar büyük olur. Ya da şöyle bir örnek verilebilir. Bir namlunun ucundaki küçücük, diyelim ki, milimetrenin onda biri kadar bir sapma, hedefte metrelerce bir sapmaya yol açabilir. Aslında doğada bir çok başka türlerin oluşumu bu tür küçük sapmalardan dolayı ortaya çıkmaktadır. Küçücük bir sapmanın yol açtığı özellikler, kendini besleyerek bir kar topu gibi büyümekte, sonunda devasa, önünde durulmaz bir çığa dönüşmektedir.

155

İşte, Kıvılcımlı’nın Kürt ulusal hareketi üzerindeki etkisi böyle bir etkidir. Başlangıçta, küçücük, adeta ihmal edilebilir gibi görülebilecek bir etkidir. Hatta bu etkiye uğramışlar bile bu etkinin farkında olmayabilirler. Ama bu öyle bir etkidir ki, yol açtığı sapma, yol açtığı küçük yoğunlaşma, yol açtığı küçük denge değişikliği ile onun yukarıda sözünü ettiğimiz özelliklerinin ortaya çıkmasında tayin edici bir rol oynamıştır ve de oynamaktadır. Oynamaktadır çünkü, Kıvılcımlı’nın Kürt hareketi üzerindeki etkisi, sadece bir kere gerçekleşmiş, ilk doğuşta bir yön değişikliğine yol açmış bir etki değildir. Aynı zamanda tekrar tekrar bir etkidir. Kıvılcımlı’nın Kürt hareketi üzerindeki etkisi, birbirini izleyen üç dalga halinde görülür. Birincisi 60’lı yılların sonundaki ilk etkilerdir. Bunlar kişisel ilişkilerle yayılan görüşler ve “Halk Savaşının Planları”, “Devrim Zortlaması”, “Oportunizm Nedir?” gibi kitaplar üzerinden, Türkiye Sosyalist hareketi, özellikle THKO ve THKP-C üzerinden, ilk şekillenmeye yapılan dolaylı bir etkidir. İkincisi, 70’lerin sonunda, İhtiyat Kuvvet Milliyet adlı kitap aracılığıyla PKK’nın doğuşu sırasında doğrudan bir etkidir. Üçüncüsü de, şimdi içinde bulunulan fazda, özellikle Öcalan’ın “Bizler İbrahimiyiz” dediği Urfa Davası Savunması ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne savunma olarak verilen “Sümer Rahip Devletinden Halk Cumhuriyetine Doğru” başlığıyla yayınlanan kitapta görülen, Kıvılcımlı’nın Tarih Devrim Sosyalizm, Allah Peygamber Kitap gibi eserleri üzerinden bir etkidir. Bu etkiler anlaşılmadan Kürt hareketinin bu günkü ve dünkü özellikleri anlaşılamaz. Bu ilk bakışta küçük gibi görülen etkiler, sadece Kürt hareketinin değil, uzun vadede belki Orta Doğunun ve belki de dünya tarihinin gidiş yönünde etkide bulunabilecek, devasa sonuçlara yol açabilecektir.

Kıvılcımlı’nın Deniz Gezmiş Üzerinden Etkisi 1960’lı yıllarda yükselen işçi ve öğrenci hareketi bir çok kitle örgütlenmelerine, bu örgütlerin önder kadrolarının ortaya çıkmasına yol açmıştır. Ama bunlar içinde iki tip birbirinden ayrılabilir. Bir yanda bir örgütün yönetiminde olduğu için önder durumunda olanlar vardır. Bunların karizmatik bir kişilikleri yoktur, bir kitle hareketinin önderi ve bayrağı değildirler. Örneğin Behice Boran, Aybar, Kemal Türkler, Sülker, Hüseyin İnan, Mahir Çayan. Bir kitle hareketiyle özdeşleşmiş bayrak tipler değildirler. Hatta Hüseyin İnan THKO’nun gerçek önderi olmasına rağmen, Dev-Genç’in dar kadroları dışında kimsenin tanımadığı bir tiptir. Bir de, bir hareketin yükselişinin sembolü olmuş, geniş kitlelerin gözürde sembol, bayrak ve önder olarak kabul görmüş tipler vardır. Çetin Altan TİP’in ilk yükseliş yıllarında biraz böyleydi. Türkiye’de sosyalizm bir bakıma Çetin Altan’ın adıyla özdeşleşmişti. 156

İşçi hareketinde, İnşaat işçileri arasında İsmet Demir böyle bir tipti. Öğrenci hareketinde İstanbul’da Deniz Gezmiş, Ankara’da Sinan Cemgil bu kategoridendi. Deniz, yükselen öğrenci hareketinin İstanbul Üniversitesindeki, Sinan ODTÜ’deki bayrağı ve önderiydi. Bunlardan İsmet Demir ve Deniz Gezmiş, yani 60’lardaki yükselişin öne çıkardığı bu iki kitle önderi ve bayrağı, Dr. Hikmet Kıvılcımlı ile kişisel ilişki, onun fikirlerinden ve yaşamından doğrudan doğruya etkilenme içindeydiler. Yani 60’ların ikinci yarısında, en militan öğrenci ve işçi hareketlerinin karizmatik önderleri doğrudan doğruya Dr. Hikmet Kıvılcımlı ile bağlantılıydılar. Dolayısıyla bunların kimi özelliklerinin doğrudan doğruya Hikmet Kıvılcımlı ile bağlantıları vardır. İsmet Demir’in önderi olduğu, şantiyecilerin büyük bölümünü Kürt işçiler oluşturuyordu. İsmet Demir’in önderi olarak örgütlediği ve yürüttüğü, Batman İskenderun Boru Hattı, Kadıncık Barajı, Aliağa, İskenderun’da yapılan direniş ve tecrübelerin, geniş yığınların yazılı olmayan hafızasındaki birikimler ve bunun Kürt hareketinin üzerindeki etkileri ayrıca incelenmeye değer. Ancak biz burada konumuz olmadığından bunu geçiyoruz ve kendimizi Deniz Gezmiş ile sınırlıyoruz. Deniz Gezmiş bütün diğer öğrenci hareketi önderlerinden çok temel bir farklılığa sahiptir. Deniz Gezmiş, Kürtler ve “Kürt Sorunu” karşısında, bütün diğer öğrenci hareketi liderlerinden farklı bir profil çizer. Bu farklı profil, Kürt Ulusal hareketinin ilk doğuş anlarında, yukarıda değinilen özelliklerinin oluşmasında tayin edici bir önemde olmuştur. Bu farklı profilin kaynağının ne olduğu araştırıldığında, karşımıza Dr. Hikmet Kıvılcımlı çıkar. Deniz Gezmiş’in Farkı Deniz Gezmiş 1960’lar kuşağı içinde Kürtlerle bağımsız ve ayrı bir özne olarak, yani Kürt olarak ilişki kuran tek sosyalist gençlik önderidir. Dikkat edilsin, diğer Dev-Gençliler de Kürtlerin kendi kaderini tayin hakkını ilke olarak tanırlardı. Yapacakları devrimle Kürtleri de Kurtarmayı düşlüyorlardı. Ama bunlar bütün egemen ulus sosyalistlerinde görülen özelliklerdir. Ezilen ulus ve onun hareketi bir nesne olarak görülür. Onların ayrı bir özne olarak kabullenilişi noktasına gelince akan sular durur. Deniz Gezmiş bu noktada bütün diğer öğrenci önderlerinden farklıydı. O Kürtlerle, onları ayrı bir özne olarak kabul ederek ilişki kuruyordu. Ve eğer böyle yapmasaydı, İstanbul Üniversitesi’nde devrimciler üstünlüğü sağlayamazdı. İstanbul’daki öğrenci hareketinin, Kürt ulusçularıyla ilişkisinin üzeri örtülmüştür. Deniz Gezmiş’in bu özellikleri ve İstanbul Üniversitesine egemen oluşta Kürtlerle Kürt olarak yapılan ittifak ve bunda Deniz Gezmiş’in belirleyici önemi hakkında ortada yazılı bir şey bulunmuyor. Bu incelenmeyi ve toprak altından çıkarılmayı bekliyor. Bu etki ve gizlenmesi konusunda, daha önce yazmaya başladığımız “Kürt Sorunu Üzerine Yazılar” başlıklı yazıda, (ki bu yazıda şimdi okuduğunuz bu yazının tezlerinin ilk taslak ifadeleri de vardır) şunları yazmıştık: 157

“1968 sonbaharından sonra “Tam Bağımsız Türkiye İçin Mustafa Kemal Yürüyüşü” isimli Samsun - Ankara yürüyüşü ile birlikte Deniz Gezmiş’in önderi olduğu gruba katılmış, daha sonra da bu grubun kurduğu Devrimci Öğrenci Birliği’nin bir üyesi ve militanı olmuştum. O dönemde Sosyalist gençlerin toparlandığı örgüt Fikir Kulüpleri Federasyonu idi. Bu örgüt TİP’in Üniversite gençliği içindeki kolunu oluşturuyordu. TİP’in burjuva sosyalizmine karşı gelişen Milli Demokratik Devrim sloganıyla yükselen küçük burjuva devrimciliği ve radikalizmi, özellikle üniversite gençliği arasında etkili olmuştu ve Ankara Fikir Kulüpleri Federasyonu TİP’in kontrolünden çıkarak, MDD’cilerin eline geçmişti. İstanbul’da ise, FKF TİP’in kontrolünde bulunuyordu ve, radikal devrimciler, FKF dışında Devrimci Öğrenci Birliği’nde örgütlenmişlerdi. Yani, henüz ortada Dev-Genç olmamasına rağmen, DÖB İstanbul’un DevGenç’i sayılabilirdi. Bu örgüt, o dönemde İstanbul’daki bütün eylemlere damgasını vurmuştur. Bu örgütün bir üyesi olduğumdan, bu örgütün kimi karakteristiklerinin konumuz bakımından önemli bazı yönlerine değinmekte yarar var. Bu örgüt esas olarak şehirli gençlere dayanıyordu. Herkes kendini sosyalist olarak tanımlıyor ve sosyalist bir Türkiye’ye ulaşmak için önce Demokratik Devrim yapmak gerektiği anlayışını savunuyordu. Ancak örgütte iki farklı eğilim de vardı, tabii bu eğilim farklılıkları bu gün bulunduğumuz yerden geriye bakınca görülüyor, o zamanlar kimse bunun farkında bile değildi. Bir yanda geçmişinde Türkiye İşçi Partisi deneyi veya o çevrelerden gelenler, yani işçi sınıfı ve sosyalizmin ilk şekillenmede belirleyici olduğu insanlar, diğer yanda Yön hareketi ve TMTF olayları gibi yerlerden gelenler yani daha ziyade Milli Kurtuluş ve Anti Emperyalizm motifi önde olanlar. Bu farklılık, bu örgütün iki karargahında da görülürdü. Bir yandan Tünel’de 27 Mayıs’tan sonra, bir takım ilgisiz örgütler bir araya getirilerek kurulmuş TMGT kullanılırdı. TMGT’nin CHP, tabii senatörler (yani cuntalar), İlhan Selçuk, Doğan Avcıoğlu gibilerle bağlantıları vardı. Cağaloğlu’ndaki Merkez ise, İsmet Demir’in Yapı İşçileri Sendikası (YİS) idi. Mihri Belli’nin çıkardığı Türk Solu da aynı binanın yine bu sendika tarafından verilmiş alt katında çıkıyordu. YİS ise daha ziyade Hikmet Kıvılcımlı’nın damgasını taşıyordu. İsmet Demir'in bize verdiği üst kattaki odada, Kıvılcımlı'nın küflenen kitaplarının üzerinde yatıyorduk. Bir sene sonra, o büyük işçi olaylarının ardından o üzerinde yatıp yüzüne bile bakmadığımız kitaplar hızla tükenecek, büyük bir açlıkla okunacaktır. Devrimci Öğrenci Birliği, TMGT’ye egemen olan çevrelerin hoşuna gitmeyen işler yaptığında oralardan dışlanır YİS’e sığınırdı. Devrimci Öğrenci Birliği içinde, insanlar her iki tarafa da giderler iki tarafı da kullanırlardı ama, zamanla farklı mekanlarda yoğunlaşmalar da vardı. YİS’de daha ziyade TİP’li geçmişi olanlar ve İşçi sınıfına gitmek, ezilen insanlarla bağlar kurmak gibi kaygısı olanlar yoğunlaşırken, TMGT’de daha ziyade, diğerleri yoğunlaşıyordu. Zaten daha sonra da, YİS'e takılanlardan THKO'nun İstanbulluları ya da DÖB'lüleri ve Doktorcu olanlar, TMGT'ye takılanlar ise genellikle Mihri Belli'nin etrafını oluşturmuşlardır. 158

Tekrar belirteyim ki, bu öyle kesin bir ayrım değildi, belli belirsizdi. Tıpkı bir bulutsudan ilerde farklı gezegenleri oluşturacak ilk yoğunlaşmaların başlaması gibidir. Yoksa her iki taraf ta diğerine gidiyordu. Eğer sembolik isimlerle konuşmak gerekirse, Deniz ve Cihan YİS ekibinden, Mustafa Gürkan (ki şimdi adı unutulmuş bu insan o zamanlar Deniz kadar ve hatta bazen Deniz’den de etkiliydi ve Deniz’in arkadaşıydı aynı zamanda) TMGT ekibindendi. Tabii ben de ilk örgütlü siyasi yaşama TİP Karşıyaka ilçesinde başlamış bir insan olarak zaten YİS takımındandım. Tahmin edilebileceği gibi Kürt Sorunu veya Milli Mesele konusunda bu iki takımın o zaman net olmayan farkları vardı. Bu fark daha ziyade bir vurgu farkı gibi görülüyordu. Bu manzarada Deniz Gezmiş’in çok özel bir durumu vardı. Deniz hem Türkiye İşçi Partisi’nden geliyordu, hem de TMTF olaylarından ve diğer çevrelerden. Yani deniz, bu iki farklı geleneği de şahsında birleştirmişti. Bunları niçin belirtiyorum? Çünkü Devrimci Öğrenci Birliği, bu gün genellikle, sadece Milli Kurtuluşçu ve MDD’ci olarak tanımlanmakta, onun örneğin Kürtlerle ve işçilerle ilişkilerinin özellikleri görmezden gelinmektedir. Buna bir yandan o zamanki FKF’lilerin ihtiyacı vardır, o zaman MDD’cilerin ne kadar sınıftan uzak MDD’ciler olduğunu, dolayısıyla kendi konumlarını haklılaştırabilmek için. Diğer yandan, o günün MDD'cileri de bu gün Batı Çalışma grubuyla çalışıyorlar; 28 Şubatı destekliyorlar; hasılı şimdiki İlhan Selçuk veya Doğu Perincek gibilerin konumunda bulunuyorlar. Bunların da aynı şekilde geçmişlerindeki Kürtlükle ve sosyalizme ilgili şeyleri unutma ve tarihi bu gün bulundukları yerden yazma ihtiyacı vardır. Böylece o zamanın bölünmesindeki iki taraf da, farklı gerekçelerle benzer bir resmi ilettiklerinden, yeni kuşakların kafasında o döneme ilişkin gerçekle ilgisi olmayan bir tablo oluşmaktadır. İki taraf da, gerçeğin aynı tek yanına vurgu yapmaktadır farklı gerekçelerle, burada bu unutulmuş yana ağırlık vermek gerekiyor. Zaten bu unutulmak istenen halka olmadığı takdirde kendi düşünsel evrimimi de açıklayamam. Şunu belirteyim, bu gün geriye baktığımda, Devrimci Öğrenci Birliği gibi, anti emperyalizm vurgulu ve o zaman bile beni rahatsız eden milliyetçi vurgular taşıyan bir örgütün üyesi olarak, Kürt sorununu kavramamda, ya da Kürt sorunundaki sonraki tavırlarımda Deniz Gezmiş'in çok önemi olduğunu fark ediyorum. Yaşarken bunun farkında değildim. Şimdi geriye bakınca görüyorum. Ama onun kadar ilginç olan diğer nokta, Deniz'in bu etkisinin aslında, Kıvılcımlı'nın etkisi olduğudur. Kıvılcımlı Deniz aracılığıyla bir etkide bulunmuştur. Hem o dönemin öğrenci olaylarına, hem de bizzat bu satırların yazarının evrimine. Kıvılcımlı'nın bu bilinmeyen etkileri çok önemlidir ve ilerde yeri geldikçe bununla sık sık karşılaşılacaktır. Bu ayrı bir yazı gerektirecek bir konudur da. Deniz'in bütün o dönemde İstanbul'daki öğrenci önderlerinden ve bizim DÖB çevresindekilerden en önemli farkı, onun Kürtlerle Kürt olarak ilişki kurmasıydı. Ve bunu politik bir mücadele içinde yapıyordu. Deniz, Kürtlerle Kürt olarak, ayrı bir özne olarak ittifak yapan İstanbul’daki ilk 159

önderdir. Ve kanımca bu sadece mücadelenin baskısından ve gerekleri ile açıklanamaz. Deniz’de bu konuda, yaygın olandan çok daha farklı bir formasyon bulunuyordu. Bu farklılık daha ilk İşgal Komitesi İcra Konseyi'nde bile görülebilir. Bir Kürt Milliyetçisi olan Kemal Bingöllü bu komitededir. Saldırılara karşı hep Kürtlerin silah gücü yardıma gelmiştir. Önce şunu bilmekte fayda var. Devrimci Öğrenci Birliği olarak, İstanbul Üniversite’sine egemen olmamız, faşistlerle bir seri fiziksel kavgaları gerektirmiştir. Önce onlar üstündü, sonra denge sağlandı ve en sonunda kelimenin tam anlamıyla onları Bakırcılar Çarşısı'na döktük. Ancak bütün bunlarda, Kürtlerle ittifak yapılmıştır. Bu ittifakı örgütleyen ve oluşturan kişi de Deniz Gezmiş’ti. İstanbul’da, sanırım Kürt tevkifatına dayanan bir Kürt Milliyetçisi çevre bulunuyordu. Bu çevrenin kimi öğrenciler ve yurtlarda, özellikle Diyarbakır yurdunda belli bir etkisi vardı. Bu çevre genellikle Süleymaniye camii civarındaki bazı kahveleri karargah olarak kullanıyordu. Deniz’in bunlarla sürekli bir ilişkisi ve diyalogu vardı. Bu diğer devrimcilerde bulunmayan bir özellikti. Dikkat edilsin, henüz devrimci öğrencilerin çoğunun kafasında Kürt sorunu diye bir sorunun bile olmadığı bir dönemde Deniz onları ayrı bir özne olarak kabul edip, onlarla öyle ilişki kuruyordu. Daha önce de belirtildiği gibi, devrimcilerin büyük çoğunluğu Kürt ve/veya Alevi idi. Ama devrimci harekette bu kimlikle yer almıyorlardı, sosyalist veya devrimci diyorlardı kendilerine. Ama çok küçük de olsa İstanbul’da sosyalizme sempati duysa da kendini Kürt olarak tanımlayan bir grup vardı, özellikle Diyarbakır yurdu çevresinde, Deniz, bunlarla ve bu kimlikleriyle ilişki kuruyordu. Bu o dönemde başkasında görülen bir özellik değildir İstanbul’da. Peki nereden geliyordu Deniz’in bu özelliği. Kanımca Hikmet Kıvılcımlı’dan. Deniz TİP Üsküdar, ilçesinde çalışmış, Hikmet Kıvılcımlı’yla da bu dönemde tanışmış ve hatta Kıvılcımlı’yı TİP üyeliğine tavsiye etmişti. Kıvılcımlı ile bir çok kereler onun muayenehanesine gidip konuşmuştu. Bizlere sık sık “eski tüfeklerin” hikayelerini anlatırdı, muhtemelen çoğunluğunu Kıvılcımlı’dan duyduğu. Kişisel kanım odur ki, Kürt sorunundaki bu hassasiyet, bu olağan dışı tavır başka türlü açıklanamaz. Yoksa Deniz de diğerlerinin çoğu gibi bir memur çocuğuydu ve hiç ulusal veya dinsel baskıyı yaşamamıştı. Onun bu farkının tek izahı Hikmet Kıvılcımlı ile olan ilişkisi olabilir. Kendi kişisel deneyimim de bunu kanıtlar niteliktedir. İlk kez gittiğim açık oturumlardan birinde Kürtlerin ayrı bir ulus olduğunu, beş on dakikalık bir konuşma içinde bize anlatan Kıvılcımlı’nın, kendisini önceden defalarca ziyaret eden, saatlerce onunla konuşan Deniz Gezmiş ve arkadaşlarına bu konudan uzun uzun söz etmemesi olanaksızdır. Yani Deniz’in bu konudaki esnekliğinde ve hassasiyetinin ardında Kıvılcımlı vardı. Kıvılcımlı ise daha 1930’larda “İhtiyat Kuvvet Milliyet” isimli kitabı yazıp, Türk solunun anca 1970’lerde tartışıp çoğunluğunun hiç bir zaman kabul etmediği, Kürtlerin ayrı örgütlenmesi, Kürdistan’ın Sömürge olduğu gibi tezleri savunmuştu. 160

Dolayısıyla Kürtlerin ayrı bir ulus olduğu, onların ayrı bir özne olarak var oluşu gibi Türk solunun büyük bir bölümünün hala kabul etmediği görüşleri, farkına bile varmadan, bilinçsiz ve kendiliğinden bir şekilde, büyük bir iç hesaplaşma yaşamadan pratik içinde kabul edişimin ardında, Deniz dolayımıyla Kıvılcımlı olduğu kanısındayım. Ancak bunu ancak bu gün bir var sayım olarak ileri sürebiliyorum, yoksa o dönemde böyle olduğunun farkında değildim Bu varsayım yanlış ise de sonuç değişmez, Deniz’in benim ulusal sorundaki evrimimde belirleyici bir etkisi olduğunu düşünüyorum, bunu da bu gün düşünüyorum, yaşarken, hatta ondan sonraki yıllarda farkında değildim. Bu farkına varışım ve bu konunun üzerine düşünmem, bundan bir kaç yıl önce, Deniz’in son sözleri vesilesiyle yazdığım bir yazıyla başladı. Politik Kürtlerle ilişkimi, onlara ilişkin gözlemlerimi, ilk izlenimlerimi düşündüğümde, hep kafamda Deniz ile birlikte olduğum sahneler canlanıyor. Bir kaç kere silah işleri için Diyarbakır yurduna gidişimiz; Bir kaç kez Süleymaniye’de Kürt milliyetçilerinin gittiği bir kahveye gitmemiz; FKF’deki bir toplantıda, karşı tarafın bize karşı Kürtleri kışkırtmak istemesi ve Deniz’in Biz Kürtlerin kendi kaderini tayin hakkını savunuyoruz diyerek, provakasyonu boşa çıkarması ve planı tersine döndürmesi, Kürt arkadaşlarla birlikte toplantıdan sonra toplu halde çıkışımız; Çınaraltı’nda Diyarbakır’dan gelmiş, terzi iki TİP’li ile Deniz’in konuşmaları. Bu Diyarbakırdan gelmiş kişilerden birinin Mehdi Zana olduğunu sanıyorum. Bu, Deniz'in farklılığının Kürtlerce de bilindiğini, bunun farkında olduklarını da gösterir. O zaman devrimci çevreler dışında pek tanınmayan Denizle görüşmek istemeleri ve görüşmeleri anlamlıdır. Belli belirsiz hatırladığım bütün bu sahnelerde Deniz var. Bunlar aynı zamanda o dönemden Kürtlere ilişkin olarak hatırladığım tek sahneler.” Burada okuyucuya tekrar şunu belirtelim. Kendi tezimiz olan, Deniz Gezmiş’in o dönemdeki öğrenci liderleri arasında, diğerlerinden farklı olarak “Kürt Sorunu”nda en ileri anlayışa sahip olan önder olduğuna ilişkin önermenin kanıtlarını yine kendi anlattıklarımız oluşturuyor. Bunun nedeni de, yine yukarıda açıklandığı gibi, bu tarihi yaşayanların, bu günkü konumları açısından gerçeği unutturmak ve tahrif etmek zorunda olmalarıdır. Biz olayların canlı şahitlerinden biri olarak, olgulara ilişkin karşı iddialarda bulunanlar çıkarsa bunlarla her şekilde yüzleşmeye de hazırız. Bu uzun alıntıyla anlatılmak istenen, Deniz Gezmiş’in “Kürt Sorunu”nda bütün diğer sol öğrenci hareketi önderlerinden farklı bir tavrı olduğudur. Bu bir olgudur. Bu olgunun diğer bir kanıtı da, Deniz Gezmiş’in son sözleridir. Aşağıya bu son sözlerin tahrifiyle ilgili daha önce yazdığımız bir yazıyı aktaracağız. Burada, hem bu farklılık çok daha net olarak görülür, hem de bu farklılığın niçin ve nasıl örtüldüğü ve gizlendiği, bunun için de olayların tahrifine kadar gidildiği. Bu yazı aynı zamanda, Deniz Gezmiş’in Kürt sonunundaki tavrının tahrif edildiğine, örtüldüğüne ilişkin önermemizin bir kanıtını da sunmaktadır.

161

“12 mart'ta ölenlerin anısı nasıl canlı tutulabilir? Onlar hakkında duygu çatlatan yazılar, şiirler yazarak değil. O tecrübelerin analizi ile. Ve olguları hiç atlamayarak. Son zamanlarda onların ölümleriyle ilgili bir sürü yazı yollandı ama bunların hiç biri o deneylerin analizini içermiyor. Sadece duygulara hitap etiyorlar. Ama daha da kötüsü, Kürt Ulusal kurtuluş Hareketi'ne karşı bir tavrı, Anti-Emperyalist gerekçeli şovenizmi, İlhan selçuk gibilerin tavrının sosyalist söylemli; demokratik söylemli verisyonunu savunmanın aracı yapılıyor. Onların konumuna düşmeden ve duygusallıklarda boğulmadan o deneylerden çıkarılabilecekleri tartışmak mümkün olmayacak mı? Deniz, Yusuf ve İnan'ın konumlarından başlayalım. Ama bu konumların analizi için bazı olguları, tarihi çarpıtmaları da göstermek gerekiyor. Deniz'in son sözleri şöyle aktarıldı bir tartışma forumuna: "YASASIN TAM BAGIMSIZ TURKIYE ! YASASIN ISCILER, KOYLULER ! KAHROLSUN EMPERYALIZM !" 12 Mart döneminde bu son sözler ve mektuplar elden ele daktiloyla çoğaltılmış olarak dolaşıyordu. Çok iyi hatırlıyorum şimdi, Deniz'in son sözleri içinde Kürt halkı ve MarksizmLeninizm de geçiyordu. Hafızası zayıf bir insanım ama bunu iyi hatırlıyorum. Çünkü bunları okuduktan sonra birileriyle tartışmıştım. Deniz'in idam sehpasında, mahkemedeki ulusal kurtuluşçu çizgiden daha farklı, gerçek düşüncelerine uygun bir çizgide konuştuğunu; aslında Türkiye devriminin üç önemli ayağını ifade ettiğini iddia ediyordum. (Yani Marksizm Leninizm, İşçi Sınıfı ve Köylülük ile Ezilen Ulus Kürtler) Deniz ölürken diğerlerinden daha farklı bir mesaj verdi diye tartışmıştım. Eh Duvar yıkıldı, oradan "Marksizm-Leninizm" çıkarılıp atılabilir. Eh şu kürtler de çoğunlukla şu "kadın ve çocuk katili"; "Führer" benzeri "Serok" Apo'nun peşinden gittiklerine göre, "Kürtler" de çıkarılıp atılabilir. Böylece demokratik, bağımsızlıkçı, işçi ve köylüden yana günün Genel Kurmay icazetli sosyalizm anlayışına uygun bir Deniz yaratılabilir. Bugünkü çizgi bu değil mi. İstediğiniz kadar keskin komünistlik yapabilirsiniz ama şu Kürt meselesinde sınırı bilin. Deniz de bu sınırın içine çekiliyor. 68'liler Vakfı, (birisi yollamıştı gene aradım bulamadım, gazetede de çıkmış göremedim) Samsun'dan Ankara'ya yürüyüş düzenlemiş. Tam ne yazıyordu hatırlamıyorum şimdi ama haberi okuyunca midem bulandı. Tahmin ediyorum kimler var oralarda. Bugün artık, Kürt sorunu karşısında İlhan selçuk ya da CHP çizgisine gelmiş eski DÖB ve FKF üyeleri. Çoğu o yürüyüşte de vardı. Ben de o yürüyüşteydim çünkü biliyorum. O yürüyüşü başından sonuna kadar yürüyen

162

tek kişiydim de galiba. O yürüyüşte ilk kez, daha sonra DEV-GENÇ ve DÖB'ü oluşturacak kadrolar birbirini denemiş, tanımış; İstanbul Ankara bağlantıları kurulmuştu. O zamanlar Samsun'dan Ankara'ya yürümenin bir hareketi doğurmak bakımından bir anlamı vardı. Ama bugün; Kürdistan'da olağanüstü hal ve bir savaş varken; Samsun'dan yola çıkmak, herhalde Genel Kurmay şakşakçılığından başka bir şey olamaz. Bugün Genel Kurmay şakşakçılığı yapmayan namuslu bir insanın Diyarbakır'dan Ankara'ya yürümesi gerekir, Samsun'dan değil. O zaman uğrayacağı saldırılar ise malumdur. Ne ilgisi var denecek, Deniz'in son sözleriyle bunun. Var hem de çok. Deniz'in son sözlerini aktaran belli ki onu başka bir yerden almış. Aldığı yer ne olabilir? Bu sözler genellikle hep Halit Çelenk'in hazırladığı kitaplarda çıktı. O bu olayın tek sol şahidiydi. Anlaşılan son baskılarda Deniz'in sözleri değiştirilmiş ve 68'liler vakfının; çizgisine gelmiş. Kendisi mi yaptı, başkaları mı yaptı bilmiyorum. Ama ortada sinsi bir tahrifat olduğu belli. Kalkıp kitaplıktan Halit çelenk'in hazırladığı Onur Yayınları arasında çıkmış 1987 tarihli "İdam Gecesi Anıları" adlı kitabı alıyorum. Hazırlayan: Halit çelenk. Kitabın 84. Sayfasında Deniz'in son sözleri şöyle aktarılmış: "Yaşasın tam bağımsız Türkiye. Yaşasın ... Yaşasın ... Yaşasın işçiler, köylüler. Kahrolsun Emperyalizm." * Orada bir de yıldız var. Nedir o yıldız diye dip nota bakıyoruz: "* Deniz Gezmiş'in idam sehpası altında söylediği bu sözleri yayınlayanlar hakkında TCK'nın 141-142. Maddelerine dayanılarak İstanbul 3. Ağır Ceza Mahkemesinin 977/585 esas sayılı dosyası ile dava açılmıştır, dava sürmektedir." Demek ki, hafızamız bizi yanıltmıyor. O nokta nokta yerlerde Marksizm-Leninizm ve Kürtler vardı. O zaman hiç olmazsa, biraz namuslu olarak nokta nokta koyulmuş ve okuyanın anlayacağı bir dip not eklenmiş. Ya şimdikinde, şu Internet tartışma forumlarına yollananda, ne noktalar var ne de dip not. Bildiğimiz kadarıyla bu arada 141 ve 142 de kalkmıştı. Bu sefer hukuki değil, sosyolojik yaptırımlar (müeyyideler) devreye girmiş anlaşılan. Ya da şöyle diyelim: Deniz hadım edilmiş. *** Deniz, Yusuf ve Hüseyin'in son sözleri karşılaştırılınca şu görülür: Deniz'in son sözleri Programatiktir, hamasi değildir, duyguya değil akla hitap eder ve diğerlerinden çizgi olarak çok daha radikal bir noktadadır. Sosyalist bir temel içinde o günün strateji anlayışını yansıtmaktadır. Hüseylin ve Yusuf'un son sözleri ise daha duygusal, daha dramatiktir ama bir program olmaktan çok kendi yaptıklarının gerekçesi ve açıklamasıdır. Çizgileri ise kabaca anti-emperyalizm olarak 163

belirir. Her ikisi de sosyalist olmasına rağmen, son sözlerinde sosyalizmden iz yoktur. Deniz'de sosyalizme giden yolda bir aşamayı ifade eden şey onlar için bir kendi başına bir hedeftir adeta. Bu bir raslantı değil aslında. Deniz, bizim kuşak içinde, daha çok küçük yaşta Kıvılcımlı'nın bir şekilde etkisinden geçmiş (TİP üsküdar ilçesindeyken, Kıvılcımlı'yı TİP üyeliğine önermiş ve bu yüzden atılmıştı yanlış hatırlamıyorsam.) yani sosyalist bir temeli olan birisiydi. İyi bir eğitimi ve bilgi birikimi vardı ama bunu gösteren biri değildi ve nihayet Kürdistan'lı idi. Faşistler o zamanlar Deniz'in Ermeni olduğunu söylerlerdi. Deniz buna cevap vermezdi genellikle. (Vermemesinin nedeni Ermeni olması değil, Ermeni olmadığını söylemenin Ermeni olmayı kötü bir şey olarak görme anlamına geleceğiydi.) Ama kendi aramızda konuştuğumuzda, Kürt bir tarafı olduğunu söylemişti. Dolayısıyla Deniz bizler arasında, birkaç Kürt veya Hristiyan azınlıklardan arkadaş haricinde, ulusal sorun konusunda en hassas, en uyanık kişilerden biriydi. 68 Üniversite işgallerinde Kürt öğrencilerin durumu ve önemli etkisi üzerine bu güne kadar ciddi bir inceleme yapılmadı. Ancak, şimdi geriye bakınca, ancak Kürt öğrenci arkadaşlarla ittifakı sağlayarak ancak o zamanki Bozkurt ve Mücahit takımını üniversitelerden uzaklaştırabilmiş ve onların terörünün önünü kesebildiğimiz daha açık görülüyor. Devrimci Öğrenci Birliği'ni göz önüne getiriyorum şimdi. Kalanların çoğu herhalde şimdi 68'liler vakfındadır. Bunlar o zamanlar da Kürt öğrencilere karşı belli belirsiz bir soğukluk, Kürt sorununa uzaklık içindeydiler. Ama Deniz farklı idi. Beyazıt'tan Aksaray'a inerken soldaki Diyarbakır yurdu; oraya gidişlerimiz. Oradaki arkadaşların silahlarıyla her zaman hazır ve nazır yardımımıza gelmeleri. (Bizler çoğu şehir çocuğuyduk ve elimize silah almamıştık.) Süleymaniye'nin arkasındaki bir sürü küçük dükkanlar ve orada Kürt milliyetçilerinin gittiği bir kahve geliyor şimdi aklıma hayal meyal. Deniz'le oralara gidip onlarla konuştuğumuzu bazı konularda yardımlarını isteyip sağladığımızı hatırlıyorum. Zaten Kürtler de Deniz'in bu konudaki farklılığının bilincindeydiler ya da bunu seziyorlardı. Yine belli belirsiz bir sahne geliyor gözlerimin önüne. Diyarbakır'lı bir terzi bir arkadaşıyla gelmişti Deniz'le konuşup tartışmaya. Bu terzi muhtemelen Mehdi Zana idi. Herhalde bir rastlantı değildi bu. Elbet, Alevilerle birlikte Kürtler oluşturuyordu Türk devrimci hareketinin çoğunluğunu. Ama burada alışılmışın dışında olan, Kürt arkadaşlarla Kürtler olarak ittifak yapılmasıydı. Türk devrimci hareketinin bir unsuru olarak onların var oluşu durumundan farklıydı bu. Bunu bilinçli bir politika ile uygulayan Deniz'di ve bu politika sayesinde 1969-70 döneminde yavaş yavaş önce dengeyi sağlayıp sonra da İstanbul Üniversitesi'ne egemen olabilmiştik.” Bu uzun alıntılardan sonra tekrar hareket noktamıza dönelim. Yukarıda aktarılan yazılarda geçer ayak söylenmiş olan önermelerdir bu yazının konusu. Sonuç çıkarmaya temel olacak iki temel önermeye dayanmaktadır. İstanbul’daki öğrencilerin lideri Deniz Gezmiş’in Kürt sorunundaki tavrı, diğer Dev-Genç ve DÖB’lülerden ve THKO’lulardan farklıdır. Bu onun son sözlerinde de, İstanbul 164

Üniversite’sindeki öğrenci lideri olarak hareketlerinde de görülür.(Bu fark bu gün için yaşayanlarca gizlenmektedir, bu nedenle bu farkın kanıtları olarak genellikle kendi anlattıklarımızı kullanmak zorunda kalıyoruz.) O halde şu soru geliyor ortaya: Deniz Gezmiş’in bu farkı nereden gelmektedir? Ne sülalesinin Kürdistan’daki kökleri, ne ailesinin sınıfsal durumu, ne de o sıralar etkisinde bulunduğu sol akımlar ve örgütlenmeler bunu açıklayabilir. Ailesi tipik şehirli küçük burjuva memur aydın bir ailedir. Oradan gelen sadece Kemalist ve milliyetçi etkilenmelerdir. O sıralar yükselen MDD hareketi, bütünüyle anti emperyalizm vurgulu bir harekettir. Kemalist küçük burjuva çevreleriyle yakın ilişki içindedir. Daha önce de TMTF olaylarında yine benzer çevrelerin etkisi vardır Deniz Gezmiş üzerinde. Deniz Gezmiş’in önderi olduğu Devrimci Öğrenci Birliği’nin bu anti emperyalizm ve milliyetçilik vurgulu tavrının bu gün o hareketten yaşayanları getirdiği yer ortadadır. Bunlar Kürt hareketinin en büyük düşmanı olan çevrelerdir ve Batı çalışma grubuyla birlikte çalışmaktadırlar. Bu tavır gökten zembille inmemiştir. Bu tavır öylesine uzaktır ki, Deniz’in tavrına, kendilerini onun devamcısı gibi göstermek için, son sözlerini bile tahrif etmek zorunda kalmaktadırlar. Peki nasıl olmaktadır da Deniz’de adeta bir mutasyon ortaya çıkmaktadır ne sınıfsal konumu, ne ilişkide bulunduğu çevreler bakımından bir ayrım olmayan diğer devrimci ve sosyalist DÖB’lü, Dev-Genç’li ya da THKO’lu arkadaşlarıyla. Bu farkın bir tek açıklaması bulunmaktadır: Dr. Hikmet Kıvılcımlı’nın etkisi. Bu satırların yazarı bu etkinin canlı şahididir. Kıvılcımlı ile Deniz Gezmiş ilişkisinden bir çok yerde söz edilir. Ancak bu ilişkinin Deniz üzerindeki etkileri hiç inceleme konusu yapılmamıştır. Halbuki Deniz’in bir Marksist olarak şekillenmesinde ve eğitiminde bu etkiler belirleyicidir. Bilindiği gibi Deniz Gezmiş, Üsküdarlıdır. Aynı dönemde Kıvılcımlı da orada yaşamaktadır. Deniz Gezmiş bir çok kereler Kıvılcımlı ile görüşmeye gitmiştir. Hatta Kıvılcımlı’yı üye olarak TİP’e önermiş ve bu yüzden de TİP üyeliğinden olmuştur. Bu ilişkinin nasıl kurulduğunu, Erim Süerkan, ki kendisi de aynı zamanda DÖB üyesiydi, şöyle anlatıyor: “Hikmet kıvılcımlı ile tanışmamız şöyle oldu. 1965 yılındaydı. Nurettin bir gün Sahaflar’dan kitap alırken Hikmet Kıvılcımlı’nın “Tarih Devrim Sosyalizm” adlı kitabına rastlıyor. Bakıyor bir Türk sosyalistinin kitabı. Çeviri değil. Özgün bir eser. İlgisini çekiyor ve kitabı alıyor. Okuyup bakmamız için bize de getirdi. Bizim de ilgimizi çekti. Kitabın arka kapağında kitabı yazanın adresi var. Ayrıca kitap hakkında eleştirileriniz varsa yazın, gelin görüşelim diye bir de not var. Biz de Nurettin, Deniz ve ben kalktık Cağaloğlu’nda bulunan adrese gittik. Kendimizi tanıttık. İşte böyle böyle dedik. Kitabınızı okuduk ilgimizi çekti. Neyse sohbetimizde kendisinden bahsetti. Bu arada bizim Üsküdar’da oturduğumuzu öğrenince kendisinin de Salacak’ta oturduğunu söyledi. Böylece Hikmet Kıvılcımlı ile diyalogumuz kurulmuş oldu.” (Turan Feyizoğlu, Deniz Bir İsyancının İzleri, s.46)

165

Şimdi, henüz yeni şekillenmeye başlayan bir lise öğrencisi, birden bire dünyanın en çaplı Marksistlerinden, Türkiye sosyalist hareketinin en güçlü teorisyenlerinden ve eylem adamlarından biriyle karşılaşıyor. Biri henüz ilk politik tecrübelerini edinen bir genç, diğeri yıllarını hapislerde geçirmiş bir savaşçı. Bu karşılaşmanın genç üzerinde nasıl bir etki yaratacağı tahmin edilebilir. Ayrıca bu ilişki öyle bir kere karşılaşmayla da bitmiş değil. Bir çok kereler görüşülüyor. Hatta Deniz Kıvılcımlı’yı TİP üyeliğine öneriyor. Kıvılcımlı gibi eski bir savaşçının, bu genç ve sosyalizme ilgi duyan insanlara bilgi ve tecrübelerini aktarmak için, onu yakından tanıyanların çok iyi bileceği gibi, nasıl bir çaba içinde olacağı tahmin edilebilir. Ve bu anlatılanların önemli bir kısmının da Kürt sorunu olacağı çok açıktır. Bunu bizzat bizim yaşadığımız ve başka bir vesileyle anlattığımız başımızdan geçen bir olay gösteriyor. Bu olayı şöyle anlatmıştık o yazıda: “Kürt'lerin ayrı bir ulus olduklarını, garip bir rastlantı sonucu ve daha hiç Kürt tanımadan, ilk kez Dr. Hikmet Kıvılcımlı'dan duydum. Balıkesir'den sonra Karşıyaka Erkek Lisesi'nde dönemi bitirmiş, fabrikalarda işçilik yaparak bir yıl bekledikten sonra, yine sosyalizmle ilgili olduğunu düşündüğümden, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Gece bölümüne kaydolmuş; iş arayarak ve diğer zamanlarda da Beyazıt civarında kahvelerde pinekleyerek üniversitelerin açılmasını bekliyordum. O yıllarda, Aksaray'daki Türkiye Öğretmenler Sendikası (TÖS) lokalinin altındaki Konferans salonunda, sık sık sosyalistlerin tertiplediği ve katıldığı konferanslar, açık oturumlar olurdu. Biz de taşradan gelmiş sosyalistler olarak bunların hiç birini kaçırmaz, her duyduğumuzu, her gördüğümüzü büyük bir açlıkla sünger gibi içimize çekerdik. Yapacak işimiz olmadığından; ve eski taşra sinemalarında çocukluğumuzda sinemaya çok erkenden gidip beklemenin alışkanlığıyla, bir iki saat öncesinden toplantının yapılacağı salona gider ve beklerdik. Yine böyle bir açık oturuma, toplantı başlamadan epey önce, daha salonda kimse yokken bir arkadaşımla birlikte gidip oturmuş, şakalaşarak, herhalde sosyalizmden konuşarak vakit geçiriyorduk. Tek tük bizim gibi erkenciler düşüyor ve birbirlerinden aralıklı olarak salonun farklı yerlerine oturuyorlardı. Bu arada yaşlı ama oldukça dinç görünüşlü bir adam geldi tam arkamıza oturdu. Bir süre sonra, çok saygılı bir dille bizim konuşmamıza katılmaya başladı, daha sonra da bize Türkiye'nin toplumsal yapısı üzerine anlatmaya başladı; tam ne anlattıklarını hatırlayamıyorum ama konuşmasının bir yerinde Kürtlerden ayrı ve ezilen bir ulus olarak söz etmesi dikkatimi çekmiş ve ona "Kürtler başka bir ulus mu?" diye sormuştum. O da öyle olduklarını söylemişti. Gerçi buna özel bir önem de vermemiştim ama ilk kez böyle bir şey duyuyordum. Daha sonra bu yaşlı adam kalkıp gitmiş biz de kendi konuşmamıza, devam etmiştik. O yaşlı adamın kim olduğu hakkında hiç bir fikrimiz yoktu. Bir süre sonra, o bizimle konuşan yaşlı adamı konuşmacılar arasında görünce şaşırdık ve bundan gizli bir gurur bile duyduk. Daha sonra da, konuşmacılar tanıtılırken bu yaşlı adamın Dr. Hikmet Kıvılcımlı olduğunu öğrenecektik. Konuşmacılar tanıtılırken, dinleyiciler sırayla 166

onları alkışlıyordu, sadece Dr. Hikmet Kıvılcımlı da herkesle birlikte alkışlamaya başlamıştı. Bu benim çok garibime gitmiş ve yanımdaki arkadaşa, adam amma da kendini beğenmiş, kendi kendini alkışlıyor demiştim. Arkadaşım da, bunun bir Komünist adeti olduğunu, onun tam komünist gibi davrandığını söylemişti. Bunun üzerine cahilliğimden bir kere daha utandığımı ve o yaşlı insanın dediklerini daha dikkatli dinlediğimi hatırlıyorum.” Bir açık oturum öncesinde, kısa bir zaman içinde bizlere bile Kürt’lerin ayrı bir ulus olduğundan, Kürdistan’ın sömürge olduğundan bahseden Kıvılcımlı’nın, defalarca görüştüğü Deniz Gezmiş’e bahsetmemesi düşünülemez. Açıktır ki, Deniz Gezmiş’te bütün diğer bulunduğu örgüt ve arkadaşlarından farklı olarak bu mutasyona yol açan Hikmet Kıvılcımlı’dır. Deniz’in farklı tavrının ve tutumunun, idam edilmeden önceki son sözlerinin başka bir açıklaması olanaklı değildir. O halde tekrar özetleyelim. Deniz Gezmiş’in Kürtler Karşısındaki tavrı, bütün çağdaşlarından farklıdır. Onları bir özne olarak görür ve öyle ilişki kurar; son sözlerinde olduğu gibi, Kürt sorununu Türkiye’de devrimin temeli olarak koyar. Bu farkın nedeni Dr. Hikmet kıvılcımlı’yı tanımış ve ondan etkilenmiş olmasıdır. Şimdi eğer bu fark Kürt hareketinin şekillenmesinde bir etkide bulunmuşsa, bu dolaylı olarak Kıvılcımlı’nın bir etkisidir, Deniz Gezmiş üzerinden. Bu satırların yazarı, bizzat 12 Mart döneminde, Deniz’in son sözlerinin bulunduğu daktiloyla dağıtılan metinlerin Kürt öğrencilerde nasıl bir coşku yarattığının ve sosyalist Kürtlerin konumunu nasıl güçlendirdiğinin bir çok kereler şahidi olmuştur. Eğer Deniz Gezmiş, ölürken Türk ve Kürt halklarının kardeşliğinden söz etmese, Kürt ulusal hareketi içinde o ilk şekilleniş yıllarında sosyalizme olan sempati gelişemez, bir çok Türk devrimcisi de Kürt sorununun önemini kavrayamazdı, yani Kürt hareketinin içinde Türkler de yer almazdı. Bu gün o hareketin, Türk solunun bütün şoven yaklaşımlarına, Türklerin şovenizmi karşısında Kürtlerin kırgın ve kızgınlığına rağmen zerrece Türk düşmanı olmayan tavrı odaya çıkamaz ve varlığını sürdüremezdi. Türk sosyalistlerinin Kürt sorununda gösterdikleri en küçük bir hassasiyetin bile Kürt sosyalistlerinde nasıl bir coşku ve umut yarattığının örneğin olarak, Öcalan’ın şu söyleri alınabilir: “Musa Anter ve Hikmet Kıvılcımlı gibi şahsiyetleri İstanbul’da tanıdım. Musa Anter DDKO’nun ruhu gibiydi. Tecrübelerini aktarıyordu. “Oyuna gelmeyin” diyordu. Hikmet Kıvılcımlı’dan bizzat “Mezopotamya’nın çocukları, mücadelenizde başarılar dilerim” sözünü duymuştum. Fakat bende en köklü tercihe yol açan yılın son günlerinde, illegaliteye çekilmesine çok az kala, Mahir Çayan’ın İTÜ’de kürsüye tek başına çıkıp (eleştirdiklerim çoğunlukta olmasına rağmen), gür ve oldukça inanç, kararlılık ve bilinç arz eden sesiyle “Revizyonizm bir gerçektir, karşı çıkılmalıdır. 167

Kürt sorunu örtbas edilemez, kabul edilmelidir. Oportünizm tavırlarında ısrar ederse, bağlar kesilmelidir” anlamındaki konuşması, sol sempatizanlığımı derinleştiriyordu.” Burada Öcalan açık olarak, Mahir Çayan’ın Kürt sorunundan söz etmesinin sol sempatizanlığını derinleştirdiğinden söz etmektedir. Öcalan, Avrupa İnsan Hakları mahkemesine sunduğu savunmada da şunları yazıyor: “1970’ler Ankara’sında devrimci gençliğin sesi gür ve korkusuzdu. Tuzaklı bir sahada korkusuzluk olduğu hissediliyordu. Ama onlar senin soy varlığına sahip çıkacak kadar cesur ve özverili idiyseler ve eğer sende sınırlı bir onur duygusu varsa, bu gençleri takip etmekten geri duramazdım. Mahir Çayan’ların Kızıldere’de şahadeti ve Deniz Gezmiş’lerin idamları, biz namuslu sempatizanlara anılarını takip etme görevi vermişti. Artık okul bir bahaneydi. Halk adına hareket edeceğim kesindi. Ama en başta idam sehpasında bile adı haykırılmış benim halkım, Kürt halkı nasıl bir halktı? (altını biz çizdik) Bunun bilinmesi gerekiyordu. Ulusal soruna böyle başladım.” Burada bir Türk sosyalistinin İdam sehpasında Kürtlerin adını haykırışının yarattığı etki bizzat Kürt Ulusal hareketinin önderinin kaleminden ifade edilmektedir. Eğer bu örnekler olmasa, solun ne Öcalan için ikna ediciliği ve çekiciliği olurdu ne de Kürtlerin hayal kırıklıklarının baskısı karşısında direnme gücü. Deniz’in tavrının ve son sözlerinin de Sadece Öcalan için değil, binlerce Kürt devrimci için benzer bir etkide bulunduğu görmezden gelinemez. Türk solunun şovenliğiyle çelişki içindeki bu ayrıksı örnekler incelendiğinde, bizzat kendisi de bir ayrıksı örnek olan Kıvılcımlı’nın etkileriyle karşılaşılır genellikle. Bu ayrıksı örnekler, bu istisnalar olmasa, Kürt Hareketinin yazının başında değinilen, egemen ulustan kişileri de içeren istisnai durumu gelişemezdi. Burada Kıvılcımlı’nın ilk ve en belirsiz, kişisel ilişki üzerinden dolaylı bir etkisini ele aldık. Ama Kıvılcımlı’nın bu dönemdeki diğer bir dolaylı etki kanalı da Mahir Çayan’dır. Bu da tıpkı Deniz üzerindeki etki gibi unutulmuş bir etkidir. Onu da diğer yazıda ele alalım.

23 Kasım 2001 Cuma http://www.comlink.de.demir/ demir@comlink.de

168

Kıvılcımlı Sempozyumu Açış Konuşması Sempozyumun açılış toplantısını bütün katılımcılar gelince başlatmayı düşünüyorduk. Onları bekleyelim dedik. Ama anlaşıldığı kadarıyla bütün katılımcıların gelmesi epey uzun sürecek. Bu arada sabahtan beri yolda olan ve çok yorgun düşmüş arkadaşlar var. Bu nedenle optimum bir çözüm ararken, artık başlayalım dedik. Çok geç oldu. Önce burada olduğunuz için, Hikmet Kıvılcımlı Sempozyumu Hazırlama Girişimi adına hepinize hoş geldiniz deriz. Teşekkür ederiz geldiğiniz için. Arkadaşlar, bu sempozyum fikri şöyle oluştu. Bundan bir yıl önce, Doktorun ölümünün 29. yıldönümündeydi. Kendi kendime oturup düşündüm. Kıvılcımlı öleli 29 yıl olmuş. Hakkında hiçbir ciddi inceleme, doğru dürüst bir biyografi, fikirleri üzerine monografiler yok. Belki bu durgunluğa bir son verir diyerekten, bu vesileyle internette Kıvılcımlı adlı bir e-mail gurubu kurduk. Ve orada “Kıvılcımlı için bir sempozyum hazırlanabilir mi?” diye bir fikir ortaya attık. Bu arada fikir jimnastikleri yapıyorduk nasıl olabilir böyle bir organizasyon diye. Bu arada tesadüfen Orhan Çalışır arkadaş, ki Bremen’deki sendikalarla ilişkileri vardı, şimdi bu sempozyumu yaptığımız tarihler için, bu salonda kırk kişilik bir yer olanağı olduğunu söyledi. O zaman bu olanağı değerlendirerek bu girişimi başlatalım dedik. Bu sempozyumun hazırlanış hikayesinin özü bu. Alman İşçi Hareketinin birkaç yüz yıllık mücadelesi ve bu mücadele sonunda elde edilmiş bu kurumlar, sendikalar, böyle binalar ve buralarda yapılan hafta sonu seminerleri gibi olanaklar olmasaydı bu sempozyum yapılma olanağı bulamazdı. Bu sempozyumun yapılışınr her şeyden önce böyle bir geleneğin var oluşuna, bunun kazanımlarına ve kalıntılarına borçluyuz. İkincisi, kendileri çoğunlukla Türkiye’de doğmuş olmakla birlikte, sekiz, on yaşlarında buraya gelmiş, anneleri babaları da çok daha önceleri işçi olarak buraya gelmiş, yetmişli yılların sonunda Türkiye’deki mücadelenin etkisiyle ve seksenli yıllarda buradaki ırkçı saldırılar ve baskılar nedeniyle radikalleşmiş, burada politize olmuş, Türkiye’deki sosyalist ve devrimci hareketle ve onun gelenekleriyle doğrudan bir ilişkileri olmayan arkadaşların katkıları olmasaydı bu sempozyum gerçekleşemezdi. Bu bağlamda, Orhan Çalışır, Ahmet Kımıl, Reyhan Zeran, biraz farklı bir kategoriden olmakla birlikte Mahmut Demirtaş, Erkan Kurukavak, Gürsel Yıldırım gibi arkadaşlara teşekkürü borç biliyorum. Bu arkadaşların emekleri ve katkıları olmasaydı hiçbir şey yapamazdık. 169

Çok ilginçtir, Kıvılcımlı için bu sempozyumun yapılışını, Türkiye sol hareketinden olmayan insanlara borçluyuz demektir. Bu sempozyum fikrini ortaya attığımızda, insanlar büyük bir çekingenlik içinde bulunuyorlardı ve başlangıçta, internet gruplarında hiç kimse bir katkı sunmak yönünde bir girişimde bulunmuyordu. Bu kritik durumda, (Savaşta böyle kritik durumlar vardır, her iki tarafın da dengelerinin eşit olduğu. Böyle durumlarda bir tarafa koyacağınız bir gram bile bütün dengeyi alt üst edip, öbür tarafın yenilgisine yol açabilir. Bu noktada o bir gramın nispi ağırlığı, gerçek ağırlığıyla kıyaslanmaz bir büyüklük kazanır sonuçları bakımından.) işte tam böyle kritik bir durumda, başlangıçta, herkesin ürkek ve çekingen olduğu, girişimin daha doğmadan ölebileceği veya ölü doğabileceği noktada, sayın Mihri Belli ve Eşi Sevim Belli, hiçbir tereddüt göstermeden, “biz bu sempozyuma katılırız” dediler. Keza Ayşe Düzkan ve şimdi burada aramızda bulunan Ali Osman Alayoğlu da hemen başında, “Biz bu sempozyuma katılırız” diyerek başlangıçta insanların tereddütlerinin yıkılmasında büyük rol oynadılar. Bu arkadaşlar başlangıçta, kimseyi beklemeden böyle bir tavır göstermeselerdi, belki bu sempozyum yine gerçekleşemeyebilirdi. Sonra katılımcılarda ve hazırlıklarda belli bir ilerleme kaydedildi ama yaz ortalarında sempozyuma katılım hala çok sınırlıydı. İşte bu dönemde, yaz aylarında, sayın Mete Tuncay, sayın Vedat Türkali, sayın Rasih Nuri İleri, Ertuğrul Kürkçü, Nail Satılgan, ve maalesef şu an burada bulunamayan Oktay Etiman, (şu an unuttuğum var mı acaba?) gibi arkadaşlar da o kritik durumda katılacaklarını belirterek, şimdiki gibi büyük bir katılımcı topluluğunun gelmesinin yolunu açtılar. Böylece bu sempozyuma, elimizdeki toplantı salonuyla sınırlı kırk kişiyi çok aşan talep oldu. Bu arada bize, toplantı salonunu yan salonla birleştirerek genişletmenin mümkün olduğu söylendi. Bunun üzerine biz, kırk kişiyi aşan katılma istemlerine de, yeme ve yatma sorumluluğu kendilerine ait olmak üzere, olumlu cevap verdik. Böylece Katılımcı talebi altmışa yükseldi. Bunun yol açtığı yatmalarla ilgili bazı karışıklıklar oldu. Bazı arkadaşlar ilk kırktan sonrakiler arasında olmasına rağmen erken geldikleri için oda falan almışlar. Bu organizasyon karışıklığından dolayı özür dileriz. Ama şunu belirtelim, ilk katılacağını belirten kırk beş kişinin, ki bu tarihler ve sıraların listesi var, önceliği var. Öncelikle onlar burada yatma hakkına sahip. Diğer arkadaşlar için de yatma olanakları bulacağız bir şekilde. Örneğin Bremerhafen’dan arkadaşlar geldi, biz bir takım arkadaşları götürüp misafir edebiliriz dediler. Bazı arkadaşlar yatakların arasına uyku tulumu koyarak geceleyebiliriz dediler. Bu şekilde çözümler bularak durumu idare etmeye çalışacağız. Bu arkadaşlar da artık bu duruma katlanacaklar. * Şimdi bu sempozyumda Hikmet Kıvılcımlı’nın görüşlerini tartışacağız. Hayatından resimleri şuraya astık. Resim çalışmaları da burada. Hikmet Kıvılcımlı’nın galiba birkaç müzik çalışması da var. Birinin bestesini kendi de yapmış olabilir ama en azından üç devrimci şarkının sözlerini kendisi yazmış. Şimdi başlarken, (biraz çağımıza uygun “Multimedia” da olur, resimler var, 170

fikirler var, bir tek müzik eksik) Kıvılcımlının sözlerini yazdığı ve muhtemelen bestesini de yaptığı İşkence Şarkısı ile, Kerim Korcan’ın sesinden, bunu çalarak sempozyumu açacağım. Ondan sonra da elimizdeki bildiri sayısı, toplantı saati sayısı, bunların nasıl organize edileceği ve başka teknik ayrıntıları tartışacağız, böylece bu akşam hazırlıkları bitirip yarın esas sempozyum kısmına başlayacağız. (Burada Kerim Korcan’ın sağlığında alınmış sesinden, teypten, yine Kerim Korcan’ın sözlerinin ve bestesinin Hikmet Kıvılcımlı’ya ait olduğunu söylediği, “İşkence Şarkısı” dinlenir.) Kerim Korcan bu şarkıyı yapanın Doktor Hikmet kıvılcımlı olduğunu söylüyor. Bilmiyorum müziği ona mı ait. Bu konuda bilgisi olan varsa ve bir ara bizi aydınlatırsa çok iyi olur. * Şimdi bu sempozyumu hazırlarken şöyle bir ilkeden hareket ettik. Kıvılcımlı hakkında bir makale, inceleme vs. yazmış olan herkesi kalma ve yol masraflarını karşılayarak buraya davet etmeyi ilke edindik. İkincisi, altmış öncesi kuşaktan onu tanıyanları ve mücadele arkadaşlarını aynı şekilde koşulları sağlayarak (altmış sonrasından çok var) davet ettik ve zaten çoğunu burada aramızda şimdi görüyoruz. İşte bu arkadaşlardan bazıları gelemedi. Bir de kendi olanaklarıyla gelmek isteyip de bazı maddi, idari veya hukuki engeller nedeniyle katılamayan arkadaşlar var. Bu arkadaşların mesajları var. Gelememe nedenlerini açıklayan veya doğrudan sempozyuma yönelik. Kısaca bunları da okuyup diğer kısma geçelim. Yalçın Küçük davetimize şöyle bir yanıt verdi: “Davet yazınızı aldım. Teşekkür ediyorum. Doktor Hikmet bilimsel ilgi ve tartışmalara layık ulularımızdan birisidir. Bu nedenle girişiminiz sevindiricidir. Ancak ben çeşitli nedenlerle henüz Ankara’dan ayrılabilecek durumda değilim. Yeni başladığım bir kitabı hızla tamamlamak da bu nedenler arasında yer alıyor. Bu nedenle sempozyuma katılamıyorum. Toplantınıza başarılar diliyor ve sevgilerimi yazıyorum.” Aydın Çubukçu: “Daha önce de çağrıyı almış ve pasaport sorunum dolayısıyla katılamayacağımı bildirmiştim. Ama ben de bir bildiriyle katılmayı isterim. Çalışmayı bütünüyle olumlu ve yararlı gördüğümü ayrıca belirtmek isterim. Özellikle doktorcular toplantısı olmaması yönündeki çabaları da gerektiği biçimde duyurmaya gayret edeceğim.” Maalesef Aydın Çubukçu, yazılı olarak yollayacağını söylediği bildiriyi şimdiye kadar bize ulaştıramadı. Her halde zamanı olmadı. Bilmiyorum. Doğan ve İnci Özgüden’den şöyle bir mesaj aldık:

171

(Burada bir açıklama yapayım. Bu işin organizasyonu sırasında davet edilenlerin listelerini, internet grubunda açıklıyordum ve soruyordum. Unutulan kimse var mı diye. Doğan ve İnci Özgüden’i kimse hatırlatmadı ve unutuldukları yönünde bir ikazda bulunmadı. Hazırlığın işlerinin yoğunluğu dolayısıyla benim de aklıma gelmedi. Doğan ve İnci Özgüden’i davet etmemiz gerekiyordu. Çünkü Doktor Hikmet’in bir kitabını yayınlamışlardı zamanında. “27 Mayıs ve Yön Hareketinin Sınıfsal Eleştirisi”ni. Sonra sayın Vedat Türkali hatırlattı. Kendilerine telefon ettik. Fakat tam bu sırada başka randevuları varmış. O yüzden gelemediler. Fakat sıcak bir mesaj yolladılar.) “Sayin Kucukaydin, Hikmet Kivilcimli sempozyumu'na cagrinizi aldik, tesekkur ederiz. Onceden programlanmis yilsonu calismalarimizin yogunlugu nedeniyle toplantiya katilamayacagimizi bildirmekten uzgunuz. Hepimizin sosyalist formasyonunda, ozellikle de Turkiye'nin sinifsal ve ulusal gercegini tanimamizda degerli sosyalist dusun ve eylem adamimiz Kivilcimli'nin mustesna bir yeri vardir. Turkiye'de bir yandan TIP yonetici kliginin, diger yandan "millici" solcularimizin tepkilerine ve hatta engelleme cabalarina ragmen Kivilcimli'nin "27 Mayis ve Yon Hareketinin Sinifsal Elestirisi" kitabini ve yazilarini Ant'ta yayinlamis olmak bize onur veriyor. 1971 darbesi bizim de dahil oldugumuz yuzlerce kisi gibi Kivilcimli'yi da siyasal goce zorlamisti. Gecmiste seckin onderlerinden biri oldugu TKP'nin sonradan devsirme "yonetici"leri tarafindan o donemde Kivilcimli'ya uygulanan yuz kizartici engelleme ve baskilar herkesce biliniyor. Bu kisilerin, "sosyalist ulkeler"in ve Bati ulkelerindeki "kardes parti"lerin olanaklarini, kendi dayatmalarina boyun egmeyen tum Turkiye'li devrimcilere karsi yillarca bir karacalma, baski ve sindirme silahli olarak kullanmis olmalari, sosyalist hareketimizin tarihinde silinmez kara sayfalar olarak kalacaktir. Bugun bu sempozyumun Avrupa'da duzenlenmis olmasini bu baglamda ayrica onsemsiyor ve bunu kendisine karsi bir vefa borcunun yerine getirilmesi olarak da degerlendiriyoruz. Boyle bir sempozyumu organize etme sorumlulugunu ve de yukunu ozveriyle tasidiginiz icin sizi ve arkadaslarinizi yurekten kutluyoruz. Dogaldir ki, sempozyuma katilan arkadaslarin katkilarini ve sonuc belgelerini Kivilcimli Sitesi'nden dikkatle izleyecegiz. Sempozyum orgutleyicilerine ve tum katilimcilara basarilar diliyor, saygi ve sevgilerimizi iletiyoruz. Dogan ve Inci Ozguden” Oktay Etiman. İşsiz olduğu için vize verilmedi ve o nedenle gelemedi. O da bir mesaj yolladı. “Merhaba Demir, 172

Dr. Hikmet Kıvılcımlı gibi temiz, dürüst ve çalışkan bir devrimci için düzenlediğiniz sempozyuma elimde olmayan nedenlerle katılamıyorum. Aranızda olup bu topraklarda yetişen gerçekten inatcı, doğrularını yılmadan savunabilmiş ve insanlığın bu topraklar üzerinde ileriye doğru yürüyüşüne büyük emeği geçmiş bir devrimci ile ilgili fikirleri paylaşmak ve tartışmalara katılmak isterdim ama olmadı. Hikmet Kıvılcımlı’nın hayatı, ilişkileri ve yaşama tarzı iyi incelendiğinde Türkiye deki devrimci, komünist hareketin dünü, bugünü ve geleceğine dair önemli ipuçlarının bulunabileceği kanaatindeyim. Saygın bir devrimci için düzenlediğiniz sempozyuma katılan arkadaşlara Selam. Dr. Hikmet Kıvılcımlı ya selam. Dostlukla kalın. Oktay Etiman” Bu sabah da, PKK Başkanlık Konseyi’nden bir e-mail geldi. “Dr. Hikmet Kıvılcımlı Sempozyumu Düzenleme Komitesine Öncelikle Türkiye sosyalist hareketinin en önde gelen liderlerinden biri olan Dr. Hikmet Kıvılcımlı adına böyle bir sempozyumun düzenlenmesini ve bu temelde sosyalist ve demokratik hareketin birçok sorununun tartışılmasını oldukça anlamlı ve değerli bulduğumuzu belirtmek istiyoruz. Dr. Hikmet Kıvılcımlı, yaşadığı tarihi kesit itibariyle uluslararası sosyalist hareketin gelişimini en çok anlamaya çalışan ve bunu yaratıcı bir biçimde Türkiye koşullarına uygulama çabasında olan bir kişiliktir. Bu çerçevede Türkiye sosyalist hareketinin teorik, örgütsel ve pratik bütünlük içinde şekillenmesinde en baş sırada yeri olmuştur. Özellikle derin düşünme gücü ve bu temelde yaptığı çok yönlü teorik çalışmalar, etkili politik sezgileri, sosyalist hareketin birliğinin ve gelişiminin sağlam teorik temellere dayandırılması anlayışı sosyalist hareketin gelişimi açısından büyük değer taşımıştır. Bu yönüyle Türkiye sosyalist hareketinin kurucularından olurken, uluslararası sosyalist hareketin gelişimine de güç katmıştır. Dr. Hikmet Kıvılcımlı’yı bizim için daha da önemli kılan ve Türkiye sosyalist hareketinin diğer liderlerinden ayıran en önemli yanı Kürdistan’a ve Kürt sorununa yaklaşımıdır. Bu konuda her türlü şovenizmi aşarak gerçek bir emekçinin samimi enternasyonalist yaklaşımını ortaya çıkartan ve temsil eden kişilik olmuştur. Bununla da kalmayarak Türkiye gerçeğinin aydınlatılması amacıyla yürüttüğü teorik çalışmaları içerisinde Kürt ve Kürdistan gerçeğini de çözümlemeye çalışarak güçlü teorik tespitler yapmıştır. Yaşadığı dönemde Kürdistan’ın sömürge olduğu tespitini yapabilmesi, onun yaratıcı teorik yaklaşımının en güçlü örneğidir. Genel Başkanımızın saygıyla anarak ifade ettiği gibi, “Mezopotamyanın çocukları mücadelenizde başarılar diliyorum” sözü Kürdistan Ulusal Demokratik Hareketi’nin geliştirilmesi için adeta bir emir niteliği taşımıştır. Değerli Dostlar, 173

Kürdistan’da geçen 30 yıllık süre içerisinde en zor koşulları yenerek geliştirilen mücadele, bir yanıyla Dr. Hikmet Kıvılcımlı’nın düşüncelerinin pratikleştirilmesi ve özlemlerinin yerine getirilmesi olmuştur. Bu mücadele ile sağlanan Kürt halkının ulusal dirilişi ve yaşadığı güçlü demokratik devrim, aynı zamanda Türkiye toplumunun da demokratik devrimi güçlü bir biçimde yaşaması özelliği taşımıştır. Şimdi içinde bulunduğumuz süreçte bu yanı daha çok geliştirmek, yani Kürdistan’da yaratılan güçlü demokratik birikimin Türkiye’ye yeterince taşırarak, Türkiye’nin demokratik dönüşümü ve yeniden yapılanması temelinde Kürt sorununun demokratik çözümünü gerçekleştirmek önümüzdeki en temel görev durumundadır. Elbette bu görevi yerine getirecek olanlar en başta sosyalist hareket ve demokratik çevrelerdir. Yani görev bizim omuzlarımız üzerindedir. Böyle bir görevin başarıyla yerine getirme de Dr. Hikmet Kıvılcımlı kişiliğinin önemli bir yerinin olduğuna ve ondan çok şey alabileceğimize inanıyoruz. Sempozyumda bu hususların kapsamlı tartışılması temelinde söz konusu görevin başarıyla yerine getirilebilmesi için gerekli olan bilinç derinliğinin yaratılacağına ve demokratik sosyalist hareketin birliğinin ve örgütlülüğünün sağlanması için ciddi yaklaşımların geliştirileceğine güveniyoruz. Bu duygu ve düşünceler temelinde ölümünün 31. yılına girdiğimiz bu süreçte değerli öncümüz Dr. Hikmet Kıvılcımlı’yı minnetle anıyor, çalışmalarınızda sizlere üstün başarılar diliyor, saygılar sunuyoruz. 06-Aralık- 2001 PKK Başkanlık Konseyi” Gelen mesajlar özetle bunlar arkadaşlar. * Şimdi sempozyumun akışı için şunu düşündük. Önce zaman olarak şunu belirteyim: bazı arkadaşlar Pazar günü öğleyin yola çıkmak zorundalar. Biz ise burayı saat üçe dörde kadar kullanabiliriz. Bu nedenle sempozyumun bildirilerin okunması ve tartışılmasıyla ilgili esas bölümünü Pazar günü öğleye kadar bitirelim. Öğleden sonraki bölümde, serbest olarak Sempozyumun değerlendirilmesi, bundan sonra neler yapılabileceği, böyle toplantıların gelenekselleştirilip gelenekselleşitirilemeyeceği gibi konuları konuşuruz kalanlarla. Ama esas kısmını Pazar öğleye kadar bitirmek gerekir diye düşünüyoruz. Böyle bir önerimiz var. İkincisi, bu durumda sempozyumun esas kısmı için Cumartesi sabahtan öğleye, öğleden akşama, ve gene akşam yemeğinden sonra bir miktar zaman oluyor. Bir de Pazar günü öğleye kadar zamanımız var. Bu aşağı yukarı on saatlik bir zaman oluşturuyor araları falan hesaplarsak. Elimizde şu an, tam sayısını çıkaramıyorum yorgunluktan, on iki ya da on bir bildiri var. Aşağı yukarı bildiri başına bir saate yakın bir zaman düşüyor. Bunu tam hesaplarız sonra. Önemli değil. Ama ben prensip olarak şunu diyorum. Elimizdeki esas toplantı zamanımızı eşit olarak, verilecek bildiriler arasında dağıtalım. Diyelim ki örnek olarak on saatimiz var, on bildirimiz var, bildiri başına bir saat. Bildiriyi sunacak kişi, bu bir saati nasıl kullanacağına kendisi karar versin. Kimi 174

arkadaşların eğilimi şöyle. Önceden bildirisini yazılı getirmiş, burada fotokopi makinesi var. Fotokopisini yapıyor. Katılımcılara dağıtıyor. Bu bağlamda dağıttığı bildirisinin kısa bir sunuşunu yapıp, zamanının çoğunu tartışma ve görüşmelere ayırabilir. Bazı arkadaşların eğilimi bu yönde. Başka bir katılımcı tamamen bildirisini okuyup kalan zamanı tartışmalara ayırabilir. Bunu, o bir saatlik bölümü nasıl kullanacaklarını, konuşmacıların inisiyatifine bırakıyoruz. İsteyen bildirisini okur, isteyen dağıtır. Bunu kendisi belirlesin. Bu şekilde düşündük. Başka ne konu vardı? Ha bir bildirinin okunması ve tartışılması yarım saatte bitmişse, geri kalan zamanı da geri kalan bildiriler arasında eşit olarak dağıtırız. Başka bir konu var mı arkadaşlar? Kafalarda soru işareti uyandıran. (Anlaşılmayan bir soru üzerine) Aslında Kıvılcımlı ile ilgili anıların anlatılmasını, sözlü tarihi, aslında bu akşam için düşünüyorduk. Ama Arkadaşların çok yorgun olduğu görülüyor. Bunu yarın akşam yemekten sonra daha rahat ve gevşek bir atmosferde yapabiliriz. Ama isterseniz, insanlar kendilerini diri hissediyorlarsa ve konuşacak kimse de varsa, bu akşam da, özellikle Kıvılcımlı’nın eski mücadele arkadaşlarından varsa, elbette şimdi seve seve, memnuniyetle dinlemek isteriz. (Şirin Cemgil’in anlaşılamayan bir sorusu) Ben sayın Vedat Türkali’ye sordum. O sonunda belki bir şeyler söylerim dedi. Mihri Belli’yi beklemek istemiştim o nedenle. Çünkü Mihri belli İki konuda bildiri sunacağım ve bir de şifahen konuşacağım demişti. Bu şifahen konuşma, Kıvılcımlı’nın hayatıyla ilgili olacaktı, anılarından bir şeyler anlatacaktı. Ben de zaten açılışı sayın Mihri Belli’ye yaptırmayı düşünüyordum. Ama Mihri Belli çok geç kaldı ve arkadaşlar çok yorgun durumda bu nedenle biraz erken başlamak zorunda kaldık. Böyle bir durum oldu yani. Elbette böyle bir şeyi düşünüyorduk. Mecburen ara bir çözüm bulduk. Şimdi şunu diyeyim. Şimdi biz aramızdan bir moderator seçelim. Yarın toplantıyı yönetecek sırayı ve konuşmaları düzenleyecek bir arkadaşı seçelim şimdiden. Bir arkadaşın bir önerisi var. Tanışalım diyor. Arkadaşların önemli bir bölümü burada büyümüş arkadaşlar. Bizler gerçi Türkiye’den isimlerimizi biliyoruz ama... O zaman şöyle baştan başlayalım. Adım Demir Küçükaydın. Bu kadar. Gürsel. Hamburgtan geliyorum. On dört yaşımda buraya geldim. (Bu kısa tanıtmaya bir itiraz oldu. Kelimeler anlaşılamıyor.) O zaman öyle yapalım. Ben başlayayım. Arkadaşlar Kıvılcımlı’yı kadın zannediyordum. Genç bir taşra sosyalistiyim. On üç ya da on dört yaşlarındaydım. Kemal Sülker’in Nazım Hikmet Dosyası mı ne öyle bir kitabı vardı. Orada işte otuz sekiz Harp Okulu Tevkifatından söz edilirken, orada işte Hikmet kıvılcımlı doktor diye 175

okumuştum. Benim bir akrabam vardı adı Hikmet’ti ve bayandı. Eh doktorluk da bayanların da yaptığı bir meslek olduğundan ve birkaç kadın adı daha geçiyordu bu nedenle kafamda bir şekilde kadın olduğu fikri yerleşmiş. İstanbul’a geldim. Üniversiteye girdim. Öyle veznecilerde vakit öldürüyoruz. TÖS’de Aksaray’da altında salonu vardı. Açık oturumlar falan yapılırdı. Bir gün bir açık oturum vardı, Ödemiş’li bir arkadaşım vardı Koral diye. Biz buna erkenden gittik. Taşra sinemalarında böyle adetler vardır. Sinema başlamadan iki saat önce gidersiniz sinemaya oturursunuz. Biz de öyle erkenden gittik. Kendi aramızda şakalaşıyoruz, gırgır geçiyoruz. Yaşlı bir adam geldi arkamıza oturdu. Bizlerle konuşmaya başladı. Lafımıza girdi. Ben ilk defa Kürdistan’ın sömürge olduğunu falan orada o adamdan duydum. Ama adamın kim olduğunu bilmiyoruz. Sonra vakit geçti, adam gitti falan toplantı başladı. O bizimle konuşan adam sahnede. Ben ilk önce şok yaşadım çünkü Kıvılcımlı’yı kadın zannediyordum. İkincisi, biz alkışladık tabii, o da alkışladı. Adam kendini ne kadar beğenmiş, kendini alkışlıyor, ruh hastası her halde dedim. Arkadaşım dedi ki, ulan sen bunu anlamıyorsun, bu komünistlerin bir adetidir. Aha dedik. Benim Kıvılcımlı ile tanışmam böyle oldu. Daha sonra. Yatacak yerim yoktu. Yapı İşçileri Sendikası, YİS’te yatıyordum. Sendikanın üstünde bir oda vardı. Aynı zamanda bizim Devrimci Öğrenci Birliği’nin merkeziydi. Bu yattığımız oda aynı zamanda Kıvılcımlı’nın kitapları için depo olarak kullanılıyordu. Tarih Devrim Sosyalizm’ler falan vardı. Ben geceleri onların üzerinde yatardım. Uyuyamadığım zamanlarda bunlardan bazılarını alırdım biraz okumaya çalışırdım. İlkel Sosyalizmden Kapitalizme Geçiş falan. Hiçbir şey anlamazdım. Ama gene de okurdum. Deniz ara sıra Kıvılcımlı’dan anlatırdı. İşte polisler Kıvılcımlı’yı işkenceye çektiklerinde, bir girişirmiş onlara, böylece polislere de ona girişirler işkence yapmayı unuturlarmış. Böylece o da yediği dayaktan bayılırmış ve konuşmazmış. Böyle şeyler anlatırdı Deniz. Böyle geçti. Sonra Filistin’e gittim. Filistin’de Engels’in Ailenin Devletin Kökeni’ni okudum. Şimdi, Deniz Filistin’e giderken benden bazı kitapları almıştı. Bir miktar Doktor’un kitabını falan da ordan götürmüş. Bu nedenle orada Doktor’un kitapları da vardı. Tabii orada zamanımız da bol. Ben orada Doktor’un kitaplarını doğru dürüst okudum ilk kez. Tabii oraya gitmeden önce benim başıma garip bir şey gelmişti. Aliağa’da işçi örgütlenmesine gitmiştik. Kitaplardan öğrendiğimiz bilgilere göre Batı’dan gelen, daha gelişmiş kapitalist ilişkilerden gelen insanların daha iyi örgütlenmesi gerekiyordu. Ama orada, Dersim’den aşiret ilişkilerinden gelen insanlar daha iyi örgütleniyordu. Batıdan gelenler örgütlenemiyordu. Bu garip bir olaydı. Bunun okuduğum kitaplarda izahı yoktu. Ben tanımıyordum. İsmet Demir de bu konularda bir sürü şey anlatıyordu ve bunları kitaplarda bulamazsın diyordu. İşte Filistin’de Engels’in kitabında bu soruların ipuçlarını buldum. Bu beni ister istemez Hikmet Kıvılcımlı’nın ilgi alanlarına, Tarih’e doğru çekti.

176

Ve o sırada, tabii biz Filistin’e giderken dünyada yeni bir Vietnam yaratmak için gitmiştik. Ama orada ben gördüm ki, Türkiye’de İşçi Hareketi olmadan hiçbir şey olmaz. Oraya gerilla için gitmiştim, dönerken işçiler arasında çalışmak için dönüyordum. Orada görüşlerimdeki değişme aynı zamanda Türkiye’de 16 Haziran olaylarının yaklaştığı zamanlardaydı. Türkiye’ye geldiğimde, Kıvılcımlı’nın da orada ulaştığım görüşleri savunan kitapları çıktı peş peşe, Zortlama vesaire.. Bunun üzerine Kıvılcımlı’nın görüşlerine yaklaştım ve kendini onun görüşlerinin bir savunucusu olarak buldum. Bu durum aşağı yukarı seksen yılına kadar sürdü. Daha sonra anlatırım belki, bildirimin de kısmen konusu. Bu dönemde, Kıvılcımlı’nın kimi çelişkilerini çözme çabası, beni uluslar arası işçi hareketinin tarihiyle karşılaştırdı ve tabiri caiz ise, “Kıvılcımlıcı” olmaktan çıkıp “Troçkist” oldum. Ama Kıvılcımlı’ya tü kaka diyen değil. Kıvılcımlı’nın büyük katkıları olduğunu düşünüyordum ve hala da düşünüyorum, ama büyük yanlışları da olduğunu düşünüyorum. Onu, “Aufhebung” diye Almanların bir kavramı var, içinde taşıyarak aşma anlamına geliyor, içinde taşıyarak aşmaya çalışıyorum Dolayısıyla ben bir “Kıvılcımlıcı” değilim arkadaşlar, yani “Doktorcu” değilim. (Artık on yıldır kendime “Troçkist” falan da demiyorum ya.) Ama ona rağmen, Kıvılcımlı için bu sempozyumun hazırlanmasında falan çalışmamın nedeni, Kıvılcımlı’nın eserlerinin, çalışmalarının büyük değeri olduğuna inanmamdır. Uluslar arası ölçüde değerlendirilmesi gerektiğine inanmamdır. Bu nedenle bu işe girdik. Benim Doktorla ilişkim böyle.

177

Kıvılcımlı ve Psikoloji Üzerine Tartışmaya Katkı Ben sayın Mete Tuncay’ın sunuşuyla ilgili bir noktaya değinmek istiyorum. Doktor’un “İnsanım, insana özgü hiçbir şey bana yabancı değildir” sözünü mezar taşına yazdırmasının kendisiyle ilgisi var. Bunun ip ucunu anılarında veriyor. Birincisi. Diyor ki “her şeyi yazabiliyor muyum?”, “Yazamıyorum” diyor. Bu yazamadığı kişisel kimi olayları biliyorum ben. Yani “ben bile her şeyi yazamaz durumdayım” diyor. Bununla ilgili bir yanı var, bu anlamda kasıtlı bir yanı var. Yazılarında diyor “Akrebin sokması kötülüğünden değil, tabiatı icabıdır” ya da ”İnsanoğlu unutkanlıklar ve hatalar karmaşasıdır” diyor. Bir yandan çok idealist ama aynı zamanda insanları, olduğu gibi, zaaflarıyla bir bütün olarak alma yaklaşımı var. Bu yaklaşımın kendisine de uygulanmasını istemek gibi bir anlam seziliyor Kıvılcımlı’nın bu sözü mezar taşına yazdırmasında. Psikoloji ile ilgili bir noktaya değineyim. Ahmet arkadaş esas değinmesi gereken konuya giremedi. Bunu ben şöyle bir girmeye çalışayım. Bu tartışmalarda, Kıvılcımlı üzerine yazan arkadaşlarla muhtemelen şöyle bir yön olacak. Kıvılcımlının esas tartışılması gereken yanı tartışılmayacak; tartışılmaması gereken yanı tartışılacaktır. Nasıl? Örneğin psikoloji, psikanaliz konusu. Kıvılcımlı bu alanda bence çok ciddi katkılara sahiptir. Ama bunlar akademiklere akademisyenlere havale edilir. Politik tavırlarından soyutlanır. Halbuki bu alan onun bu tavırlarıyla çelişki içersinde. Sadece bu alan değil, Tarih alanındaki çalışmaları da ve başka metodoloji çalışmaları da. Yani Kıvılcımlı yöntemiyle, ilgi alanlarıyla ve günlük hayattaki politik araçlarıyla bir tutarlığa sahip değil. Kıvılcımlı’nın büyüklüğü biraz buradan geliyor zaten trajedisi de burada. Ve bütün hayatına son veren olayın da ardında bu var. Şimdi Kıvılcımlı her konuda kitap yazmıştır hayatı boyunca. Ama, otuzlarda, dünya tarihinin en büyük işçi yenilgisi yaşanmaktadır 1933’te. Almanya’da, Hitler’in seçim yoluyla iktidar gelmesinde dünyanın en güçlü, örgütlü ve kültürlü işçi sınıfı vardır. Bu sınıf Sosyal Demokrat ve Komünist partide örgütlüdür ve bu yenilmiştir. Kıvılcımlının bunun üzerine bir tek yazısı, kitabı ve analizi yoktur.

178

Biraz önce siz dediniz, “otuzyedide koca bir Komünist kuşak katledildi” diye. Kıvılcımlının bu konularda bir tek yazısı yoktur. İspanya İç Savaşı: bir tek yazısı yoktur. İspanya İç Savaşı Üzerine kitabı hepimiz onun zannediyorduk, meğer Hasan Ali Ediz’inmiş. Kıvılcımlı’da bu konuda korkunç bir suskunluk var. Kanımızca bu Kıvılcımlı’da bilinçsizce bir baskı altına alma gibi. Konumuzla bağlantılı. Bunu tıpkı Batı Marksizm’inde de görüyoruz arkadaşlar. Dünya işçi hareketine, Sovyetlerin itibarı nedeniyle Sovyetler Birliği Komünist Partisi ve Komünist Enternasyonal egemen olunca bunun karşısında durarak, buna muhalefet edip işçi hareketinde bir şeyler yapmak olanaksız. Troçkistler yaptı. Yaparsanız onlar gibi küçücük gruplar halinde kalırsınız, tecrit olursunuz. Bu sefer küçük grup dinamikleri sizi içine alır; kişisellikler içinde yok olur gidersiniz. Bu hareketle direk karşılaşmadan nasıl bir şey yapacaksınız? Somut politikadan uzaklaşarak. Bunu mesela Frankfurt Okulunda, “Batı Marksistleri” kuşağının hepsinde görüyoruz. O zaman politikadan uzaklaşıp soyut konulara girmek zorundasınız. Mesela Almanya’da felsefenin gelişmesi de böyle bir dinamizmden kaynaklı. Alman burjuvazisinin korkaklığı ve Prusya devletinin baskıcılığı Alman Burjuva düşüncesinin, en soyut biçimlerde müzik gibi, felsefe gibi keşfi en zor biçimlerde, en radikal biçimlerde ifade etmesini gerektirmiş. Marksizm’de de aynı şey olmuştur. Dünya işçi hareketine Stalinizm egemen olunca, bunun dışında ona karşı bir şey yapmak da mümkün olmayınca, yaratıcı kafalar gerçek sorunlarda tam bir suskunluğa bürünerek, başka alanlarda kaçışlar bularak, oralarda muhalefetlerini bir şekilde yansıtmak eğilimi tutmuşlardı. Açın Frankfurt Okuluna bakın. Benim kişisel kanım bunların yaptığı Marksist felsefe teorisindeki muazzam bir ilerleme, Marksizm’deki aydınlanma kalıntılarının temizlenmesidir. Ama günlük politika hakkında hiçbir şey yoktur. İşin ilginci de anlaşılmaz çok karmaşık soyut bir dil vardır. Bu soyutluğu ne kadar korumuşsa da o kadar radikaldir. Walter Benjamin, Adorno: bunları adeta okumak olanaksız hale gelir ama bunlar o ölçüde de radikaldirler. Ama örneğin bir Luckas’da var olan sistemle uzlaşmalar ölçüsünde, politikayla daha doğrudan bir ilişki ortaya çıktıkça o radikalliğin kaybedilmesi görülür. Hatta bu kişilerin hayat hikayelerinde görülebilir. 24’lerin Luckas’ı çok daha radikaldir. Ama 24’lerden sonra uzlaştığı dönem vardır. 56’lardan sonraki esnemelerde tekrar gençliğin radikalliğine döndüğü dönem vardır. Kıvılcımlı’nın durumu da böyledir. Tarih, psikoloji gibi alanlar Kıvılcımlı için bir tür bilinçsiz bir kaçış noktasıdır. Kıvılcımlı belki bunun bilincinde değil. Ben burada ahlaki olarak bu adam cesaret etmedi söylemedi demiyorum. Hatta onun ipin ucunu nerde kaçırdığını bile tahmin edebiliriz. O şöyle diyor Yol’un bir yerinde “Biz “ diyor “gelin Türkiye’nin sosyalistleri bırakalım şu uluslararası tartışmaları diyor. Onu zaten bizim Komintern yapıyordur, yoldaşlar yapıyordur biz kendimizin sorunlarına dalalım.” O ülke sorunlarına daldığı andan itibaren Kıvılcımlı dünya politikasına, dünya işçi hareketine ilişkin bütün sorunları, Komüntern’e ve Sovyetlere emanet ediyor. Tam bu sayede bu keşifleri yapabiliyor; ama tam bu keşifleri yaptığı için de dünya politikası alanında var olan o günkü 179

politikalar alanında resmi Sovyet görüşlerinin sabit bir taraftarı oluyor. Bunları elbette ki kimi esnetmelerle kimi yaratıcılıklarla uyguluyor. Ama Kıvılcımlı’nın gerçek politik hareketi resmi Sovyet yani Komitern ve Komitern sonrası Sovyet çizgisi. Hatta ölünceye kadar bu çizgi içinde. Zaman zaman 67’lerde 68’lerde bir iki titremesi vardır, “Küba Feleğe Meydan Okuyor” ya da “Kızıl Bekçiler” gibi yazılarda. Ama ölümüne doğru da biliyoruz ki gene aynı noktaya gelmiştir. Ama ölümünün trajedisi de buradadır. Dr. Hikmet Kıvılcımlı’nın hiçbir zaman yüzleşmediği problemle karşılaşmıştır. Yurt dışına çıktığı andan itibaren. Örneğin ilk çıktığında Suriye’de sosyalizm Bulgaristan’da Komünizm görür. Okuyun anılarını. Bulgaristan’da nerdeyse ordu mordu da kalmamış falan demeye getirir. Ama tam ölümüne yakın günlerde “bunlarda bir bürokrasi var” diyor. “Bizim Osmanlının devlet sınıfları gibi” diyor. Bu “Lenin’i de Stalin mi öldürdü” diyor. (Şimdi Troçki de ölmek üzereyken aynı noktalara varır.) Böylesine bir nokta var. Kıvılcımlı kendi çelişkisini göremiyor. Tam ölümüne yakınken görüyor. (Elbette ki bu görmeler görememeler bir yandan teorik olarak bu iş uluslararasına havale etmekle ilgili, böyle bir anlamı var. Ama bir yandan da o Türkiye’nin taşralığının da bir sonucu.) Yani Kıvılcımlı’nın psikolojiyle ilişkisi bu bağlamda ele alınabilir. Bu anlamda doğmaktadır onun paralelliği gerek Troçki’yle gerek Frankfurt okuluyla. Resmi Stalinist öğreti psikanalizmi lanetlerken psikanaliz diyeni adeta Sibirya’da kamplarda öldürürken; aynı tarihlerde Türkiye’de Kıvılcımlı kitabının arkasında “Psikanalizin Tenkidi Geliştirilimi” kitabının yayın ilanını veriyor. Bu kitabı yazmamış ya da yazmışsa bilmiyoruz nerde? Var mı yok mu? Ama bunu dünya da resmi öğretinin psikanaliz diyenleri katlettiği bir dönemde yapıyor. Çok garip bir çelişki. Ben bunu böyle izah edebilirim. Sorunun bir bu yanı var. İkinci yanı Totem ve Tabu meselesi. Doktor, insanın insanlaşma sürecinde, yasakların, sıçrama için, tayin edici bir enerjinin arkaya ortaya çıkması için, sıçramanın olması için, basınç fonksiyonu gördüğünü, insanın hayvanlıktan kurtuluşuna bunun büyük bir dinamizm sağladığı düşüncesinde. Ama burda da Totem ve Tabuyu ayırıyor. Önemli bir ayrım yapıyor. Totem diyor, insanın ilk maymunluktan çıkması ilk vahşet çağında henüz sınıfsal ayrımların olmadığı dönemde topluluk halini yaşamak için gerekli. Totem var yaratılmış toplumsal örgütlenmenin temelinde. Ama Tabuyla birlikte yasak başlıyor diyor. Yasakların başlamasıyla birlikte sınıfsal baskılarla başlıyor. Ve de ilk baskı tabi kadın üzerindeki baskıdır. Yani Totem ve Tabunun insanın insanlaşma sürecindeki fonksiyonlarını ayırıyor. Toplumsal olarak farklı iki aşamaya da tekabül eder tarzda yorumluyor anladığım kadarıyla Totem ve tabuyu. Bu konunun yabancısıyım ama Almanya’da Der Speigel dergisi çıkar. Bu hemen hemen her iki üç sayısında bir insanlık tarihindeki ya da doğa bilimlerindeki gelişmelere ayırır. Bu dergiyi Kıvılcımlı’nın yorumları ışığında okuduğumda, son keşiflerin Kıvılcımlı’nın içgüdüsel olarak sezdiği, bu gibi noktalarla, özellikle bu totem ve tabu ayrımıyla, yakın paralellik içinde bulunduğunu gördüm. Ama konun uzmanı değilim. Bir hazırlık da yapmadım, sadece bu noktayı böyle bir kısaca bir belirteyim dedim. Teşekkür ederim. 180

Kayıp Halka (Kıvılcımlı Sempozyumu’nda Demir Küçükaydın’ın Sunduğu Bildiri) (Bu bildiriye ilişkin açıklama: Bu metin Kıvılcımlı Sempozyumu’nda yaptığım konuşmanın, imla ve anlam bozuklukları düzeltilmiş halidir. Hazırladığım bildirinin onda biri bile değildir. Zaman sınırlılığı nedeniyle bildiri sunanlar, bildirilerinin kısa bir özetini anlatmakla yetiniyorlardı. Ben de öyle yaptım. Ama zaten başka çarem de yoktu. Sempozyumun pratik hazırlık çalışmaları bildirimi yazıya geçirmeme olanak bırakmamıştı. Bu okuduğunuz bildiriyi bile aşırı yorgunluk koşullarında, (iki gün gözümü kırpmamıştım,) anlatmak zorunda kaldım. Kayda geçirilen bantta, bir çok cümle düşüklükleri ve telaffuz bozuklukları var. Bu tür hatalardan arındırılmış bir metindir bu. Konuşulan kısımdır, yazılı olarak sunmayı planladığımın ise onda biri bile değildir. Ama onun hakkında kaba da olsa bir fikir verir. Sempozyumdan sonra, Sunacağım bildirimin tamamını yazıya geçirebileceğimi düşündüm ama bazı felaketler nedeniyle buna da pek imkan olmadı. Daha sonra da bir ev taşıma esnasında notlarımı kaybettim. Şimdi bütün notları tekrar çıkarıp yeniden yazmak epey zaman alacak bir iş. Bu nedenle, Kıvılcımlı’nın bu ölüm yıl dönümünde, hiç olmazsa, konuşmanın düzeltilmiş bir versiyonu ile geçici olarak biraz zaman kazanayım dedim. Bildirinin konusu sempozyum öncesinde şöyle de tanımlanmıştı: “İlkel Sosyalizm’e Kıvılcımlı’nın Yaptığı Vurgunun Önemi ve Bunun Mesihçi Gelenek ve Devrimci Marksizmle Bağlantısı” 10 Ekim 2003 Cuma)”

Bildirimin başlığı “Kayıp Halka”. Niye bu konuyu seçtim? Bu sempozyumun da kayıp bir halkası bu konu, Doktor’un “Tarih Tezi”. Doktor’un kitaplarının ve teorik çalışmalarının yüzde yetmiş sekseninin Tarih Tezi ve onunla bağlantılı konular olduğu görülür. Ama bu sempozyuma sunulan bildirilerin hiç birisinde bu Tarih Tezinin kendisi tartışılmamakta. Diyelim ki, bunun, örneğin Doktor’un politik görüşleriyle bağlantısı konuşulmakta, ama bunun kendisi tartışılmamakta. Bu durumda Tarih Tezi, bu toplantının bir kayıp halkası. Ama bu toplantının kayıp halkası ve rastlantısal bir kayıplık değil. Çünkü bu bütün insanlık tarihinin de bir kayıp halkası. Sadece insanlık tarihinin değil, aynı zamanda Marksizm’in de bir kayıp halkası. 181

Geleceğin Marksizm'inin, yani onun canlanmasının da kayıp halkası. Peki bu “Kayıp Halka” ne? “Komün” ya da “İlkel Sosyalizm”. Bunu anlatmaya çalışıyorum bildirimde. Ve burada zaman kısıtlığı nedeniyle sadece bir iki noktada açıklama getireceğim. Bu arada şunu belirteyim. Temel sorun, ilerleme düşüncesinin Kıvılcımlı’nın düşüncesindeki, Marksist düşüncedeki ve çağımızın düşüncesindeki yeri. Bunun metodolojik anlamı ve Doktor’un Tarih Tezinin ilerleme düşüncesiyle çelişkileri ve bunun Marksizm’in yenilenmesi bakımından önemi ve anlamı üzerinde duracağım. Temel Problematiğim: Tarihsel Maddeciliğin Tarihi. Bu bağlamda da, İlerleme Düşüncesinin Tarihi. Ve bu bağlamda da Doktor Hikmet Kıvılcımlı’nın Düşüncesinin Yeri. Esas olarak bildirinin konusunu böyle de tanımlayabiliriz. * Doktor Hikmet Kıvılcımlı’nın “Tarih Tezi”nin temel kavramı: “İlkel Sosyalizm”dir. Kıvılcımlı İlkel Sosyalizmi her yerde görür. Doktor’un Tarihe bakışını anlamak için şöyle bir benzetme yapılabilir. Bildiğimiz gibi bizim gördüğümüz ışıkla bir astronomi vardır. Bir de Röntgen Astronomi, Gamma Astronomi, Enfraruj (Kızıl ötesi) Astronomi, Radyo Astronomi gibi başka astronomiler de vardır. Aynı evren bölgesine normal ışıkla baktığınızda başka, örneğin Gamma ışınlarıyla, yani bambaşka bir dalga boyundan baktığınızda bambaşka şeyler görürsünüz. İşte, Doktor tarihe böyle, bambaşka bir dalga boyundan bakmaktadır. Ve ortaya bambaşka bir resim çıkar. Normal ışıkla baktığınızda simsiyah ya da bomboş görünen evren bölgeleri başka dalga boylarıyla bakıldığında muazzam enerji kaynakları olarak görülebilir. Doktor’un tarihe bakışında da böyle bir durum var. Doktor Hikmet Kıvılcımlı her yerde ilkel sosyalizmi görür. İnsanın ilk uygarlığa geçişi, onun temel konularından biri, zaten İlkel sosyalizmle bağlantılı. Yaratıcılık ve Teknik ilerleme mi? Kapitalizme kadar bütün antik tarihte ilkel sosyalizmle bağlantılıdır. Bütün medeniyetlerin yıkılışları ve kuruluşları İlkel sosyalizmle bağlantılıdır. Cennet, Adem, Havva ilkel sosyalizmle bağlantılıdır. Kuran’ı Kerim, İslamiyet ilkel sosyalizmle bağlantılıdır. Alevilik İlkel sosyalizmle bağlantılıdır. İngiltere’de, bizlerin alışmadığı bir ifadeyle, İlkel Sosyalizm’den kapitalizme geçilir. Burada da kalmaz, Japonya’da da İlkel Sosyalizm’den kapitalizme geçilir. Osmanlı Tarihi mi dediniz. O zaten baştan başa zaten İlkel sosyalizmle açıklanır, Osmanlı’nın bir saman alevi gibi büyümesi örneğin. Hatta bunu alır, Cumhuriyet dönemine getirir. 1960’lardaki Öğrenci 182

gençliğin ve Ordu’daki genç subaylardaki radikalleşme eğilimini dahi bununla açıklama eğilimi gösterir. Bu öylesine temel bir kavram Doktor’da. Ama bu konuda hiçbir bildiri yok. Tam bir suskunluk var. Ya da şöyle bir yaklaşım var, ki bu burada da ifade edilen bir görüş, “Doktor’un Tarih Tezi, onun politik görüşlerini teorizasyon çabasıdır”. Aslında burada Doktor’un çalışmalarını hiç de bilimsel olmadığı anlamında zımni bir iddia da var demektir. Çünkü bilim Politik kaygılardan azade olmalıdır. Sadece gerçeğe ulaşma çabası olmalıdır. Politik hedefler o bağlamda ele alınmalıdır. Doktor Hikmet Kıvılcımlı’nın politik hedeflerine teorik arka plan sağlamak için bir Tarih Tezi geliştirdiğini söylemek, bir bakıma onu ahlaksızlıkla suçlamaktır. Ben bunu fazla önemli görmüyorum ve ciddiye almıyorum. Bir de şöyle bir yaklaşım var, ki bu da burada ifade edildi, “Bu Tarih Tezi çok önemlidir. Akademisyenler, tarihçiler ilgilensin”. Yani biri Tarih Tezi’nin politikanın fonksiyonu olarak ele alırken, diğeri politikadan uzak bütünüyle akademik bir konuymuş gibi ele alıyor. Benim iddiam ise tamamen tersidir. Birincisi, Doktor Hikmet Kıvılcımlı’nın Tarih Tezinde dile getirdiği görüşleri, onun hayatı boyunca izlediği politik çizgi ile çelişki içindedir. Ama bu çelişki, metodolojik bir çelişkidir, derinden işleyen bir çelişkidir. İkincisi, Doktor Hikmet Kıvılcımlı’nın pratikle en ilgisiz gibi görünen Tarih Tezi, günümüzün bütün politik sorunlarıyla yakından ilgilidir ve Kıvılcımlı’dan geleceğin Marksizm’e bir şey kalacaksa, bu teorik kazanımlardan kalacaktır. * Biraz önce konuyu “İlerleme Düşüncesi” ile bağlantılı biçimde ele alacağımı söyledim. Bu “İlerleme Düşüncesi”nden ne kastediliyor. Onu biraz açıklayalım. Eskiden zaman, bir doğru boyunca akmıyordu ya da yükselmiyordu, dönüyordu. Sabahleyin güneş doğuyor akşam batıyor ve ertesi gün aynı gidiş tekrarlanıyordu. Mevsimler sürekli dönüyordu. İnsanlar, doğup, büyüyor, ölüyordu. Uygarlıklar, İbni Haldun’un dediği gibi, doğuyor, gelişiyor yıkılıyordu. Devran dönüyordu. İnsanlar zamanı, tıpkı bir kadranlı saat gibi, döner olarak tasavvur ediyorlardı. Düzgün ya da ilerleyen, bu günkü dijital kronometre veya saatler gibi, bir şey değildi bu zaman. Ancak Aydınlanmanın yükselişiyle birlikte, önce doğrusal bir tarih ve zaman kavrayışı yerleşti. (Aslında önce batı’da yerleşti, sonra bütün dünyaya yayıldı.) Ve daha sonra Evrim teorisiyle birlikte, bu doğru boyunca gidenin, ilerleyen, aşağıdan yukarı doğru giden, basitten karmaşığa giden bir zaman içinde gerçekleştiği fikri yerleşti. Nasıl oluyordu? 183

Nebülözlerden güneş sistemleri ve gezegenler oluşuyor, oralarda sonra önce basit atomlar sonra karmaşık atomlar ve moleküller, kendini üreten moleküller, virüsler, DNA’lar, oradan tek hücreliler, çok hücreliler gidiyor omurgalılar, memeliler ve nihayet insan. İnsanla da İlkel Toplum, köleci Toplum, Feodal Toplum, Kapitalist toplum, Sosyalist toplum. Gerek canlılar, gerek insan, gerek sosyalist toplum, cansızların, canlıların ve toplumun evriminin zorunlu olarak varacağı yer olarak görülüyordu. Ve bu aşağıdan yukarı doğru gelişiyordu. Biz hepimiz bu anlayışla yetiştirildik. Daha ilk okulda bu kafamıza işler. Sınıf duvarlarında ilk çağdan başlayıp bu güne gelen doğrular vardır. Ya da sosyalist olurken okuduğumuz, “İlkel toplum, Köleci Toplum, Feodal toplum, Kapitalist Toplum” gibi Sovyet “Bilim İşçileri”nin yazdığı kitaplar vardır. Okuduğumuz bütün kitaplarda bunlar vardır. Bizler sosyalistliğimizi nasıl ifade ederdik? “Tarihin tekerleği bizden yana dönüyor. Sosyalizme doğru gidiyoruz. Bizim görevimiz bunu hızlandırmaktır” derdik ve hala deniyor. Burada çok gizil şöyle bir varsayım var. Tarihi düz bir çizgi olarak alıyoruz; Sosyalizme giden bir çizgi olarak kavrıyoruz. Bizim tek fonksiyonumuz bu gidişi hızlandırmaktır. Bu tarih açık uçlu değildir. Bu tarih çöken bir tarih değildir. Marksizm’in içinde ve dışında en büyük tartışma bu noktada olmakta ve Marksizm kendisini ilerlemecilikten arındırmadan; burjuva aydınlanmasının bu ilerleme kavramından kendisini arındırmadan her hangi bir şekilde derinleşmesi, aşama yapması mümkün değildir ve bu günkü insanlığın ve dünyanın sorunlarına cevap bulması mümkün değildir. İşte bu arayış içinde Marksizm için Doktor’un Tarih Tezi’nin hayati önemi vardır. Çünkü doktorun Tarih Tezi, bu ilerlemeci anlayışla çelişmektedir, Doktor’un kendisi kısmen bu anlayışa yakın olmasına rağmen. * Şimdi Tarih Tezi ve İlkel sosyalizmin nasıl olup da böyle susuşa geldiğini ele alalım. Bunun bir tarih bilimiyle ilgili yanı var. Deutscher, Troçki biyografisini yazarken, önsözünde, Carlyl, İngiliz devriminin tarihini yazarken, devrimin önderi Cromwell’i bir iftiralar yığınının altından çıkarmak zorunda kaldığından söz eder diyor ve Troçki ile ilgili olarak ben de aynı şeyi yapmak zorunda kaldım diye ekliyor. Bütün devrimlerde, devrimden sonra gelen karşı devrimle iktidarı alanların yazdıkları tarihlerde, örneğin Türkiye’de Atatürk’ün Nutku veya Stalin başkanlığında bir kurul tarafından hazırlanan SBKP Tarihi ya da İngiliz resmi tarihi, hemen hemen bütün tarihlerde, devrimci geçmişlerini inkar ederler ve onu bir iftiralar yığını altında gömerler. Aynı şey, Fransız Devriminde de

184

Jakobenler, Saint Just’lar Robespierre’ler için geçerlidir. Yani daha sonra gelenler, ideolojik ve sınıfsal nedenlerle, gerçek tarihi alt üst ederler. İşte İlkel Sosyalizm karşısında bütün insanlık tarihinde böyle bir durum söz konusudur. Gerek Marksist gerek Marksist olmayan tarihçilerin ortak bir yanı vardır: İlkel sosyalizm konusunda bir şey yoktur. Bu yokluğun karşısında da Doktor’da muazzam bir yığın vardır. Bu neden böyle? Doktor’un yaptığı, Deutscher’in ya da Carlyl’ın yaptığının bütün insanlık tarihinde yapmaktır. Ama bu niye böyle oluyor? Yani ilkel sosyalizm niye devrimci sınıfların akıbetine uğruyor? İlkel sosyalizm demek, sınıfsız toplum demektir. Ama bunu saf mükemmel haliyle düşünmeyelim. Bu Türkiye’nin dağ köylerindeki Alevilik biçimdedir. Bu Orta Çağda cadısı yakılan köydür. Orta çağ dediğimiz de öyle çok uzakta bir şey değildir. Avrupa’da on sekizinci yüzyıla kadar cadı yakılmıştır. Bu ilkel sosyalizm her yerde vardır aslında. Ama biz bunu görmeyiz. Bu görmediğimiz sınıfsız toplumdur. Sınıfsız toplumun bir özelliği vardır: uygarlık yoktur. Uygarlık yoksa yazı yoktur. Bu şöyle bir özelliğe yol açıyor ilkel sosyalizmle ilgili olarak. Bunu bir benzetmeyle açıklamayı deneyeyim. Hani kuantum fiziğinde bir ilke var. Bir parçacığın yerini ve hızını aynı anda tespit edemezsiniz derler. İlkel Sosyalizmin de Tarih ile ilişkisi böyle. İlkel sosyalizm varsa yazılı tarih olamaz. Çünkü yazı yoktur orada. Ama onu yazıya geçirdiğiniz zaman, artık siz uygarsınızdır, ilkel sosyalizmi anlama şansınız yoktur. Çünkü o kitapsızlıktır; lanetlenesi kafirliktir; yok edilmesi gereken, kanı helal cahiliyedir. Gerek Hıristiyan gerek İslam tarihlerinde, bütün uygarlık tarihlerinde bunu görürüz. Yani ilkel sosyalizmin kendi mahiyetinden gelen bir problem var. Kendisi kendi tarihini yazamaz. Bu ancak Kutsal kitapların cenneti tarzında, efsaneler tarzında bilinmeyen bir şekilde var olabilir. Ama yazıya geçtiği an yazıya geçirenin elinde yok olur, yok almak zorundadır. Kendi kendinin yazıya geçiremez. Peki onu kim yazıya geçirir? Uygar. Uygarın İlkel sosyalizm karşısındaki tavrı, Fransız devriminin yıktığı asillerin, karşı devrimden sonra tarih yazmasına benzer. Ya da Resmi SBKP tarihini yazanların yaptığına benzer. O geçmişi yok etmek zorundadır. Sınıfsız toplumun karşısına başka bir şey koymalıdır. Zaten kendisi onun yok oluşuyla var olabilmiştir. İşte cadılar için içlerine şeytan giriyor diyecek ve onları yok edecektir. Halbuki biliyoruz ki, yakılan yüz binlerce cadı, ilkel sosyalizmin Şamanlarıdırlar. Yani yaşayan ilkel sosyalizmdirler. Onların katledilmesi sadece cadıların ya da kadınların katledilmesi değildir, ilkel sosyalizmin yok edilmesidir. İlkel sosyalizmin böyle bir özelliği var. Dolayısıyla bütün tarih, bütün yazılı tarih, ilkel sosyalizm karşısında bir iftira ve suskunluk yığınından başka bir şey değildir. Bütün kapitalizm öncesinin tarihi böyledir. Bunun çok istisnaları belki İbni Haldun gibi bir iki tarihçidir. 185

Kapitalizme gelince de tarihçiliğin ilkel sosyalizm karşısındaki tavrı farklı olmaz. Çünkü kapitalizmde, aydınlanmayla birlikte ilerleyen bir tarih anlayışı vardır, burjuvazinin anlayışında. En iyi şekilde şöyledir. Belki bir zamanlar ilkel sosyalizm olmuştur ama, o ilkel bir şeydir, kötü bir şeydir. Bu anlayış biraz önce burada da ifade edildi Şefik Hüsnü’nün ağzından. “Kölecilik ilkel sosyalizme göre iyiydi, daha ileriydi” tarzında. Bu tipik ilerlemeci tarih anlayışının bir yansımasıdır. Böylece burjuvazinin beyinlerimize yerleştirdiği anlayışla ilkel sosyalizm aşağılarda bir yerdedir. Dolayısıyla Burjuva tarihçiliği de ilkel sosyalizm karşısında susar, onu aşağılar. Ama Marksizm’e geldiğimizde orada da bir suskunluk var. Onun sırrı da yine burjuva aydınlanmasında. Marksizm içindeki bütün reformist ve gerici akımların; ya da daha somut ifade edeyim, klasik olarak Stalinizm’in ve Sosyal Demokrasinin tarih anlayışının özü de böyledir, onlar tarihi düz ve ilerleyen bir tarih olarak ele alırlar. Sadece, Sosyal Demokrasi tarihi düz bir evrimle, Stalinizm aşamalarla ele alır. Ama her ikisinde de ileriye giden bir tarih anlayışı vardır. Bu tarih anlayışında da ilkel sosyalizmin olumlu ve anlamlı bir yeri yoktur. Dolayısıyla şöyle bir durumla karşılaşıyoruz. Birincisi, ilkel sosyalizm, kendi mahiyetinden dolayı unutulmak zorundadır, yazısız olduğundan. İkincisi, yazıya geçirenler onun karşısında olduğundan unutulmak zorundadır. Üçüncüsü, daha sonraki çağlarda, burjuvazinin zaman anlayışı onun varlığına uymadığı, düz ve evrimci olduğu için unutulmak zorundadır. Dördüncüsü, bütün dünya sosyalist ve işçi hareketine egemen olan, sosyalist ve komünist partiler ve ideolojiler de böyle, aydınlanmanın anlayışıyla damgalı olduğu için unutulmak zorundadır. Dolayısıyla İlkel sosyalizm karşısındaki bu korkunç suskunluk ile Doktor’un muazzam vurgusu arasındaki tezat bize sorunun ip uçlarını verir. Burada bir ilginç durum var. Bunu birkaç örnekle anlatmayı deneyeyim. Doktor diyor ki, “İlkel Sosyalizmden Kapitalizme İlk Geçiş”. Halbuki biz nasıl biliyoruz? İlkel toplum, köleci toplum, feodal toplum, kapitalist toplum... Bu Avrupa merkezli bir tarih anlayışının bizim beynimize yerleştirdiği bir anlayıştır. Halbuki Doktor’un bakışında ne oluyor? İlkel sosyalizmden kapitalizme geçiliyor. Burada bir gariplik var. Çok daha geri bir noktadan sıçranmış kapitalizme. Bunu nasıl izah edeceğiz? Burada Stalinizm’le kesin bir çelişki var. Buradaki Doktor’un anlayışı, tıpkı, Troçki’nin “Sonuçlar ve Olasılıklar”daki anlayışı tarzında bir yaklaşım. Tarihin basit ve düz bir çizgi izlemediği, bileşik ve kombine bir süreç izlediğidir. Yani, halkın deyimiyle ifade edersek, “boynuz kulağı geçer” teorisi. “Çırak ustayı basar” teorisi. “Eşitsiz ve Bileşik Gelişim” Teorisi. Daha geriden gelen, önce gelenin yaşadığı aşamaları yaşamadan daha ileri gitme olanağına sahiptir. Bir dünya tarihi olarak düşündüğümüzde, Sümer’den beri bir yağ lekesi gibi bütün Çin, Hint, Subtropikal Irmak boyları ve Akdenizi kaplayan bu kuşak bir dünya pazarı oluşturur, bu koşulda kapitalizm nerede doğar? Kıta

186

Avrupa’sında bile doğamaz, doğma teşebbüsleri Sen Bartelmi katliamlarıyla bastırılır ve hala 1200 yılında, Hastings savaşında taş balta kullanan Britanya’dan çıkar kapitalizm. Tarihe böyle baktığımızda, Doktor’un tarih anlayışının bize öğretilen Stalinist ya da Sosyal Demokrat tarihlerle hiçbir ilgisi olmadığı görülür. Bu tarih anlayışı onların metodolojisiyle de uyuşmuyor. Orada patlayıcı bir madde var. Onlar bunun farkında, Doktor farkında değil. Farkındaysa bile kim bilir hangi nedenle ifade etmiyor. Son eserlerinin ön sözünde, “bizim Tarih tezimiz Sovyetlerce de bilinmez kaldı” diyor. Bizim “Kömür Perdeyi” bilmezlerdi diyor. Bilmezlikle izah ediyor. Ben bunun bilmezlikle ilgisi olmadığını, Doktor’daki patlayıcı yanın onları rahatsız ettiğini, ama Doktorun o aşırı Türkiye’ye yoğunlaşmışlık içinde bunu göremediğini düşünüyorum. Şöyle bir ilişki söz konusu. Hegel’in bir benzetmesi var. Hani Ziya Paşa da yazmış. “Gökte yıldız ararken nice küfra müneccim – Görmez kuyuyu gürru deherinde”. Yani insanlar pratik sorunlardan uzaklaşıp da hep göğe bakarlarsa, önlerindeki kuyuyu görmez ve içine düşerler diyor. Hegel de diyor ki, bu kuyuya düşmeyeyim diye hep önlerine bakanlar, kafalarını kaldırsalar kuyunun ağzını görecekler. Zaten kuyunun içindeler. Doktor’un biraz böyle bir durumu var. Doktor işi uluslar arası harekete, yani Enternasyonal’e havale edince, ben Türkiye’yle meşgul olayım diyor. Ama bu anlamda büyük bir hata yapıyor ve göremiyor onlarla çeliştiğini. Zaten bu çelişki de onun hayatına mal oluyor. Laz İsmail’i Brejnew’e şikayet etmesinden, oralardan dışlanmasına kadar. Şimdi böyle bir durum var. Açın, Troçki’nin “Sonuçlar ve Olasılıklar”ını. “Sonuçlar ve Olasılıklar”ın kuruluş mantığı ile Doktor’un Tarih Tezi’nin kuruluş mantığı adeta kelimesi kelimesine aynı gibidir. Hele Rus Devrim Tarihi’nin ilk satırları, Doktor’un Tarih Tezi’nin başka bir problematik bağlamında tekrarı gibidir. Troçki ve Doktor, birbirini bilmeden düz tarih anlayışıyla çelişmektedirler. Biliyorsunuz Troçki’nin teorisi de çok basitti. Klasik formülasyona göre, Üretici güçler gelişmelerinin belli bir aşamasında var olan üretim ilişkileriyle çelişkiye düşerler ve bir devrim ve bunalımlar dönemi başlar. Peki nerede böyle en çok çelişkiye düşerler? En gelişmiş ülkede, kapitalizmle üretici güçlerin çelişkisi en yüksek düzeyde olacağından, sosyalist devrim orada olabilir. Troçki ise mantığı şöyle kuruyor. Evet bu böyledir ama, geri bir ülkede burjuvazi korkaksa ve Proletarya bizzat eşitsiz gelişim nedeniyle manifaktürü bile yaşamadan büyük sanayi proletaryası olarak doğmuşsa,. Bu aynı zamanda burjuvaziyi korkutur ve onun kendisinin öne geçmesine yol açar. Böylece Demokratik devrime, proletarya öncülük yapar. O zaman Tarihsel koşullar uygun olmadan öncülük yaptığı devrim aracılıyla proletarya iktidara gelir. O zaman ne yapacak proletarya iktidara gelince? Arkadaş ülke henüz sosyalizm için uygun değil ben kendimi demokratik görevlerle sınırlıyorum mu diyecek? Grev yapan işçiye “hayır arkadaş biz demokratik aşamadayız grevi bırak” mı diyecek yoksa işçiler o fabrikayı işgal ettiğinde onu yasallaştırmak 187

zorunda mı, yani özel mülkiyet karşı tavır almak zorunda mı kalacak? Troçki, ikinci yolu deneyecekler muhtemelen devrimin kendi mantığı içinde diyor. Ama diyor bu, geri bir ülkede sosyalist devrim anlamına gelecektir. Bunun ise yaşama şansı yoktur. Bu olanaksızlık Marks, Engels, Lenin’ler kuşağı için çok açıktır geri bir ülkede sosyalist devrimin yaşama şansı olmadığı. Devrime kimsenin bir şey dediği yok. Bu durumda, İleri ülkelerin proletaryası yardıma gelmelidir, yoksa yaşayamaz diye düşünüyorlar. Burada teorinin kendisine girmiyorum. Çünkü o Stalinizm Troçkizm tartışmasına girmek olacak. Ama bu mantığın ardında, daha geriden gelenin o tarihi aşama aşama kat etmek zorunda olmadığı, başka şekilde kat edebileceği anlayışı vardır. İlkel Sosyalizmden Kapitalizme İlk Geçiş neyse Sürekli Devrim teorisi de odur ve aynı mantığa sahiptir. İkisi arasında metodolojik özdeşlik vardır ve bu özdeş olan metodoloji Stalinist öğretiyle kesinlikle çelişki içindedir. * Diğer bir nokta şudur. Marksizm Aydınlanma’nın etkileri altında doğmuştur. Aydınlanmanın etkilerini taşır. Ama bunlar onun içindeki kör bağırsaklar gibidir. Kör bağırsak örneğin, insanın var oluşunun zorunlu bir koşulu değildir; o geçmişin bir kalıntısı olarak vardır tıpkı kuyruk sokumu gibi. İnsanın kör bağırsağı olmasa daha kötü yaşamaz. Bir dalağınız, bir yüreğiniz, bir beyniniz olmazsa yaşayamaz veya insan olmaktan çıkabilirisiniz. Ama kör bağırsağınız olmaza bu sizi etkilemez. İşte aydınlanmanın, ilerlemeci tarih anlayışının Marksizm içindeki durumu da böyledir. Ve Marksizm ancak bunlardan arınarak kendini geliştirebilir. Bu bağlamda, Marksizm doğuşunda, düz ve ilerlemeci bir tarih anlayışına sahip olmamasına rağmen, tek uçlu bir tarih anlayışına sahip olmamasına rağmen pratik nedenlerle ve Almanların Zeitgeist dediği, zamanın ruhu nedeniyle, ilerleme düşüncesi pratik olarak belli bir ağırlık kazanmıştır. Bu pratik ağırlık daha sonra Stalinist ve Sosyal Demokrat partiler tarafından, yani İkinci ve -ilk dört kongresi hariç- Üçüncü Enternasyonal tarafından, bir metodolojik yanılgı düzeyine yükseltilmiştir. Buna karşılık, Marksizm içinde onun devrimci geleneğini sürdürmek isteyenler: Frankfurt Okulu, Troçkist gelenek ve Kıvılcımlı; bu üç gelenek birbirinden habersizce ve birbirini bilmeden tam da bu noktada Sosyal Demokrasi ve Stalinizmle çatışarak Marksizm’i geliştirmek zorunda kalmışlardır. Bunların üçü de, düzgün ilerlemeci tarih görüşüyle çatışmış ve birbirilerini bilmeden farkına varmadan tamamlamışlardır. Bu tamamlamada, Troçkist gelenekle Frankfurt okulu arasında bir paradigma farkı vardır. Doktor bu iki farklı paradigma arasında bir bağlantı halkası işlevi de görmektedir. Yani Kayıp Halka, aslında bu farklı halkaların bağlantı halkasıdır. Bunu açıklamaya çalışayım. Tarihte eşitsiz ve bileşik gidişten kısaca söz ettim. Ama bir de Açık Uçlu bir gidiş söz konusudur tarihte. Biliyoruz, Marks-Engels, daha Komünist Manifesto’nun ilk satırlarında, diyorlar ki, tarih bir sınıf mücadelesi tarihidir, bu bir noktaya gelir ya çöküş olur ya da devrim olur. Dikkat edin burada 188

açık uçlu bir tarih vardır. İnsanlık ille de sosyalizme doğru gitmiyor. Pek ala yok da olabilir. Halbuki sonradan bizlerin kavrayışında böyle bir anlayış yok oluyor. Marks için, metodolojik olarak bu açık uçluluk belliydi. Ama olgusal düzeyde, kendi yaşadıkları çağda, işçi hareketi yükseliyor; henüz teknik gelişmenin olumsuzlukları ortaya çıkmamış; bu nedenle açık uçluluğu ilke olarak reddetmemekle birlikte, pratikte, fiiliyatta tarihin bir devrime doğru gittiğini düşünüyorlar ve bir çöküş olasılığını hiç düşünmüyorlar, sıfıra yakın bir olasılık olarak görüyorlar. Ama Marks ve Engels’te pratik bir olanak olarak verilen ağırlık; sosyal demokrasi ve Stalinizm'de metodolojik bir ilke haline dönüşmektedir. Kıvılcımlı’nın tarih anlayışı da çift uçludur. Doktorda da Devrimler aynı zamanda tarihsel yıkılışlarla aynı şeydir. Tarihsel devrimler. Her çöküş aynı zamanda bir devrimdir. Dolayısıyla Kıvılcımlı, Stalinizm’in ve Sosyal demokrasinin tek yönlü ilerleyen tarih anlayışıyla bir çelişki içindedir. En azından kapitalizm öncesi tarih bakımından. Kapitalizmde ise tıpkı Marks ve Engels gibi iyimserdir. Der ki, insanlık kapitalizmle birlikte sosyal devrimi keşfetti artık insanlık yıkılmayacaktır. Haydi sosyalizme doğru gidiyoruz. Doktorda böyle bir yan da var. Ama bu da yine onun yaşadığı çağla ilgili. Sosyalizm başarılardan başarılara gidiyordu. Bunlar başarı mıydı değil miydi? Biz bu günkü bakış açımızla böyle bir soruyu sorabiliyoruz ama, onun bakış açısından, onun yaşadığı dönemde, bu onun görüşüne damgasını vuruyordu. Şimdi, Rosa ve Troçki’nin İkinci Enternasyonal ile kopuşmaları tam bu noktada olur. Rosa Lüksemburg, Kautsky ile polemiklerinde daima iradenin, devrimci eylemin önemine vurgu yaparken hep o “tarihsel gidişi hızlandırmaktan” söz eder. Ama tam birinci dünya savaşının arifesinde, bir “epistemolojik kopma” ya da “paradigma değişikliği” denen türden bir değişim geçirir. Artık tek uçlu tarih anlayışına göre “hızlandırmaktan” söz etmez; “ya sosyalizm ya barbarlık” der. Yani, tek uçluda hızlandırmak yerine ikiye ayrılan bir yol vardır. Ya öyle ya böyle. Bu köklü bir paradigma değişikliğidir. Troçki ise 1905’de eşitsiz ve bileşik gelişimle geri bir ülkede sosyalist devrim olanağını görür. Ama bu tarih hala ileri gitmektedir. Doktorda da, Troçki’de de. Bir şekilde ileriye doğru giden bir tarih anlayışı vardır. Rosa ise, Birinci Dünya Savaşının ilk döneminde Junius Risalesi ile bu kopmayı yapar. Frankfurt Okulu ise, İkinci Dünya Savaşı’nın arifesinde. Walter Benjamin bir adım daha atar ve bir kopuş daha yapar. Devrimlerin tarihin “İmdat frenleri” olduğunu söyler. Böylece eşitsiz ve kombine de olsa ilerleyen bir tarih anlayışında tamamen kopulur. Bilinen bir tarih meleği metaforu vardır. Karşıdan gelen bir rüzgar onu geriye doğru sürüklüyor. Ve arkasında korkunç yıkıntılar görüyor. Tarih kötüye giden bir süreçtir. Bir önceki yüzyılın iyimserliği yoktur artık. Halbuki Klasik Marksizm'de devrimler “tarihin lokomotifleri”ydi. Bence Tarihsel Maddeciliğin gelişimindeki en önemli ve büyük katkı bu tarihin imdat frenleri olarak kavranması, yani ilerleyen bir tarih anlayışıyla kopuşulmasıdır. Gerçekten de kötüye giden bir tarih açısından baktığımızda, yapılmamış devrimler çekilmemiş frenler olarak görülür. İnsanlık uçaktan atlamıştır ve yere çakılmaya doğru gitmektedir. Devrim yapmak, çakılmamak için paraşütün pimini çekmek gibidir. 189

Bu gün insanlığın ihtiyacı olan şey böyle bir kavrayıştır. Böyle bir tarih anlayışına sahip olmadan bu günkü dünyanın sorunlarına bir çözüm sunamayız. Bu gün dünya tıpkı uçuruma doğru giden bir tren gibidir. Biz Marksistler durumun bu olduğunu açıkça koymak zorundayız. Tarih sosyalizme doğru gitmiyor. Tarih açık uçlu. Ve eğer tarihe bakarsak, tarihte hiçbir devrim o toplumun içinde yapılmamıştır. İnsanlık kapitalizme Mezopotamya’da Anadolu’da, Hindistan’da ya da Çin’de, bin beş yüzlerde dünyanın ileri bölgeleri buralardı, geçmedi. İnsanlık ilk bahçeciliği Torosların eteklerinde bulmuştur, ama ilk uygarlığa orada değil, Mezopotamya’da geçmiştir. İlk uygarlığa orada geçmiştir ama kapitalizm İngiltere gibi soğuk adalarda doğmuştur. Tarihte böyle bir gidiş var. Ve bu gidiş genel bir karakter taşıyorsa insanlığın yaşama şansı bile yoktur. Burada umutsuz bir tarih anlayışından mücadele azmi çıkartacak bir yaklaşıma ihtiyaç var. Bunu da bize açık uçlu bir tarih verebilir. Evet, her şey çöküşe doğru gidiyor. Ama çok küçük bir olasılık da olsa tarih tek uçlu değildir, açık uçludur. Buradan bir şeyler tutturabiliriz. Böyle bir yaklaşım ise, bizim program, politika ve dünyaya bakışımızı kökten değiştirmek zorunda bırakır. Örneğin eskiden bizler, tarihin tekerleği bizden yana döndüğü için sosyalisttik. Şimdi bizden yana dönmediği için sosyalist olmak gerekiyor. Bilimsel Sosyalizmin temel önermesi neydi? Eşitlikçi bir toplum ideali vardı ve Kapitalizmin bizi buna doğu getiriyor, tam da bu bilimsel olarak kanıtlandı ki buna doğru gidiyor. Hayır. Bilimsel olarak bakarsak sosyalizme doğru gitmiyor. Yok böyle bir iyimserliği besleyecek bir kanıt tarihte. Ama mücadele etmezsek yok olacağız. İnsanlığı bu nedenle çağırmak zorundayız. Böyle bir Marksizm anlayışı içinde, Kıvılcımlı, olmazsa olmaz olarak ortaya çıkar. Tarihsel Devrimler teorisini biraz okuyan, Walter Benjamin’in "İmdat Frenleri" yaklaşımına hiçbir yabancılık çekmez. Bütün tarih böyledir. Kendisi bizzat Antik tarihi böyle anlatır Kıvılcımlı. Sadece iyimserliği nedeniyle, kendi yaşadığı dönemin tarih anlayışının, 1700’lerden 1950’lere kadarki iyimser atmosferi nedeniyle iyimser bakmaktadır. Tarih, tarih boyunca ya daire çiziyordu ya da şimdi olduğu gibi aşağı doğru gidiyordu. Hiçbir şekilde yükselmiyordu. Marksizm bu değişikliği yapmak zorundadır ve bunu yapmak için de Kıvılcımlı’ya dayanmak zorundadır. Bu nedenle, Tarihin kaybolmuş halkası ilkel sosyalizm; ilkel sosyalizme dayanan teorisi Doktorun, kendisi kaybolmuş bir başka halka; ve Marksizm'in kaybolmuş halkası aracılığıyla bu Kıvılcımlı’nın kaybolan halkası Marksizm’e bağlanır. * Nedir bu Marksizm’in kaybolmuş halkası? Lenin’in klasik makalesini hepimiz biliriz: “Marksizm’in Üç Kaynağı ve Üç Bileşeni”: Klasik Alman Felsefesi; Fransız Sosyalizmi ve İngiliz Ekonomi Politiği. Ama son yıllarda burjuva uygarlığının çöküş eğilimine girişiyle birlikte; kötümser tarih anlayışına yaklaşımla birlikte Marksizm'in dördüncü bir kaynağının olduğu da ortaya çıkarıldı: Romantik Eleştiri. Kapitalizm karşısında kapitalizm öncesine duyulan romantik özlemler de Marksizm’in en önemli kaynaklarından biridir. Bunun kaynağında Rousseau vardır örneğin. En Klasiği. O insanlığın o ilk 190

eşitlikçi doğal durumu ideal olarak sunar. İlk durum kötü değildir. Örneğin bir Hobbes gibi değildir. Rousseau’da yaklaşım çok daha farklıdır. İşte Marksizm'in kaynaklarından biri de, kapitalizm öncesine duyulan özlemin, o dünyanın insani ve ahlaki değerlerinin yüceltilmesidir. Ve Marks, Engels, Lenin, Rosa Luksemburg’ların bu yönde çok açık ifadeleri vardır. Zaten onları örneğin Morgan’ın eseri karşısında coşkunluğa iten; Beachefon karşısında coşkunluğa iten; ilkel sosyalizmden çok övgüyle söz etmelerinin nedeni de budur. Tam bu noktada yine Doktor Hikmet kıvılcımlı ile de paralellik içindedirler. Doktor Hikmet kıvılcımlı, Marks-Engels’in bu unutulmuş yanını alıp geliştirmiştir. Ve bu noktadan da resmi klasik öğretiyle çelişki içindedir. Bu anlamda, Kıvılcımlı, Marksizm'in bu romantik geleneğinin de bu günkü bir devamcısıdır ve onu geleceğin Marksizm'ine bağlamaktadır. Ve o çok unuttuğumuz ilkel sosyalizm aracılığıyla bunu yapmaktadır. Teşekkür ederim. 8 Aralık 2001 http://www.comlink.de/demir/sempozyum/

191

Kayıp Halka İçin Taslaktan Bir Bölüm (Kayıp Halka’ya ilişkin notlar kaybolmuştu ev taşırken. Ancak bir süre önce,rastlantısal olarak notlardan bir bölümü buldum. Bu bölüm Sempozyumda yapılan konuşmada bulunmayan yerleri daha çok içeriyor. Bu nedenle geçici bir çözüm olarak. Konuyu tekrar derli toplu ele alıp yazıncaya kadar, bu yarım kalmış notlar, Konuşmanın tamamlayıcısı olarak okunabilir.)

Sunuş Hikmet Kıvılcımlı’da hiç bir Marksist veya Marksist olmayan tarihçi veya sosyologda görülmeyen bir İlkel Sosyalizm vurgusu vardır. İlkel Sosyalizm, kapitalizm öncesi beş bin yıllık uygarlıklar zincirinin hareket yasalarını, tarihsel devrimleri açıklayan, ya da açıklama iddiasında olan Tarih Tezi’nin anahtar kavramıdır. Ama ilkel sosyalizm sadece Kapitalizm öncesindeki devrimleri açıklayan bir kavram değildir. O, Kıvılcımlı’da hemen hemen her yerde karşımıza çıkar. Bir kaç hatırlatma yapalım. Teknik İlerlemeler ve yaratıcılık mı? Örneğin Tarih Devrim Sosyalizm’in “Medeniyetin Yaratıcılık Efsanesi” bölümünde Kapitalizm öncesi çağda, teknik ilerleme ve yaratıcılığın ardında İlkel Sosyalizmi görür. Tarihsel devrimleri yapan, uygarlıkları yıkan, dolayısıyla yeni uygarlıkların veya uygarlık rönesanslarının ortaya çıkmasına yol açan İlkel Sosyalizmdir. İslamiyet’i, Aleviliği veya Cenneti açıklayan anahtar kavram İlkel sosyalizmdir. Osmanlı İmparatorluğunun adeta bir saman alevi gibi hızlı büyümesini açıklayan, İlkel Sosyalizmdir. Ama bu kavram sadece uzak geçmişte kalmaz, modern tarihin de en önemli olaylarında belli bir ağırlığa sahiptir. Kapitalizmin doğuşunda İlkel Sosyalizme belirleyici bir önem verir. Kitaplarından birinin adı, “İlkel Sosyalizmden Kapitalizme İlk Geçiş - İngiltere”dir. Adının da ima ettiği gibi, kapitalizme geçişte bile ilkel sosyalizmin belirleyici bir öneminden söz edilmektedir. Japon mucizesi mi? Onun ardından yine ilkel sosyalizmin meduza kafası çıkar. Bir başka kitabının adı da: “İlkel Sosyalizmden Kapitalizme Son Geçiş - Japonya”dır çünkü.

192

Hatta Ekim Devrimi’nin Rusya’da gerçekleşmesinde bile İlkel sosyalizmin , Rusya’nın medeniyete geç girmişliğinin, yani ilkel sosyalizme yakınlığının etkilerini görür Hikmet Kıvılcımlı. Modern Türkiye tarihindeki kimi gelişmeleri açıklarken bile, örneğin altmışlardaki öğrenci ve asker gençler arasındaki radikalleşmeyi açıklarken bile bu kavram belli bir öneme sahiptir. İlkel sosyalizm, Kıvılcımlı’nın eserinde böylesine anahtar bir işlev görürken, Kıvılcımlı’nın eserleri veya görüşleri üzerine yazanların Kıvılcımlı’nın görüşlerinde böylesine hayati bir işlevi olan kavram hakkında hemen hemen hiç bir değerlendirmede bulunmazlar. Kıvılcımlı’nın teorik sisteminde böylesine hayati bir işlevi olan kavram hakkında ya hiç bir şey yazılmaz, ya da tartışmaya bile değmeyecek bir fantezi veya nezaket veya saygı nedeniyle ifade edilmemiş, bir saçmalık olarak görülür. Çok bilineni, nakli tarih olarak aktarılmış olan, Şefik Hüsnü Değmer’e ait, Kıvılcımlı’nın ilkel toplumların rolünü abarttığı yolundaki eleştirisidir. Yalçın Küçük, Kıvılcımlı’nın Tarih Tezi’ni üzerinde yazmaya bile değer olmayan bir kavram olarak görür. Kıvılcımlı üzerine doktora çalışması yapmış Süha Ünsal’da Kıvılcımlı’nın bu en önemli teorik katkısı ya da orijinal görüşü hakkında bir tek inceleme bile yoktur. Kıvılcımlı’nın görüşlerini savunduğunu iddia edenlerde de bir şey bulunmaz bu konuda. Burada şu soru sorulabilir: Kıvılcımlı’nın orijinal Teorik katkı ve çabasının özünü oluşturan İlkel sosyalizm konusunda, Marksist olsun veya olmasın, dünyadaki bütün tarihçi ve sosyologlarda bir boşluk ve suskunluk olması ile, Kıvılcımlı’yı değerlendiren, onun taraftarı veya görüşlerinin muhalifi kişilerin suskunluğu veya bunları adeta deli saçmaları olarak görmesi arasında bir bağlantı var mıdır? Kıvılcımlı’daki bu aşırı vurgu ile, buna tam zıt yönde kesin bir boşluk arasında bir bağlantı var mıdır? Varsa bu nedir? Ama sadece bu değildir soru. Şu da sorulabilir, diyelim ki, eski tarihte ilkel sosyalizm bir önemli işlev görmüş olsun, bunun, bu gün bizlerin önümüzdeki sorunlarla ne ilgisi olabilir? Bu sorunun bir bildiri konusu olarak seçilmesi, günün somut politik görevlerinden bir kaçış, akademik bir saplantı değil midir? Bizim iddiamız ise şudur: Kıvılcımlı’nın bu en saçma gibi, ya da hoş görülebilecek bir beyin jimnastiği veya fantazi gibi görünen yanı, onun geleceğe kalabilecek, Marksizmin yeniden canlanmasıyla ilgili en önemli yanıdır. İlkel sosyalizm konusunda, Marksist veya değil bütün tarihçi ve sosyologlardaki suskunluk; Kıvılcımlı’nın bu konudaki yazdıkları konusundaki suskunluk ve deli saçması olarak görme ve de Marksizm’in krizi ve onun aşılması arasında derinden ve kopmaz bir ilişki vardır. Bu bakımdan somut politik pratikle in ilgisiz gibi görünen, en soyut görünen konumuz, tamamen günün acil sorunlarına bir cevap arama çabasından başka bir şey değildir. Bu bakımdan bu konuyu seçişimizin ve motivasyonumuzun ardında, doğrudan 193

doğruya somut politik sorunlar bulunmaktadır. Bu somut, hayati politik sorunlara bir cevap arama çabasıdır aynı zamanda.

Marksizmin Yenilenmesi Gereği Sartre’ın dediği gibi, Marksizm çağımızın entelektüel ufku olmaya devam etmektedir. Onu ret çabalarının hepsi ondan geriye düşmekle sonuçlanmaktadır. Ama bu Marksizmin değişmesi ve gelişmesi gereğini ortadan kaldırmamaktadır, aksine buna olan ihtiyaç her zamankinden fazladır. Ama Marksizmin gelişmesinden ne anlamak gerekiyor? Çünkü aklı başında hiç kimse ilke düzeyinde böyle bir gelişme ve yenilenmenin gereğini inkar etmiyor. Marksizmin gelişmesi, her şeyden önce, onun, aydınlanmanın ilerlemeci ve tek yönlü tarih anlayışından, aydınlanmanın kalıntılarından kurtulması ve arınması demektir. Marksizm, Mongolfiye kardeşlerin balonu gibi, aydınlanmanın safralarından kurtulduğu ölçüde yükselebilir ve çağımızın sorunlarına daha derin ve tutarlı cevaplar verebilir. Bu gün bütün sosyalist harekete egemen, ilerlemeci ve açık uçlu olmayan bir tarih anlayışıyla, Marksizmin bu günkü krizi arasında derin bir ilişki bulunmaktadır. Marksizm aydınlanmanın safralarından arınmayı, radikalleşmeyi ve çağımızın sorunlarına bir cevap vermeyi, bu ilerlemeci ve tek yönlü tarih enleyişinden kurtulduğu ölçüde başarabilir. Ve tam da bu noktada Kıvılcımlı’nın bu yenileme için hayati önemi, bu yenilemenin diğer kaynaklarıyla akrabalığı ve bunları birleştirebilecek kayıp bir halka olduğu ortaya çıkar. Çünkü aydınlanmanın ilerlemeci ve tek yönlü tarih anlayışından uzaklaşmak, radikalleşmek demek, Marksizmin ilerlemeci olmayan ve açık uçlu bir tarih ve zaman kavramına dönüşü demektir; marksizmin ütopyacı boyutunun yeniden canlanması demektir; bir uygarlık projesi olarak ortaya çıkması demektir; romantik boyutunun ve kaynaklarının ortaya çıkması demektir; Avrupa merkezcilikten kurtulması demektir. Ama bütün bu sorunların hepsinde Kıvılcımlı’nın o hiç değer verilmeyen ya da bir fantezi olarak görülen görüşleri, birdenbire hayati bir önem kazanır.

İlerlemeci ve Tek yönlü Tarih Anlayışı Bizlerin tarih ve toplum anlayışlarımızın içine derinlemesine sinmiş, ilerlemeci ve tek yönlü tarih anlayışı, son derece yenidir ve aslında şimdi çoktan geçersizliği açığa çıkmış bir anlayıştır. Bu anlayış insanlık tarihinin tümü göz önüne alındığında, tarihin çok küçük bir bölümü içinde, aydınlanma ile yirminci yüzyılın ortalarına kadar kısa bir dönem içinde yükselmiş ve yıkılmış bu anlayış, bizlerin şekillendiği, aslında marksizmi revize eden, bayağılaştıran ideolojik veya teorik kaynaklar aracılığıyla bizler,yani bu gün ortalığı kaplamış sosyalist kuşaklar üzerindeki egemenliğini sürdürmektedir. Bu ilerlemeci ve tek yönlü tarih anlayışı, sosyalistlerin bu dünyayı anlamalarının ve onun problemleriyle cepheden yüzleşmelerinin önündeki en büyük engel olduğu gibi, tam da bu 194

nedenle, aynı kuşakların, Kıvılcımlı’nın eserinin temelini oluşturan görüşler karşısındaki suskunluk veya ciddiye almaz görünüşün de nedenidir. Binlerce yıl boyunca insanlık, dairesel, periyodik ya da dönemsel denebilecek bir tarih ve zaman anlayışına sahipti. Güneş, sabah doğuyor akşam batıyordu. Mevsimler dönemsel olarak birbirini izliyor, her yıl aynı çevrim bir kez daha tamamlanıyordu. İnsanlar doğuyor, büyüyor, ölüyor, topraktan gelip toprağa gidiyorlardı. Bu zaman tasavvurunu belirliyor ve bu da tarih anlayışına da yansıyordu. Tarih de günler, yıllar, canlıların hayatları gibi aynı çevrimsel veya dairesel zaman kavramına uygun bir şekilde dönüyordu. Medeniyetler, devletler kuruluyor, gelişiyor, yaşlanıyor ve sonunda çöküyorlardı. O zamanlar zaman, şimdiki dijital saatlerde olduğu gibi akmıyor, feleğin çarkı gibi veya kadranlı saatlerde olduğu gibi dönüyordu. Devran dönerdi, akmazdı. Ancak burjuva uygarlığının, kapitalizmin ve sanayileşmenin ortaya çıkışıyla birlikte, bu çevrimsel, dairesel veya dönemsel diyebileceğimiz zaman ve tarih anlayışının yerini, önce akan ve doğrusal, sonra da evrim teorisiyle birlikte, doğru boyunca yükselen bir zaman ve tarih anlayışı aldı. Evrende bulutsulardan yıldızlar ve gezegenler oluşuyordu. Atomlar basitten karmaşığa doğru evriliyordu. Uygun koşulların olduğu gezegenlerde, atomlardan moleküller, kristaller oluşuyordu. Oradan virüsler, kendini üreten karmaşık moleküller. Bu evrimin zirvesi olarak ilk basit tek hücreli canlılar ortaya çıkıyordu. Sonra ilk tek hücreliler, süngerler, yumuşakçalar, kabuklular, omurgalılar, memeliler, primatlar ve nihayet en tepede yine bu evrimin zirvesindeki taç insan ortaya çıkıyordu. İnsan’la birlikte toplum ortaya çıkıyor ve toplum da ilkel sosyalizm, kölecilik, feodalizm, kapitalizm biçiminde evriliyor, ve nasıl cansız varlıklar ilk canlıda, canlılar insanda evrimin zorunlu yasalarına uyarak bir zirveye ulaşıyorlardı ise, toplum da sosyalizme doğru evriliyordu. Bu tek yönlü ve yükselen, doğrusal tarih anlayışı içinde devrimcinin görevi de, tarihin tekerleğini hızlandırmak olarak tanımlanıyordu. Devrim, bu gelişimin önündeki engelleri temizlemek, onun önünü açmak olarak anlaşılıyordu. Devrimci eylem, bu tekerleği hızlandırma çabasından başka bir şey ifade etmiyordu. Örneğin Reformizmle polemiğinde, Rosa Lüksemburg, en iradeci, devrimci müdahaleyi savunduğu yerlerde bile, politikanın “gelişmenin izlediği yöne göre belirlendiği”; “Siyasal mücadele için hangi sonuçların zorunlu olduğu bu yönden çıkarılır” der. Löwy’nin dediği gibi, “sosyal demokrasinin bilinçli müdahalesi, belirli bir anlamda, bir “yardımcı” unsur, her durumda nesnel biçimde zorunlu ve kaçınılmaz olun sürece yönelik bir “uyarıcı” olmaya devam eder.” (s.129)

Açık Uçlu Tarih Anlayışı Bu tarih anlayışı, aslında Tarihsel Maddeciliğin tarih anlayışı değildir. Tarihsel maddecilik ilk programatik belgesi olan Komünist Manifesto’nun daha ilk satırlarında, sınıf mücadelesinin

195

devrimle veya yıkılışla bitebileceğinden söz eder. Yani metodolojik olarak, açık uçlu bir tarih anlayışı vardır. Ne var ki, ilkesel düzeyde açık uçlu olmakla birlikte, bu açık uçluluk, o zamanki burjuva uygarlığının gençliği ve teknik yenliklerin iyimserliği koşullarında, işçi hareketinin de sürekli güçlendiği, birbiri peşi sıra başarılar elde ettiği bir çağda, uçlardan birinin fiili olarak geleceği belirlemesi sonucunu veriyordu. Çöküş, teorik bir olasılık olmanın ötesinde tarihsel veya politik bir anlam ifade etmiyor ve fiilen unutuluyor ve bu unutmaya paralel olarak da, aydınlanmanın düzgün doğrusal ve evrimci tarih anlayışı, bizzat Marksizm içinde bile egemen oluyordu. Bu tek yönlü anlayış ilk darbeyi, kapitalist uygarlığın gençliğini yitirmesinin ilk ifadesi olan, Birinci dünya Savaşının ateşleri içinde Rosa Luxemburg’un kaleminden “ya sosyalizm ya barbarlık” formülüyle yedi. Marksist tarih anlayışına, tekrar iki uçluluk girdi, bu anlamda kaynağa dönüldü . Marks, iki uçluluktan geçmişe ilişkin olarak söz etmişti, şimdi ise iki uçluluk tekrar aktüel bir sorun oluyor, hem de reformizme ve sosyal şovenizme karşı mücadelenin metodolojik temelini oluşturuyordu. Bu muazzam bir devrimdir, bir paradigma değişikliğidir. Bu anlayış içinde sosyalizm artık tarihin akış yönünde değildir, ona doğru zorunlu bir gidiş yoktur. Sosyalizm artık sadece bir olanak olarak ortaya çıkar. Daha sonra bu açık uçlu tarih anlayışı, Troçki tarafından da savunulur. Ama bu açık uçluluğa rağmen, sorun hala, üretici güçlerin önündeki engellerin kaldırılması olarak görülmekte, üretici güçlerin kapitalist üretim ilişkileri nedeniyle yıkıcı güçler haline geldiği, bu ilişkilerden kurtulduğu takdirde ilerlemeye devam edebileceği yaklaşımı varlığını sürdürmektedir. Yani henüz üretici güçlerin ilerlemesinin bizzat bir yıkıma doğru gitmek anlamına geldiği veya gelebileceği anlayışı yoktur. Devrimler tarihin imdat frenleri değil, onu felaketli bir yola sapmaktan alıkoyacak, tarih treninin yönünü değiştirecek eylemlerdir. Henüz tarihin ilerlemeci olmayan bir anlayışına geçiş yoktur, ama en azından tek yönlü, tarihin gidişini hızlandırıcı anlayış artık en azından devrimci Marksizmce terk edilmiş, kaynağa dönülmüştür. Burada, tek uçlu tarih anlayışının Devrimci Marksizm’ce terk edilmişliği ayrımını vurgulamak gerekiyor. Çünkü gerek İkinci Enternasyonal, gerek 1920’lerin ortalarından sonra Sovyet bürokrasisinin egemenliği altına giren Üçüncü Enternasyonal, ilerlemeci ve tek yönlü tarih anlayışının sadık bir savunucusu, olmaya, Üçüncü Enternasyonal’de olduğu gibi, tek yönlü ve ilerlemeci yanını tekrar canlandırmaya devam etmişlerdir. Sadece bu kadar da değil, Sosyal Demokrasi, bu ilerleyen tarih anlayışında, süreklilik içindeki kopuklukları, yani sıçrama ve devrim momentlerini bile reddeder ve iyice vülger bir anlayışı savunurken, Stalinizm, en azından ilke düzeyinde bunları savunmakla birlikte, bu kopuklukları birbirini izleyen zorunlu aşamalar olarak görerek, birbirini isleyen aşamaların ilerleyen tarih anlayışını savunur. Marksizmin bütün bayağılaştırılmalarının metodolojik temelinde, düzgün, tek yönlü ve aşamalı ilerleyen bir tarih anlayışı vardır. Bunun politik ifadesi de daima, reformizm olmuştur. Her kritik 196

momentte, devrimci akımlar, bu ilerleyen, düzgün ve aşamalı gelişen tarih anlayışıyla karşı karşıya gelmişlerdir. Devrimci akımlar da tam da bu noktada bu ilerlemeci ve tek yönlü tarih anlayışlarıyla karşı karşıya gelmek zorunda olmuşlardır. Devrimci Marksizmin bu tarih anlayışına eleştirisi özellikle iki noktada yoğunlaşır: belli aşamaların bütün toplumlarca geçileceği anlayışının reddi. Yani eşitsiz ve bileşik bir gelişim anlayışı. Diğeri ise, tek yönlülüğe olan itiraz, açık uçlu bir tarih anlayışıdır. Kıvılcımlı’nın tarih anlayışı, kesinlikle ikinci ve üçüncü enternasyonallerin aşamalı, düz giden tarih anlayışıyla çelişmektedir. Onda eşitsiz ve kombine gelişim adeta tüm tarihin bir hareket yasası olarak ortaya çıkar. Gerçi geleceğe yansıtmaz ama bütün tarih de bir açık uçlu tarih olarak çıkar ortaya. Ve bu açık uçlu tarih aslında, çöküşlerin tarihidir. Devrimci Marksizmin henüz, ilerlemeci tarih anlayışına köklü ve bilinçli bir itiraz yoktur, ilerleme bir biçimde kabul edilmekte, bu ilerlemenin kendisinin nasıl gerçekleştiği tartışma konusu yapılmakta, açık uçluluk bile, üretici güçlerin yıkıcı güçler haline gelip gelmemesi bağlamında yapılmaktadır. Marksizmin, bu ilerlemeci tarih anlayışından arınması, Aydınlanmanın, sosyal demokrasinin ve Stalinizmin egemenliği altında unutulmuş, kayıp bir halkasına dayanarak, bu gelenekten esinlenerek Walter Benjamin tarafından başarılmıştır.

İlerlemeci Olmayan Tarih Anlayışı Eğer tarih açık uçlu ise, bu uçların her birinden bakışa göre tarihin anlamı da değişebilir. Eğer bir çöküşün ardından geçmişe bakarsanız, Tarih size, bir yükseliş olarak değil, uçuruma doğru bir gidiş olarak görünecek demektir. Böyle bir bakış açısından, devrim, bir barbarlığı ve çöküşü, uçurma doğru gidişi engelleyen bir imdat freni olarak görülür. Bu fren zamanında çekilemediği için, toplum uçuruma yuvarlanmıştır. Bir devrimci dönüşümün ardından gelebilecek iyimser gelecek beklentilerinin olduğu bir çağda ise, en azından devrim, tarihin lokomotifi olarak görülür. Aslında aynı olgu, bulunulan yere göre farklı görünmektedir. Bu tıpkı ışığın parçacık ve dalga özelliklerini göstermesi gibidir. Unutulmuş açık uçlu tarih anlayışına dönüş ve bu açık uçluluğun öne çıkarılması, “ya barbarlık ya sosyalizm” birinci dünya savaşında, Kautsky’lerin reformizmine karşı olduysa, bu yönde ikinci ve köklü adım, İkinci dünya savaşının arifesinde, tarih meleği alegorisi veya “devrimler tarihin imdat frenleridir” formülüyle, Walter Benjamin tarafından atılmıştır. Benjamin’in bu yaklaşımı, tarihsel maddeciliğin, tarih ve zaman kavramında bir tür Kopernik devrimidir. Geleceğin Marksizmi, geleceğin sosyalist mücadeleleri, her şeyden önce, Tarihsel Maddeciliğin, bu gelişimine ve kazanımına dayanmak, buradan hareket etmek zorundadırlar. Benjamin bu devrimci dönüşümü yaptığında, henüz bir Nüklear Kıyamet veya çevre kirlenmesi, veya AİDS, Ebola gibi hastalıklar, Klonlamanın tehlikeleri vs. bilinmiyordu. Ama bu gün, 197

burjuva uygarlığı artık tam bir kriz yaşamaktadır. O ilerlemeci ve iyimser tarih anlayışını destekleyecek hiç bir veri bulunmamaktadır ortada. Bu günün dünyasında Benjamin’in Faşizm ve Savaşı göz önüne alarak formüle ettiği ilerlemeci olmayan tarih anlayışı, çok daha derin ve aktüel bir anlama sahiptir.

İlerlemeci Olamayan Tarih Anlayışı ve Uygarlık Krizi Açık uçlu ve ilerlemeci olmayan tarih anlayışının, ne gibi sonuçlara yol açtığına, politik faaliyet bakımından ne gibi paradigma değişikliklerine yol açtığına kısaca değinmek gerekiyor. İlerlemeci bir tarih anlayışı bakımından, devrimci program, üretici güçlerin gelişimini engelleyen siyasi ve ekonomik ilişkilerin düzenlenmesiyle sınırlıydı. Bütün devrimci veya reformist partilerin programlarında bu ortak özellikti, ayrılık, programın neleri içereceği noktasında değil, taleplerin neler olacağı noktasındaydı. Bu yaklaşımda, bir siyasi ve ekonomik sistem sorgulanır, bir uygarlık değil. O uygarlığın değerleri sorgulanmaz. Eleştiri ekonomi ve politik iktidarın örgütlenmesine ilişkindir. Ama ilerlemeci olmayan, bir uçuruma gidişi durdurmaya yönelik bir devrim açısından ve böyle bir tarih anlayışından sırf böyle bir programla yetinilemez. Eğer sorun üretici güçlerin önündeki engelleri kaldırmak ise, kötümser bir tarih anlayışı açısından bu, uçuruma gidişi hızlandırmak anlamına gelir. O halde, üretim ilişkileri ve politikayı düzenleyen bir program yetmez, başka bir uygarlık programlaştırılmak zorundadır. Klasik program anlayışında üretim ilişkileri ve devletin nasıl örgütleneceği programlaştırılır, bundan ötesi sorun değildir. Ama ilerlemeci olmayan bir tarih açısından, bir başka uygarlık, bir başka değerler sistemi programlaştırılmak zorundadır. Artık üretici güçlerin gelişiminin önündeki engelleri kaldırmak gibi bir perspektif ile program belirlenemez, ilerlemeci olmayan tarih anlayışı bakımından, bu daha büyük bir hızla uçuruma gitmeyi istemek anlamına gelebilir. Elbette geri dönüş yoktur. Ama bu da varolan tekniğin hangi alanlarda ne gibi gerekçelerle sınırlandırılacağı gibi bir sorunu gündeme getirir. Bu da başka bir değerler sistemini. Başka bir uygarlığı programlaştırmak, aynı zamanda politika kavramının içeriğinin de değişmesi, dolayısıyla politika yapma tarzının da değişmesini gerektirir. Politika, kavramı bir bakıma, ilk doğuşundaki, sitedeki yurttaşların ortak yaşamı anlamını kazanır, yani bu günkü politikadan daha geniş bir alanı, yani bu günkü anlayışımızca politik olmayanı da kapsayan bir anlam kazanır. Tekrar başa dönelim. Geleceğin Marksizmi, sadece kapitalizme değil, burjuva uygarlığına bir alternatif sunmak zorundadır. İlerlemeci tarih anlayışı, kapitalizme karşı bir alternatifle, politikanın bu günkü anlayışıyla kendini sınırlıyordu; ama bu günün dünyasını açıklama ve bu sorunlara bir alternatif bulma zorunluluğundaki bir Marksizm, kapitalizme karşı olmakla kendini sınırlayamaz, böyle sınırladığı takdirde burjuva uygarlığının krizine bir cevap olamaz, bu günkü kriz sadece kapitalizmin, bir üretim sisteminin krizi değil, bir uygarlığın krizidir. Bu uygarlığın krizine, bizzat o uygarlığın dayandığı tarih anlayışlarıyla bir cevap verilemez. Bu uygarlık 198

krizinin yol açtığı yarattığı tüm memnuniyetsizlikler bir bütünsel program etrafında birleştiremez, o burjuva uygarlığına karşı olmak, bu anlayışla kopuşmak zorundadır, bu kopuşma da har şeyden önce ilerlemeci tarih anlayışıyla kopuşmakla olabilir. Marksizmin entelektüel cazibesini yitirmesinde ilerlemeci ve tek yönlü tarih anlayışını aşamaması ve bir uygarlık paradigmasına ulaşamaması belirleyici bir öneme sahiptir. Peki bu geleceğin, ilerlemeci ve tek yönlü tarih anlayışından kopmuş Marksizmiyle Kıvılcımlı’nın ve İlkel sosyalizmin bağlantısı nedir? Bunu görebilmek için, ilerlemeci olmayan tarih anlayışının, Marksizmin bu unutulmuş dip akıntısının kaynaklarına, Marksizmin, yine ilerlemeci Tarih anlayışının bir sonucu olarak unutulmuş bir kayıp halkasını ortaya çıkarmak gerekiyor öncelikle.

Marksizmin Kaynağındaki Kayıp Halka Lenin’in Marksizmin üç kaynağı ve üç bileşeni makalesini herkes bilir: Klasik Alman Felsefesi, Fransız Sosyalizmi ve İngiliz Ekonomi Politiği. Ne var ki, son yıllardaki araştırmalar, Marksizmin unutulmuş bir dördüncü kaynağı olduğunu göstermiştir: Bu Avrupa’daki Romantik Düşünce geleneğidir. Romantizm, kapitalizm öncesi geçmişe idealleştirilmiş bir referans ve burjuva toplumunun bazı yönlerinin eleştirisidir. Michael Löwy’nin gösterdiği gibi, Marksizmin dördüncü bileşenidir romantik düşünce. “Romantik Dünya görüşünde kapitalizm öncesi geçmiş, niteliksel değerlerin (kullanım değerleri ya da etik, estetik ve dinsel değerler) hakimiyeti, üyeler arasındaki organik cemaat ya da duygusal bağların – niceliği, fiyatı, parayı, metaları, karı ve atomizasyonu temel alan modern kapitalist uygarlığın tersine – önemli rolü gibi bir dizi erdeme (gerçek, kısmen gerçek ya da hayali) sahiptir.” (s.18) Romantik düşüncede kapitalizmin olumsuzluklarına, daha o doğarken, onun gençlik çağında güçlü bir eleştiri ve tepki vardır. Romantizm kapitalizmin çıkışını, en azından başka değerler açısından bir ilerleme olarak görmez. Tekniğin ve kapitalizmin gelişiminde insani olandan bir uzaklaşma görülür. Bu nedenle, kapitalizm çürüme çağına girdikçe, burjuva uygarlığının krizi derinleştikçe, gelecek hakkındaki iyimser beklentiler azaldıkça, romantik düşünce kaynaklarına ilgi artmıştır. Zaten marksizmin bu bileşeninin de ortaya çıkışı, bizzat burjuva uygarlığının krizi, ve bu krizin ilerlemeci tarih anlayışının krizi biçiminde zihinlerde yansımasıyla bağlantılıdır. İlerlemeci tarih anlayışına karşı devrimci Marksist gelenek de hemen daima, romantik düşünce geleneğinden beslenmiştir.

199

Marksizm de daha doğuşunda bu düşünce geleneğinden güçlü biçimde beslenmiştir. Romantik düşüncenin en büyük temsilcisi Rousseau’dur ve onun düşüncesinin Marks’ın eserinde muazzam bir etkisi vardır. Romantik düşünürler veya bu gelenekten gelenlerin Kapitalizm’e yönelttikleri eleştiriler çoğu kez burjuva aydınlanmasının hayranlarından çok daha derindir. Marks ve Engels, örneğin Carlyle, Balzac gibi yazarların kapitalizme yönelttikleri etik ve kültürel değerlerle yüklü eleştiriyi durmaksızın benimserler. “Geçmişin bakış açısıyla davranan düşünürlerin, şimdiki zamanın bilgisine uyaşma olasılıkları, bazı bakımlardan, şimdiki zamanla doğrudan ve eleştirel biçimde özdeşlenen düşünürlerinkinden daha derindir”. Marks, bu soruna özellikle Artık değer teorileri’nde bir çok kereler döner. Kapitalizm öncesine duyulan nostaljiyle kapitalizmin eleştirisi sadece feodalizm açısından bir eleştiri olarak anlaşılmamalıdır. Çünkü, ondan önce de bir ilkel komün, yani Kıvılcımlı’nın İlkel Sosyalizmi vardır. Bu sosyalizmin yaşayan kalıntıları genellikle kapitalizmin eleştirisinin unsurlarını sağlarlar. Ama kapitalizm öncesi sadece feodal toplum değildir. Bu kapitalizm öncesine referans, pek ala, sınıfsız bir toplum açısından da yapılabilir ve geleceğe yansıtılabilir. Bu devrimci romantizmin özelliğidir. Bu önceki sınıfsız toplum, Rousseau’da bir doğa durumu, Moses Hess’de eski Musevilik, Hölderlin’de Antik Yunan, Rus devrimcilerinde Köy komünü, mirdir. Ama Kıvılcımlı’yı okuyan biri bilir ki, bu romantiklerin gözünde referans noktası olan ve birbirinden farklı gibi görünen biçimlerin hepsi aslında aynı ilkel sosyalizmin farklı biçimlerinden başka bir şey değildir. O halde, kapitalizme karşı,sınıfsız bir toplum bakımından yapılan eleştiri ile Kıvılcımlı’nın sınıflı toplumları eleştirirkenki yaklaşımları arasındaki parallelik, özdeşlik ve akrabalıklar görmezden gelinemez. Bunlar rastlantısal değildir. Kıvılcımlı romantik gelenekle yakın bir akrabalık içindedir, o kültür ve düşünce geleneğiyle bir bağı olmamasına rağmen. Kıvılcımlı’nın sınıflı topluma eleştirisi ile romantiklerin kapitalist topluma eleştirileri, aynı refenans sisteminden kaynaklanır, aynı dalga boyundandırlar. Ve Kıvılcımlı’nın bu yanı politik çizgisinin dayandığı sovyet teorisiyle ya da stalinizmle kesin bir çelişki içindedir ve devrimci marksizme yakındır. Ama daha da ilginci şudur. Marks ve Engels’in kandaş topluma duydukları derin ilgi ortadadır. Ve bu ilgiyi uyandıran eserlerin kaynağında da yine romantik düşünceden etkilenmiş araştırmacılar bulunmaktadır. İlerlemeci bir tarih anlayışı bakımından, geçmiş sadece kötülükleri barındırdığından, geçmişe yönelik bir araştırmanın motivasyonu da bulunmaz. Bu nedenle, insanlığın sınıfsız çağı üzerine yapılan araştırmaların kaynağında da romantik düşüncenin küçümsenmemesi gereken bir payı vardır. Örneğin çığır açıcı Analık Hukuku’nu yazan Bachofen de bizzat romantik düşünceden esinlenmiştir. Ama sadece bu da değildir. Romantik düşünce sadece ilkel sosyalizmin keşfi ve ilgi merkezine gelmesine bir etkide bulunmaz, ama bizzat romantik düşünce, ilkel sosyalizmin modarn tarihe 200

müdahalesinden başka bir şey de değildir. Bunu anlamak için yine Kıvılcımlı’nın Tarih tezi’re gerek vardır. Yani, Tarih Tezi, Marksizmin bu kayıp halkasının ardındaki kayıp halkayı açıklayan bir kayıp halkadır. Zaten bütün zorluk buradan doğmaktadır. İlkel sosyalizm bir kayıp halka olduğu için, onun etkileri görülmemektedir. Onun etkileri görülmediği için de ilkel sosyalizmin tarihteki önemine vurgu yapan Kıvılcımklı’nın teorisi bir kayıp halka haline gelmektedir. İlerlemeci tarih anlayışı ile, romantik düşünce geleneği arasında bir doku uyuşmazlığı bulunmaktadır, aynı şekilde ilerlemeci olmayan tarih anlayışı ile de romantik düşünce geleneği arasında, bir gönül yakınlığı vardır. Göthe’nin kitabından aktarma “Wahlvewandschaft”. İlerlemeci tarih anlayışı açısından, romantik görüş heretik, bozguncu ve sapkın bir karaktere sahiptir. Burada belirtilmesi gereken, bu romantik geleneğin sosyal demokrasi ve daha sonra Plekhaov etkisi ile unutulması ve kaybolmasıdır. Lenin’in makalesi de bu anlamda, Plekhanov’un bir talebesi olarak, bu ilerlemeci ve romantik öğe karşısında susmuşluğun damgasını taşır ve bu unutulmuşluğu da yaygınlaştırır. Burada romantik düşünce geleneğinin kapitalizm eleştirisinin, geçmişi bir çok bakımlardan iyi gören anlayışın, ilerlemeci tarih anlayışı ile uyuşamayacağı, ona karşı sapkınlığın tohumlarını içinde bulundurduğu çok açıktır. Gerçekten de, daha sonraki bütün batı Marksizminin devrimci geleneği, Avrupa’daki Romantik düşünce geleneğinden etkilenmiş, onunla bağlantılarından hız alarak marksizmin ilerlemeci yorumlarına karşı bir eleştiri geliştirebilmiştir. Bu genç Lukacs’tan, Benjamin’e kadar çok açıktır. Kıvılcımlı her ne kadar batı Romantik düşünce geleneği ile bağlantılı olmasa da, bu romantik düşünce geleneğine benzer bir tavır içindedir ve bu gelenekten tamamen bağımsızca benzer noktalara ulaşır. Yalnız Kıvılcımlı’da bir temel fark vardır. Batı’daki devrimci ve eleştirel Marksizm geleneği Romantik Ögeyi, yani kapitalizm öncesini referans alarak kapitalizmin sadece bir ilerleme olmadığı ve onun eleştirisini esas olarak kapitalizmle ilgili olarak kullanırken, bu Kıvılcımlı’da bütün sınıflı toplumları mahkum eden bir referans işlevi görür. Bundan başka, bu kapitalizm öncesi, romantik öğe, tarihsel ya da sosyolojik bir kategori değildir, en böyle göründüğü anlarda bile, felsefi bir tartışmanın, bir dünya görüşünün bir unsuru olarak, bir felsefi kategori olarak vardır. Kıvılcımlı’da ise bu tarihsel ve sosyolojik bir kategoridir. Böylece romantik kaynaklara ve ilerlemeci olmayan tarih anlayışına bizzat tarih biliminin sonuçlarıyla bilimsel bir temel sağlar. Ne var ki, Kıvılcımlı’da, Romantiklerin Kapitalizme yönelik tepkisi, Kıvılcımlı’da yoktur. Kıvılcımlı, beş bin yıllık tarihle uğraşmaktadır, bezirgan uygarlıklarını mahkum etmekte kullanılır bu ilkel sosyalizm. Bir bakıma, kapitalizm öncesini mahkum etmektek için bir referanstır eşitlikçi toplum. Kapitalizm karşısında ise, romantiklerden çok daha hoş görülüdür Kıvılcımlı, onunla ilk kez devrimci bir sınıfın ortaya çıkabildiğini, bütün pisliklerine rağmen bir 201

kurtuluş kapısını da açabildiğini söyler. Kıvılcımlı’da Kapitalizm, kapitalizm öncesi uygarlık karşısında olumlu bulunur. Batı Romantik düşüncesinde ise böyle bir sorun yoktur. Ama bu yokluğun kendisi de yine Avrupa tarihiyle ilgilidir ve bunu açıklayan anahtar yine ilkel sosyalizm kavramının kendisidir. Bizlerin basitçe feodalizm dediğimiz sistem, aslında, ilerlemeci ve Avrupa merkezli tarih anlayışı bakımından kölecilik ve kapitalizm arasında bulunan bu sistem, gerçek tarihte, ilkel sosyalizme yakındır. Kıvılcımlı’nın ilkel sosyalizmden kapitalizme eserinde anlattığı gibi, uygarlığın barbarlarca yıkılmalarından sonra ortaya çıkar, daha özgürlükçü, ilerlemeci tarih anlayışı bakımından daha geri gitmiş, ama insani bakımdan daha ileri bir toplumdur, dolayısıyla feodalizm uygarlığa ya da kapitalizme değil ilkel sosyalizme daha yakındır. O halde, kapitalizme duyulan romantik tepkinin ardında bile ilkel sosyalizm vardır. İlerlemeci tarih anlayışıyla uzlaşmayan bu dünya görüşünün köklerinde ilkel sosyalizm olduğu gibi, romantik görüş de ilkel sosyalizmin insanlık tarihindeki öneminin ve yerinin kavranılması çabalarına bir motivasyon vererek ilerlemeci düşünceye bir set çeker. Kayıp halkanın kökeninde yine bir kayıp halka vardır ve o kayıp halkayı yine bir kayıp halka olun bir görüş gösterebilir. Şöyle ifade edelim. Marksizmin kökenindeki romantik etki bir kayıp halkadır. Ama bu halkanın kaynağında ise, yine kendisi bir kayıp halka olan ilkel sosyalizm, eşitlikçi ve kandaş toplum vardır. Antik bir uygarlık, kapitalizm karşısında bir nostalji oluşturamaz çünkü. Ama bunu görebilmek için de, yine kendisi bir kayıp halka olan Kıvılcımlı’nın tarih yaklaşımı gerekmektedir. Ama Kıvılcımlı’nın tarih yaklaşımının kayıp bir halka olduğunu görebilmek için de yine kendisi kayıp bir halka olan, romantik eleştiri ve bunun ilerlemeci olmayan tarih ile bağını bilmek gerekir. Böylece daire kapanır. Nasıl ilerlemeci düşüncenin dairesi kendi içine kapanmaktaysa, ilerlemeci olmayan düşüncenin kaynağındaki gerçeklerin ve düşünce geleneklerinin de kendi içinde kapandığı görülür. Kıvılcımlının sorunu şuradadır, bu iki kendi içine kapalı dünya arasında yer alıp. Bulunduğu politik gelenek olarak, ilerlemeci çevrimin içindedir, ama tarih çalışmalarıyla, ilerlemeci olmayan, romantik gelenek içindedir. İlerlemeci gelenek tarafından, bu ilerlemeci olmayan gelenekle bağlantıları yüzünden afaroza uğrar; romantik gelenek ise, zaten onu bilmez. Romantik geleneğin Türkiye ve İslam ülkelerindeki karşılığı olan politik islam açısından ise, yine aynı şekilde bir susuşa getirilmek zorundadır. Çünkü, Politik İslam, kapitalizm karşısında romantik düşüncenin ve bu düşünceden kaynaklanan devrimci Marksizmin bütün argümanlarına sahip çıksa da, onun batı uygarlığı karşısında savunduğu, bir antik uygarlık idealidir. Gerçi bu uygarlığı, teknik başarılarıyla savunur. Onun insani yönünde sahip çıkacak bir şey bulamadığı için, onun doğuşundaki eşitlikçi yönüne sahip çıkar ama bu eşitlikçi yönü uygarlığa bağlar. Halbuki, kıvılcımlı, bunun karşısında onun ilkel sosyalizm olduğu noktasından çıkar. Bu burjuvazi için kabul edilmezdir. Ancak, politik islam ilerde tam da bu noktadan çatlayacak, bu

202

ilkel sosyalizm durumu ile ugarylık durumu arasındaki çatışma Kıvılcımlı kanalından Marksizmle birleşecektir. Dikkat edilirse Asya’da bir romantizm yoktur. Çünkü binlerce yıllık uygarlık, nostalji duyulacak bir geçmiş bırakmamıştır ortada. Kapitalizm, Avrupa’da olduğundan çok daha kötü yüzüyle, sömürgeci ve yağmacı yüzüyle Asya’ya gelmesine rağmen böyledir bu. Ve bunun en somut örneği de bizzat Hikmet Kıvılcımlı’nın düşüncesidir. Batı’da kapitalizmi mahkum etmeye yarayan ilkel sosyalizm, onda doğu tarihini mahkum etmenin aracıdır. O tarih karşısında kapitalizmin günahları bile affedilebilecek düzeydedir. Burada, politik İslam ve kökleriyle, romantik düşünce ve Marksizmin romantik düşünceden esinlenen ve ilerlemeci düşünceyi reddeden gelişimi arasındaki paralelliğe dikkati çekmek isteriz. Doğu’da, Kıvılcımlı’nın dediği gibi, uygarlık çok güçlüdür, sınıfsız toplum yok değildir, ama o doğunun dağlarında, sapa yerlerinde heretik olarak var olmaya devam eder. Ama tam da bu nedenle yazısızdır ve güçlü düşünce akımları ve disiplinleriyle bir bağlantı kuramaz. Bir yaşam olarak vardır. Avrupa’da ise, izleri henüz yok olmadan, kapitalizme geçebildiği için, henüz yok olmadan yazıya, düşünce akımlarıyla ilişkiyle geçme olanağı bulur. Bu nedenle, doğunun heretik düşüncesi, kendisini baskı altına almış uygarlıklar karşısında, doğrudan kapitalizmle ilişkiye girdiğinde, ilerlemeci bir düşünceye hemen sarılabilir. Aleviliğin Kemalizmle bağlantısı ve Türkiye sosyalist hareketinin, alevilerle güçlü bağları ve o düşünce kalıplarını farkına varmadan kendi geleneğine alışıyla, güçlü teorisyenler yokluğu arasında, hatta Kıvılcımlı’nın eserinin anlaşılamaması arasında bile bir ilişki, bir bağlantı vardır. Ama, İslam, bir uygarlık dinidir. Bu din cemaati kapitalizmle karşılaştığında, varolan yaşamında, kapitalizmin tüm tahribatına rağmen nostalji duyulacak pek az şey vardır. Bu nedenle, batıdaki muhafazakar romantizm benzeri islam muhafazakarlığı pek güçlü bir akım olarak var olamamıştır. Ancak, bu İslam, batı Romantizmi gibi, gerçekte var olmayan bir islam, ilk doğuş döneminin islamı, yani uygarlaşmamış, henüz kentin sınıfsız toplumunun izlerini taşıyan bir islam aracılığıyla ancak, kapitalizme karşı bir tepkiyi ifade edebilme olanağı bulmuştur. Politik İslam’ın bu eleştirisi, Batı’daki romantik düşünce ile aynı dalga boyundan yayın yapar ve parallelikler gösterir. Benzer şekilde, günümüzün politik islamı da, bu eleştiriden kaynaklanarak, burjuva uygarlığını eleştirmektedir. Bu parallelik o kadar açıktır ki, günümüzün politik islamı, burjuva uygarlığını eleştirirken, bütünüyle romantik eleştiriden kaynaklanan marksist eleştiriden yararlanmakta, bütün bu eleştirinin argümanlarıyla silahlanmaktadır. Sosyalistlere bir bakıma eksikliklerinin ne olduğu göstermektedir. Gerçekte, ilerlemeci tarih anlayışıyla kopuşmuş bir marksizmin politik islamla paradigma ortaklıkları, yaygın stalinist marksistlerle olduğundan daha fazladır. Burada yine ilginç bir durumla karşılaşırız. Kıvılcımlı en azından Türk Kültür alanında bilinen bir insan olmakla birlikte, örneğin bir Frankfurt okuluna gösterilen ilgi ona gösterilmez, hatta ona karşı düşmanca bir tavır, bir susuşa getirme söz konusudur. 203

Bunun nedeni çok açıktır, Kıvılcımlı, ilkel sosyalizm aracılığıyla, politik islamın savunduğunu söylediği, uygarlıklara, bu arada islam uygarlığına eleştiri yapar, Kıvılcımlı’da ütopik geçmişin okları kapitalizmden ziyade, antik uygarlıklara yöneliktir. Politik islam ise, bu antik islam uygarlığı formu altında, idealleştirilmiş bir islam açısından kapitalizmi eleştirdiği iddiasında olduğundan, Kıvılcımlı’nın yaklaşımının rahatsız ediciliği ortadadır. Böylece Kıvılcımlı’nın İlkel sosyalizm vurusu ve teorisinin İslam aleminde karşılaştığı suskunluğun nedenleri de anlaşılır. İlkel sosyalizmi yaşatanların kitapsızlığı ve teorik düşünceye uzaklığı; tersi olanların ise ilkel sosyalizme düşmanlığı.

(haçlı seferleri hristiyan veya roma germen uygarlığının islam uygarlığıyla bir savaşı değil, ilkel sosyalizmle uygarlığın savaşıdır. Bu görüş kimsenin işine gelmez.) Başka bir uygarlık projesi olan sosyalizmin karşısında mücadele edeceği en büyük güç, politik islamdır, dünyanın ezilenlerinin bir program ve ideolojiye sahip olabilmesi için. Ama bu politik İslamın panzehiri de Kıvılcımlı’nın çalışmalarında vardır. İlerleyen bir tarih anlayışında romantizmin yeri yoktur. O ancak özlenecek bir geçmişin olduğu yerde var olabilir. Ama özlenecek bir geçmiş varsa, bu günkü durumu bir ilerleme olarak kavramak zorlaşır, o belki ileriye sıçramak için bile olsa bir gerileme olarak ortaya çıkar ve daha bu noktada ilerlemeci anlayış ilk darbeyi yer. Bu nedenledir ki, ilerlemeci anlayışı reddeden tarihsel maddecilik romantik gelenekten kaynaklanır. Ama bizzat bu romantik gelenek de ilkel sosyalizmden, yani gerçekten ilerleme olmayan, bir hayal ürünü olmayan bir tarihten. Yani ilkel sosyalizm, varlığı ve dolaylı etkileriyle, hem ilerlemeci tarih anlayışıyla uzlaşmaz, hem de onun ortadan kaldırılmasına el verir. İlerlemeci tarih anlayışında ilkel sosyalizmin yeri yoktur. Sosyalizm bile olsa, hor görülebilir bir ilkelliği vardır. Geçmişte özlenecek hiç bir şey yoktur. Bu nedenle, yaygın stalinizmin ve sosyal demokrasinin ve de aydınlanmacılığın kötü kopyası kemalizmin, yani türkiyedeki bütün politik manzaraya egemen olan akımların ilkel sosyalizmle sorunu vardır. Çünkü, hepsi ilerlemeci bir tarih anlayışının esiridirler. Kıvılcımlı’nın eseri karşısındaki bu suskunluğun ve hor görünün nedeni budur. İlerlemeci bir tarih anlayışı,ütopyacılık ve mesihçilikle de uyuşmaz. Biraz da bunun üzerinde duralım. Çünkü, romantizm, mesihçi gelenek ve ütopizm arasında da hem mantıki olarak, hem de kişiler ve düşünce gelenekleri düzeyinde de akrabalıklar vardır. Çünkü ilerlemeci olmayan tarih anlayışının kaynağında, romantik gelenek kadar, mesihçi gelenekle de yakın bağlar bulunmaktadır. Kötüye giden bir tarih anlayışı olamadan bir mesih düşüncesi var olamaz. Mesih, insanlığı uçurumdan, kötüye gidişten kurtarabilir. İlerleyen ve iyimser bir tarih kavrayışında kesihin yeri bulunmaz.

204

Ama kötüye doğru bir gidiş için başlangıçta iyi bir durum gerekir. Bu başlangıçtaki iyi durum, cennetir, altın çağdır. Ama bunun kendisi de, ilkel sosyalizmden başka, bunun insanlığın hafızasındaki izinden başka bir şey değildir. Böylece ilkel sosyalizm, bir şekilde, mesihçi gelenek üzerinden, modern sosyalizmin ilerlemeci etkilerden kurtulmasına el verir.

Ütopik görüşün köklerinde de mesihçi ve romantik gelenekle bir bağlantı bulunmaktadır. Foriuer’in kendisi bizzat bir romantik düşünce akımındandır. Ama sadece bu kadar değil.İlkel sosyalizmk olmadan ütopya da olamaz. Bütün gelecek tasavvurları yani ütopyalar şunu göstermektedir, gelecek tasavvurları da toıpkı tarihlerinh tarihi yansıtmadıkları, o tarih üzerine yazanların kendi sorun ve zamanlarını yansıtmaları gibi geleceğin dünyasını değil, o gelecek hayali kuranların dünyasını yansıtır. Bu da hayal gücünün aslında güçsüzlüğünü gösterir. Gerçeklik ise ancak hayallerin aynasında daha iyi kavranabilir. Hegel’in meşhur benzetmesine değinmek isterim. Hani şu Ziya paşı’nın “Gökte Yıldız aarayan nice küfra müneccim / Görmez kuyuyu gürru deherinde” sözlerindeki anlayışla alay ettiği benzetme vardır. Kuyuya düşmemek için önlerine bakanlar, yukarıya baksalar kuyunun ağzını görürler. Bu gerçeğin bilgisine ancak hayallerin aynasında varılabileceğini gösterir. Ama ütopyaların aslında geleceği yansıtmadığını biliyoruz. Bu durumda gerçeği anlamamızı bize hayaller sağlar. Soğanın cücüğünü yemek diyebileceğimiz bir duruma düşer insanlık: Uygarlık kendi başına insanda hayal gücünü de bırakmaz. Padişah olsan ne yersin,soğanın cücüğünü yerim hikayesindeki gibi olur durum. Bunu en açık iki cennetin farkında görebiliriz. Aynı kelimeyle karşılanmakla ve birbirine karışmış olmakla birlikte aslında iki cennet vardır. Biri adem ile havvanın, masumluğun, günahsızlığın cenneti. Bu cennet ilkel sosyalizmin insanlığın hafızasındaki yansısıdır. Bir de sınıflı toplumun eseri olmuş hayallerin cenneti vardır ölümden sonra gidilecek olan. Bu cennet kevser şaraplı, hurili, gılmanlı cennettir. Aslında bir ütopya bile değildir, egemen sınıfın ya da sultanların, kıralların saraylarının yansısıdır. Masum olmak bir yana hedonist bir cennetir. İşte böyle bir cennet nasıl bir hayal olmaktan uzaksa, ütopyalar da bu anlamda bizlerin gerçeği kavramasını sağlayamayacak birer yansıdırlar. Onlar gerçeğin kendisini göreceği ayna değil, gerçeğin bir yansısıdırlar. Bu ayna forksiyonunu, insanlığın masum cenneti sağlar. Sınıflı toplumda da bunu sınıfsız toplum sağlar. Yani insanlığın tarih öncesi, yani ilkel sosyalizm olmadan, hayal kurmak, bu toplumun dışından bir hayal kurarak bu toplumu anlamak da olanaksızdır. Bu bakımdan, ütopyacı görüşün de kaynağında yine ilkel sosyalizm vardır. Eğer ilkel sosyalizm olmasaydı, sınıflı veya kapitalist toplumun alternatifi olarak gördüğümüz hayaller, ölümden sonra gidilen cennetin, bu dünlanrın hayalleri olması türünden hayaller olarak, gerçeği görmemizi olanaksız kılardı. Ohalde ütopk görüşü mümkün kılan ve bu toplumun dayanılmazlığı duygusunu verir ütopizm de bizzat ilkel 205

sosyalizm sayesinde var olabilir. Ve ilkel sosyalizm ütopizm üzerinden bilimsel sosyalizme el verir.

Böylece şu noktaya arıyoruz, birbiriyle akraba, ya da gönül yakınlığı olan, romatik, mesihçi ve ütopik görüşlerin kökeninde, ilerlemeci olmayan bir tarih anlayışı vardır. Bunu mümkün kılan da, ilkel sosyalizmin ta kendisidir. Burada geleceğin marksizminin bir bileşenine değinmiş bulunuyoruz. Bu bileşen ilerlemeci olmayan tarih kavrayışıdır. Bu kavrayış, marksizmin romantik köklerinden ve romantik akımlardan beslenerek serpilir ve tarihsel maddecilğin en büyük sıçramasını yapmasını sağlar. Ama geleceğin marksizminin bu yeni sosyal hareketler ve frankfurt okulu felsefe geleneği ise, diğer kaynağı Troçki’nin adına bağlı, politika, strateji ve ekonomi politik geleneği olmak durumlandadır. Troçkist akım bir çok kanaldan, içindeki ilerlemeci geleneğin kalıntılarıyla yüzleşip, ilerlemeci olmayan tarih anlayışıyla bir bütünleşme yolunda bir çok adım atmış bulunuyor. Burada eksik olan bir halka bulunmaya devam ediyor. Bütün bunlarda tarih bulunmamakta. Troçkizm bir eşitsiz ve kombine bileşime, bir açık uçluluğa vurgu yapmaktadır. Fnankfurt okulu ise, felakete gidişe. Burada yine de bir kopukluk vardır. Kötüye giden bir tarihte kombine ve eşitsiz gelişim yaklaşımı uyuşmaz. Bunlar farlı paradigmalardır. Bunların birleşmesi gerekmektedir ama bu da ciddi bir sorundur. İşte Kıvılcımlı, bu iki paradigmayı bir kavram sistemi içinde birleştirecek bir yaklaşımı içerir, bunun unsurlarını bize sağlar. Tarih’teki yıkılışların birer devrim olduğu yaklaşımıdır bu. Yani Marks’ın ya çöküş ya devrim dediği yerde, kıvılcımlı, bu çöküşün devrim olduğunu görür. Çünkü o çöküşü sağlayan ilkel sosyalist vurucu güç, toplumsal ilişkileri özgürleştirir. Roma’nın çöküşü imgesi vardır marksın bu benzetmesinin ardında. Ama bu çöküş tam da bir devrim, insanlar için bir gelişmeydi. Eğer uygarlık teknik ve zenginlikler olarak alınırsa ortada bir çöküş olduğu görüşü ortaya çıkabilir, ama ilkel sosyalizm, insani bakımdan üstün olarak görülünce, uygarın bakışı açısından, çüküş olarak görülen, bir sıçrama bir ilerleme olarak ortaya çıkar. Bu bize şunu gösterir. Marks , uygarlığın tarihçilerinin yaklaşımıyla çöküşten söz etmektedir. Ama ütopik bir bakış açısından, ya da ilerlemeci olmayan bir bakış açısından, bunlar birer devrimdirler. Tarihbel devrimler, yani uçuruma yuvanlanmak, çöküş olarak görülen olaylar, gerçekte, insanlığın uçuruma gitmesini engelleyen birer imdat freni olarak ortaya çıkarlar. Böylece, lokomatif ve imdat freni bir ve aynı devrimin iki yüzü olarak ortaya çıkar klasik tarihte: birbirinden farklı bu iki paradigma bir tek bütün içinde birleşir. Bu birleşmeyi ise, kıvılcımlı’nın kayıp bir halka olan teorisi sağlar.

Batı ve doğu düşünce ekollerinin farkı: 206

İşin aslı batı tarihindedir. Batının tarihi binlerce yıllık değildir. Bu nedenle o kendi merkezinden baktığında tarihi başyka türlü görür. Bu da batıdaki düşünce gleneklerini belirler.xBatı binlerce yıl medeniyet yaşamamışktır. Feodalizm denen şey aslında ilkel sosyalizmden başka bir şey değildir. Batı bir anda kendini kapitalizmde bulur. Burada iki şey olur. İlkel sosyalizm ticaretin merkezinde yer alır. Doğuda ise, ilkel sosyalizm ancak dağ başlarında, sapa yerlerde var olabilmiştir. Batı aslırda, dünya açısından bakıldığında bir sapa yerdir. Ama bu sapa yer, birden bire dünya ticareti için muazzam bir olanakla ortaya çıkar. Binlerce yımda bir dünya pazarı da iyi kötü oluşmuştur. Bu durumda, kapitalizm geldiğinde, onun karşısında nostalji duyulacak bir ilkel sosyalizm hala vardır. Romantik düşünce, ilkel sosyalizm olmasaydı var olamazdı. Ama doğuda, durum tersinedir. Doğu’da kapitalizmden önce uygarlıklar ortaya çıkar. Doğuda da insanr bu uygarlığa tıpkı kapitalizmle karşı karşıya gelmiş insan gibi tepki gösterir. Altin çağ olarak, cennet olarak. Ama bu tepki, mesihçi düşünce biziminde ortaya çıkar. Bir bakıma mesihçi düşünce doğunun romantizmidir. Her ikisi de sınıflı topluma tepkidir. Biri modern diğeri ise antik sınıflı topluma. Romantik düşünce esas olarak batılı kalmıştır. Çünkü, doğulu, hem de bir sömürge ve yarı sömürge olarak karşılaşmasına rağmen, kapitalizmle karşılaştığında onun ardında idealize edilebilecek, nostalji duyulabilecek bir yaşam yoktur. O yaşam binlerce yılın ardında unutulmuştur. Bu farklılık, Kıvılcımlı ve Romantik geleneğin farklılığını da açıklar. Bu en iyi teknik karşısında görülebilir. Kıvılcımlı ilkel sosyalizmi uygarlıkla karşılaştırınca, aslında uygarlığın teknik ilerlemeye de yol açmadığını görür. Teknik yaratıvcılığı ve ilerlemeyi uygarlığa vermez, bunu geçmişe, ilkel sosyalizme verir. Batıdaki ise ilkel sosyalizmin teknik yaratıcılığıyla kıyaslanmayacak bir teknik yaratıcılık ve gelişme ile karşılaşır. O batıda teknik ve uygarlık ve kapitalizm adeta özdeştir. Bu da teknik ilerlemenin, o ideal düzene değil, kapitalizme has bir şey olduğu, teknik ilerleme olmayanın ilkel sosyalizm olduğu türünden bir yanılsamaya yol açar. Bunun derin etkileri olur batının düşünce geleneğinde. Teknik ilerleme ve insani değerler birbirine karşı dururlar Kıvılcımlı’da ise, tam tersinedir. İnsani değerlerle teknik ilerleme birbiriyle dostturlar. Bu da teknik ile maneviyat çelişkisi biçiminde zihinlerde yer eder. Gerçi son yıllarda kadın hareketi ve arkeolojik kazılar da tekniğin ilkel sınıfsız toplumda uygarlıklardan çok daha hızlı ilerlediğini göstermiştir, ama bu sahte ikilem varlığını sürdürmektedir. Dolayısıyla batı geleneğinde, ilişkilerin değil o tekniğin eleştirisinin güçlü bir geleneği vardır.

Kapitalizm ve ilkel sosyalizm 207

Aforizma: Kapitalizme geçiş doğrudan ilke sosyalizmden olduğundan, onu adeta ışiı hızıyla yok etmesine rağmen bir şekilde tarih dışı bir felsefi kategori olarak var olur. Doğu’da ise ilkel sosyalizm her yerdedir, ama buna rağmen görülmez. Aydınlanmanın etkisi Evet, bunlar arasında bir bağlantı vardır ve bu bağlantı aynı zamanda. Marksizm’in krizi ve aşılması ile de yakından ilişkilidir. Kıvılcımlı’nın İlkel sosyalizme ilişkin bu vurgusunun Tarih bilimi açısından ne anlama geldiğini anlaşılır kılmak için, modern burjuva ve proleter devrimlerinin tarihinden bir analojiye baş vuralım. Devrimlerin tarihini sonradan o devrimlerin mirası üzerine oturanlar yazarlar ve bunların yaptıkları ilk iş, devrimin gerçek kahramanlarını silmek, olduğundan başka göstermektir. Ekim Devrimi’nde böyle olmuştur. Devrimin iki önderinden biri, putlaştırılmış ve tahrif edilmiş, diğeri ise bir hain olarak gösterilmiştir. Devrimin iftiralar yığını altına gömülmüş kahramanı Troçki’nin hayatını yazan Isaac Deutscher, bu kitaba yazdığı ön sözde, yaptığı işin İngiliz Tarihçi Thomas Carlyle’nin yaptığı işe benzetir ve ona atıfta bulunur. Carlyle de, İngiliz devrimi tarihirde, Cromwell’in böyle bir iftiralar yığını altında kaldığını belirtmiş, yaptığı iş bir bakıma bu iftira ve tahrifler ve suskunluklar yığınını bir kenara atmak olmuştu. Aynı şey Fransız devrimi için de geçerlidir. Robespiyer ve Saint- Juste gibi devrim önderleri de aynı akibetten kurtulamamıştır. Benzeri daha karikatür ölçülerde, Türk burjuva devrimi diyebileceğimiz, “Kurtuluş Savaşı”nda da görülür. Burada çok açık bir bağlantı vardır sınıfsal çıkarlarla, yani o devrimlerin mirasının üzerine oturup bu mirası inkar eden ve tüketen burjuvazi veya bürokrasinin çıkarları ile o devrimlerin tarihinin tahrifi ve bir iftiralar, unutkanlıklar yığını altına gömülmesi arasında. Benzer bir ilişki, ilkel sosyalizm ile uygarlık arasında da bulunmaktadır. Ve Kıvılcımlı’nın insanlık tarihi ölçüsünde yaptığı, Deutscher’in Rus devrim tarihinde Troçki’nin veya Carlyle’nin İngiliz devrim tarihinde Crommwell’in önemini göstermesine ve bu tarihleri moloz ve iftira yığınları altından çıkarmalarına benzer. Ama İlkel sosyalizmin insanlık tarihindeki yerinin tekrar ortaya çıkarılması, Troçki veya Cromwell’in Rus ve İngiliz tarihlerindeki yerinin ortaya çıkarılmasından çok daha güçtür. Çünkü ortada bir arkeologun, tarihsel zamanlarda oluşmuş molozları temizlemesinden öte, bir paleantologun, milyonlarca yıllık jeolojik katmanların altından bir takım izleri çıkarıp analız etmesine benzer bir durum söz konusudur. Ve işin ilginci, Rus veya İngiliz devrimlerinde, temizlenecek iftira ve suskunluklar moloz yığını bir egemen sınıfınkiyle sınırlıdır. Nihayet bunlar yazılı tarihte ve dün denecek kadar yakın bir zamanda gerçekleşmiştir ve de modern tarihte, bu moloz yığınını atıp gerçeği arayan bir devrimci sınıf her zaman vardır bu yöndeki araştırmaların toplumsal temelini oluşturacak. 208

Kıvılcımlı’nın sürekli öne çıkardığı İlkel Sosyalizm söz konusu olduğunda, birbiri üstüne yığılan bir iftiralar ve suskunluklar yığınıyla karşılaşılır. Birincisi ve en önemlisi, ilkel sosyalizmin bizzat kendisinden doğan bir engel vardır. Troçki ve Cromwell’in yaptıkları, modern tarihte, yazının yaygınlaştığı bir dönemde geçer. Bu moloz yığını altına atılan devrimci gelenekler ve kişilikler bizzat kendileri yazmışlardır. Meclis oturumlarının tutanakları vardır vs.. Ama ilkel sosyalizm söz konusu olduğunda, tam tersine çalışır bu. İlkel sosyalizm demek, yazısızlık demektir. Sözlü kültür demektir. Dolayısıyla yazılı bir eser bırakması söz konusu değildir. O kendi bakış açısını hiç bir zaman sonraki kuşaklara anlatamaz. Ama bunu yazıya geçirmeye kalktığı an, yazı demek uygarlık demektir, yani artık uygarlaşmış demektir, orada da artık uygarın bakış açısından yazacaktır. Artık Uygarlığa geçen ilkel sosyalist için ise, Cahiliye, kitapsızlık aşılması ve bir an önce kurtulunması gereken karanlık bir dönemi ifade eder. Böylece daha baştan susuş ve iftiraya uğrayacak kurbanın kendisinin yazılı bir şey bırakması söz konusu değildir. Daha baştan her şey unutulmaya mahkumdur. Ama sadece bu kadar değil. Bu ilkel sosyalist toplumlar, medeniyetle ilişki içine geçtikleri andan itibaren, yazılı tarihe de geçerler. Ama onlar hakkında yazanlar uygarlardır. Onların gözünde bunlar çekirge sürüleri, kanı helal kitapsızlardır. Bunların bu ilkel sosyalistlerin etkileri hakkında bir şey yazamayacakları bunu hiç bir zaman göremeyecekleri tek göreceklerinin ise bir olumsuzluklar yığını olacağı çok açıktır. Cengizler, Atillalar,Türkler, Haçlılar hakkında uygar Roma, Bizans ya da İslam tarihçilerinin yazdıklarına bakmak bile yeter. Bu uygar tarihçilerin ilkel sosyalizm hakkında yazması, biraz Ekim devrimi veya İngiliz Devrimi hakkındaki bütün tarih bilgisinin, bu devrimlerin kendisine karşı gerçekleştiği feodaller veya monarkların tarihçilerince yazılmasına benzer. Kralcı veya Çarcı tarihçilerin bu devrimler ve önderleri hakkında yazdıklarını okuyan, klasik tarihte uygar tarihçilerin o uygarlıklara saldıran barbarlar hakkında yazdıklarıyla aynı dili kullandıklarını hayretle görür. Böylece binlerce yıl boyunca ilkel sosyalizme ilişkin bütün bilgileriniz, bütün yazılı tarih, uygarların yazdığı tarihtir. Yani modern tarihe benzetirsek, kapitalizm öncesi bütün tarih yazımı, ilkel sosyalizm karşısında bir resmi SBKP tarihi, bir Nutuk’tur. Modern tarihe gelince de işler farklı olmamıştır. İşin ilginci, binlerce yıllık bu uygarlık tarihçileri molozunun üzerine bir de, burjuva uygarlığın, ilerlemeci tarih anlayışının molozu yığılmıştır. Burjuva aydınlanması doğada ve toplumda düzgün değişen ve ilerleyen, yükselen bir tarih anlayışını egemen kıldı. Madde en basit atomdan, karmaşık moleküllere, kristallere, oradan ilk canlı hücrelere, oradan yumuşakçalar, kabuklular, omurgalılar, memeliler ve primatlara doğru evriliyordu. İnsan da bir kere ortaya çıkınca ilkel toplum, feodal toplum kapitalist ve sosyalist topluma doğru gidiyordu. Tarihin ve toplumun bu anlayışında karşı durulmaz, daima yükselen bir evrim vardır.

209

Doğa ve toplum tarihinin bu yaklaşımı, son bir kaç yüz yılda müthiş bir şekilde yayılmış ve içe işlemiştir. Herkes sosyalizmi ve tarihsel maddeciliği, tıpkı biyoloji derslerinde öğrendiği virüs, amip, süngerler, yumuşakçalar diye giden ve sonunda insanda taçlanan evrimin, Toplum alanına aktarılmışı olan ilkel, köleci, feodal, kapitalist ve nihayet sosyalizmle taçlanacak el kitaplarından öğrenmiştir. Ve işin ilginci bu anlayış, hala Türkiye’de Kemalistinden sosyalistine bütün solun ezici bir çoğunluğuna egemen olmaya devam etmektedir. Şimdi burjuva tarihçiliğinin, aydınlanmanın iyimser tarihe bakışında, ilkel sosyalizm, feodalizm ve kölecilikten de geride, binlerce yıl geride kalmış, ne kapitalizm na sosyalizm ne de içinde yaşanılan modern tarihle doğrudan bir ilişkisi olmayan, etkileri ihmal edilebilecek bir dönem olarak görülür. Ama sadece bu da değil, sorun sadece uzakta kalmışlık ve etkinin ihmal edilebilir olması değildir. İlkel sosyalizm, ilerlemeci tarih anlayışıyla çelişir. Geçmişte bu gün yaşadığımızdan bir çok bakımdan çok daha ileri olan bir toplumun varlığı, düzgün ilerlemeci bakış açısını yaralar, onunla uyuşmaz. Bütün bu nedenlerle gerek aydınlanmacı düşünce, gerek daha sonraki pozitivizm ilkel sosyalizme, bunun gerek klasik gerek modern tarihteki etkilerine kör olmuş, gizlenmesi güç bir hor görü ve düşmanlık göstermiştir. Böylece klasik tarihin iftira ve suskunluğunun üzerine modern burjuva tarihçiliğinin suskunluğu ve hor görüsü kat kat yığılmıştır. Burjuva tarihçiliğinin bu eğilimine Tarihsel Maddeciliğin karşı durması beklenirdi. Ne var ki, Tarihsel maddeciliğin dayandığı İşçi hareketinin kaderi de bu ilkel sosyalizm üzerindeki molozlara yeni katmanlar eklemiştir. Modern işçi hareketinin iki büyük akımı sosyalist ve komünist partiler yani sosyal demokrasi ve Stalinizm, metodolojik olarak burjuva aydınlanmasından kaynaklanan ve pozitivizme eğilim gösteren aynı düzgün doğrusal ilerlemeci tarih anlayışına dayanırlar. Bu anlayışta da tarih hep ileriye doğru gitmektedir. Kapitalizm sosyalizmin koşullarını oluşturmaktadır. Sosyalistin görevi, zaten tarihsel bir zorunlulukla sosyalizme doğru giden tarihin tekerleğini gidiş yönü doğrultusunda biraz hızlandırmaktır. Dolayısıyla, resmi Marksizmin ve sosyal demokrasinin dayandığı aydınlanmanın ilerlemeci ve tek yönlü tarih anlayışının bir tekrarı olan tarih anlayışında da İlkel sosyalizmin bir yeri olamazdı. Böylece, Klasik ve burjuva tarihçiliğinin iftira ve suskunluklar katmanının üstüne bir de sosyalist tarihçiliğin katmanları eklendi. Böylece bütün bu tarihçilikler ve sosyologluklar, ilkel sosyalizm karşısındaki suskunlukları ve iftiralarıyla birbirlerinin varlığına da bir tür delil sunar hale geldiler. Tabii bu durumda tarihi zaten bu antik, burjuva ya da sosyalist tarihçilerden öğrenen sosyalistlerin, Kıvılcımlı’nın bütün bunların hepsiyle çelişki ve çatışma içindeki tarih anlayışıyla karşılaşınca, bunu bir deli saçması olarak görmeleri veya tam bir suskunluğa bürünmelerinin anlaşılmayacak bir yanı yoktur. Bütün bu antik tarihçiler, burjuva tarihçiler ve toplum bilimcileri 210

ve sosyalist tarihçilerin hepsi de mi yanılıyordu? Bu kadarı da aşırı bir iddia olurdu. Yani aşağı yukarı bir yanda bütün dünya tarihçiliği ya da Marksistler diğer yanda Kıvılcımlı. Kıvılcımlı’ya en iyi ve olumlu yaklaşanı bile, bu teoriyi Kıvılcımlı’nın hoş görülebilecek bir ekzantirik görüşü olarak değerlendirdi. Böylece Kıvılcımlı’nın yaptığı en büyük teorik katkı, en iyi durumda, bir beyin jimnastiği, hoş görülebilecek ve örnek politik ve devrimci kişiliğinin affettirebileceği zararsız bir günah olarak görüldü. Kıvılcımlı’nın Marksizme en büyük katkısı, onun Marksizmden en çok uzaklaştığı yer olarak görüldü. Niçin, Kıvılcımlı’nın bu ilkel sosyalizme vurgusu, onun Marksizm’e en büyük katkısıdır. Bunun için öncelikle, Marksizm’in kaderine bakmak gerekiyor. Bu kader de, ilkel sosyalizmin insanlık tarihinde uğradığı suskunluğa ve iftiraya benzer bir kaderi paylaşmaktadır. Marksizmin ve ilkel sosyalizmin kaderleri arasında paralellikten öte bir kader bağı da bulunmaktadır. Şimdi bu bağı görelim. Kuşaklar boyunca Marksizm ya Kautsky’lerin ya da Sovyet teorisyenlerinin resmi öğretilerinden öğrenildi. Bu teorisyenler ya da el kitapları da, Marksizmin, özündeki devrimci ve yıkıcı dip akımını, tıpkı uygarlıkların ilkel sosyalizmi, tıpkı gerici tarihçilerin devrimcileri susuş ve iftiralar yığını altına gömmesi gibi gömmüş bulunmaktadırlar. Marksizm, aydınlanma düşüncesinin bir devamı değildir, onu içerin ama onu inkar eder ve aşar. Bu konumuz açısından baktığımızda, ilerlemeci olmayan ve açık uçlu bir tarih anlayışıdır. Ve Marksizmin devrimci ve eleştirel özünü yaşatmak ve savunmak zorunda olanlar daima, resmi marksizmin ilerlemeci ve iyimser tarih anlayışının karşısında, Marksizm’in bu yönüne dayanmak zorunda kalmışlardır. Son duruşmada Kıvılcımlı’nın yaptığı da budur. Marksizm’in bu devrimci dip akıntısını görelim. Marks-Engels, daha Komünist Manifesto’nun ilk satırlarında, uygarlıkların çöküşü veya devrimci bir doğum alternatiflerini koyarlar. Metodolojik düzeyde bu tayin edici önemdedir. Ancak, Marks ve Engels, daha ziyade modern toplumla ilgiliydiler ve gerek işçi hareketinin yükselişinin gösterdiği eğri gerek teknik yeniliklerin yarattığı tarihsel iyimserlik, onların, açık uçluluğu, tıpkı Kıvılcımlı da olduğu gibi, ilke düzeyinde reddedilmeyen ama pratikte pek önemi olmayan, ilerleme ve yükselme alternatifinin tek anlayış olduğu yanılsamasına yol açmıştır. Ancak bu görünüştür, temeldeki metodolojik ilke, yani açık uçlu ve mutlak ilerlemeci olmayan tarih anlayışı, metodolojik düzeyde var olmaya devam etmiştir ve giderek onların düşüncelerinde artan bir ağırlık kazanmıştır. Bunu bir kaç örnekle betimleyelim. Bilindiği gibi, Marks ve Engels, Morgan’ın ve diğer araştırmacıların insanlığın tarih öncesinde bir ilkel sınıfsız toplum olduğuna dair düşüncelerden büyülenmişlerdir. Engels, Ailenin Kökeni’nin Marks’ın vasiyeti olarak yazmıştır. 211

Engels’in Alman Mark’ı ve Marks’ın Vera Zasuliç’e yazdığı Rus Komünü (mir) üzerine düşünceler, bu ilkel sosyalizmin, modern işçi hareketince desteklendiği takdirde, kapitalist olmayan yoldan bir sosyalizme geçiş olanağından söz eder. Ancak, bunun daha iyi anlaşılması için, Marksizmin unutulmuş bir kaynağını hatırlatmak gerekiyor. Lenin’in bilinen klasikleşmiş makalesi vardır, marksizmin üç kaynağı ve bileşeni diye. Klasik alman felsefesi, Fransız sosyalizmi ve İngiliz Ekonomi politiği diye. Son yıllarda Marksizmin, unutulmuş bir kaynağının daha olduğu ortaya çıkarılmış bulunuyor, Romantik düşünce. Romantizm, sadece bir edebi akım değildir. O bundan öte bir dünya görüşüdür. Kapitalizm karşısında duyulan bir tepki ve geçmişe bir nostalji olarak ortaya çıkar. Kökleri, J.J. Roussseau’daki, insanlığın başlangıcındaki doğa durumuna kadar gider. Marks ve Engels, burjuva uygarlığı karşısında yamyassı olmamanın önemine ve bunun kapitalizmi daha iyi anlamak bakımından önemine değinirler. Tabii bu romantik tepki sadece feodalizm değildir. Bir de daha gerilerde, sosyalizm de vardır. Bu bize sadece kapitalizmi değil, sınıflı toplumu da mutlak bir ilerleme olarak gören aydınlanmazcı görüş karşısında başka bir bakış sağlar. Burada bir başka metodolojik ilkeye geliyoruz. Burjuva aydınlanması, olgulardan hareket eder ve onlar karşısında yamyassı olur. Devrimci marksizm ise o gerçeklik karşısında esir olmamak demektir. Bu temel bir metodolojik ilkedir aslında. Gerçeğin daha derin bir bilgisi, ancak hayallerin aynasında görülebilir. Hegel’de Kuyu, Lenin’de Hayal görmek, Bloch Umut İlkesi, Mandel, gerçeğin tam bir bilgisi. O halde, ütopizm ile, hayaller ile gerçeğin derin bir kavranışı ve onun karşısında kölece boyun eğmemek arasında kopmaz bir ilişki vardır. Ne var ki, hayaller, ütopyalar, tıpkı tarihin geçmişi değil o tarihi anlatanların dünyasını anlatması gibi, geleceği değil, o hayalleri kuranların dünyalarını anlatırlar ve aslında kulunun ağzina bir bakış olmaktan ziyade, kuyudaki suyun aynasında görülen bir kuyu ağzı olurlar. Bunu bize en güzel cennet anlatır. İki cennet vardır ve bu iki cennet birbiriyle karıştırılır. Birisi günahsız adem ve Havvanın cenneti, insanlığın ilkel sosyalizm yaşamının sembolü, bilincinde kalmış altın çağ. Bir de, Hurili, gılmanlı, kevser şaraplı cennet vardır. Bu ise sınıflı toplumdaki kral veya padişahların, egemenlerin yaşamının yansısı olan cennet. Yani sınıflı toqplumun insanının hayali bile bu toplumun damgasını taşımış, ilkel sosyalizmi sembolize eden, derin anlamlı cennetten çok daha bayağı, hedonist, sınıflı toplumun damgasını taşıyan bir cenneti ulaşılacak hedef, hayatın anlamı gibi koymuştur. Sınıflı toplumun bütün ütopyaları biraz bu kevserli, hurili cennet idealine benzerler, onun hayalini kuranların dünyasını yansıtırlar, Morus’un ütopyasında köleler vardır, bir tür kışla 212

komünizmi vardır. Campanella’nın güneş Ülkesi veya Eflatun’un devleti ise, barbarlıktan mederiyete geçiş aşamasında olun bir kenti anlatırlar. Ama ilkel sosyalizmin kendisi, gelecek hayallerinin bu bayağılıktan kurtulmasını sağlar. O yaşanan sınıflı toplumun damgasını taşıyan bir refleksiyon olmaktan ancak o zaman kurtulur. Ve ancak ilkel sosyalizmin aynasında bu günkü sınıflı toplum ve kapitalist toplum daha iyi kavranıp, başka bir yaşamın da mümkün olduğu anlaşılabilir. Burada, hayal ve ütopya ile gerçeğin kavranması arasındaki metodolojik ilkeden söz ettik. Ama bir de mesihçi gelenek vardır. Mesihçi gelenek, insanlığa yeniden mutluluk getirecek bir kurtarıcıya inançtan gelir. Hemen bütün semitik dinlerde bulunmaktadır ve bu geleneğin kökleri de bizzat, semitik dinlerin kökeninde bulunan İbrani dinindedir. Ama mesihçi bir gelenek, ancak ilerlemeci olmayan bir tarih anlayışını var sayar. Böylece ilerlemeci olmayan tarih anlayışı, ütopizm, romantizm arnasında derinden bir ilişki ortaya çıkar. İşte bütün reformizmler ve stalinizmler bu ilişkiyi koparıp marksizmin bu kaynağını kuruturlar. Ve reformizmle mücadeleye yönelip, bunu genel ve temel sorunlara çeken her düşünce, ilerlemeci tarih anlayışı, karşısında durmuş ve açık uçlu bir tarih aanlayışına yönelmiştir. Bu ayşnı şekilderomantik eleştiri ve mesihçi gelenekle daima güçlü bağlara da sahip olmuştur. Kautsky, Plekhaov ve Stalin’lerin tek uçulu ve ilerlemeci marksizmi karşısında, devrimci marksizm daima bu geleneğe dayanmıştır. Bir kaç örnek verelim. Rosa lüksemburg, kautsky polemiği, artık tarihi ilerletme olmaktan çıkar, ya sosyalizm ya barbarlık tarzında açık uclu bir tarih anlayışına varır. Ama aynı zamanda Rosa’nın ilkel sosyalizme nasıl bir heyecanla sahiplendiği görülür. Ama daha da ilginci, Batı Marksizm geleneğinin, bütünüyle bu mesihçi geleneğe dayanarak, ilerlemeci bir tarih anlayışına karşı çıkışıdır. Elbette bu karşı çıkıp somut bir sosyolojik bağlamda değildir, soyut bir altın cağdır. Tarihten bu uzaklaşma şununla da ilgilidir. Bürokrasinin baskısı. (Aslında, burjuva uygarlığının krizinin, yeni sosyal hareketler ve devrimci Marksizme ilgiyi arttırması, bir uygarlık projesi gereği, bunun marksizmin kaynağındaki romantik boyutu öne çıkarması. Ama bu romantik boyutun köklerinin de büyük ölçüde mesihçi gelenekle bağlantısı. Buradan tersi akımın ortaya çıkışı, ve bsu tersi tarih anlaşışına vurgunun ve bu alandaki araştırmalardın önemi. Ama bu araştırmlaların batı marksizmi ile sınırlarnmışlığı. İşte burada, Kıvılcımlı’nın yaptığı, bu ilkel sosyalizm artık soyut bir kategori olmaktan çıkar, somut bir tarihsel katefori olarak ortaya çıkar.

213

Böylece,Kıvılcımlı’nın bu ilkel sosyalizme ilgisinin, resmi sosyalizmle değil, onun politik çizgisiyle değil, marksizmdeki romantik ve mesihçi gelenekle bağlantı içinde olduğu, ilerlemeci ve tek yönlü tarih anlayışı karşısında öbürlerinin yanında bulunduğu görülebilir.

214

“Kadın Sosyal Sınıfımız” Üzerine Kıvılcımlı’nın bu makalesiyle ilk 78 yılında Kıvılcım dergisinde karşılaştığımda, ben de şoke olmuştum. İki yönden şoke oldum. Birincisi, kendi kişisel biyografim bakımından, ilk eşim dolayısıyla. O feminizmden önce feministti ve beni çok etkilemişti. Dolayısıyla feminizme daha hassastım, Kıvılcımlı’nın böyle bir şey yazdığını görünce şaşırmıştım. İkincisi içindeki metodoloji bakımından. Arkadaşlar yazıyı feminist bir perspektiften ele aldılar. Ben de bu yazının Tarihsel Maddeciliğe metodolojik katkıları üzerinde durmak istiyorum. Şimdi bu yazının arkadaşlar sanılandan daha büyük bir etkisi var ve Kıvılcımlı resmi politik görüşlerle çelişkisinin bir diğer örneğini oluşturur ve bu çelişki nasıl feminist hareketlerle böyle yakınlıklar içersinde oluyor onu bize açıklar. Bu çelişkiyle Kıvılcımlı’da her zaman her durumda karşılaşırız. Marks Kapital’de diyor ki bizim yaptığımız bir soyutlamadır diyor ve Kapitalin tarihsel hareketinin soyut bir hareket olarak ele alıyor. Yani şöyle bir toplumda ele alıyor: o toplumda insanlar eğer solucanlar gibi kendi kendileriyle çiftleşip, tıpkı yumurtadan çıkmış ördek yavruları gibi hemen hayata atılabilmek bakım diye bir problemleri olmasaydı, o insanların kapitalizm öncesi geçmişleri olmasıydı o, insanların ırkları olmasaydı, o kapitalizmin dünyasında sınırlı bir doğa olamasaydı, o kapitalizmde üretilen nesnelerin hayatın varoluşunu tehdit etmek gibi fiziksel özellikleri olmasaydı, Marks’ın Kapitali, kapitalizmi yine işlerdi ve daha mükemmel işlerdi. Dolayısıyla Marks ‘ın kapitalizminin şöyle bir özelliği vardır, o çok yüksek bir soyutlama düzeyinin ürünü olduğu için bugünkü hayatı açıklayamaz. Ama bunu yapmak zorundadır başlangıçta. Tıpkı fizikçinin bir tüyle demiri atması gibi. Onu soyutlamak durumundadır ya da Einstein’ın ışık hızıyla gidenlerden trenlerden söz edip, kafasında böyle deneyi yapması gibidir. Kapital böyle bir deneydir aslında ve metodolojik olarak aşağı yukarı rölativite teorisinin araçlarını kullanır, ama nasıl Öklid geometrisini biz bir arazi satın alırken kullanırsak ve Einstein’ın rölativite teorisi orada işinize yaramazsa, Marks’ın Kapital’de ele aldığı Kapitalist toplum analizi de bugünkü yaşadığımız dünyada işe yaramaz. Çünkü somuttaki kapitalizmde insanlar kadınlı erkekli olarak doğmaktadırlar, doğdukları an ördek yavruları gibi yüzemezler, bakılmaları gerekir; o insanların daha öncesi kapitalizm geçmişleri vardır; o insanların “ırkları” vardır, o insanların kullandığı dünyanın sınırları vardır, o dünyadaki materyallerin, şunların bunların canlıların varoluşunu etkileme sonuçları vardır. Ama dikkat edin arkadaşlar bütün bu sözünü ettiğimiz sorunlar, aynı zamanda sermayenin gerçek 215

tarihsel hareketlerinin sonuçlarıdır; yani o soyut cinsiyetsiz, ırksız, kullanım değersiz dünyanın değil. Gerçek tarihsel hareketin sorunlardır ve son zamanlarda özellikle 20 yy’ın ikinci yarısında kadın hareketi, ulusal kurtuluş hareketi, yeşiller hareketi, ekoloji hareket, anti-ırkçı hareket gibi bütün “yeni sosyal hareketler” denen öznelerin var oluş nedeni sermayenin gerçek tarihsel hareketidir. Bunlar Sermayenin Gerçek Tarihsel Hareketinin yarattığı sorunlardan ortaya çıkmaktadır. Ve bütün bu hareketlerin her birinin sağladığı teorik ilerlemelerle Kıvılcımlı metodolojisinin ulaştığı, kendiliğinden bilinçsizce ulaştığı, sonuçlar tak diye birbiriyle uzlaşmaktadır, örtüşmektedir. Bunu en iyi kadın hareketinde görürüz. Tipik olarak ele alalım. Aslında marksizmin evrimi sermayenin soyuüt hareketinin analizinden gerçek tarihsel hareketinin evrimine doğru bir evrimdir. Nasıldır? Saf kapitalizmde toprak mülkiyeti zorunlu bir koşul değildir örneğin. Sermayenin mantığı bakımından toprağın da hava gibi su gibi olması gerekir. Bu nedenle radikal burjuvazi toprakların kamulaştırılmasını ister. Toprakların kamulaştırılması özünde sosyalist değil, burjuva bir taleptir. Ama bu soyut olarak böyledir. Gerçekte böyle olmaz. Çünkü sermaye Toprakların derebeylerin egemen olduğu bir toplumda doğar. Gerçek hareket “çarpılır”. Ama işte Marks Kapital’in üçüncü cildinde, bu rant konusun analize kadar. Yani gerçek hareketin bir unsurunu katar analize. Batı Avrupa geçmişinde toprak mülkiyetinin tekelleşmiş olması dolayısıyla, özel mülkiyetin nasıl yansıdığını araştırır. Bu, toprakta tekel unsurunu kattığın zaman ortaya yepyeni bir şeyler çıkmaya başlar. Yani gerçek tarihsel örneğe yaklaşılır. Onda ne olur? Büyük toprak sahipleri ve kapitalist sınıf ittifak eder. Başta kendi devrimciliğini yitirir, buna karşılık sahiplerinin ezdiği köylüler işçi sınıfının yanına gelir. Böylece Kapital’in ilk ciltlerinin incelediği sermaye ilişkilerinde olmayan yepyeni sınıfsal ilişkiler ve dinamikler, güçler ortaya çıkar. İşte Kapitalizmde, daha doğrusu onun saf halinde, kapitalizmin prekapitalizmi yok etmesi gerekir ama gerçek kapitalist hareket prekapitalizmi yok etmez, onunla bir simbiyoz ilişkisine girer. Biz insanlar bir “üst varlık” olarak ortaya çıktığımızda solucanlara, şunlara bunlara göre evrimin bir “üst” aşamasındayız. Ama onlar, o alt aşamadakiler yok olmaz, bizim bağırsaklarımızda yaşar. Hatta bağırsaklarımızda mikroplar olmasa yaşayamaz hale geliriz. Onunla bir simyoz ilişkiye gireriz. İşte Kapitalizm de kendisinden önce varolan toplum biçimleriyle böyle bir ilişkiye girer. Örneğin ev, aile aynı zamanda ilkel komünizmin son sığınağı olduğu gibi, ayrıca kadın ezilmesinin de ilk başladığı yerdir. Kapitalizm bununla bir simbiyoz ilişkiye girer. Onu da değiştirir, kendisi de ona bağımlı hal alır hale gelir. Böylece ikisi bir bütün olarak bir sistem oluştururlar. Budur zaten feminist hareketin de bir metodolojik olarak yaptığı ve onu var eden olayın kendisi de budur. Engels’ in metinlerinde modern kapitalist ailenin gelişmesiyle birlikte ya da modern kapitalizmin gelişmesiyle birlikte, kadına yönelik baskının kendiliğinden toplumdan kaybolacağını söylenir. 216

Hâlbuki kaybolmamıştır ve tam da bu nedenle feminist hareket vardır. Ve Feminist hareket tıpkı Marks’ın Rant’ı tahlile katması gibi bunu tahlile katar. Ne oluyor gerçekte. Kapitalizm geliştikçe aile yok olmuyor. Bu olmuyor gerçekte, ne oluyor? Kapitalizm ev içi işle birleşiyor ve bambaşka bir şey ortaya çıkıyor, aksine bu kısır döngüyü yeniden üretiyor. Aynı mekanizma ezilen ülkelerin ilişkisine de görülebilir. Aynı metodolojik ilkelerdir bunlar. Normal olarak düz mantıkla, kapitalizm, kapitalizm öncesi ilişkileri tasfiye eder; ama gerçek dünyada tasfiye etmez. Niçin etmez? Birincisi Türkiye gibi geri bir ülkede kapitalizm daha doğarken finans kapital olarak doğar. Ve bulunduğu ülkenin özellikleri iki. Bu geri ülkede, geriliğin temelinde kaynağını üretimden değil para ticaretinden ve malların ticaretinden alan daha doğrusu artı değerin kaynağını soygundan, bir tarafın diğerini aldatmasından alan kapitalizm öncesi sermaye ve modern sermayenin bir kaynaşmasının ortaya çıkardığı yepyeni sınıfsal ilişki vardır. Kapitalizmin gelişmesi, öyle pre kapitalizmi tasfiye etmez, daha doğrusu aynı zamanda tasfiye eder ama onu güçlendirir. Garip bir ilişki vardır. Kadında da aynı ilişki söz konusudur. Doktor Hikmet Kıvılcımlı’nın yaptığı budur, ama sadece bu da değildir daha farklı bir şeyler yapar. Marksistler, farklı toplum biçimlerini ya da farklı üretim biçimlerini şöyle ele alıyorlar. Mesela işte ilkel, köleci, feodal ya da başka bir şeyler. Bunlar zaman içinde birbirini izliyor. Aynı zaman içinde bulunmuyorlar. Lenin’de de bu aynı toplumda da bunların yan yana ele alınışı vardır. Mesela Rusya’da devlet kapitalizmi, feodalizm, ilkel komünal ilişkiler, kapitalizm vs.. Devrimden sonra yazdığı bir makale var. Burada bile henüz bu zaman içinde ayrılan farklı toplum biçimleri bir arada ele alınırlar ama birbiriyle ilişkileri yoktur. Sistem oluşturmazlar. Yanyanadırlar. Kıvılcımlı’nın bu “üç katlı sosyal ehramımız” makalesinin şu özelliği vardır; şehirler der Türkiye’nin kapitalizmidir, kasabalar der Türkiye’nin antik tarihidir, köyler der Türkiye’nin ilkel sosyalizmidir. Bunları her birini ayrı ayrı incelemekle kalmaz; her birinin bunların birbirlerinin varoluşları üzerinde ve birbirlerini nasıl değiştirdiğini ele alır. Dolayısıyla bizi gerçek somut tarihsel harekete daha fazla yaklaştırır. Kıvılcımlı’nın bu makalede yaptığı en büyük metodolojik katkı ve onu feminist harekete yaklaştıran noktası budur. Feminist hareketin daha sonradan kendi mücadelesiyle ve zaten onu var eden sermayenin gerçek gerçek tarihsel hareketini inceleyerek vardığı noktaya ve metodolojik katkıya Kıvılcımlı kendiliğinden varmıştır. Ve kanımca feminizmle o sözünü ettiğiniz yakınlık oradan kuruluyor. Burada son olarak küçük bir not. Kıvılcımlı bu yazıyı yazarken, ben Kıvılcımlı’nın 68’lerdeki yükselen kadın hareketini düşündüğünü sanmıyorum. Zaten 68’lerde henüz bu hareket de yoktu. Burada da biliyoruz 70’lerde falan daha sonra başlıyor feminist hareket. Ama yine de şöyle bir etki olabilir. 60’ların 217

başında Türkiye’de 27 mayısın etkisiyle Latife, Fuat gibi arkadaşların da dahil olduğu bir entelijansiya oluşmuştur ince bir entelijansiya oluşmuştur. Ayla Kutlular, Oya Baydarlar sayılabilir böyle bir kuşak. Bunların daha feminizmin yetmişlerdeki ikinci dalgası Türkiye’ye gelmeden önce, kendiliğinden bu yönde eğilimleri vardı. Belki bu eğilimler etkili olmuştur dolaylı olarak. Çünkü makalenin yazılmasında Latife’nin doktora baskıları da önemli. Doktoru sürekli Latife sıkıştırıyordu, “doktor ne zaman kadınlarla ilgili yazı yazacaksın?” diyor. O da “Var kızım” diyor, “yazıyorum” diyor. Böyle bir şeyler diyor. Bu yönden dolayı bir etkiden söz edilebilir belki Kıvılcımlı’ nın yazısında. Teşekkürler.

218

Kıvılcımlı’nın Vatan Partisi Programı ve Demokratik Cumhuriyet (“Demokratik Cumhuriyet Nedir? Sosyalistler Tarafından Savunulabilir mi?”Başlıklı Yazıdan Bir bölüm)

Dünyada ve Türkiye’de sosyalistlerin programlarının ne olması gerektiği konusunda uzunca bir süredir yazıyoruz. Aşağı yukarı her yazıda, Türkiye’deki sosyalistleri, Program, Strateji, Taktikleri bakımından eleştiriyoruz ve karşı görüşlerimi sunuyoruz. Bu yazıların sosyalistler arasında geniş bir kesim tarafından sessizce izlendiğini de bir çok doğrudan veya dolaylı gözlemden veya anlatılanlardan biliniyor. Ama garip bir şekilde, ortalıkta bir sessizlik vardı. Şimdi ilk defa bir doğrudan eleştiri geldi. Bu eleştiriyi “Ankara’dan Komünistler” yazmışlar ve yazılarımızla ilgili bütün eleştirileri topladığımız “Yazılar ve Yankıları” forumuna asmışlar. (Forumun Adresi Şöyle: http://f22.parsimony.net/forum41888/ . Eleştirinin Başlığı: “ ‘Demokratik Cumhuriyet Projesi’ Savunulabilir mi ya da Mümkün müdür?” 29. Ocak.2002) Bu eleştiriyi görüşlerimizi daha açık ve anlaşılır olarak açıklayabilmek için bir vesile ve temel olarak alacağız. Ancak, aynı Forum’a astığımız kısa notta da belirttiğimiz gibi. Eleştiriler büyük ölçüde yanlış anlamalara dayanmaktadır. Ama yanlış anlamalar da, hem uluslar arası sosyalist hareketin tarihinin yeterince bilinmemesinden, hem de bizim görüşlerimizin arka planının bilinmemesinden kaynaklanmaktadır. Bu yanlış anlamaları minimuma indirmek bakımından, yine sayfamızdan geçilen Programatik Yazılar’ın okunmasını öneririz. (adres: http://www.comlink.de/demir/konular/programatik/index.htm ) Ancak bundan sonra yazdıklarımızın ne anlama geldiği anlaşılabilir. Yanlış anlama ve çarpıtmalardan arınmış olarak doğrudan söylenenlerin kendisiyle ilgili bir tartışmaya girilebilir. Şimdi aşağıdaki satırlarda bu arkadaşların eleştirilerine elimizden geldiğince, ister istemez o yanlış anlamalara da girerek ve onları düzelterek girmeyi deneyeceğiz. * Önce bazı yanlış anlama ve bilgilerden yola çıkmak gerekiyor Demokratik Cumhuriyet konusunda. Değerli Eleştirmenler eleştirilerine şu cümleyle başlıyorlar: 219

“Yazılarınızı belli bir süredir takip etmekteyiz. Genel olarak PKK’nın çizmiş olduğu “Demokratik Cumhuriyet” programını destekler nitelikte yazmanız, Türkiye’deki sosyalistlerden önemli bir farkınızı oluşturmakta.(...)” Evet doğru, biz de hemen hemen bütün yazılarımızda, Türkiye’deki sosyalistleri, Demokratik Cumhuriyet acil programını savunmamakla eleştiriyoruz bir bakıma. Pozisyonumuzun diğerlerinden farklılığının, başka bir grup tarafından da belirtilmesi gerçek durumu yansıtmaktadır. Ama bu farklılığın nereden geldiği bilinmemektedir, çünkü “PKK’nın çizmiş olduğu “Demokratik Cumhuriyet” programını destekler nitelikte yazmanız” ifadesi bu bilmeyişi bir şekilde ifade ediyor. Burada bilinmeyen şudur. Biz Demokratik Cumhuriyet programını, PKK bu programı savunmadan önce savunuyorduk. Bunu Türk sosyalistlerinin savunması gerektiğini söylüyor ve onlara karşı savunuyorduk. Ve yine bu programın dayandığı mantıktan hareketle, bunun aynı zamanda ezilen ulusun hareketinin programı olması gerektiğini, yani Kürt ulusal hareketinin savunması gerektiğini de savunuyorduk. Bu tavır, şimdi olduğu gibi, o zaman da Türk Sosyalistleri içinde istisnai idi ve ben bu tavrımızın istisnai olduğunu da biliyor ve yazıyorduk. Bu bakımdan PKK’nın Demokratik Cumhuriyet Programını, en kötü koşullarda, belli belirsiz ifade edildiği andan itibaren hiç bir tereddüt göstermeden savunmamız ve Türk solunun neredeyse tamamının bu programı reddetmesi de rastlantı değildir ve bizim bakış açımızdan her şey yerli yerindedir. Türk sosyalistleri, Marksizm’in bu unutulmuş yanlarını bilmedikleri için karşı çıkmaktadırlar, PKK Duvarın çöküşüyle Stalinizm’in bukağılarından kurtulduğu ve yükselen bir kitle hareketine dayandığı için onu kendi pratiğinin zorlamasıyla yeniden keşfetmektedir. Bu çakışma rastlantısal olmadığı gibi, derin sınıfsal ve yöntembilimsel kökleri vardır. Bizim açımızdan, PKK’nın Demokratik Cumhuriyet parolasını savunması, “Bizim dediklerimize gelmesi”dir. Bunu elbette tırnak içinde yazıyoruz. Yıllarca yazdıklarımızın, küçük bazı çevreler dışında kimseye ulaşmadığını, ulaşanların okumadığını, okuyanların anlamadığını biliyoruz. Kürt hareketi, bu programı, bizim her türlü etkimden bağımsız olarak kendisi buldu. Bu, bizim bakış açımızdan, adeta mucizevi denebilecek bir gelişmedir. Nasıl oluyor da Kürt Ulusal Hareketi, çok daha elverişsiz teorik ve ideolojik bir hareket noktası, kültürel ve sınıfsal temeli olmasına rağmen, bizim yıllar önce klasik Marksizm’i kavrayış süremiz içinde, tamamen teorik çıkarsamalar yoluyla, bulduğumuz demeyelim ama, adeta yeniden keşfettiğimiz ve unutulmaktan kurtarmaya çalıştığımız şeyi tamamen başka bir yoldan buluyor? Bizim açımızdan açıklanması gereken esas sorun budur. Çünkü burada bizim görüşlerimize gelmek gibi görünen aslında Marksizm’in otantik programatik sonuçlarına bir yaklaşmadır. Burada yükselen bir hareketin, ulusal da olsa yükselen bir harekete bağlılığın ve onun ifadesi olmanın, o harekete nasıl bir teorik dinamizm ve açıklık kazandırdığı ortaya çıkmaktadır. Kürt hareketi, bütün ideolojik, kültürel ve sınıfsal handikaplarına rağmen bunu başarmaktadır. İlginç olan budur. 220

Ama Stalinistlerin bir bakış açısından, Kürt hareketinin buna gelmesi, onların Marksizm diye bildikleri Stalinist kavram sisteminden uzaklaşma ve burjuva aydınlanmasının kavram sistemine bir yönelme ile birlikte gerçekleştiğinden, onlar bunu Marksizm’e bir yaklaşma değil, ondan bir uzaklaşma olarak görmektedirler. Açıktır ki burada bizle, yakın zamana kadar PKK’yı desteklemiş Stalinist ama radikal Türk sosyalistleri arasında sadece Demokratik Cumhuriyet konusunda farklı bir programatik tavır alış yok; PKK’nın değişiminin de yüz seksen derece zıt değerlendirmesi söz konusudur. Ne var ki, PKK’nın bu “bizim görüşlerimize gelmesi”, sadece Demokratik Cumhuriyet konusuyla da sınırlı değil. Örneğin, Özgür Politika’da ilk yazmaya başladığımız sıralar, Çin, Hint, Akdeniz uygarlıkları ile ilgili olarak yazdıklarımız, aynen Öcalan’ın, “Sümer Rahip Devleti’nden Halk Cumhuriyetine Doğru” kitabında tartıştığı konulardır. Benzer sonuçlara teorik ilgi alanları konusunda da rastlanılabilir. Kapitalizm öncesi uygarlıklar tarihi ile bu günün programatik sorunları arasında bir bağ kurmak, Kıvılcımlı ve yine o gelenekten beslenen bizim gibi bir kaç kişi dışında kimsenin kafa yormadığı, biraz fantezi veya beyin jimnastiği gibi görülen şeylerdi. Ama örneğin Abdullah Öcalan ve Kürt hareketi bu konulara kafa yormaya başlamış bulunuyor. Ve tıpkı Demokratik Cumhuriyet konusunda olduğu gibi, bu tamamen bizim teorik veya ideolojik bir etkimizden bağımsız olarak gerçekleşiyor. Ve bütün Türk Solu, Öcalan’ın son Savunmasını tıpkı Demokratik Cumhuriyet parolası gibi suskunluk ve alayla karşılarken, bu savunmayı heyecanla karşılayan ve çok önemli bulan belki de tek Türk sosyalisti olmamız da bir rastlantı değil. Bütün bunlar bir rastlantı değildir, çünkü büyük teorik genellemeler ve metodolojik sorunlar ile, kitlelerin büyük tarihsel eylemleri arasında her zaman çok derinden işleyen güçlü bir bağ vardır. * Önce bu Demokratik Cumhuriyet Programını ya da Parolasını PKK’dan yıllarca önce savunduğumuza dair bir kaç kanıt gösterelim. Bu kanıt olan cümleler ayrıca konunun anlaşılmasını da kolaylaştırıcı bir işlev görürler. 1986 yılında, İsveç’te Orhan Kotan, Kürdistan Press diye bir gazete çıkarmaya başlamıştı. Bu gazete için bir çok kişinin yanı sıra bizden de yazılar istemişti. Biz de egemen ulustan bir sosyalist olarak, ezilen ulusun mücadelesine karınca kaderince bir katkıda bulunmak için, düzenli olarak yazacağımızı bildirmiş ve dört beş makale yazıp yollamıştık. ( Bu makaleler şu adreste bulunabilir: http://www.comlink.de/demir/yayinlar/kurpress/kpyazilar.htm ). Bu makalelerin bir kısmı gazetede yayınlandı ve bir kısmı da yayınlanmadı ve bir daha da bizden yazı istenmedi. Yazı istenmemesinin iki nedeni vardı. Birisi, tesadüfen o sıra İsveç’e yaptığımız bir seyahatte Orhan Kotan’la tanışmamız ve konu PKK’ya geldiğinde, onun PKK’nın CIA ve MİT tarafından yaratılmış ve yönlendirilen bir örgüt olduğu yargılarına karşı çıkmamızdı. Bu oldukça sert tartışmadan sonra araya zaten belli bir soğukluk girmişti. Ama bundan önce de zaten gönderdiğimiz yazılarla ilgili bir memnuniyetsizlik hissetmiştik. Bunun nedeni, tam bu Demokratik Cumhuriyet konusuydu. Bu yolladığımız yazılarda, bu sefer Kürt Ulusal Hareketine 221

de, Demokratik Cumhuriyet programını ve buna uygun bir stratejiyi öneriyorduk. Bu önerimiz hiç hoşa gitmemişti ve işin ilginci, tam şimdi Türk sosyalistlerinin de Demokratik Cumhuriyet’i anlamadığı gibi hiç anlaşılmamıştı ve karşı çıkılmıştı. Lokman Polat imzasıyla bir Kürt, bu anlayışın Kürtlerin Kendi Kaderini Tayın hakkını reddettiğini iddia ediyordu. Ona da ben bir cevap yazmıştık; yanlış hatırlamıyorsak bu cevabımız da yayınlanmamıştı. Ama bu gibi durumlarda her zaman olduğu gibi bize yazılarımızın içeriğinden dolayı yayınlanmadığı söylenmemiş, çok uzun olduğu polemiğe yol açtığı gibi gerekçeler gösterilmişti. Şimdi müsaade ederseniz. O yazıda, hiç bir kuşkuya yer bırakmayacak şekilde Demokratik Cumhuriyet’i bir program olarak açıkça belirttiğimiz bölümleri aktaralım. Aynen şöyle yazıyorduk “Kürdistan Kurtuluşunun Sorunları” başlıklı makalede: “Kürdistan sosyalistleri ve proletaryası, bağımsız bir Kürt devleti için değil, ama Demokratik bir Cumhuriyet, bir tek köyün bile kendi kaderini tayin hakkının engellenemeyeceği gerçekten demokratik bir cumhuriyet için savaştıkları takdirde, belki Kürt burjuvazisini kaybedeceklerdir ama çok daha büyük güçleri kazanacaklardır. Ulusal Kurtuluş, bunun otomatik yan ürünü olacaktır.” (http://www.comlink.de/demir/yayinlar/kurpress/kpyazilar.htm) Bu makaleye Lokman Polat’ın yaptığı eleştiriye yanıt olarak yazdığımız yazıda, açık açık bu yaklaşımın Türk ve Kürt solunca bilinmediğini de belirtiriz ve konuyu şöyle açıklarız: “L. Polat'ın eleştirisine konu ettiği yazının temel tezi şöyle ifade edilebilir: "Kürt Ulusu bağımsızlığını elde edebilmek için, bağımsızlıktan daha fazla bir şeyler için savaşmalıdır." ya da başka bir ifadeyle: "Kürt ulusu, kendini ulusal baskıdan kurtarmak için, kendini ezen ulusların ezilenlerini de kurtarmaya kalkmalıdır." Bu "Daha fazla bir şey" de yazıda şöyle somutlanmaktadır: "Kürdistan sosyalistleri ve proletaryası. bağımsız bir Kürt devleti için değil; ama demokratik bir cumhuriyet, bir tek köyün bile kendi kaderini tayin hakkının engellenemeyeceği gerçekten demokratik bir cumhuriyet için" savaşmalıdırlar. Yazının diğer bölümleri bu fikrin gerekçelendirilişi ve taşıdığı potansiyellerin sergilenişidir. Okuduğunu biraz anlayan herkes için, yukarıdaki önermelerden, L. Polat'ın iddia ettiği türden, Kürtlerin ayrılma hakkını ya da Kürt ulusal kurtuluş savaşını inkar etmek ya da küçümsemek gibi bir anlam çıkmaz. Aksine, yukarıdaki önermeler, Kürt Ulusal Kurtuluş Hareketinin hangi strateji ve programla başarıya ulaşabileceği sorununu tartışmaktadır. Yukarıdaki önermeler, Kürt Ulusal Kurtuluş Hareketinin küçümsediği açısından değil, ama belki, bu harekete, potansiyellerinin ve limitlerinin üstünde devasa görevler yüklediği, Köylülüğün ya da Ulusal Kurtuluş Hareketlerinin devrimci potansiyelini abarttığı için eleştirilebilir. Yazıyı yazarken, okuduğunu anlayan bir okuyucunun, tezleri bu açıdan tartışması gerektiğini düşünmüştüm.

222

Bu yaklaşım oldukça yenidir ve ne Türk ne de Kürt solunda ortaya atılıp tartışılmamıştır. Yeni olan yanını göze batırmak için bir kaç örnek verelim.” Bu örnekleri verdikten sonra Demokratik Cumhuriyet’i açıklamak için de şunları yazmışız: “L. Polat, "Demokratik Cumhuriyet" derken neyi dediğimi anlamamıştır. Eleştirisinin bir yerinde, yukarıda da aktardığım Demokratik Cumhuriyet ile ilgili satırlarımı aktarıyor, ama, benim "demokratik cumhuriyet" sözcüklerinden sonra virgül koyarak, bu konuda çok yaygın yanlış anlamalara olanak vermemek için eklediğim cümleyi çıkararak. L. Polat'ın aktarırken çıkardığı cümlecik şudur: "bir tek köyün bile kendi kaderini' tayin hakkının engellenemeyeceği gerçekten demokratik bir cumhuriyet." Niçin böyle bir cümleciğe gerek gördük? Çünkü bu fikir, gerek Kürt gerek Türk soluna son derece yabancı ve Marks-Engels-Lenin'in hemen hiç anlaşılamamış bir yanını ortaya koyuyor. Çünkü, bu fikirden hareketle, bağımsız bir devletten öte bir şeyler için savaşmak gerektiği çıkarsamasını yapıyorum. Kürt ve Türk solunda Kendi Kaderini Tayin Hakkı, ancak ulus olunca sahip olunabilecek bir şey olarak anlaşılmış ve Kürtlerin bağımsız devlet kurma hakkını savunmak için hep Kürtlerin bir ulus olduğu kanıtlanmaya çalışılmıştır. (Burada kasıtlı çarpıtmalara imkan vermemek için Kürtlerin bir ulus olduğunu açıkça belirtelim.) Ama sorunun bu şekilde koyuluşu tersinden, ulus olmayan, tarihsel, coğrafi, sosyolojik ya da psikolojik olarak kendine ulus olduğuna dair bir sertifika bulamayan bir topluluğun ayrılma ve bağımsız bir devlet kurma hakkından söz edilemeyeceği varsayımını içerir. Tartışmayı yeniden başlatmak, ama bir üst düzeyde başlatmak ve ilerde çok gerici sonuçlar doğuracak bu varsayımın yanlışlığım göstermek için, iddia ediyoruz ki: ayrılma hakkı için ulus, milliyet vs. olmak gibi bir önkoşul yoktur ve olmamalıdır. Bu, Marks-Engels-Lenin'in Demokratik Cumhuriyeti ve Ayrılma Hakkı anlayışıdır. Gerçek demokratik cumhuriyette, isteyen köy, mahalle, ya da bölge halkı, istediği takdirde derhal ayrılabilmeli ve bunu engelleyecek ne hukuki, ne idari bir mekanizma olmamalıdır. Örneğin Lenin, Devlet ve İhtilal'de Engels'ten alıntı yapıyor: "O halde, merkezi cumhuriyet. Ama, l798'de kurulmuş, imparatorsuz imparatorluktan başka bir şey olmayan bugünkü Fransız Cumhuriyeti anlamında değil. l792'den l798'e kadar, her Fransız ili, her komün (Gemeinde), Amerikan modeline göre, tam idari özerkliğine sahipti; bizim de aynen sahip olmamız gereken şey budur. Bu özerkliğin nasıl örgütlenebileceğini ve bürokrasiden nasıl vazgeçilebileceğini, Amerika ve Birinci Fransız Cumhuriyeti bize göstermiş bulunuyor." (s.95) Ve Lenin'in konuya ilişkin yorumu: "Engels bakımından, merkeziyetçilik, 'komünler' ve bölgelerin devlet birliğini tamamen kendi arzularıyla (a.b.ç.) savunmaları şartıyla, her türlü bürokratizm ve her türlü yukarıdan 223

'buyurma'yı söz götürmez biçimde ortadan kaldıran geniş bir mahalli idari özerkliği asla bertaraf etmez" (s.95) Ne yazık ki, ne Kürt ne de Türk sosyalistleri, bugüne kadar, kendi kaderini tayin hakkının ulus olma koşuluna bağlanamayacağı seklindeki bu anlayışa hiç değinmemişlerdir. Türkler açısından böyle bir program, otomatikman Kürtlerin bağımsız devlet kurma hakkı demektir, Kürtler için de aynıdır. Ve böyle bir programın, bağımsız bir Kürt devletine karşı olması diye bir şey söz konusu değildir. Otomatikman bunu da içerir. Böyle bir programı savunmakla, sadece Kürtlerin ayrı devlet kurma hakkı değil, ama aynı zamanda, Kürt Kurtuluş Savaşına, kendilerini ezen ulusların emekçilerini de kurtarma görevi yüklenmiş olur. Ama böyle bir program, bağımsız bir devlet kurma hedefinden farklı bir şeydir. Bağımsız bir devlet kurma programı, bu devletin alabileceği somut biçimleri ele almaz. Ama sadece bu da değil, bağımsız bir devleti de güçleştirir. Bir köyün bile isterse ayrılabileceği ve her türlü topluluğun kendi özgür iradeleriyle birleştikleri bir Demokratik Cumhuriyet ne gibi devrimci potansiyeller taşımaktadır? Ezen Uluslar Açısından: Kürt Ulusal Kurtuluş Hareketi, böyle bir programı savunan bir öncülüğe sahip olduğu takdirde, ezen ulusun ezilenlerini aktif olarak yanına kazanabilir ve programı uğruna mücadele için örgütleyebilir. Çünkü böyle bir program, aynı zamanda, ezen ulusların bürokratik, militer devlet cihazlarının parçalanmasıyla gerçekleştirilebilir. Böyle bir program, ezen uluslar tarafından ezilen diğer ulusları da yanına kazanabilir. Örneğin İran'da Azeriler de ezilen bir ulusturlar. Ama bağımsız bir Kürt devleti hedefi, Azerileri, Kürt Devleti uğruna mücadeleye sevk etmez, ama Demokratik Cumhuriyet, onların mücadelesini de ateşleyip, ivmelendirebilir.” (http://www.comlink.de/demir/yayinlar/kurpress/kpyazilar.htm) Bütün bu uzun alıntılarda, (1) Demokratik Cumhuriyet’in hem Kürt Ulusal Hareketinin hem de Türk İşçi ve emekçilerinin programı olması gerektiği söylenmekte; (2) bunun klasik ve tahrif olmamış, unutulmuş bir Marksizm’in yaklaşımı olduğu belirtilmekte; (3) ve nihayet bunun Türk ve Kürt solunca bilinmediği, onlar için yeni olduğu da tekrar tekrar ifade edilmektedir. (4) Ve nihayet Azeriler örneğiyle bu programın bölgedeki demokratikleştirme potansiyelleri ima edilmektedir. Özetle, biz Demokratik Cumhuriyet’i PKK’nın ortaya attığı bir program olduğu için savunmuyoruz, Marksizm bunu gerektirdiği için ve yıllardır savunuyoruz. PKK Türk ve Kürt sosyalistlerinin savunması gereken programı savunmaya başlamış bulunuyor. Ve bunu yaparak aslında klasik tahrif edilmemiş ve unutulmuş Marksizm’in önerisine de uygun davranıyor. Demokratik Cumhuriyet parolasının niçin sosyalistlerce savunulmaması gerektiği, aslında Türk ve Kürt Marksistlerinin kanıtlaması gereken bir tezdir. *

224

Yukarıda Kürdistan Press’den yaptığımız alıntıların tarihi 1986’dır. Ancak bizim bu Demokratik Cumhuriyet programına ulaşmamız, çok daha eskilere, Vatan Partisi içindeki tartışmalara ve o sırada Türkiye’deki radikalleşmeye bağlı olarak yaşadığımız hızlı teorik evrime kadar gider. Bu küçük partideki tartışmalar Türk solunca bilinmez kalmıştır ama, aslında nitelikleriyle, Kürt hareketinin bu gün yaşadığı evrime benzer bir karakter gösterirler. 1970’li yılların sonundaki radikalleşme dalgası, bütün burjuva sosyalist partilerde radikal kanatların oluşup kopuşmasına yol açmıştı: TİP’ten, Sosyalist İktidar çevresi, yani Yalçın Küçük ve Metin Çulhaoğlu koptu. TKP’den İşçinin Sesi ile Yörükoğlu (Nihat Akseymen), TSİP’ten TKP(B) ile İbrahim Seven. Birbiriyle ilgisiz gibi görünen bu bölünmeler, aslında Türkiye’de radikalleşmenin yansımalarıydı ve İşçi hareketinin burjuvazinin kuyruğundan kopup radikal demokrasi ile ittifak aramaya yönelmesinin ifadesiydi. Bütün bu hareketler kendi geleneklerine uygun varsayımlar veya çıkarsamalarla, radikal hareketlerle ittifaklara yöneliyorlardı. (PKK da bu dönemin ürünüdür, aynı radikalleşmenin Kürdistan’daki yansımasıdır. Bu bölünmelerle, Apo’cuların ortaya çıkışının aynı döneme rastlaması rastlantı değildir. Rızgari de yine aynı radikalleşmenin bir yansıması olarak Stalinizmle kopuşma eğilimleri gösteriyordu bu sırada ama mantık sonuçlarına ulaşmaktan korkuyordu.) İşte, Vatan Partisi’nde de aynı dönemde benzer bir bölünme oldu ve burada da bizler radikal kanat olarak koptuk. Tek fark, kongrede çoğunluğu sağlayan biz olduğumuzdan tesadüfen resmi partinin bizde kalmasıydı. Diğer taraf Sosyalist Vatan Partisi’ni kurdu. Bu bölünmede, radikal kanadın teorik tezlerini ve yaklaşımlarını biz formüle etmiştik. Bütün bu metinler o zaman Kıvılcım Dergisi’nin sayfalarında yayınlanmıştı. Farklı görüşler parti yasallığı içinde ve kamu oyu önünde açıkça tartışmışlar ve ayrılıkların programatik ve stratejik karakteri nedeniyle aynı partide yer alamayacakları görüldüğünden, kongrede azınlıkta kalan Parti’den uygarca ayrılmıştı. Belki de Türk sosyalist hareketinde, açık teorik tartışmaya dayanan ve tam da bütün ayrılık noktaları sistemleştirilmiş ve kamu oyu önünde açıkça programatik ve stratejik ve örgütsel konular tartışarak gerçekleştirilmiş ilk ayrılıktı. (Bu gün çoğulculuk bayrağıyla kurulan ÖDP bunun kenarına bile ulaşmış değildir. Hele ilk çoğulcu parti falan oldukları iddiasına ise gülünebilir. Şark’ın ezeli, Tarihi kendisiyle başlatmak hastalığıdır bu.) Burjuva Sosyalist partilerden bu bölünmelerde, radikalizmi temsil eden tarafların hepsi, Stalinizm çerçevesine takılı kalmışlar ve bunu aşamamışlardır. Radikalleşmeleri belli bir noktada ve genellikle biçimsel sorunlara takılıp kalmış yöntemsel sorunlara yönelik bir radikalleşmeyle sonuçlanmamıştır. Bunu yapabilen sadece biz olduk. Muhtemelen bunu da Kıvılcımlı’nın sağladığı birikime ve onun bizlere Marksist geleneğin kimi kaynaklarını, Stalinizmin prizmasında kırılmadan aktarmasına borçluyduk. Yani “genlerimizde” daha ileriye gidecek bazı potansiyeller vardı. Bu farkı ve anlatmak istediğimizi söyle bir benzetmeyle açıklayalım. Bir maymun ve insan yavrusu birlikte büyütülmeye başlasalar, ilk bir kaç yıl aşağı yukarı paralel bir gelişim gösterirler, hatta maymun yavrusu başlangıçta insan yavrusundan daha hızlı gelişir. Ancak bir noktada, 225

maymun yavrusun gelişimi genetik sınırlarına toslar, insan yavrusu ise tam da onun başlangıçta yavaş gelişmesine yol açan genetik özellikleri nedeniyle gelişmeye devam eder. Burjuva sosyalist partilerde radikalleşenler ve ayrılanların hemen hepsi, “genetik” yani metodolojik sınırlılıkları nedeniyle bir yerlerde takıldılar (Çulhaoğlu, Küçük) hatta bir kısmı, Sovyetlerin çöküşüyle birlikte Aleviciliğe veya liberalizme doğru gerilediler bile (İ. Seven, N. Akseymen), sadece biz, buradan Klasik Marksizm’in yaşayan geleneği diyebileceğimiz “Troçkizm”e, oradan Frankfurt Okulu’na, Yeni Sosyal Hareketler’in problemlerine, Aydınlanma’nın Marksizm içindeki etkilerinin eleştirisine doğru bir evrim gösterebildik. Bugün bulunduğumuz yerden bu farkın nasıl oluştuğuna bakınca, bunun kaynağında Kıvılcımlı olduğu seziliyor. Yoksa bu isimlerin hiç birisi bizden daha az yetenekli değildi¸aksine bizden çok daha zeki, bilgili ve yeteneklidirler. Kanımızca Kıvılcımlı’nın bize kazandırdığı bir metodoloji var, bu “genetik” özellikleri bağışlayan. * Bu kısa açıklamadan sonra, Demokratik Cumhuriyet parolasına ilişkin, bunun “Demokratik Cumhuriyet” olarak adını koymadan, Vatan Partisi programı diyerek, -ki sonra gösterileceği gibi, Vatan Partisi Programı tamı tamına bir Demokratik Cumhuriyet programıdır- Vatan Partisi içindeki tartışmalarda, Komisyon Raporu denen metinde, ki bu metinin neredeyse tamamı bizim kalemimizden çıkmıştı, aynı fikirleri nasıl ifade ettiğimizi aktaralım. (Aşağıdaki satırlar, yukarıda Kürdistan Press’e yazılmış yazıda ifade edilenlerin ilk ve değişik, bir küçük partinin kendi özel jargonuna uydurulmuş bir versiyonu olarak da okunabilir.) “Vatan Partisi programı, tüm ulusların, ezilen ulusun kendi kaderini tayin hakkını şu veya bu yönde kullanabileceği ve kullandığı takdirde de hiç bir baskı ve zorla karşılaşmayacağı bir demokratizmi inşa eder. Hakkın fiilen gerçekleşmesini sağlar. Bu hakkı kullanıp ayrılmayı veya kalmayı bütünüyle o halkın kendi seçimine terk eder. VP programı, onun tercihini özgürce yapabileceği şartlar sağlar. Ve bu şartlar, ancak VP programının, yani Demokratik Devrim’in gerçekleşmesi ile kazanılabilir. Bu nedenle, VP Programı ya da Demokratik Devrim, ezilen bir ulusun ayrılma hakkını kullanabileceği demokratizm şartlarını gerçekleştireceği için; ve ezilen ulusun da önünde esas devrimci adım, yakalanacak “ana halka”; kendi kaderini tayin hakkını fiilen kazanabileceği şartlara ulaşmak olduğundan ezilen ulusun da programıdır. İster ezen, ister ezilen ulustan olsunlar VP programının tüm devrimci mücadelenin hedefi olduğunu ve olması gerektiğini kavramayanlar gerçekte, nice keskin görünürlerse görünsünler özünde reformizmi öne geçiriyorlar, burjuvazinin kuyruğuna takılıyorlar demektir. Lenin bu konuyu şöyle koyar:

226

“ ‘Ulusların Kaderlerini Tayin hakkı’ demokratik bir düzeni zorunlu kılar, öyle ki, bu düzende sadece genel olarak demokrasi ile yetinilemez, burada, özel olarak ayrılma sorununu demokratik olmayan yoldan çözüme bağlamak olanaklı değildir.” VP programı, böyle “demokratik bir düzen” kurar. “Ayrılma sorununu demokratik olmayan yoldan çözüme” bağlamayı, yani ayrılma hakkını engellemeyi; onu kağıt üzerinde bırakmayı OLANAKSIZ KILAR.” (Kıvılcım, Sayı 3, Kasım-Aralık 1978, s.142-143) Bu alıntılar bize şunu gösterir, aşağı yukarı 1986 yılında Kürdistan Press’e yazdıklarımızı yazmaktayızdır bu Vatan Partisi içindeki tartışmada. Yazıda Vatan Partisi Programı denilen Demokratik Cumhuriyet, hem ezen ulusun sosyalistlerine, hem de ezilen ulusun sosyalistlerine önerilmektedir ve bu öneri aynı zamanda Vatan Partisi’ndeki burjuva sosyalizmiyle bölünmenin programatik temeli, çekirdeği, özüdür. Tarih 1978. Radikalleşmenin zirvede olduğu nokta. İşçi hareketinin ve Kürt hareketinin gecikmiş radikalleşmesinin başladığı ama aynı zamanda toplumun da yorulmaya başladığı nokta. Bu sosyolojik eğilimlerin, politik ifadelerini Burjuva Sosyalist partilerde radikal eğilimlerin bölünmesiyle; Kürdistan’da Rızgari gibi hareketlerin Stalinizmle yüzleşmeye başlamasıyla ve Apocuların ilk kez isimlerini duyurmaya başlamasıyla bulduğu dönem. Özetle, bizim Demokratik Cumhuriyet’i ezen ve ezilen ulusa bir program olarak önermemiz neredeyse çeyrek yüzyıllık bir geçmişe sahiptir ve bizim sonraki teorik evrimimiz ve radikalleşmemizin adeta başlangıç noktasıdır. * Bu başlangıç noktasına nasıl vardığımızın kısa hikayesini de burada kısaca anlatalım. 1973 yılı sonlarında, TSİP’i kuracak olan ekibe muhalefet eden bir grup “Doktorcu” işçi ve devrimci bir araya gelip, Vatan Partisi programını temel alarak bir Beşiktaş’ta bir apartman dairesinde yaptıkları bir kongreyle Türkiye Komünist Partisi kurdular, daha doğrusu o zamanın jargonuyla onu reorganize ettiler. Polis ve mahkemelerde ortaya çıkmadığı için bilinmez ama bizin mahkum olduğumuz Kıvılcım Gazetesi bu partinin organıydı. Bu parti kongresinin hazırlıkları sırasında ve kongrede, toplananlar içinde Kürtler de bulunuyordu. Kürt olsun olmasın, herkes şu sorunla karşılaşmıştı, Vatan partisi Programı’nda Kürtlerden ve Ulusların Kendi Kaderlerini Tayin Hakkı’ndan hiç söz edilmiyordu. Bunu hepimiz onun legal bir parti olmasına bağlıyorduk. Bunu ifade edemediği için bu konuda sustuğunu düşünüyorduk. Eh bizler o sıra illegal bir parti kurduğumuza göre bu tür bir yasal sınırlama söz konusu olmadığından, bu hakkı açık açık ifade edebilmeliydik. Kongrede Türkiye Komünist Partisi’nin Programı olarak da kabul edilen Vatan Partisi Programı’na bir tek ilave yapılmıştı, ulusların Kendi Kaderlerini tayin hakkı konusunda, aklımızda kaldığı kadarıyla şöyle bir ifade eklenmişi:

227

“Türkiye Komünist Partisi, Ulusların Kendi Kaderlerini Tayin Hakkının tanır ve savunur. Halkların bağımsızca karar alışlarıyla birlikte ve kardeşçe yaşamaları için mücadele eder.” Aşağı yukarı böyle bir şeydi. Burada önemli olan Ulusların Kaderlerini Tayin Hakkı’nın vurgulanması ve birlik sorununun “Bağımsızca Karar Alış” koşuluna bağlanmasıydı. Bu önemli bir fark oluşturuyordu. Yani birleşmek için önce ayrı ve eşit olmak gerektiği. Ve eğer hafızam beni yanıltmıyorsa bu formülasyonu da ben yapmıştım. Daha sonra, 1974’de Kıvılcım gazetesinde sosyalistlere bir Proletarya Partisi Programı olarak bu program önerilmişti. Ama yasal durum göz önüne alınarak, bu metin Vatan partisi Programına şöyle bir formülasyon değişikliğiyle yedirildi: “21- ANAYASAMIZIN Kamu Hukuku maddeleri ile, İNSAN HAKLARI EVRENSEL BEYANNAMESİ hükümleri kısıntısız olarak, kitaptan hayata geçirilecek. (Buraya kadar olan kısım, 1954 Vatan partisi Programında da var. Bundan sonrası o eklemenin legal biçimi oluyor.) Türkiye ve Dünya Halklarının karşılıklı güven, işbirliği ve bağımsızca karar alışlarıyla kardeşçe ilişkileri gerek demokrasinin, gerek sosyalizmin kuruluşunun vazgeçilmez şartı olarak görülecek.” (Kıvılcım, 25.Mart.1974, Sayı: 3, Sayfa:4) Daha sonra Kıvılcım kapatıldı, o parti fiilen dağıldı vs. ve bu değişiklik yapanlarca bile unutuldu gitti. * 1974’yılının sonuna doğru Mihri Belli Emekçi Dergisi’nde Vatan Partisi Programını eleştiren bir yazı yazmıştı. Bu eleştiriye bir cevap vermeye hazırlanırken, Vatan Partisi Programı üzerine daha derinliğine düşünme ve onun özelliklerini inceleme olanağı bulmuştuk. Bu açıdan bakıldığında Vatan Partisi Programının gözümüzde değerini giderek arttıran özelliklerinin farkına varıyorduk. Bu özellikler onun eklektik olmamasıydı her şeyden önce. İlk teorik makalemiz ve polemiğimiz olan, bizim için biraz da “baba katli” gibi bir anlam taşıyan bu, Mihri Belli’ye cevapta, şöyle yazıyorduk: “Program bir bütündür. Eklektik değildir. (...) “Eski divan edebiyatında beyitlerle yazılan bir tür şiir vardır. Bu şiirlerde her beyit kendi başına bağımsız olarak bir anlam taşır, beyitlerden bir ikisini çıkarsanız ya da yerlerini değiştirseniz şiirin bütün olarak anlamında bir eksiklik ve değişiklik fark edilmez bile. Ama, mesela modern şiirde bir tek sözcüğü değiştirmek, bir mısrayı atlamak şiire bütün anlamını kaybettirebilir. Her sözcük birbirine ve şiirin bütününe bağlıdır. Benzer şekilde V.P. Programından da bir talebi çıkarsanız ya da değiştirseniz hemen sırıtır, eğreti durur. V.P. Programı bir şiire benzer.” (H. Yılmaz, Emekçi ve Birikim’in Dr. H. Kıvılcımlı Eleştirileri Üzerine, Kıvılcım yayınları, İstanbul, 1976, sayfa: 16) Tabii bizim bu satırlarımız aynı zamanda yukarıda anlatılan, ulusların kaderlerini Tayin hakkı ile ilgili katkılarımızla da, bu “şiirin” bütünlüğünü bozduğumuz, onu eklektik bir yapı haline dönüştürdüğümüz anlamına geliyordu. Buradan kafamıza şu soru takılıp kalmıştı. Niçin 228

Kıvılcımlı özel olarak Ulusların Kendi Kaderlerini Tayin Hakkı’ndan söz etmemişti Vatan Partisi Programında? Bizim yaptığımız bu değişiklik bir tür prensip bildirimi gibi bir şeydi, programın bütünlüğü içinde son derece eklektik kalıyordu. Böylesine bir temel konuda bu programın eksikliği kabul edilemezdi. Kıvılcımlı gibi en keskin talepleri bile en yumuşak görünümle ve somut talepler biçimde formüle etmenin ustası bir teorisyen, pek ala bunu da formüle etmenin bir yolunu bulmuş olmalıydı. Niye yoktu böyle bir talep? Biz aklımızca bir düzeltme yapmıştık, ama bu biraz, resim ve sanat tarihinden anlamayan birinin, orijinal bir tabloyu, düzelteceğim diye değersizleştirmesi, bozması gibi bir şeydi. Niçin bunu yapmak zorunda kalmıştık? Bu açıklanmayı bekliyordu. Yetmişli yılların ortalarında bir Çok sosyalist parti kuruldu. TSİP, TİP, TKP, EMEP vs. Bunların her birinin farklı gibi görünen programları vardı. Biz bu dönemde, bütün bu partilerin programlarını ele alıp mercek altında inceleyen tek kişiydik belki de Türkiye Sosyalist Hareketinde. Bütün bu partilerin programlarını tek tek, madde madde incelemiş ve eleştirmiştik. Bunlardan sadece biri yayınlanabilmişti. TKP Programının Eleştirisi (C. Aydın, TKP Programı Eleştirisi, Kıvılcım, Sayı: 1, Temmuz Ağustos 1978, Sayfa 54-119) * Şimdi bu program eleştirisinden TKP Programının ulusal sorun konusundaki taleplerini eleştirdiğimiz bölümde bu çelişkimizin hala yerinde durduğu ve ve osıraki çözümümüzü yansıtan satırları aktaralım. Bu bizim o zamanki sınırlılıklarımızı ve adeta çözümün sınırına gelip orada takıldığımızı çok açık gösterir: “Gelelim Vatan Partisi Programı'na. Vatan Partisi Programı'nda, Ulusların kendi kaderlerini tayin hakkı konusunda hiç bir somut talep yoktur. Ama bu yok oluş, onun zaafı değil, diğer yasal partiler karşısındaki üstünlüğüdür. Çünkü Vatan Partisi, yasal olarak kurulmuştur, yasal bir partidir. Yasalar ise, Kürdistan'ın Türkiye'nin sömürgesi olduğunu inkâr etmekte, Kürt ve diğer ulusların yarlığını kabul etmemektedir. Bu nedenle yasalar çerçevesinde bu konuda somut talep ileri sürülemez. Eğer sürülmeye çalışılır, talepler yasalara uydurulmaya çalışılırsa, bu sonuçta oportünist taleplerin formülasyonuna yol açar. Programda yanlış bir şey söylemektense, hiç bir şey söylememek yeğdir. Sorun bir bölge meselesi ya da kültürel özerklik meselesi değildir. Ayrı devlet kurma meselesidir. Bu günkü yasalar çerçevesinde talep edilemez. Edilmeye kalkılırsa, ya soyut ilke bildirimleriyle, (ki ilke bildirimlerinin yeri bir program değildir. O somut yapılacak işler planıdır) geçiştirilir, ya da bölge geriliği, kültürel özerklik meselesine indirgenir. TKP ise, illegal, hiç bir yasal sınırlamaya tabi olmayan bir parti olduğu halde, var olan programıyla, somut olarak ulusal meseleyi çarpıtmış, oportünistçe, şovence yorumlamıştır. "Eğer bir teori açıklanamıyorsa - susun, ya da onun tam olmaktan çok uzak bir açıklamasını verdiğinizi, en önemli özelliklerini dahil etmediğinizi söyleyin." (Lenin, "Marks Engels Marksizm", s. 114) 229

V.P. Programı'nda, bu konuda hiç bir talep olmaması, diğer bazı eksik ve yanlışlarla birlikte olsaydı, yani VP Programı'nda Engels'in Erfurt Programı eleştirisinde tanımladığı türden, demokratik bir cumhuriyeti gerçekleştirecek talepler olmasaydı bir yanlış olurdu. Konuyu somutlamak için şöyle bir örnek verelim: programda canlı bir organizmanın, örneğin bir insanın anlatıldığını göz önüne getirin, ama yasalar örneğin akciğerlerin varlığından söz edilmesini, akciğerlerin tanımını yasaklamış. Ö şartlarda, programınız, kan dolaşımından, beslenmeden, boşaltımdan eksiksiz olarak söz ediyor ama akciğerlerden söz edemiyor. Pratik olarak akciğerler olmadan bir insanın yaşamıyacağı bellidir. Bu durumda, her şey tamam, bir akciğerler eksikse, ve bu eksiklik bilinçli olarak yapılmışsa, eksiklik diğer organlar tam ve işler olduğu sürece bir anlam taşımaz. Çünkü onların işleyebilmesi için akciğerlerin çalışıyor olması gerekir. O söz edilmeden de vardır. Aynı şekilde, VP Programı'nda ulusal sorun üzerine somut bir talep yoktur, ama o tüm programın organik yapısı içinde varlığı şart olan, hukuki nedenlerle söz edilemeyen bir konudur.” Yukarıdaki satırlarda, Vatan Partisi Programı’nın Mihri Belli’ye cevap verirken farkına varılmış organik bütünlüğü belirtilmekte ama bu bütünlüğün içinde Ulusların Kaderini Tayin Hakkı’nın hala var olmadığı düşünüldüğünden, bu yokluk yasal sınırlamalarla açıklanmaktadır. Yani sorun hala ulus olup olmama bağlamında tartışılmaktadır. Ayrılma hakkının ulus olup olmamayla ilgisizliğinin, bilincinde değilizdir. Dolayısıyla, Vatan partisi Programının, kendi kaderini tayinin demokratik olmayan bir çözümünü dışladığının farkında olamamaktayızdır. Türkiye ve Kürt solu hala bunun bilincinde değildir. * Bütün bu program eleştirilerinde henüz bir program ile bir program metni ayrımının farkında değilizdir ve programı da hep Türkiye’ye ilişkin bölümüyle ele almaktayızdır. Yani her hangi bir proletarya partisinin önce dünya çapında bir programı olması gerektiğinin, bir ülkeye ilişkin programın buna bağlı ve tabi olarak var olabileceği kavranışı yoktur henüz. (Maalesef Türk ve Kürt solunda bu hala yoktur. Program hala bir program metni yazmak olarak anlaşılır ve program deyince de ülkeye ilişkin program anlaşılır. Açın bakın bütün Sosyalist partilerin durumu böyledir. Şimdi de bir sosyalist parti tartışmaları böyle yapılmaktadır.) Henüz bu noktada değilizdir ama, bu program eleştirileri, bütün sosyalist partilerin ve partileşmemiş veya illegal partileri olan illegal örgütlerin temel programatik zaaflarını görmemize yol açmıştı. Bütün Burjuva Sosyalist Partiler, yani TİP, TSİP, TKP vs., hepsi aslında son derece soyut olan ve Demokratik Devrim anlamına gelecek bir programa sahiptiler ama, bu programı da ileriye atıp acil talepler biçiminde bu minima programdan da geri talepleri esas mücadelenin konusu yapıyorlardı; buna karşılık, daha radikal olan ve çoğu parti olarak kendini ifade etmemiş gruplar, hareketler veya bunlardan illegal partileri olanlar, yani Küçük Burjuva Sosyalist hareketler ve partiler; bu gibi bir minima programı bile oluşturmayan, örneğin 141 ve 142’nin kaldırılması gibi taleplere itibar etmiyorlar, ama buna karşılık son derece soyut bir “Demokratik Halk İktidarı” 230

gibi hiç bir somut teklif ve örgüt biçimiyle doldurulmamış yuvarlak bir genel hedef bildirimiyle yetiniyorlardı. Ve somut olarak politika söz konusu olduğunda da, hiç bir somut talep ifade etmeyen rozet sloganlarla, (örneğin “Mahir Hüseyin Uluş, Kurtuluşa Kadar Savaş” veya “Tek Yol Devrim!” gibi her “siyaset”in böyle kendisini tanımladığı sloganlar vardı. Bunlar tıpkı Futbol takımlarının taraftarlarının kendilerini tanımlamak için kullandığı sloganlara benziyorlar ve aynı işlevi görüyorlardı. Bir kimliğin ifadesi, bir aidiyet duygusu.) miting alanlarını dolduruyorlardı. Bu genel manzaranın ortaya çıkardığı sonuç şuydu. O muazzam yükselen hareketin, Türkiye tarihindeki en büyük politizasyon ve radikalleşme dalgasının aslında bir devrimci programı yoktu. Somut olduğunda “DGM’ye hayır!”, “141-142 kalksın”da kalıyordu. Bütün bunların elde edilmesi ise, o minima programa bile ulaşmak değil, ona ulaşmak için daha elverişli koşullar anlamına gelebiliyordu. Yani Demokratik bir devrimin ifadesi olacak somut talepler manzumesi hiç bir şekilde, ne küçük burjuva radikal devrimcilerin ne de burjuva sosyalist partilerin somut politik eylemlerinde hiç bir şekilde görülmüyor; bir demokratik devrim anlamına gelecek somut talepler ezilen yığınlar tarafından bilinmez kalıyor ve yığınların hafızasının derinliklerinde yer etmiyordu. Vatan partisi Programı bütün bunlardan kökten ayrılıyordu. O Demokratik devrim anlamına gelecek talepleri, somut bir sistem olarak ve acil talepler olarak ortaya koyuyordu. Ne rozetti ne de Burjuva Sosyalist Partilerin programları gibi soyuttu ne de acil denen taleplerin gerisine atılmıştı. Ama bu Hikmet Kıvılcımlı’nın orijinal halinde böyleydi. O yetmişli yıllardaki Vatan Partisi bu devrimci programı iğdiş etmişti? Nasıl mı? Kıvılcımlı’nın manevi otoritesi nedeniyle elbette bu programa dokunulamıyordu ama bir takım kongre kararlarıyla sözde başka acil talepler öne çıkarılıyor ve tıpkı diğer burjuva sosyalist partilerde olduğu gibi, Demokratik Cumhuriyet programı daha acil olduğu söylenen görevlerin arkasına atılıyordu. Tabii bütün bu parti programlarını inceler ve eleştirirken, Gotha ve Erfurt Program Eleştirileri, Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi Programı ve Program taslağı tartışmaları, Komünist Manifesto, Devlet ve İhtilal, Fransa’da İç Savaş gibi kitapları bu ulaştığımız sonuçlar ışığında yeniden okuduğumuzda şunu görüyorduk: bu hiç de yeni bir sorun değildi. Örneğin Erfurt Program tasarısının eleştirisinde, Türkiye’nin burjuva sosyalist partilerinin yaptığının tıpkısını yapanlara Engels, bu programın en büyük eksiğinin asıl söylenmesi gerekenin söylenmemiş olduğunu söylüyordu. Peki neydi bu asıl söylenmesi gereken? Demokratik Cumhuriyet. Peki Demokratik Cumhuriyet neydi? Engels, Demokratik Cumhuriyet olarak iki örnek verebiliyordu: Amerika Birleşik Devletleri ve 1792-98 Birinci Fransız Cumhuriyet’i. Programda olması gereken Demokratik Cumhuriyet talebi hiç bir sosyalist partinin programı değildi. Bir tek partide, Vatan Partisi’nde “Ucuz Devlet” başlığı altında böyle bir Demokratik Cumhuriyet programı vardı, o ise bir takım kongre kararlarıyla diğer burjuva sosyalist partiler gibi, bu programın önüne, daha acil olduğunu söylediği başka talepleri geçiriyordu. 231

İşte bunu keşfetmemiz, bizim Vatan Partisi’ne egemen çizgiye karşı muhalefetimizin hareket noktasını oluşturdu ve biz tabiri caiz ise, otantik Vatan Partisi Programı’na yani Demokratik Cumhuriyet programına dönüşü savunduk ve partideki bölünme programatik düzeyde ve bu temelde oldu. Bu başlangıç noktası aynı zamanda, bizim, ondan dört yıl önce, Mihri Belli’nin Vatan Partisi Programını eleştirisine cevap verirken oluşan sorunun da cevabını bulduğumuzu gösterir: yani Vatan Partisi Programı’nda niye Ulusal Sorun veya Kürtlerle ilgili bir tek cümle bile olmadığı. Çünkü programın kendisi ve bütünü bu sorunu çözmekteydi, TKP Program eleştirisinde açıklamaya çalıştığımız türden bir organdan söz edilmemesi söz konusu değildi; programın bütünü o çözümdü. Dolayısıyla yukarıda aktarılan, o Vatan Partisi’ndeki tartışmalarda, Komisyon Raporu’nda bizim tarafımızdan yazılmış satırlar, aynı zamanda, 1970’lerin başında bu programa yaptığımız eklektik düzeltmenin de bir özeleşterisiydi. * Sanırız bu kadarı bizim Demokratik Cumhuriyet programını, hem Türkiye ve hem de Kürdistan sosyalistleri için, çeyrek yüz yıldır bir program olarak önerdiğimizi gösterir. Dolayısıyla, PKK’nın bizim savunduğumuza gelmesinden boşu boşuna söz etmediğimizi kanıtlar. Tabii yazının başında da tekrarladığımız gibi, onların kendilerin başka yoldan aynı sonuca varmaları söz konusudur. Ayrı yollardan aynı noktada ama çeyrek yüz yıllık bir gecikmeyle bir buluşma söz konusudur. Biz o noktaya 1970’lerin sonuna doğru, radikalleşen İşçi ve Kürt hareketinin yansıması olarak Marksizm’in kaynağına giden teorik araştırmalarla ulaşırken; Kürt hareketi, 90’lı yılların sonunda, sıkıştığı köşeden bir ölüm parendesiyle kurtulmak için ve Sovyetlerin çöküşünün onun dogmatik kalıplarını kırmasını kolaylaştırması sayesinde ulaşmıştır. Bu nedenle aslında Marksizm’in kaynağına bu bilinçsiz dönüş olan Demokratik Cumhuriyet parolası, Stalinist kabuğunu hala kıramayan Türk ve Kürt solu tarafından, Sosyalizmden uzaklaşma ve bir sağa kayma olarak görülmektedir. Bu arada bir yanlış anlamaya yer vermemek için şunu belirteyim, bizim Kürt hareketine desteğimizin Kürt hareketinin bu parolasıyla ilgisi yoktur. Onlar Demokratik Cumhuriyet veya bizim yanlış bulacağım başka parolayı savunsalar da beizonların ayrılma hakkını desteklemekle yükümlüyüzdür. Onlar gerilla savaşı yapar ve bu parolayı söylemezken de destekliyorduk. Zaten diğerlerinin yanı sıra Kürdistan Press’e veya Özgür Gündem’e yazdığımız yazılar bunu kanıtlar. Ama burada yine Kürt Hareketi hakkında bu sefer doksanların başında yazdığım bir yazıda, artık Kürt hareketi fiilen PKK ile özdeş olduğundan, Kürt hareketine ama pratikte ve somutta PKK’ya demokratik Cumhuriyet’i nasıl bir program olarak önerdiğimize dair bir alıntı yapalım. 1992 Yılında İsveç’te yazdığımız “Kürt Ulusal Hareketi ve PKK” adlı yazıda, “Kürt Ulusal Hareketi ve PKK’nın Zorlukları ve Sınırları” başlıklı bölümde aynen şunları yazıyorduk:

232

“PKK'nın başarı için sadece kendi gücü yetmez. Egemenlerin çelişkilerinden yararlanabildiği kadar Türkiye ve Dünyadaki ezilenlerin desteğini ve sempatisini de kazanmak zorundadır. Dünyadaki ezilenlerin desteği nasıl kazanılabilir? Burjuva uygarlığın aynadaki aksi olan bir planlı, eşitlikçi ve demokratik toplum ideali Batı'nın ezilenlerinde hiç bir titreşime yol açamaz artık. Sosyalistler Burjuva uygarlığından başka bir uygarlığı programlaştırmak zorundadırlar. Yeni Sosyal Hareketler, Proletarya nasıl baskıcı ve bürokratik burjuva devlet cihazını sınıfsız bir topluma gidiş için bir araç olarak kullanamaz ise, bu uygarlığın maddi araçlarını da kullanamayacağını göstermiştir. Bu evler, bu yollar, bu otomobiller vs. ile her türlü baskı ve sömürü ortadan kaldırılamaz. Bırakalım böyle bir programın taslaklaştırılmasını, henüz bu sorun bile dünyada henüz çok sınırlı bir kesimde bir problem olarak tartışılmaya başlanırken, ne kültürel birikimi, ne sınıfsal dayanağı, ne de paradigması bu sorunları ortaya koymaya olanak vermeyen Kürt Ulusal Hareketi ve PKK'dan böyle bir başka uygarlığı programlaştırabilmesi beklenemez. Ve bu da, marjinal gruplar bir yana, PKK'nın dünyanın ezilenlerinin sempati ve desteğini kazanma şansı olmadığı anlamına gelir. Vietnam savaşının sağladığı destek gibi bir destek PKK için olanaksız görünüyor. Elbet Kürt Ulusal Kurtuluş hareketinde bu dolaylı yedek güç belirleyici değildir. Bu olmadan da başarı kazanılabilir. PKK'nın başarı için esas savaşı yürüttüğü Türkiye'nin ezilenlerinin desteğini ya da sempatisini kazanması gerekir. Ancak böylece Türk burjuvazisini ve T.C. devletini tecrit edebilir. PKK bu gerekliliğin bilincindedir de, bu desteği kazanabilmek için elinden geleni yaptığı da inkar edilemez. Ancak burada da benzer sınırlarla karşılaşıyor. PKK Türkiye Kürdistan’ında ve Türkiye'nin batısına göçmüş büyük metropollerin neredeyse yarısını oluşturan işçiler ve yoksullar arasında büyük bir sempati ve desteğe sahip olmakla birlikte bunu örgütleme ve mücadeleye sokma yeteneği gösterememektedir. PKK'nın esas egemenlik alanı Türkiye Kürdistan’ının en geri bölgeleriyle sınırlı olmaya devam etmektedir. Bu durum her şeyden önce onun Ulusal kurtuluşçu programatik sınırlarından kaynaklanmaktadır. PKK Kürdistan şehirlerini ve Türkiye'nin de işçi ve ezilenlerini kazanabilmek için, mücadelesinin nesnel sonuçlarından öte onlar için de bir program geliştirmek zorundadır. Ama bunu yapabilmesi için onun bir Ulusal kurtuluş Partisi olmaktan çıkıp bir Sosyal Devrim partisi olması gerekir. Bu ise Kürt Ulusal Kurtuluş Hareketi'nin kendi içinde bir devrim yaşamasını gerektirir. Ne yazık ki PKK içinde böyle bir dönüşümün unsurları çok zayıftır ve Ulusal Mücadelenin başarılarının coşkusu altında giderek de zayıflamaktadır. PKK başarı için Türkiye'nin ezilenlerini kazanmak gerektiğini sezmektedir, şehirlere yerleşmesi gerektiğini sezmektedir, bu yöndeki sıkıntılarını da gizlememektedir ama sorunun programatik ve stratejik boyutunu görememekte, çözümü taktik ve örgütsel 233

girişim ve tedbirlerde aramaktadır. Örneğin artık fiilen bir toplumsal güç olmayan. dağılmış Türk Soluna her türlü desteği sunarak bu zaafını gidermeye çalışıyor. Ama o cesedin artık kımıldaması olanaksız gibi görünüyor. Ya da eylem ve propagandasında Türk ezilenleriyle bir hesabı olmadığını sürekli vurgulamaya özen gösteriyor. Ama bu sefer şehirlerde oluşmuş ve bir türlü örgütleyemediği taraftarlarının kontrolsüz davranışları (örneğin bir mağazaya yangın bombası atılması ve panik içinde sivillerin ölmesi) bütün propaganda ve eylemin mesajını bir anda yok edebiliyor ve kendisi çoğu kez kendisini destek amacıyla yapılmış bu eylemcileri gücendirmemek için bu girişimlere sahip çıkmak zorunda kalıyor. Bu durumda mücadelenin kendi dinamikleri yeni açılımları ortaya çıkarmadığı sürece PKK'nın Türk ezilenlerinin sempati ve desteğini kazanması da şehirlerdeki Kürt azınlıkları örgütleyebilmesi de pek beklenemez.” Görüldüğü gibi, 1992 yılında bu sefer PKK’nın başarı için Demokratik Cumhuriyet’i programatize etmesi gerektiği; ulusal kurtuluş partisi olmaktan sosyal kurtuluş partisi olmaya dönüşmek şeklinde ifade edilmektedir. Yani Demokratik Cumhuriyet programı PKK’ya önerilmekte, bu olmadığı takdirde başarı kazanamayacağı söylenmekte; Türk ezilenlerinin kazanılmasının hala örgütsel ve taktik bir sorun olarak görüldüğü eleştirisi yapılmaktadır. Ama sadece bununla da kalınmamakta, Bir zamanlar Kürdistan Press’de sorulmuş soruya tekrar dönülmektedir. Acaba Kürt hareketinden bir sosyal devrim partisi olmayı istemek veya onun böyle bir evrim geçirebileceğini düşünmek, ondan sınırlarının çok ötesinde bir şey beklemek değil midir diye sormuştuk o zaman. Burada mücadelenin coşkusunun bizzat bunun önünde engel olduğu görüşü getirilmektedir. Bu yöndeki belirtilerin bütün zayıflığına rağmen Kürt Hareketinin bunu yapabilmesi olasılığı kategorik olarak reddedilmemektedir. (İlginçtir, yukarıdaki satırların aktarıldığı yazıyı hem Yeni Ülke’ye hem de o sıra haftada bir köşe yazıları yazdığımız Özgür Gündem’e yollamıştık. Bu yazı ikisinde de yayınlanmadı.) İşin ilginci Tarih burada belirtilen görüşleri doğruladı. Kürt hareketi, ancak, Öcalan’ın kaçırılmasıyla aldığı ağır darbe altında bu dönüşümü yapabildi. Ve bu gün bizzat Öcalan, bu değişikliklerin doksanların başında yapılması gerektiğini söylemektedir. * O halde, Öcalan’ın İmralı’da Demokratik Cumhuriyet projesinden söz ettiği gün, bütün Türk ve Kürt solundan farklı olarak bizim bu programı alkışlamamızın hiç yadırganacak bir yanı yoktur. Bizim açımızdan, çok zayıf bir olasılık olarak gördüğümüz bir mucize gerçekleşmektedir adeta, bir ulusal hareket bir sosyal harekete dönüşmektedir. Yıllardır umutsuzca önerdiğimiz, beklediğimiz, birden bire bizden bağımsızca, bizim zerrece etkimiz bile olmadan gerçekleşmektedir. (Bu bizim, bunun olası olduğuna dair, Marksist teori ve strateji açısından son derece yeni görüşümüzün pek de boş olmadığını gösteren bir doğrulanmasıdır. Burası konumuz dışı ama, 234

Seksenli yıllarda, göçmenler, ekoloji, gibi hareketlerin de benzer potansiyeller taşıyabileceği sorununu ortaya atıp tartışmış ve bunu göçmenler hareketi içinde de gerçekleştirmeye çalışmışızdır. Bazı arkadaşlar bizi bu tür hareketlerin potansiyellerini abartmakla eleştiriyorlardı. İşin ilginci, bunlar da İmralı’da yapılanı, böyle bir potansiyel ön görmediklerinden, tamamen bir teslimiyet olarak değerlendirip, Kürt hareketinin bittiği sonucunu çıkardılar. Dolayısıyla İmralı, bizim bu Demokratik Cumhuriyet’i ihanet olarak gören Türk Solunun yanı sıra, bir ulusal hareketin sosyal hareketi dönüşmesini olanaksız gören arkadaşlarımızın da bizden uzaklaşmasını ve kişi olarak yapayalnız kalmamızı getirdi.) Bu nedenle İmralı’yı değerlendirirken aynen şunları yazarız: “Şimdiye kadar Kürt ulusunun verdiği mücadeleyi, ayrı bir devlet kurma mücadelesi olarak görenler, bu projeyi kendi hedeflerine ihanet olarak görmektedirler. Ne var ki, bu değerlendirme ne doğrudur ne de gerçekçidir. Doğru değildir, çünkü, PKK bütün geçmişi boyunca, ayrılmaktan ziyade, ayrılabilme hakkının olduğu bir demokratik sistem için mücadele ettiği vurgusunu yapmıştır. Hatta sorunu ayrılıp ayrılmamak ve ayrı bir devlet kurmaktan öte, bir ulusun kimliğinin tanınması ve kendi kişiliğini geliştirmesi olarak anladığını vurgulamıştır. Gerçekçi değildir, çünkü, Kürtler ancak belli uluslar arası dengeler ortamında, çok elverişli tarihsel koşullarda, dünyadaki etkili güçlerin, güçlü Türk, İran ve Arap devletlerinin en azından bazılarını karşıya almayı göze alabilecekleri bir durumda ayrı bir devlet kurma olanağı edinebilirler. Bugün ise, buna olanak yoktur. Ne ABD'nin ne da Avrupa'nın ne de onlar karşısında etki alanı hızla gerileyen Rusya'nın böyle bir projeyi destekleyerek söz konusu ülkeleri karşıya alması beklenemez ve beklenemeyeceğini de, Öcalan'ın trajik bir sonuca ulaşan Odyssseusu esnasındaki dramatik gelişmeler göstermiş bulunmaktadır. Ayrıca Kürt ulusal hareketi, tarihte eşi benzeri olmayan bir şekilde, ABD'nin yeryüzü ölçeğindeki total kontrolü nedeniyle önderini savaştığı güçlerin eline esir vermiş ve lojistik desteğini büyük ölçüde yitirmiş, tayin edici olmasa da çok önemli bir yenilgi almış bulunmaktadır. Bizzat bu yenilgi ise, Türkiye'deki savaş rantiyelerine ve onların Kürtlerin varlığını inkara ve ezmeye yönelik politikalarına güç vermiş ve kısa zaman önce yapılan seçimlerde bu politikaların savunucusu partiler ezici bir çoğunluk kazanmışlardır. İşte, Abdullah Öcalan, Öcalan'ın şahsında da Kürt Ulusal Hareketi, ölüm ve yok olma tehdidi altında iken en zor koşullar altında bir salto mortale (ölüm parendesi) ile kendini kendisi olmaktan çıkarıp, yepyeni bir ulusun tohumu olarak yeniden ortaya koymaktadır. Belli uluslar arası dengeler el vermediği sürece, Kürt ulusal hareketi sadece bağımsız bir devlet için savaştığı takdirde başarıya ulaşamazdı. Kürt Ulusal hareketi, kendini ezen ulusların ezilenleri için de bir program geliştirdiği, yani sadece Kürtleri, kendini değil, kendini ezenlerin de ezilenlerini kurtarmaya kalktığı takdirde; yani bir ulusal kurtuluş 235

hareketi olmaktan çıkıp bir sosyal kurtuluş hareketine dönüştüğü takdirde; yani bir salto mortale ile kendisi olmaktan çıktığı takdirde başarı kazanabilirdi. Kürt hareketleri içinde, plebiyen yapısıyla sadece PKK bu güne kadar böyle bir kendini aşma potansiyeli ve emareleri gösterebiliyordu. İşte, Öcalan'ın şahsında, en elverişsiz koşullarda, büyük ölçüde daha önceki evriminin de mantıki bir sonucu olarak, Kürt ulusal hareketi, kendini kurtarmak için ezenini de kurtarmaya; zafere ulaşabilmek için önüne daha büyük görevler koymaya; bir yandan kendisi olarak kalırken diğer yandan da kendisi olmaktan çıkmaya girişmiş bulunuyor. Medyanın pişmanlık, korku gibi gösterdiği tavırların gerçek niteliği budur. Öcalan artık sadece Kürt Ulusal hareketinin bir önderi olarak davranmamakta, Kürtleri, Türkleri ve diğer halkları da anayasal bir vatandaşlık temelinde kapsayacak yeni bir ulusun tohumu ve kurucusu olarak davranmaktadır. Artık muhatabı sadece Kürtler değil, Türklerdir. Hatta Kürtler üzerindeki büyük prestiji nedeniyle esas kazanılması gerekenler Türklerdir. Kürtler Türklere başka bir ulus altında birleşelim diyor. Yani Kürt ulusal hareketi kendi olmaktan çıkıp, başka yepyeni bir ulusun tohumu oluyor. Kürt ulusal hareketi böylece, son yüzyılın etnik temizliklerle sonuçlanan ve benzeri Balkanlar ve Kafkaslar'da, Afrika'da büyük acılara ve ölümlere yol açan monolitik ulusçuluk dönemi yaşamadan, bugünün dünyasına uygun, örneğin, ABD, Avrupa ve İsviçre'de olduğu türden farklı kültür ve dilleri zenginlik olarak gören bir ulusçuluk projesine ulaşmış bulunuyor. Kürt ulusal hareketi, sadece geç gelmenin reziletleri içinde bunalmadı, bu projeyi geliştirebilmesi onun aynı zamanda geç gelmenin faziletlerinden de yararlanabileceğini göstermektedir.” (Girişim İçin Durum Değerlendirmesi, 1999) Dikkatli bir okuyucu bu gün orda formüle edilenin Öcalan’ın bu gün AİHM’ye yaptığı savunmanın, burada ön görülenlerin ta kendisi olduğunu görür. Yani “Kürt ulusal hareketi, kendi olmaktan çıkıp yepyeni bir ulusun tohumu” oluyor. Nasıl Demokratik Cumhuriyet bizim için adeta bir mucize idiyse, Öcalan’ın AİHM Savunması da öyledir.

* Buraya kadar, Demokratik Cumhuriyet’i sadece Türk sosyalistlerine değil, Kürt Ulusal hareketine de önerdiğimiz ve bunu yıllardır yaptığımız yeterince kanıtlanmış olsa gerektir. Şimdi, Vatan partisi programının bir Demokratik Cumhuriyet programı olduğunu göstermek gerekiyor. Ama bundan önce, Demokratik Cumhuriyet’in ne olduğunu bilmek gerekiyor. Çünkü sanılanın aksine Türkiye Solu Demokratik Cumhuriyet’in ne olduğunu da bilmez. Demokratik Cumhuriyet, dünyada son derece nadir bulunan bir şeydir. Çünkü Demokrasiler Cumhuriyet değildir, Cumhuriyetler de demokrasi. Hele adında Demokratik ve Cumhuriyet sözleri bulunan veya bulunmuş rejimlerin hiç birinin Demokratik Cumhuriyet ile uzak veya yakın bir ilgisi olmamıştır ve yoktur. 236

Engels, Erfurt Programı’nın Eleştirisinde, (1891 SOSYAL-DEMOKRAT PROGRAM TASARISININ ELEŞTİRİSİ) Demokratik Cumhuriyet’e örnek olarak sadece iki ülke gösterebilir: ABD ve 1792-98 arası Birinci Fransız Cumhuriyet’i. Aynen şöyle yazar: “Demek ki, tek bir cumhuriyet. Ama, 1798'de kurulmuş olan imparatorluğun imparatorsuz şekli olan bugünün Fransız Cumhuriyeti anlamında değil. 1792'den 1798'e kadar her Fransız ili, her belediye, Amerikan modeline uygun olarak kendi tam özerk yönetimine sahip bulundu, bize de böyle bir şey gerek. Böyle bir özerklik nasıl örgütlendirilebilir ve bürokrasisiz nasıl edilebilir, Amerika ve Birinci Fransız Cumhuriyeti, bunun nasıl olacağını bize gösterdi; Avustralya, Kanada ve öteki İngiliz kolonileri de bugün bize bunu göstermektedirler. Böyle bir eyalet ve belediye özerkliği, örneğin kantonun konfederasyona göre pek bağımsız bulunduğu, ama bu bağımsızlığın, ilçeye (Bezirk) ve belediyeye karşı da olabildiği İsviçre federalizminden çok daha özgürdür. Kanton hükümetleri, ilçe mülki amirlerini (Bezirkesstatthalter) ve valileri tayin ederler; oysa İngilizce konuşulan ülkelerde böyle bir şey yoktur, ve biz de, gelecekte, bunlardan, Prusyalı il ve hükümet müşavirlerinden olduğu gibi (Londrat ve Regierungsrat) kendimizi kurtarmalıyız.” Engels, bir de Avustralya ve Kanada’yı gösterir. İngiltere’yi bile gösteremez çünkü İngiltere Demokratiktir ama Krallıktır. Bu gün bile Avrupa’nın kuzeyindeki bütün demokratik ülkeler krallıktır, cumhuriyet değildir. Cumhuriyetlerde ise demokrasi yoktur. Ama sadece bu da yetmez. Engels, komünlerin özgür birliğinden söz ediyor. Örneğin bu günkü Fransa bile hala güçlü merkezi devlete sahiptir. Demokratik Cumhuriyet, bu yerel özerkliğin ve gönüllü birliğin somut biçimi olduğundan aynı zamanda ulusal sorunun da çözümünü otomatik olarak içerir. Bu noktaya Lenin, Devlet ve İhtilal’de açık olarak vurgu yapar. Aynı yeri alıntılar ve aynen şöyle yazar: “Ama

bu demokratik merkeziyetçiliği, Engels, hiçbir zaman, burjuva ve aralarında anarşistlerin de bulunduğu küçük-burjuva ideologların ona verdikleri bürokratik anlamda anlamaz. Engels bakımından, merkeziyetçilik, "komünler" ve bölgelerin devlet birliğini tamamen kendi istekleriyle savunmaları koşuluyla, her tür bürokratizm ve her tür yukardan "buyurma"yı söz götürmez biçimde ortadan kaldıran geniş bir yerel yönetsel özerkliliği hiç mi hiç dıştalamaz. Devlet üzerine, marksist bir programın temelinde bulunması gereken görüşlerini geliştirerek, "... O halde, merkezci cumhuriyet" diye yazar Engels. "Ama, 1798'de kurulmuş, imparatorsuz imparatorluktan başka bir şey olmayan bugünkü Fransız cumhuriyeti anlamında değil. 1792'den 1798'e dek, her Fransız ili, her komün (Gemeinde), Amerikan örneğine göre, tam yönetsel özerkliliğine sahipti. Bizim de tıpatıp sahip olmamız gereken şey, budur. Bu özerkliliğin nasıl örgütleneceğini ve bürokrasiden nasıl vazgeçilebileceğini, Amerika ve birinci Fransız cumhuriyeti bize göstermiş bulunuyor; ve bugün de, Avustralya, Kanada ve öteki İngiliz sömürgeleri bize aynı şeyi gösterir. Böylesine bir bölgesel ve komünal özerklilik, örneğin Kanton'un Bund (yani konfederal devletin tümü 237

-L.) karşısında, ama aynı zamanda il (Bezirk) ve komün karşısında da, gerçekten çok bağımsız bulunduğu İsviçre federalizminden çok daha fazla özgürlük kaldırır. Kantonal hükümetler, illerin genel yöneticilerini (Bezirksstatthalter) ve valilerini atarlar; bu yöntem İngilizce konuşulan ülkelerde hiç bilinmez, ve biz de, gelecekte, Prusyalı Landrate ve Regierungsräte'lerden (komiserler, yönetim çevresinin polis şefleri, yöneticiler ve genel olarak yukarıdan atanan memurlar -L.) kurtulmakta ne kadar kararlıysak, (sayfa 98) bu yöntemden kurtulmakta da o kadar kararlı olmalıyız." Bundan dolayı, Engels, programın özerklilikle ilgili maddesinin şöyle formüle edilmesini önerir: "il, ilçe ve bucaklarda genel oyla seçilmiş memurlar aracıyla, tam özerk yönetim. Devlet tarafından atanmış bütün, yerel ve bölgesel otoritelerin ortadan kaldırılması." Kerenski ve öteki "sosyalist" bakanlar hükümeti tarafından yasaklanan Pravda'da (28 Mayıs 1917 tarihli 68. sayısında), bizim sözde devrimci bir sözde demokrasinin sözde sosyalist temsilcilerinin bu noktada —tabii yalnızca bu noktada değil, nerde o günler— demokratizm'den göze batar bir biçimde ayrıldıklarını göstermek fırsatını daha önce bulmuştum. "Koalisyon"larıyla emperyalist burjuvaziye bağlanmış bulunan adamların, bu söylenenlere sağır kalmalarında anlaşılmayacak bir şey yoktur. Engels'in özellikle küçük-burjuva demokratları arasında çok yaygın bulunan bir önyargıyı, olaylara dayanarak, yetkin bir belginlikle çürüttüğünü belirtmek büyük bir önem taşır. Bu önyargıya göre, federatif bir cumhuriyet, merkezi bir cumhuriyetten daha çok özgürlük içerir. Bu, yanlıştır. Engels tarafından sözkonusu edilen, 1792-1798 merkezi Fransız cumhuriyeti ve federatif İsviçre cumhuriyeti ile ilgili olgular, bu savı çürütür. Gerçekten de demokratik merkezi cumhuriyet, federatif cumhuriyetten daha çok özgürlük saklıyordu. Başka bir deyişle, tarihin gördüğü azami yerel, bölgesel vb. özgürlükler, federatif cumhuriyet tarafından değil, merkezi cumhuriyet tarafından sağlanmıştır. Partimiz, tüm federatif ve merkezi cumhuriyet sorunuyla yerel, yönetsel özerklilik sorununa olduğu gibi, bu olguya da, propaganda ve ajitasyonunda yeterince dikkat göstermemiş ve gene de göstermemektedir.” (Lenin, Devlet ve Devrim ) Şimdi açın Vatan partisi Programı’nı, Engels’in talebinin adeta kelimesi kelimesine orada bulunduğu görülür: Engels’in önerdiği formülü tekrar hatırlayalım. "il, ilçe ve bucaklarda genel oyla seçilmiş memurlar aracıyla, tam özerk yönetim. Devlet tarafından atanmış bütün, yerel ve bölgesel otoritelerin ortadan kaldırılması." Vatan partisi Programı’nda aynı talep: ”20- Çok eski zamandan kalma VALİ, KAYMAKAM, NAHİYE MÜDÜRÜ gibi saltanat makamları kaldırılacak. Yerlerine, batı demokrasilerindeki gibi ve ya muhtarlarımız gibi, halk tarafından seçilmiş mahelli idareciler geçecek; mahalli polis o seçme idarecilerin emrine verilecek” Görüldüğü gibi, Vatan partisi Programı’nda aynı talep, Mahalli Polis’in de tıpkı Amerika’da olduğu gibi o mahalli idarecilerin elinde olması gibi bir taleple en can alıcı noktasında daha da 238

netleştirilerek ifade edilmektedir. Tabii sadece bu değil, diğer talepler bütünlüğü ile birlikte, oluşturulan Demokratik Cumhuriyet, ya da Vatan Partisi Programı’nda denildiği gibi, “Ucuz Devlet” ulusal baskı olanağını ortadan kaldırır. Bu nedenle Lenin sık sık, Ulusal sorunun demokratik olmayan bir yoldan çözümünün olanaksız kılındığı bir demokrasiden bahseder. Yani diğer ifadeyle Demokratik Cumhuriyet. O halde, formülü şöyle de ifade edebiliriz: Demokratik Cumhuriyet eşittir ayrılma sorununun demokratik olmayan bir yoldan çözüme bağlanmasının olanaksızlığı o da eşittir Ulusların Kendi Kaderini Tayin Hakkı’dır. Burada önemli olan, merkezi birliğin, Lenin’de vurguladığı gibi, komünlerin gönüllü özgür birliği ile sağlanmasıdır. En geniş özerklik ve merkezi bir cumhuriyet birbiriyle çelişmemekte, birbirini tamamlamaktadır. Yine Lenin’den Engels’ yorumlayan uzun bir alıntı ile, Ulusal sorun ile Demokratik Cumhuriyet arasındaki bağı görelim: “Engels, devlet biçimleriyle ilgilenmeyi yararsız bulmak şöyle dursun, tersine, üzerinde durulan geçici biçimin hareket ve varış noktalarını, her belirli durum içinde, bu durumun tarihsel ve somut özelliklerine göre belirlemek için, geçici biçimleri (sayfa 96) büyük bir özenle çözümlemeye çalışır. Engels de, tıpkı Marks gibi, proletarya ve proleter devrim açısından, demokratik merkeziyetçiliği, bir ve bölünmez cumhuriyeti savunur. Federatif cumhuriyeti, ya bir istisna ve gelişmeye bir engel olarak, ya da monarşiden merkezileştirilmiş cumhuriyete bir geçiş olarak, ama bazı koşullarda bir "ilerleme" olarak düşünür. Ve bu özel koşullar arasında, ulusal soruna ilk planda yer verir. Marks'ta olduğu gibi Engels'te de, her ikisi de küçük devletlerin gerici niteliğini ve bazı somut durumlarda bu gerici niteliği gizlemek için ulusal sorundan yararlanılmasını amansızca eleştirmiş olmalarına karşın, yapıtlarının hiçbir yerinde, bir istek belirtisi halinde de olsa, ulusal sorunun öneminin küçümsendiği, geçiştirildiği görülmez; oysa Hollandalı ve Polonyalı marksistler, "kendi" küçük devletlerinin dar burjuva milliyetçiliğine karşı son derece haklı savaşımdan hareketle, çoğu kez ulusal sorunun önemini küçümseme, onu geçiştirme hatasını işliyorlar. Hatta, coğrafi koşulların, dil birliğinin ve yüzlerce yıllık tarihin, ülkenin küçük parçalara bölünmesiyle ilgili olarak ulusal soruna "son vermesi" gerekir gibi görünen İngitere'de bile, Engels, ulusal sorunun henüz bir sonuca bağlanmamış olması açık gerçeğini hesaba katar; ve bu yüzden, federal cumhuriyeti bir "ilerleme" olarak düşünür. Kuşkusuz, bunda ne federal cumhuriyetin kusurlarını eleştirmekten, ne de birliği, demokratik ve merkeziyetçi cumhuriyet yararına propaganda ve kararlı savaşımdan bir vazgeçme belirtisi vardır. Ama bu demokratik merkeziyetçiliği, Engels, hiçbir zaman, burjuva ve aralarında anarşistlerin (sayfa 97) de bulunduğu küçük-burjuva ideologların ona verdikleri bürokratik anlamda anlamaz. Engels bakımından, merkeziyetçilik, "komünler" ve bölgelerin devlet birliğini tamamen kendi istekleriyle savunmaları koşuluyla, her tür

239

bürokratizm ve her tür yukardan "buyurma"yı söz götürmez biçimde ortadan kaldıran geniş bir yerel yönetsel özerkliliği hiç mi hiç dıştalamaz.” Bütün bunlar bize şunu gösterir, Türkiye’de ulusal sorunun sosyalistler arasında yanlış koyulup tartışıldığını, bir ulus olmaya bağlı olarak tartışıldığını, aslında sorunun bir demokratik cumhuriyet sorunu olduğu, ayrılmanın ulus olmakla ilgisi olmadığı, demokratik cumhuriyetin, köylerin, mahalli birimlerin özgür komünlerin birliği olduğu. Bu takdirde, her hangi bir ulusun, ayrılmak için ayrı bir ulus olduğunu kanıtlamasına da gerek yoktur. Ayrılmak isteyen ayrılır. Birliği zorlayan ekonomik ve kültürel gerekliliklerdir. Ulusal sorunun çözümüne somut programatik klasik Marksist yaklaşımlardır bunlar. Ve ilginçtir, bu yaklaşımlar aynen sadece Vatan partisi Programı’nda vardır. Sadece Kıvılcımlı tarafından savunulmuştur. Daha sonra da adeta sadece bizim tarafımızdan, bu yazı boyunca yapılmış alıntılarda kolayca görülebileceği gibi. Peki niçin, Türkiye’nin onlarca sosyalist akımında bu sorun böyle koyulup programatik ifadelerine kavuşturulmamıştır. İki nedenle, birincisi, küçük burjuva radikal hareketlerin program nosyonu yoktur. Onlar burjuva ufkunun içindedirler ve radikalizmlerini keskin ilkelerle ya da keskin mücadele biçimleriyle ifade ederler. Somut talepleri olmaz. Olsa olsa kimlik belirten sloganları olur. İkincisi, Burjuva sosyalizmi ise, hem yöntemsel olarak bu diyalektiği anlama yeteneğinde değildir; hem de genellikle, Çin ya da Sovyet yanlısı partilerden oluştuğu için, onların kafasında Demokratik Cumhuriyetin böyle bir biçimi yer alamaz. Çünkü örnek aldıkları devletler en küçük bir mahalli özerklik bir yana seçilmiş organlardan bile yoksundurlar. Sadece Kıvılcımlı, tıpkı Tarih Tezi’nde olduğu gibi, program sorununda da kaynağa dönerek, bir istisna oluşturmaktadır. Türk solundaki aynı eğilim Kürt hareketinde de görülür. Ama Kürt hareketinde, sorunun bu tarz koyulmamasının nedeni, Kürt burjuvazisinin eğilimleriyle de ilgilidir. Kürt burjuvazisi, Demokratik Cumhuriyet’i hedef yapsa, bu talep yarın kendisine karşı çalışabilir. Bu nedenle, devletin biçimini tartışma konusu yapmaz, ayrılıp ayrı devlet kurmayı sorun yapar. Bu ise, Kürt hareketini, ezen ulusun demokratik bir cumhuriyetten çıkarlı ezilen sınıflarını kazanmasını engeller. Böylece her iki taraftan da, yani bir yandan Türk sosyalistlerinin diğer yandan Kürt hareketinin Demokratik Cumhuriyeti bir programatik hedef olarak koymaması, bütün halk muhalefetini perspektifsizliğe sürükler, bütün enerjiler yok olur gider. Birbirini tamamlayacak güçler birbirinin karşısına geçer. Veya en azından birbirine karşı olarak kullanılır. İşte Kürt Hareketinin Demokratik Cumhuriyet programı ilk kez bu fasit daireden çıkma olanağı sunmaktadır. Bir rastlantı değildir, en büyük Kürt milliyetçilerinin ve Kürt burjuvalarının yeni çizginin karşısında yer almaları. Ama Demokratik Cumhuriyet sadece ulusal soruna bir cevap değildir. Onun hiç anlaşılmamış diğer bir yanı da onun aynı zamanda Proletarya Diktatörlüğünün özgül bir biçimi olduğudur. 240

Engels aynı yazıda aynen şöyle yazar: "Partimizin ve işçi sınıfının, egemenliğe ancak demokratik bir cumhuriyet biçimi altında ulaşabileceği son derece açık bir şeydir. Demokratik cumhuriyet, büyük Fransız Devriminin daha önce göstermiş olduğu gibi, proletarya diktatorasının da özgül biçimidir..." Burada Demokratik Cumhuriyet de neymiş, biz Sosyalist Cumhuriyet’ten yanayız diyenlerin tüylerini diken diken edecek bir önerme ile karşı karşıyayız. Demokratik Cumhuriyet sadece ulusal sorunu halletmez aynı zamanda Proletarya Diktatörlüğü’nün özgül bir biçimidir. Proletarya diktatörlüğünü, diktatörce bir yöntem olarak anlayanlar veya onu sadece bir şiddet olarak anlayanların anlayamayacağı bir önermedir bu. Ama Marksizm’in özündeki temel mantığı kavrayanlar için bunda anlaşılamayacak bir şey yoktur. Proletarya Diktatörlüğü, ezilen çoğunluğun, ezen azınlığa karşı kullanacağı devlet aracının adıdır. Marks, Proletaryanın, eski devlet cihazını aynen alıp sınıfsız topluma gidişte kullanamayacağını, onu parçalamak zorunda olduğunu yazmıştı. Niçin kullanamaz? Çünkü ezen sınıflar daima küçük bir azınlıktırlar. Onların bu güçsüzlüğünü dengeleyecek ve büyük ezilen kitleyi baskı altında tutmaya yarayacak bir cihaz gerekir. Bu cihaz ister istemez, bu işlevinden dolayı bürokratik, askerci ve kırtasiyeci olmak zorundadır. En seçimlere dayanan biçimlerinde bile bağımsızlaşma eğilimleri göstermelidir. Bu da yapısı gereği bir çoğunluğun aracı olamaz, çoğunluk açısından o devletin bağımsızlaşma, kırtasiyecileşme, militerleşme eğilimleriyle mücadele esas sorundur. Peki Paris Komünü tipi devlet dediğimiz Proletarya Diktatörlüğü’nün özelliği nedir? Çoğunluğun emrinde olacak, ondan bağımsızlaşamayacak, bürokratik olmayan bir mekanizma. Bunun nasıl bir şey olacağını Paris Komünü göstermişti. Memurların seçimi, yasamanın yürütme yetkisini de kullanması, seçilenlerin gerektiğinde seçtiklerini geri alıp değiştirebilmesi ve seçilenlerin ortalama bir işçiden fazla maaş almaması vs.. Bütün bu özellikler sadece Proletaryanın çoğunlukta olduğu bir devrimin değil, ezilenlerin çoğunlukta olduğu her devrimin de oluşturduğu bir devlet cihazını tanımlarlar. Bu nedenle, feodaliteye karşı ulusun ezici çoğunluğunun diktatörlüğü olan Fransız Devrimi sonucu ortaya çıkan Demokratik Cumhuriyet, Proletarya Diktatörlüğünün aynı zamanda özgül bir biçimidir de. Sadece o dönemde proletarya bir sınıf olarak ortada görülmediğinden bir proletarya diktatörlüğü olmamıştır. Bu noktada, Demokratik Cumhuriyet’in cebirsel karakteri sorunuyla karşı karşıya kalıyoruz. Yani Demokratik cumhuriyet talebi, bürokratik, baskıcı, militarist olmayan; devletin kendisini seçenlerden bağımsızlaşamayacağı ve ezilen çoğunluğa karşı kullanmaya el vermeyeceği biçimleri somut değişiklikleri içeren bir biçimdir; bir cebirsel formüldür. Ama bu cebirsel formülde sosyalizme mi gidileceği veya kapitalizmde mi kalınacağı, bütünüyle sınıfların bilinci, ağırlıkları, programları, gelenekleri ve başka tarihsel koşullarca belirlenmektedir. Yani demokratik Cumhuriyet pek ala ideal bur burjuva cumhuriyetin biçimi olabileceği gibi, sınıfsız 241

topluma giden proletarya diktatörlüğünün de bir biçimi olabilir. Ya da tersinden söyleyelim, Proletarya diktatörlüğü de, proleterlerin sosyalizmi kurmak istememeleri halinde, pek ala bir kapitalizme ideal koşulları sağlayan bir demokrasi olarak iş görebilir. Proletarya Diktatörlüğü’nden diktatörce bir yönetim değil de Paris Komünü’nün devlet cihazının taşıması gereken özelliklerini anlıyorsak. Bu Paris Komünü Tipi Devlet’de pek ala burjuvazinin partileri nüfusun büyük çoğunluğunun oylarını alıp veya bizzat işçi partileri sosyalizme geçmek istemeyip, kapitalist ilişkileri sürdürebilirler. Pek ala sınıfsız topluma gitmek için gerekli tedbirleri öneren partiler azınlıkta kalabilirler. Yani, Demokratik Cumhuriyet sadece, proletaryanın iktidarına giden en kısa yol değildir aynı zamanda, bu iktidarın bir biçimidir de. Bu nedenle de Sosyalist Partiler tarafından İşçi Sınıfının, ezilenlerin iktidar biçimi olarak savunulmalıdır. Peki, proletarya diktatörlüğü, dolayısıyla onun özgül bir biçimi olan Demokratik Cumhuriyet, böyle baskıcı, bürokratik olmazsa, bu aynı zamanda bir “Ucuz Devlet” demektir. Bu nedenle, proletaryanın kendi amacı Ucuz Devlet değil, devletsiz bir toplum olmakla birlikte, ucuz devleti de gerçekleştirmiş olur. Bürokratik, militer ve baskıcı olmayan bir devlet cihazı aynı zamanda bir Ucuz Devlet olur. Ve Ucuz Devlet, aynı zamanda toplumsal hasılanın üretici olmayan tüketime ayrılan kısmının azalması, bunların yeniden üretimin büyütülmesine veya iş gücünün sosyal ve yaşam koşullarının iyileştirilmesine ayrılması anlamına gelir. Yani Demokratik Cumhuriyet ve Refah arasında ayrılmaz bir ilişki vardır. Geri ülkelerin kalkınması için kaynak bulması bakımından hayati önemdedir Demokratik Cumhuriyet ya da Ucuz Devlet. Ama Ucuz Devlet ile üretim ve refahı arttırmak için kaynak bulma sorunu arasındaki ilişki, burjuva sosyalist partilerce kasıtlı olarak unutturulmuştur. Çünkü, doğu Avrupa’daki bürokratik iktidarların, o pahalı devletlerin varlığını da sorguluyordu bu. Bürokrasinin çıkarlarını korumanın ideolojik ve ekonomi teorilerine yansıyan bir yanıdır bu. Bürokrasi, üretici olmayan tüketin ile üretici tüketim arasındaki farkı sistematik olarak örtmeye çalışmıştır. Devlet, askeri, kırtasiye, bürokrasi harcamaları esas olarak üretici olmayan tüketimdir. Bu sistematik olarak “Bilim İşçileri” denen, doğu Avrupa bürokrasilerinin teorisyenlerince örtülmüş ve gizlenmiştir. Bunlardan esinlenen veya temel teorik gıdası bunlardan çevrilen kitaplar olan Türk ve Kürt sosyalistleri, ekonomik bağımsızlık, kaynaklar ve Demokratik Cumhuriyet arasındaki ilişkiyi, ve böylece ezilenlerin refah özlemleri ile bu günkü bürokratik ve pahalı devletin ilişkisini koyarak memnuniyetsizliğin devlet cihazına yönelmesinin de önünde bir engel olmuşlardır. Hatta onlar, gerçek tartışmayı bu alana çekecek yerde, iktisadi devlet teşekküllerini savunmak gibi bir pozisyonda kayarak kendilerinin konumunu zayıflatmışlardır sürekli olarak. Burada Vatan Partisi Programı ve Hikmet Kıvılcımlı tek istisna olarak ortaya çıkar. O kalkınma için temel iki kaynak sayar: Ucuz devlet ve Şuurlu Ticaret. Bu kaynaklar bu gün de geçerliliğini korumaktadır. Bu memurlar ordusu, milyonluk ordu, silahlar olduğu sürece emperyalizme

242

bağımlılık ve borç çemberi devam edecektir. Burada suçlanması gereken IMF değil, ülkeyi IMF’ye muhtaç eden güçlü devlettir. O halde, Demokratik Cumhuriyet sadece ulusların kaderini tayin hakkı sorunun çözmez; sadece sınıfsız topluma da gidebilecek ezilenlerin aracı olacak bir cihaz olmakla kalmaz aynı zamanda gerilikten kurtulmak için de şarttır. Üretimin geliştirilmesi, kaynakların üretici olmayan tüketimden üretici tüketime aktarılması dolayısıyla üretimin ve toplam zenginliğin ve refahın geliştirilmesi için de temel kaynaktır. Yani, sosyalistler, ezilenlere IMF gibi soyut parolalar değil, somut ekonomik sıkıntıları bağlamında da Demokratik Cumhuriyet programını ortaya koymakla yükümlüdürler. Halbuki, bu günkü duruma baktığımızda tam tersini görürüz, sosyalistler Demokratik Cumhuriyet’i ihanet olarak tanımlıyor, reddediyor ve Globalizme, IMF’ye karşı sloganlarla oyalanıyorlar. Bu da tamı tamına onların Genel Kurmay’ın basit bir aracı olmasıyla sonuçlanıyor. Böylece Şu eşitliğe varırız: Demokratik Cumhuriyet = Ulusların Kendi Kaderini Tayin Hakkı = Proletarya Diktatörlüğünün Özgül Bir biçimi = Ucuz Devlet = Vatan partisi Programı= Refah ve kalkınma için kaynak = Emperyalizme bağımlılığın azalması. Böylece Vatan partisi Programı’nın Ucuz Devlet başlığının aynı zamanda Demokratik Cumhuriyet’i ifade ettiği sonucuna ulaşıyoruz. Bu nedenle, 70’li yılların sonundaki yazılarımızda, daha sonra Demokratik Cumhuriyet biçiminde ifade edeceklerimizi, Vatan partisi Programı olarak ifade ederken bir ve aynı şeyi ifade ettiğimiz açıktır. Vatan partisi Programı’nın Ucuz Devlet dediği, Demokratik Cumhuriyet gibi, aynı zamanda bir Proletarya Diktatörlüğü programıdır. Paris Komünü Tipi Devletin bütün özellikleri onda somut talepler olarak yerli bir biçimde formüle edilmektedir. En önemlilerini görelim. Yasamanın icra yetkisini kullanması: “5- B.M. MECLİSİ icra yetkisini de doğrudan doğruya kullanabilecek. Anketler meclyis kürsüsünde kalmayıp, vaka yerinde bilfiil yapılacak. (...) Memurların Seçimi: “9- HAKİMLER anayasamızın söylediği gibi cidden “millet namına icrayi kaza” edebilmek için, millet tarafından seçilecekler. Asker, sivil adalet ikiliği kalkacak.” “13- JÜRİ usulü bütün mahkemelere sokulacak. (...) Geri Çağırma: “4- (...) Her mepus, 100 köyle şahsan muhabere ve temas edip, seçmenlerine sık sık hesap vermeye gidecek. Veremezse, Cemiyetler kanunu 18. maddesi nisabı ile geri çağrılabilecek. Partisinden çekilen, mebusluktan da çekilecek.”

243

İşte bunlar sadece bazı örnekler: Son derece yumuşak ifadelerle, somut olarak bir Proletarya Diktatörlüğü’nün Özgül biçimi, bir Demokratik Cumhuriyet taslağıdır Vatan partisi Programı’nın Ucuz Devlet bölümü. Ve bu Proletarya’nın sınıfsız topluma gidişinin de aracı olabilecek devlet cihazını somut olarak taslaklaştıran program Türkiye’de Ağır Cezada beraat etmiştir. Türkiye’de proletarya Diktatörlüğü’nü somut talepler olarak savunmak, beraat etmiştir. Ulusların Kendi Kaderini Tayin Hakkını fiilen gerçekleştiren bir Demokratik Cumhuriyet; bir Proletarya Diktatörlüğü beraat etmiştir. Sorun keskin laf değil, somut yapılacak işler planıdır. Kıvılcımlı’nın aksine, Türk Solu ilke bildirimi olarak Proletarya Diktatörlüğü yazar, ama taleplere gelince 141’lerle oyalanır. Ortada birbirine zıt iki stil, iki yaklaşım vardır. Kıvılcımlı, ister Eyüp Sultan camiinin bahçesinde, oraya gelmiş yoksul işçilere konuşsun ve orada İslamiyet’in Ergin Halifeler devrimden örneklerle anlatsın; ister 27 Mayıs’tan sonra mektuplar yazsın, İster Anayasa taslakları yapsın. Hepsinde anlattığı ve savunduğu, Vatan Partisi Programı’nda ifadesini bulan, Demokratik Cumhuriyet veya Paris Komünü Tipi Devletten başka bir şey değildir. Aslında son derece doğru ve radikal bir programın son derece taktik esneklikle bir savunuluşu vardır. Tüm Türk solu ise tersine davranır, programda geriye gider veya programsızdır, taktik esnekliği ise sosyalizme ihanet olarak görür. Aslında birbirine tamamen zıt iki anlayış, iki zıt stil bulunmaktadır. Kürt hareketinin çizgisinin anlaşılmamasının bir nedeni de budur. Kürt hareketi de Kıvılcımlı’nınkine benzer özellikler taşımaktadır, bu nedenle Türk solu Kıvılcımlı’yı anlamadığı gibi Kürt hareketini de anlama yeteneği gösterememektedir. Ve bir rastlantı değildir Kıvılcımlı ile Kürt hareketi arsında son dönemlerde giderek belirginleşen paralellikler. Ve Türk Solu Kürt hareketinden uzaklaştıkça Kürt Hareketinin Kıvılcımlı’ya yaklaşması. Dolayısıyla Demokratik Cumhuriyet sorunu veya doğru bir program sorunu, aynı zamanda, Türk solunun kendisini kakırdatan gelenekleri, stili ile bir kopuşma sorunudur da. Programın bu özelliklerini elbette Mihri Belli gibi, Proletarya Diktatörlüğü Pahalı devlettir, Ucuz devlet liberal burjuvazinin bir talebidir diyenler hiç bir zaman anlayamamışlardır ve anlayamazlar. * Alman sosyal Demokrat Partisi de Demokratik cumhuriyet sloganıyla savaşmıştı. Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi, Ekim devrimine kadar Demokratik Cumhuriyet programıyla savaşmıştı. Ama bu gün bunlar sanki yokmuş gibi, bütün Türk solu Demokratik Cumhuriyet’e karşı çıkıyor Peki Demokratik Cumhuriyet böyle iken, niçin onlarca yıl Türkiye’de solun ne genel bir slogan olarak, ne de Vatan partisi Programı’nda olduğu gibi, somut talepler halinde programı olmamıştır. Burada işçi hareketinin tarihsel trajedisine geliriz. Ekim Devrimi’nin yozlaşması ve bürokratik bir kastın iktidarı eline alması, Demokratik Cumhuriyet sloganının ve programının da sonunu getirmiştir. Bu güzel geleneklerin 244

unutulmasına yol açmıştır. Hiç bir “sosyalist” ülke, burada anlatılan demokratik cumhuriyet ölçülerine uymuyordu. Ezilenlerin hareketleri böyle bir programla silahlanmadıkları için aynı zamanda bunların başarıları, bürokratik kastların iktidara gelmelerine yol açıyordu. Demokratik kavramı, siyasi anlamını yitirmiş ve tarihsel olarak burjuva demokratik görevler anlamıyla özdeşleşmişti. Çünkü böyle bir anlam o bürokratik diktatörlüklerin anti demokratik karakterlerini gözlerden gizlemeye de yarıyordu. Böylece uzun yıllar içinde, Demokratik Cumhuriyet, hem ulusal sorunu çözen; hem de sınıfsız topluma gidişin aracı olabilecek bir Demokratik Cumhuriyet kavramı, bir cebirsel formül olarak bu program, sonraki kuşaklarca unutuldu gitti. Bu otantik kaynaklar sadece Kıvılcımlı gibilerin eserlerinde yaşadı, bize oralardan geçti ve Türkiye Sosyalist hareketi içinde Marksizm’in kaynaklarına dayanan bu geleneği sürdürmemizi sağladı. Şimdi Kürt hareketinin, bütün bu teorik arka plan olmadan, el yordamıyla bu unutulmuş parola ve programı keşfetmesi neredeyse bir mucizedir. * Peki, Demokratik Cumhuriyet, hem ulusların kaderini tayın hakkını çözüyor hem de sınıfsız topluma gidişin de aracı olabiliyorsa, bu onun sosyalistlerin programı olması gerektiğini göstermez mi. Evet gösterir. Türkiye’nin sosyalistleri, ulusal sosyalistlerdir. Onlar kendi içinde tutarlılarsa, yani Türkiye’nin gelişmiş ve demokratik, refah içinde bir ülke olmasını istiyorlarsa, Demokratik Cumhuriyet’i programlaştırmaları ve savunmaları gerekir. Bunu yapmamalarının nedeni, onların Marksizm’i bilmemeleri; program nosyonu olmayan radikal demokratlar veya reformist programlı burjuva sosyalistleri olmalarıdır. Ama dikkat edilirse, buraya bir ayrım koyuyoruz, “ulusal sosyalistler” ve ekliyoruz. Aslında Türkiye’deki sosyalistlerin hepsi de böyledir. Ne demek istiyoruz? Bu fark anlaşılmadan, Demokratik Cumhuriyet parolasının ulusal olmayan bir sosyalizm açısından ortaya çıkardığı sorunlar anlaşılamaz. Bizim yazılarımızda tartıştığımız ve yazılarımızın yanlış anlaşılmasının nedeni ise tam da budur. İnsan iki farklı bakış açısından sosyalizmi isteyebilir. Ülkesi yoksuldur, geridir, emperyalizmin veya başka bir ülkenin sömürgesidir, sosyalizm ülkeyi bu durumdan kurtaracak en etkili yol olarak görülür. Gerçekten de, kara dayanmayan planlı bir ekonomi, demokratik bir cumhuriyet veya Paris Komünü tipi devletle birlikte geri bir ülkenin bu gerilikten kurtulması için zengin olanaklar sunabilir. (Tabii soyut olarak, gerçek güç ilişkilerinde bu olanaklar uluslararası baskı ve tehdit, ambargo ile hiç kullanılamıyabilir.) Ama bu açıdan sosyalizm istiyorsanız, siz ulusal bir bakış açısından sosyalizm istiyorsunuz demektir. Türkiye’deki bütün sosyalistler bu anlamda ulusalcıdırlar ve bu nedenle enternasyonalizmden zerrece nasiplerini almamışlardır. Açın her hangi bir sosyalist yayını, 245

“Ülkemiz”, “halkımız” diye konuşurlar hep. Enternasyonalizm, bu ulusal bakış açısına hizmet ettiği için kabul edilir. Ama bunun ne Marksizm’le, ne de enternasyonalizmle ilgisi yoktur. Marksizm veya gerçek enternasyonalizm açısından ise, sizin “ülkenizin” veya “halkınızın” veya “işçi sınıfınızın” durumunun iyileşmesi, gerilikten kurtulması, yoksulluktan kurtulması vs. hareket noktanız veya kendi başına bir amaç olamaz. Çünkü bir Marksistin açısından, İşçi Sınıfı dünya çapında bir sınıftır, sosyalizme ancak dünya çapında varılabilir, her hangi bir ülkedeki sosyalistin görevi, dünya çapındaki bu mücadeleye azami katkıda bulunmaktır. Dikkat edin burada sorun tamamen tersine dönmektedir, artık kendi ülkenizdeki insanların refahı ancık bu amaca hizmet ediyorsa savunabileceğiniz veya uğrunda mücadele edebileceğiniz bir araçtır. Ama sorunu böyle koyduğunuzda, ülkenizdeki emekçilerin durumunun iyileşmesi dünyadaki emekçilerin durumunun iyileşmesine otomatikman hizmet eder sonucu bundan çıkmaz otomatikman. Bu kaba bir aritmetikle yetinmek demektir. Bu herkes kendi evinin önünü süpürürse bütün şehir tertemiz olur demektir. Halbuki, enternasyonalizm, bütün uğruna parçayı, yani gereğinde kendini ve ülkeni feda etmen demektir. İşte Türkiye solunda hiç bulunmayan bir anlayış budur. Ve işte bu açıdan Demokratik Cumhuriyet oldukça sorunludur. Çünkü Demokratik Cumhuriyet, bu ülkedeki insanların refah ve mutluluğunu sağlayabilir ama, bunun dünyadan yoksulluk ve baskının ortadan kaldırılmasına hizmet edeceği otomatik olarak söylenemez. Çünkü bu günkü dünyanın bölünmüşlüğünde, bu sizin kendi geminizi kurtarmanız, imtiyazlı ve zengin uluslar arasına katılmanız ve fakir ülkelere karşı sınırları örmeniz anlamına da gelebilir. O halde, ulusal sosyalizmin bakış açısından, yani ülkenizin yoksulluktan, bağımlılıktan, baskıdan kurtulması için savunulması gereken Demokratik Cumhuriyet, enternasyonalist bir bakış açısından savunulamayabilir. Çünkü, bu eni sonu bir grup insanın veya bir ülkenin kendisini kurtarması demektir; sınıf atlaması demektir. Şimdi bizim yazdıklarımızın neden anlaşılmadığı noktasına geliyoruz. Biz bütün bu demokratik Cumhuriyet vs.yi alışılmış, Türkiye sosyalistinin mantığı açısından tartışmaktayızdır, yani onların ulusal sosyalizmlerinin bakış açısından ve onların bu bakış açısı içinde bile ne kadar tutarsız olduğunu, yanlış olduğunu göstermeye çalışıyoruz. Ama gerçek bir enternasyonalizm veya Marksizm açısından sorunu tartıştığımız andan itibaren yazdıklarımız, bütünüyle Türkiye solunun ufku dışına çıkar. O bunları ve bu bağlamda neleri tartıştığımızı anlayamaz ve söylediklerimizi kendi ulusalcı bakış açısından bir yerlere oturtup değerlendirmeye çalışır. Böylece her şey çorbaya döner. İşte “Ankaralı komünistler”in yaptığı da bu oluyor. Ama bunu gösterebilmek için, bu Marksist bakış açısının ulusal sosyalizmle farkını biraz somutlamamız gerekiyor. * Yukarıda Program sorunu üzerine evrimimizi anlatırken, program deyince hep ulusal ölçekte bir programı anladığımızı söylüyorduk. Türkiye solu, sosyalistleri hala bunu anlıyor. Ama bu evrim içinde, yukarıda ifade edilmiş bakış açısından program sorununa bakınca, evrensel bir programı olmadan. Bir Marksist’in ulusal ölçekte bir programı olamaz, ulusal bakış açılı dediğimiz türden 246

bir sosyalistse olabilir. Onların böyle bir sorunu sorun yapmamaları anlaşılabilir. Ve Türkiye’deki sosyalistlerin hiç biri, evrensel bir programın yokluğunu şu ana kadar problem etmiş değildir. Bunu Türkiye sosyalist hareketinde problem eden tek kişi sanırız biziz. Sadece problem etmeyiz ayrıca bu programın ne olması gerektiğine ilişkin somut görüşlerimiz, hatta Komünist manifestoya öykünerek yazılmış bir program önerimiz de vardır bir deneme tarzında yazılmış (Geleceği ve Geçmişi Kurtarmak). Bu günkü dünya durumu ve uluslar arası sosyal hareketlerin deneylerinin sonucu bize evrensel bir program sorununda ne gibi sorunları ortaya koyar? Birincisi, kapitalizm ile sosyalizm arasında, sadece Proletarya Diktatörlüğü biçiminde siyasi ifadesini bulan bir geçiş dönemi değil, aynı zamanda kültürel, teknik ve iktisadi bir geçiş dönemi gerekmektedir. Proletarya nasıl, var olan, azınlığın çoğunluk üzerindeki egemenliğini kurmak işleviyle şekillenmiş burjuvazinin devlet cihazını sınıfsız topluma gidişin bir aracı olarak kullanamaz ise, sınıflı toplumun ürünü olan maddi uygarlığı da kullanamaz. Yani bu otobanlar, otomobiller, kadının ödenmemiş ev emeğine göre şekillenmiş evler; çocukları ve yaşlıları gettolara kapatan toplumsal örgütlenmeler, binalar, öğretmenler, giyimler, kuşamlar, hasılı şu etrafımızı kuşatan her şey, binlerce yıllık sınıflı toplumun ve kapitalizmin ihtiyaçlarına göre şekillenmiş bu uygarlığın maddi ve manevi araçları da sınıfsız topluma gidişin araçları olarak kullanılamazlar. Marks-Engels, devlet cihazının bir araç olarak tarafsız olamayacağını görmüşlerdi ama teknik araçlar onlar için henüz nötral bir anlama sahipti. Onlar bu araçların pek ala sınıfsız bir toplumun veya ona gidişin de araçları olabileceğini düşünüyorlardı. Halbuki, gerek kadın hareketi, gerek barış hareketi gerek ekolojik hareket, maddi araçların, tekniğin de tarafsız olmadığını, tıpkı sınıflı toplumun devlet aracı gibi sınıfsız topluma gidişte kullanılamayacağını göstermiştir. Bu durumda, Marks ve Engels’in belirttiği kapitalizmle sosyalizm arasında, proletarya diktatörlüğüne tekabül eden siyasi bir geçiş döneminin yanı sıra; maddi araçların dönüşümüne karşılık düşen bir geçiş döneminin gerekliliği de ortaya çıkar. Ama bu aynı zamanda, burjuva uygarlığı karşısında başka bir uygarlık tasarımı demektir. Marksizmin temel önermesi, üretici güçlerin gelişmelerinin ilişkilerce boğulduğu, bunun bir devrimci döneme yol açacağı noktasından yola çıkıyordu. Bunun mantıki sonucu, üretim ilişkilerinin üretici güçlerin gelişiminin önünde bir engel olmasını ortadan kaldırmak olarak ortaya çıkıyordu. Burada, üretim ilişkilerinin değişimi belirleyici oluyor ve program da bu anlayışa göre şekilleniyordu. Ama eğer maddi araçlar tarafsız değilse, artık sorun bu ilişkilerin engel olmasının ortadan kaldırılması ve yeni ilişkileri taslaklaştırmaktan başka bir şeydir. Artık bir bakıma, üretici güçlerin hızlı gelişimini gereğinde durdurmak, onları başka bir vadide başka yönlerde geliştirmek bir görevdir sosyalizme varmak için. Bu ise, program anlayışında, bir paradigma değişikliği demektir. Yani artık, sadece üretim ilişkileri ve devlet cihazının nasıl örgütleneceğine ilişkin klasik bir program anlayışıyla sorun cevaplandırılamaz, başka bir uygarlık tasarımı yapmanız

247

gerekmektedir. Program, tabii dünya ölçüsündeki programdan bahsediyoruz ve ülke ölçüsündeki programlar da buna tabi olmak zorundadır, başka bir uygarlık tasarısı olmak zorundadır. Şimdi, Türkiye sosyalist hareketinde hiç kimsenin böyle bir sorunu sorun yapıp tartıştığını gördünüz mü? Hayır bulamazsınız. Dolayısıyla, Türkiye sosyalistlerinin, bırakalım böyle bir başka uygarlık tasarısı programını bir yana böyle bir sorunları bile olmadığından, bir sosyalist parti kurma, bir sosyalist programları olma şansı yoktur, bizim bakış açımızdan. Ama daha bitmedi. Böyle bir başka uygarlık tasavvurunun alacağı siyasi biçim konusunda, seksenli yıllarda ulus konusundaki muazzam teorik patlamaya dayanarak biz bunun programatik sonuçlarını çıkardık ve bunu başka bir uygarlık tasavvuru programıyla, bu uygarlığın siyasi biçimi olarak formüle ettik. Marksizm’in bir ulus teorisi yoktu. Bu onun en zayıf yanıydı. Bu zayıf yan nedeniyle, ulusa karşı sosyalist bir program yoktu. Ulus sorunu sadece demokratik karakterde görülüyor ve öyle bir çözüm sunuluyordu. Ama biz, bu programla, sosyalistlere, ulusal sorunun sosyalist çözümünü getiriyorduk. Ulusal olanla politik olanın çakışması ilkesinin reddi. Ulustan olmanın kişinin bir vicdan sorunu olması. Üç kişinin bir araya gelip, tıpkı bir parti, dernek, tarikat, din kurar gibi istediği ulusu kurması, isteyenin tıpkı dinsiz olduğu gibi ulussuz olması. Ulusal sorunda Kopernik devrimi yapan ve başka bir uygarlık sorununun yanı sıra onun siyasi biçiminin tanımlanması anlamına gelen bu programatik katkının tartışılması bir yana bu güne kadar Türkiye Solunda, sorunu böyle koyup tartışan gördünüz mü? Yok, yok, yok. Bu yoksa sosyalizm de yok. Daha bitmedi. Sorunun bu tarz koyuluşu, aynı zamanda başka bir soruna da çözümdür. Dünya çapında apartheit sistemine karşı somut ve acil bir programdır. Ne demektir bu? Bu günkü dünyada yoksul ülkeler bir bantustana kapatılmış durumdadırlar. Dünya kocaman bir Güney Afrika durumundadır. Daha da kötüsü, bu ırkçılık, bu apartheit rejimi varlığını ve rasyonalizasyonunu ulusal devletin dışında başka bir varoluşun olmayacağı şeklindeki yaygın bir kavrayıştan almaktadır. Ulusal olanla politik olanın çakışmasını kabul ettiğiniz sürece, her insan gibi, her ulusun kendi kaderini tayinden kendisinin sorumlu olduğu gibi bir yaklaşım içindesiniz demektir. Ama tam da budur, bu günkü apartheit sistemini yaratan. İnsanlığın büyük bölümü, tüm da bu mantıkla başka ulusların yurttaşları, bireyleri oldukları gerekçesiyle, refah adalarının dışına hapsedilmektedir. Yani ulusların kaderlerini tayin hakkı, tıpkı her bireyin kanun önünde biçimsel olarak eşit olması gibidir, herkes kendi yaptığından kendisi sorumludur, her koyun kendi bacağından asılır anlayışıdır. Sosyalizm ise daha doğarken buna karşı doğmuştur. Sosyalizm özünde bu biçimsel eşitliğin gerçek bir eşitliğe dönüşmesi, herkesin herkesten sorumlu olması, dünyanın bir yerindeki yoksulluğun bütün insanların sorunu olması gibi bir noktadan hareket etmiştir. Ama bu hareket noktasını ulusal alana aktarmamış, orada hala biçimsel bir, bireyler gibi, ulusların eşitliği kavramıyla yetinmiştir. Ulusların kaderini tayin hakkı aslında artık zıttına dönmüş, yoksul 248

ulusların yoksulluklarının kendi sorunları olduğu, zenginlerin elbette onlardan ayrı yaşama hakları olduğu anlamını kazanmıştır. Diğer bir deyişle Ulusların Kaderlerini Tayin Hakkı, dünya çapındaki apartheit sistemine baktığımızda, artık, ulusal baskıya karşı bir mücadelenin aracı olmaktan büyük ölçüde çıkmış, zengin ulusların kendi kaderlerini yoksul uluslardan ayırmalarının, onları kendi kaderleriyle baş başa bırakmalarının ideolojisi ve aracı haline dönmüştür. Yani bu günkü ırkçı sistem, bu ilke sayesinde, ulusal olanla politik olanın çakışması gerektiği ilkesinin gizli egemenliği sayesinde meşruiyet bulmakla kalmamakta, ırkçı niteliğini de gizlemektedir. Dolayısıyla örendiğimiz dünya çapındaki programatik çözüm, aynı zamanda bu ırkçı sistemi de tasfiye edecek bir programdır. Siz Türkiye solunda hiç kimselerin bu konularda bir programı olduğunu gördünüz mü, böyle birileri var mıdır? Yoktur. Bırakın böyle bir programı, sorunun böyle koyuluşu, başka veya yanlış bir cevabın verilişi bile yoktur. Bu yoksa ülke çapında program da olamaz, klasik anlayışa göre tabii. Türkiye sosyalistlerinin ulusal bakış açılı sosyalizmlerine göre değil. Daha bitmedi. Dünya çapındaki zengin ve yoksul bölünmesi öylesine büyüktür ki artık, ileri ülkelerin işçileri dünya çapındaki eşitlikçi bir düzene karşıdırlar. Bütün dünyada zengin ülkelerin ücretlileri, bu gün oldukça yüksek bir tüketim düzeyine erişmiştir. Onlar açısından artık sadece giyinmek, yemek, barınmak değildir sorun, har hangi bir süper marketin giyim ve yeme bölümlerinde görülebilecek, yüzlerce peynir içinden herhangi birini yemek, yüzlerce modelden birini giymek noktasındadır. Yani tüketim mallarının belli bir bolluğu bulunmaktadır. İnsanlığın büyük bir bölümü için ise, her hangi bir şey bulabilmek yemek için, herhangi bir şey bulabilmektir giyinebilmek için sorun. Bu durumda aşılmaz bir sınır ortaya çıkmaktadır. Eşitlikçi bir düzen her şeyden önce var olan yiyecek ve giyeceklerin tüm ihtiyaç sahipleri arasında eşitçe bölünmesini, ya da en azından belli bir minimumun altına düşmeyecek şekilde yeniden dağıtılmasını var sayar. Biz sosyalistler demiyor muyuz, işsizliğe karşı örneğin, var olan işlerin çalışan bütün nüfus içinde eşit olarak bölünmesi, iş saatlerinin düşürülmesi. Benzerini sosyalist partilerin, batılı işçi sınıflarına önermesi gerekmez mi? İşte aşılmaz sınır burada ortaya çıkmaktadır. Zengin ülkelerin ücretlileri için, dünya çapında eşitlikçi bir düzen, onların hayat kalitelerinde düşme anlamına gelir, onlar dünyadaki insanların da bir parça peynir yemesi için, 500 çeşit peynirden birini seçme olanağını yitirmek istemeyeceklerdir. Aslında tam da bu 500 çeşit peynirden birini seçme olanaklarını dünyanın geri kalanındakilerin peynir bulamamasına borçludurlar. Dünya tarihinde kimse, bulunduğundan daha kötü bir durum için eşitlikçi bir düzen istemez. Aksine, var olan küçük ayrıcalık ve zenginliklerini korumak için her şeyi göze alır. Bu zengin ülkelerin işçileri için de geçerlidir. Onlar yeryüzü ölçüsünde eşitlikçi bir düzen istemek bir yana bu yöndeki girişimlere karşı durma nokrasındadırlar. Yani yeryüzü işçi sınıfı, zengin ve fakir ülkeler arasında, tarihte benzeri görülmemiş bir bölünmeye uğramıştır.

249

Bunun sosyalist program ve strateji açısından sonucu korkunçtur. Eğer ABD, Avrupa gibi zengin ülkelerin işçileri sosyalizmi istemeyecekse, bundan çıkarlı değilse, hatta bu yöndeki girişimlerin bastırılmasından çıkarlıysa, İnsanlığın sosyalizme geçme, yeryüzü ölçüsünde eşitlikçi bir düzen kurma şansı yoktur. Ancak İleri ülkelerin kültive ücretlileri, kapitalist uygarlıktan daha üstün bir sosyalist uygarlık ve toplumu örgütleyebilirler. Her hangi bir geri ülkedeki sosyalist ekonomi kurma çabaları, akamete uğramaya ve sonunda yıkılmaya mahkumdur. Bu Marks, Engels, Lenin, Troçki, Mandel, Lüxemburg’ların hiç karşılaşmadığı, akıllarına bile getirmediği, yepyeni bir durumdur. Onlar hep, geri ülkelerdeki devrimlerin ileri ülkelerdeki devrimlere bir atılım vereceği noktasından devrimci çabalarını sürdürüyorlardı. Bütün çaba ileri ülkeler proletaryası yardıma gelene kadar ayakta durmaktı. Marks-Engels, Almanya başlar, Fransa sürdürür, İngiltere tamamlar diyordu. Lenin, Alman proletaryası ayaklandı, onlara yardım için biz de ayaklanalım diyordu. Ama şimdiki durumda tarih şunu göstermektedir, ileri ülkeler proletaryası, ücretlileri yardıma gelmeyecek, başlananı sürdürmeyecek, aksine gelirse onu bastırmaya gelecektir. Bu durumda ne yapmak gerekir? Bu açmazdan nasıl çıkılabilir? Başka bir uygarlık, başka bir değerler tasavvuru şeklinde özetlediğimiz program anlayışı ancak bu çıkmazdan çıkış, ileri ülkelerin çalışanlarını kazanma şansı yaratabilir. Evet zengin ülkeler işçileri peynir yüz peynirden birini seçme lüksünden vaz geçmeyecektir ama, o aynı zamanda, kapitalizm içinde yaşayan bir insan olarak, hayatının ne kadar yalnız, stresli, anlamsız olduğunun da farkındadır. Onun sorunları başka yerdedir. Meta üretiminin kendisinde ve sonuçlarındadır. Başka bir değerler ve uygarlık tasavvuru, zengin ülkelerin ücretlilerini kazanamasa bile tarafsızlaştırabilir. Belki fakir bir ülkede ama, eşitlikçi ve özgürlükçü, emeklilik yaşıyla uğraşmayan ama insanların ölünceye kadar, hem çalıştıkları, hem öğrenci oldukları, hiç bir zaman toplumdan dışlanmayı yaşamadıkları bir başka uygarlık tasavvuruna dayanan bir toplum örneğin; belki yoksul ama insanların nispeten daha bol zamanlarının olduğu, doğanın ve bedenlerinin ritmini daha fazla gözetebildikleri; savunmaya bir kuruş bile ayırmayan; otomobil üretimini durdurmuş; nüklear reaktörlerini kapatmış bir toplum tasavvuru ve örneği belki zengin ülkelerin ücretlilerini kazanabilir. Başka bir uygarlık tasavvurunun programlaşması gereği, aynı zamanda stratejik bir zorunluluk olarak da ortaya çıkmaktadır. Siz hiç Türkiye Solunda kimsenin bu sorunları tartıştığını, doğru ya da yanlış bir cevap aradığını gördünüz mü? Yok, yok, yok. Bu durum Türkiye gibi bir eşik ülkesinde, şöylesine bir programatik sorun ortaya çıkarır? Sosyalistler bu dünya durumu, uygarlık programı, dünya işçi sınıfının bölünmüşlüğü gibi durumları açıkça çalışanlara söylemek, onları bekleyen tehlikeler hakkında uyararak, başka bir uygarlık programıyla onları sosyalizme çağırmalıdırlar. Umutsuz bir denemeye, yoksa sadece

250

planlı ekonomi aracılığıyla kalkınmaya daha özgür ve eşit ilişkilere yönelik bir modelin yaşama sansı olmadığı gibi insanlığın sorunlarına bir cevap olmadığını söylemek zorundadırlar. Türkiye’de hiç bir sosyalistin soruna böyle yaklaştığını gördünüz mü? Göremezsiniz. Aksine onlar ne başka bir uygarlık projesinin gerçekleşmesinden söz ederler ne de sosyalist dönüşümlere girdikleri takdirde kendilerini bekleyen zorlukları anlatırlar. Bu riyakarlıktır ezilen insanlara karşı. Yok ÖDP yönetimi burjuvaziye teslim olmuş da kendileri sosyalizm istiyorlarmış. Kimse ciddiye almaz böyle sorumsuzlukları. Ezilenler de almıyor zaten. Sanıyor musunuz ki ezilen milyonlarca insan aptaldır; insanlığın en temel sorunlarını sezgiyle de olsa görmemekte içine düştüğü çıkmazı fark etmemektedir? Hayır. Yani başka bir uygarlık tasavvurunu, uzak geleceğin bir programı olarak değil, acil bir program olarak önermek zorundasınızdır. Türkiye gibi bir ülkede, dünya çapında sosyalist görevden hareket ediyorsanız. Bu program, elbette Demokratik Cumhuriyet’i de planlı Ekonomiyi de içerir. Ama bunlarla yetinemez, daha doğarken, başka bir uygarlığın toplum biçimi olarak ulus ilkesinin dayandığı bölünmeyi de reddetmek zorundadır. Yani bütün dünyadaki insanları kendi yurttaşı olarak tanımlamak, onları ulusal devletleri yıkmaya çağırmak zorundadır. Tüm ulusları, ulusal devletlerin yurttaşlarını, nasıl tanımlanırsa tanımlansın, ulusun tıpkı bir din gibi insanların vicdan sorunu olarak görenler ve görmeyenler olarak bölünmesi için adım atmak ve kendinden başlamak zorundadır. Bu aynı zamanda, bütün devletlerin bu uygarlık tasavvuruna karşı haçlı seferlerine başlaması anlamına gelir. Çünkü onların ahalisine onları yıkma çağrısıdır bu aynı zamanda. Ve ancak böyle bir çağrının başarı şansı vardır. Aynı sonuca, Dünya çapındaki bölünme ve apartheita karşı bir program olma gerekliliği de yol açar. Pek ala, Demokratik Bir Cumhuriyet, Türkiye gibi bir eşik ülkesinde, hele, ulusu bir hukuki kavram olarak tanımlar, dil ve kültürü ulusun tanımından dışlarsa, Orta Doğu ölçüsünde, Bizans, Osmanlı alanının refah ve demokrasiye geçmesini sağlayabilir. Zaten PKK’nın veya Kürt hareketinin programı da tam budur. Ama bu ne anlama gelir? Bu eni sonu, bir grup üçüncü dünyalının birinci dünyalılar arasına katılması anlamına gelir. Yer yüzü ölçüsündeki apartheiti kaldırmaz, onun sınırlarında belli bir değişiklik yapmış olur sadece. Bu ise bir sosyalist açısından savunulması mümkün olamayacak bir şeydir. Bizler her hangi bir ulusun veya uluslar grubunun imtiyazlılar arasına katılmasını programımız olarak koyamayız ve bunun için savaşamayız. Bu sosyalizm idealinin terki demektir. Ve nihayet bu imtiyazlılar arasına katılanlar, tıpkı bu günün imtiyazlıları gibi, yeryüzü ölçüsünde eşitlikçi bir düzen istemekten yana olmayacaklardır. Siz hiç bir Türkiye’li sosyalistin sorunu böyle koyduğunu ve bunları tartıştığını gördünüz mü? Göremezsiniz. Çünkü ulusal bakışlı sosyalistlerdir hepsi. Böylece şu noktaya geliyoruz. Ulusal olmayan bir Marksist açısından, Programatik olarak, sadece ulusun tanımından dil ve kültürü dışlayan ve onu hukuki bir tanıma indirgeyen bir Demokratik Cumhuriyet savunulamaz. Ama ulusal kafalı Türk sosyalistleri tarafından savunulması gerekir. Çonkü onların derdi ülkelerinin ve ülkelerindeki emekçilerin refahıdır. 251

Hayır, kimilerinin sandığı gibi, demokratik bir cumhuriyette Türkiye büyük emperyal bir güç ortaya çıkacağı için falan değil. Bütün bunların olup olmaması bir yana. En iyi biçimini düşünelim. Çevresine demokrasi getiriyor. İçinde emekçi ve yoksulluğa son veriyor. Müthiş bir özgürlük ortamı sağlıyor. Bütün komşularıyla barış içinde. Onlardaki demokratik dönüşümleri destekliyor. Bütün bu koşullarda bile, savunulamaz dünya proletaryasının genel çıkarı açısından. Çünkü bütün bunlar, bir grup insanın daha Avrupa veya Amerikalıların yaşadığı refah ve özgürlük düzeyinde yaşaması sonucunu verir. Yani bir ülkenin sınıf atlamasıdır adeta. Bu dünya çapındaki sosyalist bir program açısından, yeryüzündeki apartheiti kaldırma ve başka bir uygarlığı taslaklaştırmanın acilliği bakımından savunulamaz. Bunu savunmak ulusal sosyalizm anlayışını savunmak demektir. Yani bir ulusal olmayan sosyalist Türkiye’deki insanlara, açıkça demokratik bir cumhuriyet bir cebirsel formül olarak açık bir biçimdir. Ama bu cumhuriyet, kendini sadece ulusun tanımından dil ve kültürü dışlamakla yetinirse bu bölge için bir çözüm sunabilir, sizlerin refah ve demokrasi adasında yaşamanızı sağlayabilir, sizin kendinizi kurtarmanızı ve yeryüzünün imtiyazlıları arasına geçmenizi sağlayabilir; ama insanlığın bu günkü sorunlarının çözümü olamaz, bunun için sadece sosyalist bir uygarlık gerekir, bunun alfabesi de ulusal olanla politik olanın çakışmasını reddetmektir. Ama bu da çok zor ve meşakkatli bir iştir demek, farklı bir programla çıkmak zorundadır. Ve biz sorunu tam da böyle koyuyoruz. Sorunu böyle koyan bir tek sosyalist gördünüz mü Türkiye’de? Yok. Böyle bir programı olan var mı? Yok. Sosyalistlerin programı yok derken bundan söz ediyoruz. Ve onlar bu sorunların hepsine gözlerini kapıyorlar. Aslında böyle yaparak kendilerini de yok olmaya mahkum ediyorlar. Böyle bir sosyalist programın bir şansı hemen hemen hiç yok denecek kadar azdır. Bunu zaten son yılların bütün sosyal devrim deneyleri gösteriyor. Bütün Doğu Avrupa halkları, Avurpa’ya katılmak için sıraya girdi. Niye, imtiyazlılar arasına katılmak için. Türkiye’de de durum farklı değildir. Bu gün baskı olmasa, kapılar açılsa ve Avrupa almaya hazır olsa 70 milyon T.C. yurttaşının yapacağı aynı şey olur. Demokratik Cumhuriyet de bunu sağlar, biraz meşakkatli ve kendi gücüyle belki ama, böyle. Aksini beklemek için hiç bir neden yok. Bunun aksi yönde küçücük bir entelektüel akım bile yok. Yıllardır bu yöndeki yazdıklarımız ve çabalarımızın yankısızlığı bunun en açık diğer bir kanıtından başka bir şey değildir. Bir başka örnek Güney Afrika’dır. Bırakın başka bir uygarlığı bir yana, sosyalist karakterde değişiklikler bile yapmak istememiştir. Güney Afrika’da ANC esas olarak işçilere dayanan, sosyalizm amaçlı bir örgüttü. Bu gün Güney Afrika’daki bütün devlet yöneticilerinin çoğu, daha dün hapishanelerde onlarca yıl geçirmiş devrimci sosyalist insanlardır. Ama bu güney Afrika’nın bir kapitalist ülke olarak kalması gerçeğini değiştirmemektedir. Zaten bu insanlar, Güney Afrika işçilerine hadi sosyalizme geçmeyi deneyelim deseler, bir dakika bile bulundukları yerde kalamazlar, bizzat o işçiler ve halk tarafından kovulurlar. 252

Bu günkü koşullarda, Güney Afrika’lı işçi başına bir de toplumsallaştırma diye yeni bela almak istememektedir. Hiç bir başarı şansı olmadığını bilmektedir. Ama bu günkü koşullarda, Güney Afrika mallarının Afrika pazarında satılması sayesinde durumunu belki biraz daha düzeltebilir. Güney Afrika devleti, elbette komşularındaki demokratik güçleri ve dönüşümleri desteklemektedir. Hatta AIDS’e karşı ilaç sorununda olduğu gibi, Emperyalist tekellere de karşı çıkmaktadır. Ama bu onun, aynı zamanda demokrasi yayan, demokratik güçleri destekleyen, Afrika çapında, yönetiminde yıllarca hapishanelerde yatmış komünist inançlı devrimcilerin bulunduğu bir küçük emperyalist ülke olduğunu da hiç kimseye unutturmamalıdır. İşte Demokratik bir Cumhuriyet aşağı yukarı Güney Afrika’nın Orta Doğudaki benzeri gibi bir şey olur. Bölgedeki demokratik güçleri güçlendirir. Birbiri peşi sıra muhtemelen diktatörlükler yıkılacaktır. Orta doğuluk kültürü temelinde, tıpkı bu gün Avrupa birliğinin Avrupa Kültürü diyerekten bir Avrupa ulusu kurması gibi, bir federasyon veya orta doğu birliği oluşacaktır. Ülkeler arasındaki bu yakınlaşma, savunma giderlerinin azalması; birbirine destek olma; ortak büyük pazar; demokrasi nedeniyle toplumsal eşitsizliklerin azalması; böyle güçlü bir ekonomi ve politikayla ABD ve Avrupa’nın dayatmalarına karşı daha büyük direnme yeteneği vs.. Bu ne demektir? Bu işçilerin ve halkın siyasi egemenliği altında bir kapitalizm demektir. Yani iktidarı alan işçiler ve yoksullar, sosyalist dönüşümlere girmemekte ve kapitalizm çerçevesinde kalmaktadırlar. Bu geçen yüzyılın başında Pavrus Efendi’nin öngördüğünün gerçekleşmesidir. Elbette Demokratik Cumhuriyet, Türkiye’de ancak, Emekçilerin ve ezilen ulusun büyük bir mobilizasyonuyla kurulabilir. Bu gün var olan devlet cihazı baştan aşağı tasfiye edilip, iktidarın halkın temsilcilerinin elinde olduğu, bürokratik ve militer olmayan, hatta kullanıldığı takdirde sınıfsız topluma gidişin aracı olabilecek bir devlet. Geçen yüzyılda Rusya bağlamında bu olasılık gündeme gelmişti. Yani demokratik tarihsel görevler, işçi sınıfını ve köylüleri iktidara getirebilirlerdi. O zamanlar Pavrus Efendi, bunun bir işçi iktidarı altında kapitalizme yol açacağını söylüyordu. Troçki ise, bunun devrimin dinamiğiyle böyle kalmayacağını, işçilerin sosyalist dönüşümler yapmak zorunda kalacaklarını ön görüyordu. Sonraki gelişmeler tam da öyle olmuştu. Pavrus Efendi’nin ön görüsü ise, İsveç gibi ülkelerde gerçekleşti. İsveç’te gerçekten işçiler iktidardaydı ama bu işçiler kapitalizmi yıkmıyor sadece kapitalizm çerçevesinde sosyal devletle yetiniyorlardı. İşveç mucizesi aslında tamı tamına işçilerin egemenliği altında bir kapitalizmin ne olacağını gösterir. Yirminci yüzyıl boyunca geri ülkelerdeki bütün devrimler, Troçki’nin ön gördüğü biçimde gerçekleşti. Demokratik tarihsel görevler, sosyalist devrimlere yol açtı. Ama bürokratik olarak yozlaşmış biçimlerde. Ama bu gün dünyanın hiç bir yerinde işçilerin sosyalizme cesaret edeceklerinin en küçük bir izi yokken; Doğu Avrupa, Nikaragua, Güney Afrika devrimlerinin izlediği yol ortadayken, Pavrus Efendinin görüşünün tekrar güncellik kazandığı görülür. Aslında Güney Afrika bunun ifadesidir. Güney Afrika’da işçi sınıfı kendini kapitalizmle sınırlamış bulunmaktadır. 253

Eğer Troçki’ye nazire bu duruma bir isim vermek gerekirse, sürekli devrim değil, süreksiz devrim dönemine girmiş bulunuyoruz. Yani, devrimci bir dalga demokratik görevleri tamamlama temelinde işçileri ve köylüleri ve diğer ezilen kesimleri iktidara getirebilir. Ama bunlar, Troçkinin ön görüsü ve yirminci yüzyılda gerçekleşenlerin aksine kendilerini demokratik görevlerle sınırlarlar. Böylece işçi ve emekçilerin egemenliği altında, bir zamanların İsveç’i benzeri kapitalist ülkeler olanaklıdır. İşte Türkiye’de olacak olan da muhtemelen budur. Bu Demokratik Cumhuriyet’de işçiler ve emekçiler, hadi gelin, sosyalist karakterde dönüşümler yapalım, gelin bir sosyalist uygarlık kurmaya başlayalım; ulusal olanla politik olanın çakışmasını reddedelim diyenlere oy vermeyeceklerdir. Onlar, tıpkı bir zamanların İsveç sosyal demokrasisi gibi, kapitalizm çerçevesinde kendilerine sosyal hakları verecek, özgürlüklerini garantiye alacak, ama kapitalizme de fazla dokunmayacak partilere oy vereceklerdir. Bu da gerçekten, bölgede refah ve demokrasinin gelişmesine hizmet eder. Ama buna rağmen bir sosyalistçe savunulamaz. Tam da bu nedenle, yani bu bölgedeki ulusları imtiyazlılar arasına katacağı için savunulamaz. Ama bu şu demektir aynı zamanda, aslında bir sosyalist için hiç bir şans bulunmamaktadır politika yapmak için. Kimse daha görünür ve daha az zahmetli bir iyileşme ortada dururken, daha zahmetli ve sonu belirsiz bir yola girip başına yeni belalar açmak istemez. İşçilerin, emekçilerin çok gerçekçi olduğu açıktır. * Peki Vatan partisi Programı Demokratik Cumhuriyet programı mıydı? Evet. Vatan Partisi Programı’nın Ucuz Devlet başlıklı bölümü, tamamen bir Demokratik Cumhuriyet’in somut örgüt biçimleriyle ve taleplerle tanımlanışından başka bir şey değildir. Ama bu kadar da değil, aynı zamanda o bir Paris Komünü Tipi Devlet’tir. Yani bir Proletarya Diktatörlüğüdür. Açın Marks’ın Fransa’da İç Savaş’ını ya da Devlet ve İhtilal’i Kıvılcımlı’nın kelimesi kelimesine orada önerilenleri, yerli bir üslupla formüle ettiği görülür. Seçilenlerin geri alınması mı? Sağdıçlık sistemiyle koyulur. Tüm organların seçimi; Seçilenlerin gelirinin normal bir işçi ücretinden fazla olmaması. Yasama organının aynı zamanda yürütme yapabilmesi vs. vs.. Paris Komünü’nün bütün elemanları Vatan partisi Programı’nda da vardır. Tabii bunları keşfedince gerisi çorap söküğü gibi geliyordu. Vatan Partisi’nin Ulusların kendi Kaderlerini Tayin Hakkı gibi bir ilkeyi içermemesi kadar normal bir şey olamazdı, çünkü o zaten, öyle bir devlet cihazı örgütlüyordu ki, orada ulusların kendi kaderini tayin hakkının demokratik olmayan bir yoldan çözümü mümkün olamıyordu. Örneğin yukarıdakilere ek olarak, bütün Osmanlı artığı Kaymakam ve Valiliklerin kaldırılması, bunların yerine seçilmişlerin gelmesi, bütün polis ve jandarmanın bu mahalli idarelerin yetki ve kontrolünde olması. Devlet memurlarının tayin ve terfi işlemlerinin bütünüyle devletten bağımsız sendikaların tutacağı işlemlere göre yapılması. Böyle bir sistemde, sadece ulusların değil, bir tek köyün bile kendi 254

kaderini kendisinin belirlemesi, bir gönüllü birlik anlayışı, tıpkı Engels’in söylediği türden gönüllü birliğe dayanan bir ortak birlik anlayışı şekilleniyordu. Aksinin bütün yolları tıkanıyordu. Ama daha korkuncu, bütün Türk solunun bunun farkında olmamasıydı İlk bakışta Ucuz Devlet gibi ifadeler keskin sözcüklere alışmış Türk solcularının alerjisini toplasa da, Marks’ın da dediği gibi, Paris Komünü’nün hedefi ucuz devlet değildi, (çünkü devleti yok etmekti uzun vadeli hedefi) ama fiilen bir çırpıda ucuz devleti gerçekleştirmişti. Yani Ucuz Devlet, proletarya Diktatörlüğünün gerçekleşmesinden başka bir şey değildi. Ha ucuz devlet ha proletarya diktatörlüğü ya da Paris Komünü Tipi Devlet demişsinizdir. Farkı yoktur. Yukarıda Vatan parsiti Programı’nın Ucuz Devlet Başlığı altındaki taleplerinin Demokratik Cumhuriyet talepleri olduğunu söylemiştik. Şimdi de bunların aynı zamanda Proletarya Diktatörlüğü olduğunu söylüyoruz. Çelişmiş olmuyor muyuz? Burada yine Marksizm’in unutulmuş ve unutturulmuş bir eşitliğine geliyorduk: Demokratik Cumhuriyet’in proletarya Diktatörlüğünün Özgül Bir Biçimi Olduğu. Böylece biz kafamızda, Mihri Belli’nin eleştirisine cevap verirken oluşmuş sorunun da cevabını bulmuş oluyorduk. Bu modern şiir gibi organik bir bütün olan programın niçin Kürt sorunu ve Ulusal sorunla ilgili bir tek cümleyi bile içermediği... İçermesi gerekmiyordu çünkü onun çözümünü içeriyordu, hem de bir ilke formülasyonu olarak değil, somut olarak örgüt biçimleri ve talepleriyle. Böylece yıllar önce yapmaya kalktığımız düzeltmenin nasıl bir eklektizm olduğunu görüyorduk. Biz aklımızca onu düzelteyim derken, onun iç bütünlüğünü yok ediyor eklektik bir çorba yapıyorduk. 15 Mart 2002 Cuma

255

Kıvılcımlı’nın Eyüpsultan Konuşması ve Sosyalist Hareket

(DEHAP’ın Eyüp Mitingi’nin Düşündürdükleri)

Bu Pazar, yani 27 Ekim Pazar günü, seçimlerden tam bir hafta önce, Saat 10.00’da Eyüp’te Veysel Karani Meydanı’nda DEHAP çatısı altında seçime giren, Emek Barış ve Demokrasi Bloğu’nun, diğer bir ifadeyle, yükselen Kürt Ulusal Hareketi ile Türkiye İşçi ve Sosyalist Hareketinden geriye ne kalmışsa bunun büyük çoğunluğunun ve en iyi geleneklerinin ortaklaşa mitingi var. Bu miting, bloğun şimdiye kadar vardığı noktayı göstereceği, yani bir bilanço çıkarma olanağı sunacağı gibi, bundan sonraki dönemde yapılması gerekenleri de gösterecektir. Ankara, Türkiye’nin idari ve politik başkenti ise, İstanbul, Türkiye’nin Tarihi, Kültürel, Ekonomik ve Sosyolojik başkentidir. Meksiko City, Kahire, Tahran, Sao Paulo, Bombay gibi bir Megapoldür. Son yılların tarihi, bu megapollerdeki eğilimlerin politik ve kültürel etkilerinin sadece o ülkelerle sınırlı kalmayan enternasyonal bir karakter kazandığını, adeta bir laboratuar işlevi gördüklerini de göstermektedir. Bir bakıma Üçüncü Dünya’nın birer laboratuarıdır bu megapoller. En önemli politik ve sosyal hareketler buralardan doğmaktadır. Eskiden oldukça farklı bir durumdur bu. Eskiden, Batı’nın metropol ülkelerinin izinden giderdi geri ülkelerdeki politik ve sosyal hareketler. Şimdi ise, kendileri örneği olmayan denemeler yapmaktadırlar bu megapoller bütün üçüncü dünya adına. Sao Paulo ve Brezilya’nın İşçi Partisi birbirinden ayrı düşünülemez. İşçi Partisi’nin deneyiminin bütün “üçüncü dünya” ülkeleri için önemi ise kimse tarafından inkar edilemez. İran devrimi ve izlediği yol gibi, o harika İran sineması, Tahran megapolü olmadan tasavvur bile edilemez. Dünyayı ve Mısırı sarsan radikal politik İslam’ın ideolojisi Kahire’de El Ezher gelenekleriyle megapol yoksullarının buluşmasının ürünüdür. Bin yıl boyunca, dünyanın New York’uydu bu İstanbul ve üçüncü dünyanın diğer megapolleriyle kıyaslanabilecek hiç bir kültürel veya sosyal bir deney koymadı ortaya. İstanbul Proletaryası bir Lula çıkaramadı, bir İşçi Partisi yaratamadı. İstanbul’un işçileri, bu gün Politik İslam’a yönelmiş durumda. Ama bu alanda da durum daha az sefil değil. Bu gün AK Parti’de ifadesini bulan Türkiye’nin politik İslam’ı, her zaman burjuvazinin damgasını taşıdı, devlet karşısında her zaman yerlere kapandı, en azından teorik olarak bile milliyetçiliği reddetmesi gerekirken, kendini “Milli Görüş” diye tanımlaması, onun kişiliksizliğinin tipik bir örneğidir. AK partide zerrece bir yoksul ve proleter damgası görülmez. İstanbul, Politik İslam’ın teorik merkezlerinden biri değildir. Ortalığı kaplamışların hepsi, Mısır, İran, Pakistan gibi ülkelerdekilerin kötü kopyalarıdırlar. İstanbul Hafızasını yitirmişti Türkiye gibi. Kültürel kaynaklarını kurutmuştu. Aslını inkar eden bir haramzadeydi. Yitirilmiş bir hafızayla hiç bir orijinal fikir geliştirilemez. Ama bu İstanbul, 256

şimdi yavaş yavaş Kürt Ulusal hareketinin itkisiyle tekrar hafızasını kazanıyor. Geçmişiyle yüzleşmeye başlıyor. Bu itki en açık ifadesini, Sezen Aksu’nun konserlerinin bileşiminde gösterir. Kürt Ulusal Hareketi, yani Diyarbakır Çocuk Korosu, olmasa, orada ne Rum, ne Ermeni şarkıları, yani İstanbul’un yitirdiği hafızası olamazdı. Ama İstanbul, eski zamanların gururuyla, hep taşralı ve aşağı, geri gördükleri tarafından öne itilmeyi, eğitilmeyi hazmedemiyor, direniyor. Onu bir çocuk korosuyla temsil ettirip, koruyuculuk rolüne soyunuyor, yaparsa bu işleri kendisinin yapacağını, kimse tarafından eğitilme ve ileriye itilmeyi hazmedemeyeceğini ima ediyor. ÖDP’nin Kürt hareketine hep bir rakip olarak bakışının ardında sadece politik ve sınıfsal değil, böyle kültürel dirençlerin de büyük rolü vardır. İşte Eyüp mitingi, İstanbul’un komplekslerinden kurtuluşunun; kendi geçmişiyle yüzleşmeye açıktan başlayışının; bu direnişin kırılışının politik bir sembolü de olmalıdır. İstanbul bunu başardığı an, Tahran, Kahire, Sao Paulo, gibi kendi özgün deneyini ortaya koyabilir. Bu deney, Politik İslam ve İşçi Hareketi’nin, Kahire veya Tahran’ın varoşlarıyla Sao Paulo varoşlarının deneylerinin bir sentezi olmalıdır ve olmak zorundadır. * DEHAP mitinginin yapılacağı yerin Eyüp olması gerek İstanbul’un gerek İşçi ve Sosyalist hareketin tarihi bakımından büyük önem taşımaktadır. Eyüp, bir bakıma, antik tarihin geleneklerinin ve modern işçi hareketinin geleneklerinin buluştuğu sembolik bir kesişme noktasıdır. Bu sembolün anlamı üzerinde biraz duralım. Eyüp, her şeyden önce Eyüp Sultan’ıyla meşhurdur ve adını da ondan alır. Peki bu Eyüp Sultan kimdir, neyin nesidir? Eyüp Sultan’ın hakiki adı Halid Bin Zeyd Ebu Eyyub el-Ensarî'dir. Adındaki Ensari, onun bir Medineli, olduğunu gösterir. Eskiler “muhacirlik Peygamber zanaatıdır” derlerdi. Muhammet de bir Peygamber olarak, Mekke’den Medine’ye modern çağın devrimcileri gibi iltica etmiş orada “exil”de yaşamıştır. İşte eskilerin Hazreti Halit dedikleri, Eyüp Sultan, Medine’de ona mihmandarlık yapan ve onu evinde misafir eden bir Medinelidir ve ilk Müslümanlardandır, sehabedendir. Eyüp, İslamiyetin ancak geçen yüz yıldaki marksizmin yayılış hızıyla kıyaslanabilecek hızla yayılışı sırasında, 668 yılında, yani hicretin 46.ıncı yılında, Emevilerin gerçekleştirdiği İstanbul kuşatmasında ölen bu bayraktarın adıdır. Ama Eyüp’ün o semte adını veren bu günkü Türbe ve külliyenin olduğu yerde öldüğüne dair hiçbir delil yoktur. İstanbul’un fethinden sonra, daha sonra Sultan Fatih adını alacak olan Türkmen delikanlısı Mehmet’in öğretmen danışmanı Bayrami Tarikatinin şeyhi Akşemsettin, “rüyümda gördüm öldüğü yer burasıdır” diyerek, bu günkü Türbenin olduğu yeri göstermiştir. Yani Eyüp Sultan, İstanbul’u Feth eden barbar Oğuzların, bir gelenek yaratma ihtiyacının ürünü olarak yaratılmıştır. Türbede, gerçekte Eyüp Sultan değil, Akşemsettin’in Rüyası yatmaktadır.

257

Eyüp Sultan, muhtemelen, İstanbul’un Müslüman bir geçmişi olmadığı için de, uydurma ama tek Müslüman yatırıdır. İstanbul’da Müslümanların bu gün bile kutsal kabul ettiği mum yakıp ziyaret ettiği bütün babalar ve evliyalar aslında, Bizans döneminin Hıristiyan evliya ve azizleridirler. Yıllar önce İstanbul Üniversitesi Sosyoloji bölümünde, İstanbul’un Evliya ve yatırları ile ilgili bir alan araştırması yapmıştı sınıftaki arkadaşlar. Araştırmanın çok ilginç bir sonucu vardı. Bütün bu babalar aslında Hıristiyan’dı, İstanbul’un Müslüman ahalisi, bu Hıristiyan babaları kendi evliyası olarak benimsemiş ama onları Müslüman etmek için de Hıristiyan köklerini hiç de inkar etmeyen, aslında tarihi bir gerçeği de sembolik olarak yansıtan bir hikaye uydurmuştu. Bu hikayeler de bütün babalar ve evliyalar için aşağı yukarı aynıydı. Fatihin orduları İstanbul’u kuşattığında, bir papaz gelip Fatih’in susamış askerlerine ya su dağıtır, ya onların yaralarını sarar. Bu papaz veya Hıristiyan’ın yattığı yerdir o her akşam mahallelinin mum yakıp ziyaret ettiği o türbe. Açıktı ki, bunlar Osmanlı, İstanbul’u almadan önce de, İstanbul’un Hıristiyan ahalisinin yatırlarıydı. Müslümanlar bunları olduğu gibi benimsemişler, benimseyebilmek için de, onları kendilerinin Hıristiyan destekçileri olarak tanımlamak için hikayeler uydurmuşlardı. Bu gün bile Yunanistan’a giden, bu yatır geleneğinin, İstanbul’un ara sokaklarındaki yatırların benzerlerinin Yunanistan’ın dört bir yanında, ıssız yol kenarlarında bile yaşadığını, bir kaç mum ve eşyanın içine koyulduğu gerçek ya da potansiyel yatırların yüzlercesini görür. Yani İstanbul’un yatırları Hıristiyan asıllıdır, biricik Müslüman yatırı olan Eyüp sultan ise, Ak Şemsettin’in Rüyasından çıkmadır. Osmanlı İstanbul’u bütün bunları bilirdi. Cumhuriyet ve Türklüğün icadıyla birlikte, İstanbul hafızasını yitirmiştir, bütün bunları da unutmuştur Bu yatır hikayelerinde gerçek olan bir yan şudur. İstanbul Feth edilmemiştir, kapıları içinden açılmıştır. Her iki tarafın da içinde karşılıklı iş birlikçiler vardır. Osmanlı, İstanbul’u feth etmeden önce henüz kelimenin tam anlamıyla devlet değildir. Yeniçerilik henüz çok küçük bir hassa alayı, bu günkü Cumhurbaşkanlığı Muhafız alayı benzeri bir grup askerdir. Ordu, esas olarak dirlikçilerden, veya bağımsız boylardan oluşmaktadır. Osmanlı, diğer Türkmen ve Oğuz boyları arasında, eşitler arasında birinci durumdadır. Batı Orta çağındaki gibi bir durum söz konusudur. Diğer eşitler, İstanbul’un alınışının, Osmanlı’yı eşitler arasında birinci olmaktan çıkaracağını, onu devletleştireceğini ve kendi ağırlıklarının sonu anlamına geleceğini bildikleri, o kandaş demokrasisinin son kalıntılarının sonunu; yani kendi etkilerinin sonunu getireceğini bildikleri, sezdikleri için, İstanbul’un alınmasını istememektedirler ve bu nedenle Bizans ile iş birliği yaparlar. Zaten Osmanlı’da İstanbul’u alıp devletleştikten sonra hiçbir zaman bir daha kapıkulu, devşirme olmayan birini sadrazam yapmamıştır. Osmanlı içinde Bizans’ın müttefikleri olduğu gibi, Bizans’ın içinde de, Osmanlı’nın müttefikleri vardır. Çürümüş bu imparatorluğun her türlü gelişmenin ve refahın önünde bir engel olduğunu gören Bizanslılar da Osmanlı ile işbirliği yapmaktadırlar. İstanbul, bu gün anlatıldığı gibi, Ulubatlı Hasan’lar tarafından alınmamış, kapıları yerli halk tarafından gizlice Fatih’in ordularına açılmıştır. İşte bu yatırları Müslüman yapma hikayeleri, aynı zamanda bu iş birliğinin sembolik ifadeleridirler de. 258

Bu nedenledir ki, Fatih, Hıristiyanlara geniş özerklikler tanımıştır. Osmanlı’nın sonraki büyümesinin sırrı da buradadır. Ahalisinin çoğunluğu Hıristiyan bir ülkedeki Müslüman egemenliği, ancak böyle genişletilmiştir. Sırf zorla hiçbir şey olmaz. Bunun hukuki biçimi de, şeri hukukun alanının daraltılması ve sırf Müslümanlara geçerli kılınması, örfi hukukun alanının genişletilmesidir. Osmanlı, aslında örfi Hukuk, diyerek, Şeri hukuku, fiilen uygulanmaz kılmıştır. Türkiye’deki laiklik uygulaması, bu Örfi Hukuk geleneğinin bir uzantısı ve modern biçimi olarak da görülebilir. Ama burada bir çelişki de vardır, Laikliğin ortaya çıktığı yıllarda Hıristiyan ahali Ermeni ve Süryani Katliamı ve Rum Mübadelesi ile tasfiye edildiğinden, Alevilik dışında toplumsal temeli kalmamıştır. Bu nedenle, sözde Laik Türkiye, Müslüman Osmanlı’dan daha bağnaz daha Müslüman’dır. Eğer tarihle bir paralellik kurarsak, bu günün ulusları, dünün dinleri gibiydiler. O dinlere ve cemaatlere otonomi sağlayabildiği için Osmanlı öyle bir güç olabilmişti. Ulusçuluğun ortaya çıkışı, bu dengeyi alt üst etti. Osmanlı topraklarında Onlarca Ulus kuruldu. Bu bölgenin kültürel ve iktisadi korkunç gerileyişinin, kanlı katliamların yolunu açtı. Ama bu gün, ulusçuluğun tekrar, ilk doğduğu zamanlardaki, kana, dile, soya bağlı olmayan, hukuki bir tanıma indirgenen, diller, dinler karşısında nötr olan bir ulusçuluk, modern çağın cemaatleri olan uluslar karşısında, Fatih’in yaptığına benzer bir işlev görebilir. Klasik Roma, Bizans, Osmanlı topraklarının kültürel, ekonomik ve siyasi birliğinin yolunu açabilir. Şu an Orta doğu ve Balkanlar’da böyle bir programı bir çok kültürel ve entelektüel damar var ama güçlü bir tek politik akım var: Kürt Hareketi. Kürt Hareketinin yeni stratejisinin onu formüle edenlerin bile düşünmediği tarihsel anlamı budur. Tarihsel analojiyi buradan kurduğumuzda, Eyüp mitingi ile, İstanbul’u Feth etmeye kalkan Kürt Ulusal Hareketi, biraz Fatih’in ordularına benzemektedir. Buradaki Fetih, askeri değil, siyasi bir Fetihdir. Eğer Feth ederse, tıpkı Osmanlı gibi Feth ettiği tarafından Fetih de edilecektir, ama aynı zamanda İstanbul’u Feth etmiş, İstanbul’un kültürel birikimini arkaya almış bir hareket olacaktır. Tıpkı, Fatih’in İstanbul’u alışından sonra, hızla yayılması gibi, kısa zamanda, klasik Osmanlı Bizans Bölgesini sarsacak ve aynı zamanda, Sao Paulo, Kahire, Tahran gibi bir başka deneyi sunacaktır. Kürt Hareketinin ulusal olanla dil, etni ve kültüre ilişkin olanın bağını koparan demokratik programı İstanbulu feth etmeden Orta Doğu’yu feth edemez. Ama İstanbu’u feth ettiği an, karşısındaki bütün engeller, birbiri ardınca hızla yıkılırlar. Ankara’nın yolu İstanbul’dan geçer. İstanbul, Orta Doğu ve Balkanların kapısıdır. İşte, bu Pazar İstanbul’da yapılacak Miting, İstanbul’ Feth etmek için, Emevi ya da Fatih ordularının bir zaman konakladığı yerde, Eyüp’te İstanbul’u siyasi olarak Feth etmek için Kürt Ulusal hareketinin ilk siyasi hücumu anlamına gelmektedir. Bir hücumla şehrin düşeceği elbette söylenemez. Ama morali bozulabilir, sarsılabilir, şoka uğratılabilir. Ve tarihin gösterdiği başka bir gerçek de var. İstanbul’un içinden kapıları açacaklar gerekiyor. Yoksa İstanbul’un surları dışarıdan saldırılarla yıkılmayacak kadar güçlüdür. Bu surlar bu gün, kültürel surlar biçiminde varlıklarını sürdürüyorlar. 259

Yani Kürt Ulusal Hareketi’ne, İstanbul’un kapılarını açacak, İstanbul’un Hıristiyan kökenli evliyaları gibi bu gün İstanbullu evliyalar gerekiyor. İşte, Kürt Ulusal Hareketi ile ittifaka giren Türk sosyalistleridirler bu günün evliyaları, İstanbul’un kapılarını açacak ve onun sırlarını; zayıf yerlerini Kürt ulusal hareketine anlatacaklar. Fatihin ordularına İstanbul’un kapılarını açan Hıristiyan evliyaların bu günkü karşılığı olan ateist Evliyalar Kürt Ulusal Hareketi ile ittifaka giren Türk sosyalistlerdir. Bu sosyalistler ile de Eyüp arasında köklü bağlar vardır. Bu da İstanbul’un bilinmeyen başka bir kuşatmasından gelir. Türkiye İşçi Hareketinin deneylerinin sonuçlarını ortaya çıkarıp tecritten kurtulduğu, yoksul kitlelerle bağ kurduğu ilk yerdir Eyüp. 1957 seçimlerinde, Kıvılcımlı’nın önderi olduğu Vatan Partisi, burada yaptığı mitingle Türkiye sosyalist ve komünist hareketi tarihinde ilk kez, küçük illegal bildireler ve tevkifatlar çemberini kırıp binlerce işçiyle doğrudan ilişki kurup onlara yine ilk kez devrimci programını anlatmıştır. İktidar İşçilerin gösterdiği ilgiden korkup Kıvılcımlı’yı ve arkadaşlarını tutuklamış, gerisi gelmemiştir ama bu 1957 Eyüp Mitingi, Türkiye sosyalist Hareketi’nin tarihinde bir kopuş anlamına gelir. Bunun anlamını görmek için biraz gerilere gidelim. 1950’lerdeTraktörlerin kıra girişi ile, köyden şehirlere muazzam bir göç başladı. Bu göç, İstanbul’un surları etrafında adeta Fatih’in orduları gibi İstanbul’u kuşatan gecekondu semtlerinin oluşmasına yol açtı. Bizzat Gecekondu kavramı da Dolmuş kavramı gibi, bu yoğun yoksullaşma ve şehre göçün sonuçlarını yaşayanların, yaşadıkları gerçekliği yine kendilerinin yarattığı kavramlarla tanımlamalarının ürünü olarak ortaya çıkmıştır. Köyden kopmuş ve hızla proleterleşen bu geniş kitlelerin umutsuzlukları, eskiden Osmanlı padişahlarının kılıç kuşandığı Eyüp Sultan külliyesine, bambaşka bir işlev kazandırmıştı. İstanbul’un, umutsuz yoksullarının, proleterlerinin dilek diledikleri, adaklar sundukları en önemli ziyaret yeri olmuştu. Yani Eyüp Sultan, bir rastlantı ürünü olarak, umutsuz ve modern proleter kitlelerin, durumlarına bir çözüm aradıkları bir uğrak yeriydi. Sisteme duyulan tepki, dinsel biçimlerde yansıyordu, tıpkı bu gün işçilerin kapitalizme ve yoksulluğa duydukları tepkinin AKP’ye kayması gibi. Bu tepki nasıl olur da sosyalizmin kanalına akabilirdi? Sorun buydu. Ama sorunun böyle koyulması bile belli ön koşulları gerektirir. Önce bu ön koşullara değinelim. Tıpkı 1960 sonrasında yeniden doğanında olduğu gibi, 1960 öncesinin adeta TKP ve çevresinden ibaret sosyalist hareketinde özünde farklı sınıfların eğilimlerini temsil eden farklı damarlar vardır. Bu damarlardan biri, aydınlara dayanan, batı aydınlanması hayranı, burjuva sosyalizmi denebilecek bir eğilimdir. Behice Boranlar, Zeki Baştımarlar, Aybarlar, Esat Adil Müstecaplı’lar, sanat alanında Nazım Hikmet’ler, Ruhi Su’lar bu eğilimin en bilinen isimleridir. Bu eğilimin esas olarak işçi sınıfıyla hiçbir bağı yoktur. İşçi hareketiyle bağları, İşçi sınıfının sendikacımlar zümresi ve onun eğilimleriyle bağlardır. Üzeyir Baba’lardan, Kemal Sülker’lere kadar geniş bir sendikalist zümre ile tencere yuvarlanıp kapağını bulmuşçasına birbirlerini tamamlarlar. Bu uyum 260

ve yakınlık, Esat Adil’in partisinde de görülür. Sorel’den aşırı etkilenmeler taşır. 1960’ların TİP’i de bir bakıma bu iki damarın buluşmasıdır. 1970’lerin TKP ve DİSK’i de yine bu iki damarın birliği ve yakınlaşmasının ifadesidir. Ortak metodolojik karakteristik, düz bir ilerleme anlayışı, ekonomizm ve bayağı bir materyalizm; politik olarak da reformizm, sendikalizmdir. Bu damar bu gün büyük ölçüde, ikinci cumhuriyetçiler ve CHP ve ÖDP içinde eriyip gitmiş ve aslına dönmüş, sosyalizm kabuğundan soyunmuş bulunuyor. Böyle bir eğilimin, ne yoksul insanların dine yönelmişlerini kazanma gibi bir sorunu olur ne de, böyle bir sorunu olmaması dolayısıyla, buna yönelik kavramsal ve politik araçları. Dolayısıyla bu eğilime Eyüp’e gelen yoksulların bilindiği yerlerde rastlanamazdı. İkinci eğilim, radikal küçük burjuva devrimci eğilimdir. Mihri ve Zeki, Şefik Hüsnü ve Esat Adil ayrılıkları özünde burjuva sosyalizmi karşısında radikal küçük burjuva eğilimlerin ayrılıklarıdır. Daha sonra TİP karşısındaki Dev-Genç, yetmişlerdeki TKP,TİP, TSİP burjuva sosyalizminin dışında kalan THKPC, THKO ve TİKKO kökenli bütün hareketler hemen hemen tümüyle bu eğilimin yansımalarıdırlar. Altmışlardan sonra Alevilik olmuştur bu damarın esas besleyici kaynağı. Bu eğilimin eski kuşaklardan kalan en bilinen temsilcisi Mihri Belli’dir. Alevilikle bağlarının güçlü olmadığı 60 öncesi dönemde bu eğilim daha ziyade üniversiteliler arasında etkilidir. Bu eğilimin geleneksel olarak işçi hareketiyle hiçbir zaman güçlü bağları olmamıştır. İşçilere ve yoksullara dayandığı yerlerde bile, işçilerin modern örgütleri olan sendikalar ve işçi partileri aracılığıyla değil, o işçilerin toplumsal konumlarından farklı, geçmişin kalıntısı olan kültürel konumları aracılığıyla bağlantı kurar. Alevilikten hemşehriliğe kadar bunlar değişir. İşçi örgütlenmesi içinde yer aldığında bile, küçük radikal ve sekter işçi örgütlenmelerine eğilim duyar. Bir zamanlar Halkın Kurtuluşu’nun, 30’ların Alman komünist Partisi’nin Faşizm karşısında yenilgiye yol açan “Sınıfa Karşı Sınıf” taktiğinin örgütsel biçimi olan “Kızıl Sendika Muhalefeti” gibi biçimleri aşamaz. Küçük burjuva sosyalizminin temel özelliği idealizmdir. Yani düşüncenin varlığı belirlediği var sayımının gizli egemenliği. Bütün bu küçük burjuva radikalizmi, toplumsal konumlar ve sınıfların objektif eğilimleriyle araştırmaya çalışmaz, adeta insanların sınıflarını düşünceleri belirler. Bu temel metodolojik yanılgı her adımda yedi başlı ejderha gibi ortaya çıkar. Sovyetler’in sosyo ekonomik yapısı mı? Revizyonizm partiye egemen olunca, koca ülkenin sosyo ekonomik yapısı da değişmiş olur. Yani varlığı düşünce belirler. Bir partinin devrimci veya karşı devrimci olduğunu görüşleri belirler vs.. Bu idealizmin de gerici ve dini bir ideolojiye yönelmiş işçileri nasıl kazanacağım gibi bir sorusu olmaz, çünkü onlar gericidirler ve karşıdadırlar. Onların iknası, dolayısıyla iknası için de kavramsal araçlar geliştirilmesi gibi bir sorun olmaz. Dolayısıyla bu eğilim de olamazdı, ellilerin yoksullarının tepkilerini dini biçimler altında dışa vurduğu Eyüp’te. Ama Türkiye sosyalist hareketinde bilinmeyen, hep görmezden gelinen varlığını her zaman sürdürmüş, devrimci kabarış dönemlerinde birden bire su yüzüne çıkmış bir dip akıntısı, bir başka damar daha vardır. 261

Bu damarın nasıl yok sayıldığını bir örnekle göstermeyi deneyelim. Bu yıl, aslında Nazım Hikmet ve Hikmet Kıvılcımlı’nın doğum yıl dönümüdür. Türkiye Sosyalist Hareketi’nin bu iki devi pek ala “İki Hikmetler’in Yüzüncü Doğum Yıl Dönümü” gibi bir başlık altında anılabileceklerken, sadece Nazım Hikmet anılmıştır. Kıvılcımlı hakkında ne bir yazı, ne bir inceleme vs. hiçbir şey yoktur. Aslında Nazım’ın dahil olduğu burjuva sosyalizmi damarı aslına rücu ettiği için, burjuvazi açısından Nazım bir tehlike olmaktan çıkmıştır. Bu nedenle burjuvazinin Nazım’a sahiplenişi yadırganamaz. Ama solcu ve hatta kendine komünist diyenlerin de, Burjuvazi ile Nazım Konusunda senin mi benim mi diye çekişmeye büyük bir iştahla atılmasına rağmen, gerek devrimci kişiliği, gerek teorisiyle Nazım’la sosyalist teori ve politika bakımından kıyaslanmayacak önemdeki Hikmet Kıvılcımlı’nın adının bile anılmaması hiç rastlantı değildir. Bunun nedeni, ortalığı ve aydınları kaplamış Küçük burjuva sosyalizmi ve Burjuva sosyalizmi ile Kıvılcımlı’nın temsil ettiği, klasik Marksist gelenek ve metodoloji arasında var olan uyuşmazlıktır. Bunlar arasında dün olduğu gibi bu gün de hiçbir gönül yakınlığı yoktur. Bu eğilim, metodolojik olarak klasik Marksizm’e dayanır ve onu geliştirir. İşçilerle her zaman güçlü bağları vardır. Gerek Burjuva sosyalizmi, gerek sendikalistler zümresi, bu eğilime karşı zor gizlediği bir düşmanlık içindedir. Küçük burjuva sosyalizmi ise aslında politik olarak zaman zaman radikal konumları nedeniyle burjuva sosyalizmi karşısında paralel ve yakın konumlarda bulunmasına rağmen, aralarında kan uyuşmazlığı vardır ve yıldızları hiçbir zaman barışmaz. Bu eğilim, burjuva sosyalizminden ayrı olarak, sendikacılar zümresiyle değil, sınıfla bağlar içinde olduğu için; ve küçük burjuva sosyalizminin idealizminden ayrı olarak, sınıfları, kazanılması gerekenleri nesnel toplumsal konumlarıyla tanımladığı için 1950’lerin Eyüp’ünde vardır. Bu damar, her şeyden önce Kıvılcımlı ve onun etrafındaki işçilerle bağlı olarak, 60 öncesinin TKP’si içinde her zaman olmuştur. Bu damar kimsenin inkar edemeyeceği, stiliyle bambaşka bir kanaldır. Bu damar, daha sonra 60’larda İsmet Demir, buradan Dev-Genç’in işçilere eğilim duyan kadrolarıyla sürmüştür. Burada Kıvılcımlı’nın o muazzam tarihsel çalışmalarıyla İşçi sınıfı ve onunla bağlar arasındaki derin içsel bağa varırız. Bu tarihsel çalışmalar olmadan, Eyüp’e gelen işçi ile bağ kurma, onunla bir ortak dilde buluşma şansınız olamaz; ama işçilerle bağınız olmadan da, böyle bir bağı size sağlayacak teorik araştırmalara yönelmeniz mümkün değildir. Türkiye sosyalist hareketindeki biricik teorik eser vermiş kişinin, aynı zamanda bu damardan olması bir rastlantı değildir; esas gerçek, görünmez derin bağlar bu noktadadır. Şimdi tekrar zinciri kuralım. O zamanların TKP’si içinde, İşçi Sınıfı’nı kazanma diye ciddi bir kaygısı olan ve işçilerle asgari de olsa bağları olan biricik damar, Kıvılcımlı’nın temsil ettiği damardır. Bu damar, bu bağı nasıl kurarım, bu toplum nasıl bir şeydir anlayabilmek için, nesnel toplumsal gerçekliği anlayabilmek için tarihsel araştırmalara yönelmiştir. Bu araştırmalar sonucunda bir çok teorik keşifler yapmış ve nesnelerin olduğu gibi görünmediği, çoğu kez kendi 262

zıttı biçiminde göründüğünü görmüştür. O aydınlanma ve reformizmin ilericilik ve gericilik kavramlarını tersine çevirmiştir. İlerici gibi görünen Batıcı Kemalist bir gerici, buna karşılık gerici gibi görünen Eyüp Sultan’da dua eden, tarikatlere yönelen işçinin tepkisi özünde ilericidir. Bu bakış elbette çalışmasının muhataplarını, CHP’ye yakın ilericilerde değil, toplumun en gerici bilinenleri içinde arayacaktır. Ayrıca bu tarihsel çalışmalar bu yönelişin anlamını açıklayan ve onunla ortak bir dil kurmayı sağlayan araçları da sunmaktadır. İşçilerle bağ kurma, onları kazanmanın teorik sonucudur bu ama bu sorunun taktik bir cevabı da vardır. Yani bu bağ kurmayı sağlamak, tecritten kurtulmak için, ne yapmak gerekir?. Bütün hepsinden farklı olarak, Yol adlı eserinde Kıvılcımlı, bu soruyu da sorar ve şu cevabı verir: bildiri tevkifat çemberine son vermek için, legal alanda her olanak değerlendirilmelidir. 1933’den sonra bütün siyasi pratik çalışması budur. Türkiye’de Marksist klasiklerin yayınlandığı ve Türkiye’nin entelektüel ortamına bir parça etkisinin bulunduğu biricik dönem 30’lardır. Ve bunu başaran, legal Marksizm Kütüphanesi ile Kıvılcımlı’dır. Aynı legalite taktiği ile, en kötü koşullarda legal mücadele araçlarını sonuna kadar kullanma taktiğiyle, 1954’te vatan partisini kurar. Ve yine aynı çerçevede 1957 seçimlerine katılır. Şimdi durumu tekrar göz önüne getirelim. Türkiye sosyalist hareketinde işçilerle bağı olan tek damar yine bu bağı kurma ve kaygısıyla bir yandan tarihe yöneliyor toplumu anlayabilmek için diğer yandan, taktik ve örgütsel olarak legaliteyi azami kullanmaya. Legaliteyi kullanmak için de legal bir parti içinde seçimlere katılıyor. İşçileri kazanma diye bir derdi olduğu için, o umutsuz işçilerin yatağına ve toplanma merkezine gidiyor. Buradaki işçiler ise, egemenlere tepkileri ve umutsuzluklarıyla İslam’a yönelmişler. Bu toplanma yeri aynı zamanda bu yönelişin de sembolik merkezi. İşçilerin İslami biçim alan tepkisinin buluştuğu yer Eyüp. Zaman bu tepkinin en yoğunlaştığı zaman: bir namaz saati. Kanalın biri bu. Diğer kanal, dünya işçi hareketinin tarihsel deneyimlerine dayanan, kaba materyalizmle alış verişi olamayan, bu işçilerin dünyasının özünü kavrayan Marksizm’in somutlaştığı kişi yani Dr. Hikmet Kıvılcımlı. Bu buluşmanın gerçekleştiği yer ve andır Eyüp 15.10.1957. Yani aşağı yukarı yarım yüz yıl önce. Bir Allahsız Komünist, tepkisiyle iyice dine dönmüş işçi sınıfına ne anlatır, nasıl anlatır. Onları nasıl kendi programına kazanır. Bunu uzun uzun anlatmaktansa, Kıvılcımlı’nın yine bu partiyi kapatmak için Polis tarafından Diktafonla kaydedilmiş konuşmasından bir bölüm aktaralım. Marksizm’in, sosyalist programın en karmaşık gibi görünen sorunlarının, en küçük bir bayağılaştırma ve tahrifat olmadan en anti komünist Müslüman’ın diliyle anlatılışının örneğini görelim. “Muhterem Vatandaşlarım! Sevgili İşçi kardeşlerim! Bugün, Müslüman İstanbul'umuzun, İstanbul'dan önce Müslüman olan Eyüp bölgesinde Vatan Partisi'nin sesini duyurmaya geldik. Sevgili vatandaşlarım!:.. Vatan Partisi İŞ ve İŞÇİ partisidir...Bunu söylerken, elimde olmayarak, Müslümanlığın büyük bir hizmetini hatırladım. O büyük söz der ki: "Kıyamete kadar yaşıyacakmış gibi çalış, yarın ölecekmiş gibi ibadet et" der. Vatandaşlar!... İbadet: HAK önünde 263

konuşmak, halk önünde hakkı teslim etmek manasına gelir... Bugün, Vatan Partisi nin kendi prensiplerini HAK ve ÇALIŞMAK gibi iki prensip üzerine kurduğunu açıkça ortaya koymak lüzumunu duyuyorum. İslamın büyük prensibi, hepimizin bildiği gibi: "Leyse lil insane illa ma sea" der. (Yani: İnsan için, çalışmaktan başka, emekten başka her şey yalandır) der. İşte, o büyük hakikat: Aradan binlerce yıl geçtikten sonra, bugün, dünyanın en ileri memleketlerinde dahi, tek büyük TOPLUMSAL HAKİKAT, insanhğın bulabildiği en büyük hakikat olarak tanınmıştır. Bugün insanlığın yarattığı değer: EMEK üzerine kurulur: Avrupa'nın en büyük iktisat alimleri, İngiltere'nin klasik iktisatçısı denilen Adam Smith'ler, Ricardo'lar: Binlerce senelik insan ilminin neticelerini toplarken, o hakikati bulabilmişlerdir: "Leyse lil insane illa ma sea!" hakikatini: "Değer insanın emeğinden doğar" şeklinde ifade etmişlerdir... İşte Vatan Partisi'nin prensibi de, her şeyin temelinin, memleket siyasetinin de üzerinde kurulması icabeden temelin EMEK olması lazım geldiğini ifade eder. Türkiye'de emeği, insanın çalışmasını kim temsil ediyor? Şehirlerde işçi kardeşlerimiz, esnaf kardeşlerimiz.. Köylerde alınteriyle çalışan küçük, fakir köylülerimiz! Vatan Partisi Türkiye'de" bütün öteki partilerden farklı olarak,- bu çalışkan zümrelerin hakkını arıyan, hakkını aramak için kurulmuş tek teşkilattır. Şimdiye kadar maalesef, büyük hakikatler daima küçük insanlardan uzak kalmıştır: Uzak bırakılmıştır. Yine vatandaşlarım gayet iyi bilirler ki, Hazreti Muhammed: "Ben hatemel enbiyayım" demiş. (Yani: "Ben peygamberlerin sonuncusuyum") demiştir. O büyük sözün manası üzerinde vatandaşları bir an düşünmeye davet ederim... Vatandaşlarım!... O zamana kadar insanlar arasında bütün düzeni kuran kanunlar ve kaideler "gökten iner" di. Hazreti Muhammed: "Ben sonuncu peygamberim!" demekle, bizlere şu büyük hakikati anlatmış. oluyordu: ARTIK KANUNLARINIZI KENDİNİZ YAPACAKSINIZ! demek istemiştir... Ve onun için insanların büyük toplantı yerleri: Camiler meydana gelmişti. Bütün İslamların camii: Adı üstünde CAMİ!.. Cami: Hepinizin bildiği gibi, TOPLAYICI demektir, vatandaşlarım. Ve Müslümanların tatil günü de vaktiyle "CUMA" günü idi, vatandaşlarım. Bu ne demektir? Bir an düşünelim: CUMA, toplanma günü demektir. Nerede toplanıyoruz? Toplayıcı olan Cami de... niçin toplanıyoruz, vatandaşlarım? Hak için, değil mi?.. İşte o büyük ve necip dava, bugün dünyada insanhğın arıya arıya henüz bulabildiği, henüz güçlükle çalışabildiği Demokrasi dediğimiz gavurca lakırdının ta kendisidir. Mübarek Ezani Muhammedi dolayısıyle buradaki HAK davamızın konuşulması bir an için durdurulmuştu. Sözümüze, -müsaadenizle; yeniden başlıyoruz. Sevgili vatandaşlarım!.. Ne zaman mübarek bir camiin; mübarek bir mescidin önünde bulunsam, daima, Hülefayi Reşidiyn zamanındaki vatandaşların siyasi hayatları gözüm önüne geliverir. Bilirsiniz, o zamanlar, camiler Müslümanların siyasi toplantı yerleri idi. Yani her Cuma, Halife bizzat camiin içerisine gelir, karşısındaki vatandaşlara bütün memleketin Umur ve Hususu hakkında hesap verirdi. Gene çok iyi bilirsiniz ki, devlet başkanı olan Halife, bizzat halk tarafından biat suretiyle 264

reis olur, Yani seçimle iktidara gelirdi. Bizzat Halifeler seçilmiş devlet başkanı idiler. Bu seçilmiş başkanlar, her hafta, bütün Müslümanları önüne toplıyarak, camide onlara memleket işleri hakkında hesap verirlerdi. O ibret verici hadiselerin bugün bize ne kadar büyük dersler vermesi lazım geldiğini düşünerek, bir hadiseyi hatırlatmaktan kendimi alamıyacağım... Ordular, hudutlarda zafer zafer üstüne kazandılar; fakat ele geçen ganimetleri Müslümanlar arasında kardeşçe paylaşılmak üzere gönderdiler, idi. O zaman başkente, baş şehre gönderilen kumaşlar, gene vatandaşlar arasında herkese aynı büyüklükte parçalar verilmek suretiyle paylaşılırdı, taksim edilirdi:... Vatandaşlar, o parça kumaşlardan kendilerine elbise dikerek camiye Cumhurbaşkanları olan Halifeyi, Ömer'i dinlemeye gittikleri zaman... Halife söze başlar başlamaz, Müslümanın biri ayağa kalktı. "Ya Ömer" dedi, "Sen bir hırsızsın ,senin söyliyeceğini Müslümanlar dinliyemez" dedi. Düşünün vatandaşlarım: Demokrasinin o zamanki manzarasını düşünün. Lalettayn, adsız bir vatandaş, lütfen kalkıyor, devlet başkanına, hiç bir izah yapmaksızın: "Sen bir hırsızsın!" diyor. Bunun üzerine devlet başkanı Ömer ne yapıyor? Ne yapsa beğenirsiniz? Yani, ondan sonra çeker kılıcını, uçururdu söyliyenin kellesini, değil mi?.. Hayır. Hazreti Ömer: "Bu sözün sebebi var mı? Ben neden hırsızım? Bilmiyorıım. İzah et: Eğer hırsızsam hakikaten, sözümü keseyim." dedi: Soğukkanılılığa, tahammüle, tenkit karşısındaki insanca tepkiye bakalım. Bundan, bugün için bugünkü devletle vatandaş arasındaki münasebetler için büyük neticeler çıkarmaya çalışalım. O zaman, bu adsız vatandaş; cemaat ortasında kalkıp kendi üstünü gösterdi: "İşte bak" dedi, "Hepimize dağıtılan kumaştan ben de üzerime elbise yaptım. Ancak küçük bir sako, küçük bir ceket çıktı bana... Halbuki sen, Ey Ömerl boyunca kocaman bir cübbe giymişsin. Bu cübbeyi yapmakla, sen, o kumaştan bütün vatandaşlara düşen paydan iki hisse aldın. Demek, çaldın.. Demek hırsızsın! öyle ise, ben senin hilafetini tanımıyorum, sen sus!" dedi. Bunun üzerine Hazreti Ömer ne yaptı? Hiç kızmadan, tehdit etmeden, sükunetle oğluna: "Ya Abdullah! Kalk cevap ver" dedi. Oğlu kalktı. Dedi ki: "Vatandaşlar, görüyorsunuz.:" dedi, "Benim üzerimde sizinki gibi kısa bir ceket te yok. Ben hissemi babama verdim. Babam da bir cübbe yaptı." bunun üzerine Ömer: "- Ne dersin?" Diye sordu o vatandaşa. Ve vatandaş cevabında: "- Peki: " dedi. "Anladım, hırsız değilmişsin, Ömer. Otur şimdi, söyle, dinliyeceğim." dedi. Vatandaşlar!... İnsanlık tarihinde, bizim yakından tanıdığımız halkçı idare üç dört günde icat edilmiş bir şey değildir. Bizim, en müstebit sultanların zulüm yaptığı Şark memleketlerimizde dahi, öyle büyük geleneği olan bir demokrasi 1400 yıl evvel kurulmuştur. Biz hala bugün, o kadar kuvvetli demokrasinin vücudunu hayranlıkla: "- Acaba var mıymış? Nasılmış? Ah! Ben de öğrenebilsem.." diye arıyoruz. Hepimizin, şu mübarek tanrı evinde, beş vakitte dualarla andığımız hayat, özlediğimiz şey: O büyük insan demokrasisi değil mi? 265

Lakin ondan sonra ne oldu, vatandaşlarım? Daha Muaviye denilen zat Suriye valisi iken, o büyük demokrat Hülefayi Raşidiyn'nin memleketteki izlerini silmeye çalıştı. Muaviye kimdi, bilir misiniz? Muaviye, Kureyş'in para ile Müslüman olmuş büyük bezirganlarından Ebü Süfyan'ın oğlu idi:.. İşte, bizim Şark memleketlerimizde vatandaşla devlet arasında ilk zehiri koyanlar.. Bu, 1400 sene evvel para ile Müslüman olmuş bulunanlara "Müellifetül-kulub" mü diyeceksiniz?.. O Müellifetül-kulub, hatta, Kur'an i Kerim'in bile içinde, tahsisat alma haklarını kazanmışlardı... İşte bu adamlar, memlekette kendi bezirgan kârlarını, kendi bezirgan ruhlu çocuklarını ilerletmek için, vatandaşlara karşı suikast hazırlarken.. ilk işleri, o demokrat devlet başkanlarını, Hülafayi Raşidiyn'i ortadan kaldırmak olmuştu. Ve derebeğilik ondan sonra başladı. 1400 sene, mütemadiyen derebeğilerin ardarda gelişi ile, insanlar adeta hak aramaktan korkar hale geldiler, ve siyaset demekten korkar hale geldiler. Bugün vatanımızdaki fakir fukaranın "siyaset"in sözünden korkmalarının baş sebebi, o büyük geleneği silmiş olan Şark derebeyliğidir. (Osmanlıca'da siyaset sözünün lugat karşılığı bile "adam asmak" anlamına geliyordu!). Bugün, Osmanlı İmparatorluğundan, maalesef bize hala o kötü terbiye: Siyasetten kaçmak, hakkını aramamak gerektiği gibi kötü adetler.. hâla intikal etmiş bulunuyor. Ve biz hâla memleketin idaresini yalnız birkaç büyük bezirganın yapabileceğini zannediyoruz.“ Toplumu anlamak için teoriyi ve tarihi, bunun bir yan ürünü olarak da İslamiyet’i anlama; kitlelerle bağ kurabilmek, tecritten kurtulabilmek için legalitenin en küçük olanağından yararlanma ve bunların bunalmış işçilerle onların en yoğun olduğu noktada buluşması. Şimdi, burada anlatılanların içeriğinde biraz yoğunlaşalım. Burada anlatılanın içeriği nedir? Kıvılcımlı Paris Komünü Tipi Devlet’i anlatmaktadır. Lenin’in “Devlet Ve Devrim”de anlattığı ve unutulmaktan kurtardığı; Marks’ın “Fransa’da İç savaş”ta anlattığı devleti; yani ezilenlerin üzerine bir baskı aracı olarak yükselemeyecek ve küçük ezen azınlığın baskısının aracı olamayacak; büyük ezilen çoğunluğun iktidar aracı olabilecek; ondan bağımsızlaşamayacak bir devleti anlatmaktadır. Bir diğer deyişle “Proletarya diktatörlüğü”nü. Kıvılcımlı’nın Ergin Halifeler devrine ilişkin anlattıkları, kelimesi kelimesine Marks’ın yazdıklarıdır. Veya Vatan Partisi Programı’nın “Ucuz Devlet” başlığı altında sıraladığı taleplerdir. Diğer ir ifadeyle gerçek iktidarın halkın seçilmiş temsilcilerinin elinde olduğu; “proletarya diktatörlüğünün özgül biçiminden başka bir şey olmayan” Demokratik Cumhuriyet’tir. Ve bu hiç de öyle soyut olarak anlatılmamaktadır. Tıpkı Vatan Partisi programında olduğu gibi, işsizlik ve pahalılığın var oluşu ve kaldırılmasıyla bağlantı içinde anlatılır. Pahalılığın nedeni, fazla para basmaktır, Niçin basılır? Çünkü devletin masrafları gelirinden fazladır. Niçin fazladır? Çünkü, pahalı ve baskıcı, askercil bir devlet cihazı vardır. Yoksulluğun nedeni de aynı cihazdır. Bu cihazın baskıları ezilenlerin örgütlenme ve direnmesini engellemektedir. Yine buna yapılan harcamalar nedeniyle üretim artışı ve refaha yatırılacak kaynaklar harcandığı için gelişme olmamaktadır ve bağımlılık artmaktadır. Bunun mantıki sonucu, acil yapılması gereken, ana halka, bu günkü var olan baskıcı, bürokratik, militer devlet cihazının tasfiyesidir. Yani diğer bir deyişle Demokratik Cumhuriyet. Demokratik 266

Cumhuriyet, Meclis’e girmek ve onda çoğunluk sağlamakla ortaya çıkan bir şey değil, bu çoğunluğun, gerçekleştirmek için mücadele edeceği hedeftir. Şimdi bir de bu günün, aynı yerde miting yapan Emek, Barış ve Demokrasi bloğunu oluşturan tarafların hedef ve vurguları göz önüne getirilsin: Avrupa Birliği’ne Hayır veya Evet; Savaşa Hayır; IMF’ya hayır. Hiçbir somutluğu olmayan, ve gerçek hedefi gözden kaçıran; sanki o olmazsa mümkünmüş hayali yayan sözler ve sloganlar. Demokratik bir Cumhuriyet hedefi, yani bu günkü baskıcı, pahalı, bürokratik militer devlet cihaznın tasfiyesi talebi ve bunun somut ifadeleri; bunun işsizlik ve pahalılıktan kurtulmakla hayati ilişkisi yok. Bu olmayınca, Blok, İstanbul’un ellilerde Eyüp Sultan’da, bu gün AKP’de toplanan işçi sınıfının en gerici gibi görünen en devrimci tabakalarını kazanma; onlarla ortak bir dil bulma şansı bulamaz. Ve İstanbul’u feth edemez. İşte, Kürt Ulusal Hareketi, adeta çürüyen medeniyete bir barbar akını, bir tarihsel devrim gibi; yüzlerce yıl sonra, aynı yerde bu çürümüş İstanbul’u yeni bir fetih denemesine girişirken, İşçi hareketinin bu tarihsel deneyi ve teorik kazançlarını hor görmez ve onun programını kendi programı yapmayı becerebilirse, Bizans’ın kapıları ona açılır. Bizans da Orta Doğu ve Balkanlar’ın kapısıdır. Ama bu günkü dünyada, böyle bir değişim, bir sosyalistin kendi başına hedefi olamaz. O demokratik bir Cumhuriyet’in bu günkü dünya koşullarında, kendini ulusun tanımından dil, din, kültürü dışlamakla sınırladığı takdirde, sadece imtiyazlılar arasına katılma s onucunu vereceğini bir an bile aklından çıkarmadan; hareketin içinde kendi ulusal olan ile politik olanın bağını koparma bayrağıyla yer almadığı takdirde; demokratik hareketin aşırı sol kanadı olmaktan başka bir işlev göremez. Türkiye’nin sosyalistleri ise, bu soruna henüz öyle uzak ki? Kendilerinin soruna uzaklığını, sorunun kendilerine uzaklığı gibi kavrıyorlar. Yanılıyorlar. Yarın öbür gün tarihin hızlandığı günler geldiğinde, en küçük bir hazırlık olmadan bu sorunla karşı karşıya geldiklerinde ne yapacaklarını bilemeyecekler. Tarihin ilginç bir rastlantısı: İstanbul’un başkenti olduğu çürümüş uygarlığa saldıran barbar akınlarının sembolik yerinin aynı zamanda; Türkiye İşçi ve Sosyalist hareketinin ilk gerçek buluşmasının ve modern İşçi Hareketinin de aynı şekilde sembolü olan Eyüp’ün, bu gün Demokratik karakterdeki Kürt Ulusal hareketinin de İstanbul’u fetih için toplanma yeri olması. 26 Ekim 2002 Cumartesi

267

Marksizm ve Din - Marks Sonrası - Kıvılcımlı (“Tersinden Kemalizm”den Bir Bölüm)

Michael Löwy’nin bilmediği ve dolayısıyla özetine almadığı Marksist, ki kendisinin Marksizm’in bütün eksikleri belirtmesine rağmen o eksikleri bir türlü çözememesine neden olan eksik halka, Dr. Hikmet Kıvılcımlı’dır. Kıvılcımlı Türkçe gibi bir sapa dilde yazdığı için dünyadaki Marksistlerce ve dolayısıyla Löwy tarafından da bilinmez ve bu nedenle de çalışmasında yer almaz. Ama Marksist gelenek içinde, Din üzerine en etkileyici alt üst edici çalışmaları Hikmet Kıvılcımlı yapar. Ve gidilebilecek en ileri noktalara kadar gider. Niçin? Çünkü Hikmet Kıvılcımlı’nın esas araştırma alanı kapitalizm öncesidir. Kapitalizm öncesinin üst yapısı ise, ister sınıflı toplum ve uygarlıklar olsun; ister sınıfsız toplum ve komün olsun, bu gün inanç diyerek özel alana tıkılmış, dindir. Kapitalizm öncesi ile meşgul olan birinin din ile karşılaşmaması olanaksızdır. Marksistler arasında kapitalizm öncesi ile bu kapsamda ilgilenmiş ikinci bir örnek daha yoktur ve tam da bu nedenle Marksistler arasında, din üzerine bu kadar yazmış, kavrayışlarda bu ölçüde alt üst edici ve kapsamlı araştırmalar yapmış ikinci bir örnek daha yoktur. Marks nasıl “modern toplumun yüzündeki peçeyi kaldırmak için”, (modern toplum denen kapitalizm de bir genelleşmiş meta üretimi toplumu olduğundan) meta, insan karşısına neredeyse bir doğa yasası gibi dikilen değer yasası ve onun somut işleyişleri üzerinde yoğunlaşmak sorunda kaldıysa; Hikmet Kıvılcımlı da, kapitalizm öncesi toplumların yüzündeki peçeyi kaldırmaya çalıştığında, onun temel varoluş ve örgütlenme biçimi, yani üstyapısı olan din üzerinde yoğunlaşmak zorunda kalmıştır. Bu nedenle, bizzat araştırma alanının kendisi, yani kapitalizm öncesi tarih ve toplumlar, dini onun çalışmasının eksenlerinden biri yapmıştır. Burada, Hikmet Kıvılcımlı’nın bütün çalışmasını ele almanın olanağı bulunmamaktadır ve bu ayrıca yapılması gereken bir çalışmadır. Ama burada bu kuşbakışı hızlı bakış içinde özellikle belirtilmesi ve alt üst edici niteliğinin gösterilmesi gereken yönler var. Kısaca bunları ele alalım. * 268

Hikmet Kıvılcımlı, dini, bir fikir, bir bilinç biçimi olarak ele aldığında bile, burjuva ideolojisinin dini ele alış tarzının tam karşısında yer alır, tam anlamıyla bir paradigma değişikliği yapar. Bu nedenle, yüzde doksan dokuzu vulgar olan Marksistler, Kıvılcımlı’nın bu anlayışının tam karşısında yer almışlardır ve yer alırlar1. Özellikle vulgar Marksistler dini ve dinlere temellik eden metin ve sembolleri, gerçekliğin çarpıtılması, ideoloji, saçmalık, batıl inanç olarak tanımlarlar2. Kıvılcımlı ise, bunlara değişik bir ışık altında bakarak, tabiri caiz ise onları “zahiri” değil, “hakiki” manalarıyla ele alır. Böylece onların aslında gerçeğin oldukça sağlam ve doğru bir ifadesi oldukları sonucuna ulaşır. Burjuva düşüncesinin irrasyonel dediği, karşımıza birden bire son derece rasyonel olarak çıkar. Örneğin Cennet ve oradan kovulma efsanesini ele alalım. Semitik dinlerin bu temel söylencesi, klasik aydınlanmacı bakış açısından tamamen uydurma bir saçmalık olarak görünür. İnsan maymundan gelmiştir! Nereden çıkmaktadır bu Adem Havva hikayesi? Bunların hepsi batıl inançlardır. Yalandır. Ama Kıvılcımlı’nın bunu gerçek anlamlarıyla açıklamasında bu bilime karşı ve batıl inançlar gibi görünenlerin birden bire gerçeğin son derece doğru ve dürüst bir anlatımı olduğu ortaya çıkar. Cennetten kovulma, ilkel sosyalizmin sınıfsız toplumundan uygarlığa, sınıflı topluma geçiş; yılan biçimindeki şeytan; bütün Önasya dinlerinin bereket ve toprak tanrısı yılan; yılanın sunduğu meyve veya buğday veya bilgi ağacı; uygarlığın zenginliği veya uygarlığın bilgisi (çünkü uygarlık aynı zamanda bilgi ve yazı demektir) bununla birlikte sınıfsız kandaş toplumun kardeşliğinin ve masumiyetinin yitirilişi olarak anlaşıldığında, aslında bu saçma bir yalan gibi görünen efsanenin gerçeğin son derece sadık ama çocuksu ve masum bir ifadesi olduğu ortaya çıkar. Elbette Kıvılcımlı, burada klasik Marksist geleneğe dayanmaktadır. Aynı yaklaşımın ip uçlarına Engels’te, onun İlk Hıristiyanlar ve İncil ile ilgili yazılarında bile rastlanır. Kıvılcımlı’nın yaptığı, Marksizm'in özündeki, sonradan vulgar Marksistlerce bastırılıp unutulmuş bu geleneğin ayak izlerinden yola çıkmak ve onları daha ileriye götürmektir.

1

Bu Mihri Belli ve Şefik Hüsnü’den Doğu Perincek’e veya Yalçın Küçük’e kadar hiç değişmez. Fakat daha da ilginci, İslamcı teorisyenler de, bu bayağı materyalistlerin şahsında Marksizm’i eleştirmeyi çok severler ve nedense Kıvılcımlı hakkında hiç bir şey söylemeyip tam bir susuş kumkumasına yatarlar. Oldukça canlı bir entelektüel yaşamı olan İslamcı Burjuvazinin teorisyen ve entelektüellerinin Kıvılcımlı hakkında hiçbir inceleme yayınlamamış olmaları, onun karşısında yokmuş gibi davranıp onu susuşa getirmeleri de çok anlamlıdır. Böylece sözde Marksist’inin de (yani burjuva sosyalistinin de), politik İslamcısının da (yani burjuva İslamcının da) karşısında suç ortaklığı içinde sustukları Kıvılcımlı, kesinlikle bilinmez ve tartışılmaz kalır. 2

Bunun Türkiye’deki en tipik örneklerinden biri Turan Dursun’dur. Turan Dursun’u politik İslamcılar öldürdü. Politik İslam ve Aydınlanma çelişkisi aslında, burjuvazinin iki kanadı arasındaki bir çelişkidir. Ulusu din’le tanımlayarak etni, dili özele ait kategoriye yerleştiren gerici burjuvazi ile, ulusu etniyle tanımlayarak dini özele ait kategoriye yerleştiren gerici burjuvazi arasındaki bir çelişki. 269

Bir başka örnek. Kıvılcımlı Allah’ı ve Allah’ın sıfatlarını inceler. Kuran’ı Tarihsel Maddeci bir bakış açısıyla tefsir eder. Böylece, aydınlanmanın modern bilimin karşısında gördüğü Allah ve Kuran, karşımıza, tam zıt nitelikleriyle çıkar. Allah, toplum yasalarının sembolik ifadesi, peygamber bu yasaları sezen ve insanlara anlatmaya çalışan toplum bilimci ve devrimci, yani şimdi Marksistlerin yaptığı veya yapması gereken şeyi yapan insan olarak ortaya çıkar. Kuran ise akla karşı bir hurafeler kitabı değil, akla bir çağrıdır. Ve bu nedenle İslam’ın tanrısının varlığını kanıtlamak için mucizelere ihtiyacı yoktur. En büyük mucize tarih ve toplumun yasaları ve bunun bilgisi değil midir? Bu dediklerimizin somut olarak görülebilmesi için, zihin tembelliği içindeki okuyucuların araştırmak ve bakmak için üşeneceğini bildiğimizden, Kıvılcımlı’nın bir eserinden bir bölümü aktararak, Kıvılcımlı’nın yaptığı, din kavranışındaki muazzam devrimin çapı hakkında bir fikir vermeye çalışalım. Bunun için özellikle, aydınlanmacılığın din anlayışına dayananların tüylerini diken diken edecek provakatif bir bölümü aktaralım. Unutmayın bu satırlar, dünyadaki sayılı yaratıcı Marksistlerden biri tarafından, bir ateist tarafından yazılmaktadır: Kıvılcımı, Kuran’ın tarihsel maddeci açıdan bir tefsiri olan, Allah – Peygamber – Kitap3 adlı eserinin “KUTSALLAŞTIRMANIN SON HALKASI: KUR'AN ve HZ. MUHAMMED” adlı bölümüne besmele ve onun anlamıyla başlıyor: “1- "BİSMİLLAHİRRAHMÂNİRRAHİM" (Rahmân ve Rahîm Allah'ın adıyla.) Rahmân: Ancak, doğanın ve insan toplumunun en temelli diyalektik gidiş kanunlarının yaratabileceği yücelikte bir iyilik - yaratıcılık - sevgi - merhamet (acıma) olumluluğudur. Bu topyekün madde ve mananın akışından çıkmış zenginliklerdir. Tek başına insanlar - sosyal sınıflar - zümreler - uluslar; hatta insanlık bu olumluluğu - zengin yaratıcılığı kapsayamazlar. Bu yüzden "Rahmân " sıfatı sadece Allah' a yakıştırılabilir. Topyekün doğanın ve insan toplumunun temellerinde bulunan kanunlarının akışındaki, binlerce yıl geçmesine karşın kavranamaz - ele geçirilip yön verilemez zenginlik ve yüceliklik; sadece Allah'a yani bu tarihsel akışa denk düşer. Ve o'nu kavrayamayan - hele yönlendirilemeyen insanlığa da, bu yüce merhametliliği (herşeyi kuşatan iyiliği) sadece Allah'a yakıştırmak düşer. Peygamberler, Antik Tarih'te kent kurucu; cahiliyetteki barbarlığı medeniyete geçirmeye çalışan önderlerdir. Ve dolayısıyla bu yüce tarihsel determinizmin, az rastlanır (yüzlerce yılda bir çıkabilen) birer yansımasıdırlar. Başka bir anlatımla her peygamber, kendi çağının ve toplumunun lideri olsa bile bu yüce tarihsel akışın özelliklerinin kendisinde yansımış bulduğu

3

Bu kitap İnternet’te şu adreste bulunuyor: http://www.comlink.de/demir/kivilcim/eserler/apkicin.htm 270

için, bu yüce diyalektiğin sözcüsü - yansıtıcısıdırlar. Bu yüzden Allah'ın Resul'ü mertebesini hakkederler. Ama buna rağmen peygamberler bile "Rahmân" sıfatını kendilerine yakıştıramazlar; "Rahmân"lık ancak doğa ve toplumu (tüm alemleri) kapsayan bu diyalektik oluşundur; yani Allah'a aittir. Ancak "Rahim" sıfatı peygamberlerin olabilir: "çok merhametli" anlamında kullanılsa da bu başka insanlardan ayrıcalıklı önderlere yakıştırılır. Ki Allah'ın Rahmân'lığınan yansımadır. Yani tarihsel determinizmin önderlerde yansıyıp kendi tercümesi olduğu ölçüde o önderler veya peygamberler "Rahim" (çok merhametli: Fedakar) olabilirler. Ve diyalektik gidişin daha az yansıdığı (diyalektiğin sözcülüğünü daha az yansıdığı insanlara öncülük ederler. "Modern Peygamberler" diyebileceğimiz burjuva ve proletarya devrimlerinin teorisyen burjuva ve proletarya devrimcileri de, bu ölçüler içinde "Rahim"dirler. Yani "sonsuz hoşgürü" sahibi olmaya eğilimlidirler, yatkındırlar. Gerçi Marks - Engels - Lenin gibileri dışındakiler daha çok "Rahmân"lığa, hatta Alah'lığa özenirler: toplumun ve sınıfların üzerinde "Allah"lığa özenip kendilerini tapınç konusu yaptırmak istemişlerdir. Stalin bunun en dramatik örneği olmaktan kurtulamayanların başında gelir. Ama hepsinin kendi zayıf paranoyaklıklarını gizlemek için bunu şuuraltılarıyla yaptıkları artık herkesçe sezilmekte ve bilinmektedir. Veya anlaşılmaktadır; anlaşılacaktır... Marks'ın Mezarında şöyle yazar: "İnsancıl olan hiçbir şey bana yabancı kalamaz" Ve Marks da örnek yarısı Engels de, yaşamları boyunca bu sözün en derin anlamlarını içlerinde duyarak yaşayıp çiçeklendirmekten geri duramayacak teorik - pratik mücadeleler sunmuşlardır. Bu örnek yaşamlarının en derin anlamı: "Rahim" olmaklarında toplanır. Çünkü onlar gerçekten doğanın ve toplumun en temel kanunlarının en yetkin modern "Resul"eri (ellçileri) olmak durumundadırlar. Yüce tarihsel determinizmin yaşayan modern yansıması, temsilcisi - sözcüsüdürler. Onlarla birlikte bu "Rahim"lik (hoşgörünün sonsuzluğa uzanışı) "Rahmân"lığa dek uzanır yaklaşır gibi olursa da; tersine diyalektik yüceliğin zenginliği daha çok kavranır ve "Rahman"lığın yani yüce yaratıcılığın sadece evrimin kanunlarına (Allaha) ait olabileceği anlaşılır. Evrimin (Tarihsel determinizmin) yani doğa ve insan tarihinin temel kanunlarından kalkarak topyekün akışı karşısında; Marks - Engels gibi evrimin en yüksek yansımaları bile sadece basit bir "Kul" olmaktan öteye gidemezler. Bunu onlar kadar iyi sezen kimse çıkmamıştır. Unutulmamalıdır ve daima hatırlanmalıdır ki Tarihsel Maddeciliğin kurucuları bu iki insandır. Bu şu anlama gelir: "Allah"ı en iyi onlar anlamışlar ve onun kurallarına uyarak tarihsel akışı kendi dengesine oturtmak için en yetkin mücadeleyi vermişler ama bunun, ancak "doğum 271

sancılarını ılımlandırmak"tan öte bir şey olamayacağını çok derin anlamlarıyla alçakgönüllüce anlatmışlardır. Yani Allah'a (Tarihsel Determinizm'e) en yakın oldukları halde, O'nun sadece basit birer uygulayıcı - sözcü - elçi durumundaki "kul"ları olduklarını bilmişlerdir. Bu gelişim tarihsel akış, yeni mecralara girdikçe açılıp daha derin resul örneklerini vermekten geri duramaz. Yani Marks - Engels' den de daha gelişkin kavrayışlar - Allah'a yakınlaşmalar ve o ölçüde de diyalektik akış karşısında en bilinçli resuller olunsa bile; o derece basit - sade bir "kul" olunmaktan da kurtuluş olamayacağını anlayanlar çıkacaktır. Çünkü "Kişi" ne derecede Tarihsel Determinizmi: Doğa ve insanın Topyekün akışını kavrasa da, tek başına o akış karşısında 'bir "hiç"tir. Ancak koyduğu teori toplumda kavranıp maddeleşirse "hep" olabilir. O halde ancak Allah'ın en büyük yansıması, evrimin en son halkası insan toplumudur ve ancak O, evrimi (Allah'ı) anlayıp kendi kanunlarının emrettiği temel dengesine oturtabilir. Fakat toplum da "Kişi"lerden derlenmiştir. Ve her kişinin bu kavrayışı geliştiği ölçüde toplum bu görevini başarabilir. O halde tarih her kişi'yi kendisini anlayıp kendi yoluna sokacak açılımlara girmek zorunda kalacaktır. Ve her kişi deyim yerindeyse peygamberleri anlayabilecek "Rahim"liğe ulaşmak eğilimine girmek zorunda kalacaktır. Ve Peygamberlikler hatta önderlikler bütünüyle bitmek zorunda kalacaktır. Hz. Muhammed ile antik peygamberlikler bitmiştir. Ama Modern Sosyal Devrimlerle birlikte peygamber adlarını almasalar da bir çeşit modern peygamberlikler dönemi açılmıştır. Nasıl kentçil tarihsel devrimler'in bitişiyle antik peygamberlikler de sona ermişse modern sosyal devrimlerin maksadına erişiyle modern peygamberlikler de son bulacaktır. Ve kişilerin "kendi bacağı"ndan asılacağı, kendisinin ve toplumunun bilmecesini çözeceği veya çözemediğinin anlaşılacağı; toplumca elbirlik yeni baştan çözümler arayacağı açılımlar gelişecektir. O zaman her kişinin mezarı başında değil ama beyninde ve kalbinde (her hücresinde) iliğine kemiğine işlenmiş olarak şu cümle yazacaktır: "İnsancıl olan hiçbir şey bana YABANCI KALAMADI" Çünkü her kişi, hayvanlıktan çıkalı beri bastırdığı hayvanlıklarını sonuna dek yaşarken kanayacak; kendinden nefret ederce kanayacak - acılarla - yaralarla yüklenecek ve yenibaştan insanlaşacak; sosyal hayvanlıktan böylece çıkarak her türlü yabancılaşmasını aşacaktır; "bilinçli" birer "insan" olacaktır. 272

Ne yazık ki bu, tıpkı vahşet çağına paralel biçimde değil ama kültürel atılımlarla kuşaktan kuşağa adım adım gelişebilecek acılarla dolu bir gelişim olacaktır. Ta ki bütün antik ve modern peygamberleri derinden kavrayan "insancıl olan hiç bir şey bana yabancı kalamadı" sözcüğünü hakkedene dek... O zaman peygamberleri de aşacak bir olgunluğa erişecektir. Çünkü peygamberlerin en modernlerinin bile çektikleri acılar, sınıflı toplumun son demlerindeki insanlığın (her kişisinin) çektiği acılar yanında çok az kalacaktır. Çünkü bu acılar, maddiyatın, maneviyatı her saniye yaptığı işkencelerle yiyip bitiren gidişinin ve maneviyat tükenince yeniden kazanılmasının onlarca yıl alacağı uzun yalnızlıklarla dolu yıllar olacaktır... Ve bu acılar genellikle erkekli kadınlı manevi yaralanmaları kapsasa da, kadınların anlaşılmasını ve erkeklerin insanlaşmasını sağlayacak kadınların zaferiyle sonuçlanacak daha çok erkeklerin şimdiye dek tatmadıkları acılarla yüklü olacaktır. Çünkü egemen babahanlık, egemen erkek rejimleri, başka türlü asla yola gelemeyecek derecede (binlerce yıldır) kadınlara karşı efendilikte taşlaşmışlardır. Yeni kuşaklar, ne yazık ki başlarına gelen bu dramları anlayamayacak sığlık içinde gelişiyorlar. Bu yüzden her erkek, kadın üzerindeki ve toplum içindeki erkeksi yüceliğini (dolayısıyla maddi - manevi sömürüsünü) ancak kadınların kapitalist veya sosyalist yoldan olsun, erkeklere karşı yaptıkları kurtuluş savaşlarıyla alaşağı edip bilinçlere çıkarabilecekler ve kadınlara hak ettikleri saygıyı - sevgiyi - değeri yeni baştan göstereceklerdir. Belki o zaman gerçek "aşklar" bu kez bilinçli olarak yeni kuşaklarda yeniden filizlenebilecektir. O gün geldiğinde, herkes "Rahim" (sonsuz toleranslı) olma özelliğini kazanmış olacak ve Allah'ın "Rahmân"lığını (diyalektiğin yüce yaratıcılığını) o güne dek görülmemiş ölçülerde anlamış ve o'nun doğacıl ve insancıl dengelerine "uyum" yapmayı kanına karıştırmış olacaktır. İşte "Bismillâhirahmânirrahim"in çağımızdaki derin anlamları, bu temeller içinde kavranabilirse, o sözcüğün söyleyene ve topluma bir yararı olabilir...” Bu uzun alıntı, Kıvılcımlı’nın şahsında Marksist geleneğin kat ettiği mazzam ilerleme hakkında bir fikir verir. Ancak bu uzun alıntının yapıldığı yerde bile Kıvılcımlı’nın hala dini bir ideoloji olarak el aldığını, yani burjuvazinin din tanımlaması çerçevesinde sorunu tartıştığını bir an için bile unutmamak gerekir. Marksizm’in doğuştun günahı, yani dini bir ideoloji, bir bilinç biçimi, bir kültür olarak ele alma anlayışı varlığını sürdürmektedir. Kat edilen bütün ilerleme bu anlayışın rahminde geçekleşmektedir. Onunla çelişmektedir ama bu kabuğu bir türlü kıramamaktadır. Bu aynı kitabın Giriş’inin ilk satırlarında bizzat Kıvılcımlı tarafından bile açıkça ifade edilmektedir:

273

“Konumuz; " Din "; üzerinde en çok spekülasyon: düşünce vurgunculuğu yapılan alan! Oysa tam tersi olması gerekir: öyleyse bilimin en çok kılıç kuşanması gereken alanlardan birisi de din konusu olmalıdır. Bu yüzden bu alanda "İdeoloji" ve "politika" sökemez, sökememelidir. O yavanlıklar ancak bilim ateşiyle durdurulup dönüştürülebilir. Meselemiz hiç de İkincil-üçüncül kategoriden bir iş sayılamaz. Çünkü din konusu, sadece toplumun çatısında tıkırdayan bir kültür meselesi değil, insan beyninde düşünce mekanizmalarında işleyen adeta sistemleşmiş canlı bir düşünce biçimidir. Ve insan beyninde kolayca sökülüp atılamayacak derinliklere yapışmış köklere sahiptir.” Dikkat edilsin, din “Toplumun çatısında” yani üst yapısında“sadece bir kültür meselesi değil”, (yani bir üstyapı kurumu, üstyapının kendi değil ve aynı zamanda bir kültür meselesi, yani politik olmayan, politikadan dışlanmış kültür alanına konulmuş olmayı aynen kabul ediyor Kıvılcımlı) “sistemleşmiş bir düşünce biçimi” (Yani Alman İdeolojisi’nde Marks’ın “bilinç biçimi” dediği) olarak ele alınmaktadır. Yani tamamen burjuvazinin dini kapattığı alanda tartışmakta, din hep özele ait olan alanda kabul edilmektedir. Yani politikanın dışı olarak; yani bir üstyapı olarak değil, üstyapıdan bir bölüm olarak. Marksizm’in doğuştaki günahı aynen sürdürülmektedir. Söylenenler içerik olarak bu kabulün kabuğunu zorlamasına rağmen böyledir bu. Bu kabuğu zorlama, özelikle Osmanlı’nın toplumsal sistemini incelediği Osmanlı Tarihinin Maddesi 4 adlı kitapta iyice belirginleşir. Din artık sadece bir inanç, bir ideoloji, bir kültür değil, aynı zamanda bir hukuk ve politika sistemi, bir mülkiyet sisteminin örgütlenmesi olarak karşımıza çıkar. Dinin Tümüyle üstyapı olduğunu söylemek neredeyse dudağın ucuna gelmiş, dalında olmuş bir meyve gibi küçük bir esintiyi beklemektedir. Ama o esinti bir türlü gelmez. Osmanlı Tarihinin Maddesi’nin İkinci Kitabı5, Din, Mülkiyet İlişkileri, Hukuk ve Devlet üzerine yoğunlaşır ve bu bağlantıları gösterir. Sadece başlıklar bile bir fikir verir: “İslam Dünyasında Toprak Problemi”; “İslam Toprak İlişkileri ve Hukuku”, “Tarih İçinde İslam Toprak Problemi”; “Hıristiyan Dünyasında Toprak problemi”; “Roma’dan Kiliseye; Barbarlıktan Saltanata”; “Bizans Kilisesinden Osmanlı İmparatorluğuna”; “Franklarda Toprak İlişkileri: Osmanlı İslam Çizgisi” gibi başlıklar bile, burjuvazinin dini sadece inançla, özel olanla sınırlayan anlayışının kabuklarına sığmazlığı gösterir. Bütün bu başlıklarda din, aynı zamanda bir mülkiyet ilişkisi, bir hukuk, ekonomik ilişkilerin düzenlenişi olarak ele alınmaktadır. Ayrıca Kıvılcımlı bunu statik, ölgün olarak da ele almamaktadır; Komünden uygarlığa geçişler içinde, dinamik, diyalektik bir süreç olarak ele almaktadır. *

4

Bu kitap da İnternet’te şu adreste bulunmaktadır: http://www.comlink.de/demir/kivilcim/eserler/osman1.htm 5

http://www.comlink.de/demir/kivilcim/eserler/osman2.htm 274

Ve Komünü, özellikle de Komünün insanın insan oluşundaki muazzam işlevi ortaya çıkardıkça, aslında, din tümüyle toplumun üstyapısı olarak ele alınır. Ama bu şekilde büyük harflerle ifade edilemez bir türlü. Din, Osmanlı veya İslam uygarlığını ele alırken, henüz tümüyle üst yapıyı değil, üst yapının siyasi ve hukuki alanlarını da kapsamaya başlarken, Komüne, yani sınıfsız topluma gelindiğinde, tümüyle üstyapı, hatta tümüyle toplum (komün) haline gelir. Komünün dinini, yani kutsallaştırmayı, yani Totemi ve bunun ortaya çıkmasında, yani insanın insan olmasında, cinsel yasakların önemini keşfettikçe, bu giderek netleşir. Büyük harflerle, dini tümüyle üstyapı olarak ifade etmese de artık, fiilen öyle bir kavrayışa ulaşır. İnsan sadece Totemi yaratmamıştır, aynı zamanda, insan, totem, yani ilkel komünün Allah’ı, tarafından yaratılmıştır. Ama Kıvılcımlı bunu böyle bir bağlamda değil, hala felsefi, varlık düşünce, bağlamında ifade eder. İnsan sadece Allah’ı yaratmamış, bizzat kendisi de Allah tarafından yaratılmıştır. Tabii bu Allah, Allah’a inananların dediği Allah değil, İnsanın toplum anlamında yarattığı soyutlama, totemdir. Böylece o idealizm, materyalizm kavgası gibi görünen; daha sonra Aydınlanma tarafından Allah’ı insanın yarattığı biçiminde ifade edilen, çelişki diyalektik bir biçimde çözümünü bulur. İnsan sadece Allah’ı ve tanrıları yaratmamış, bizzat kendisi tanrılar tarafından yaratılmıştır. Çok daha derin anlamda, insan tanrıları yarattığı gibi, kendisi de tanrılar tarafından yaratılmıştır. Kendisinden okuyalım: “ "Allah"ı doğru dürüst çağrışımız şunun şurası Hz. Muhammed'den beridir. Oysa ilk Allahlar, insanlığın neredeyse doğuşundan beridir. Ve değişe gelirler. 1- Demek bir kutsallaştırma prosesi sözkonusudur. Totemizm'e kadar uzanır. İnsan toplumu, içinde doğup geliştiği evreni yorumlamayı bile düşünemeden, doğrudan doğruya doğanın çocuğu olarak geliştiği anda kendisini kutsallaştırma gidişinin beşiğinde bulmuştur. Ama yine de, insanın düşünmeden tasarlamadan yaşadığı bu kutsallaştırma davranışı totemcilik, kendi evriminin veya evreninin kendiliğinden yorumunu içermiştir. İnsan toplumunun ilk totem tanrıları: Ağaçlar ve hayvanlar, insanın nereden geldiğinin ölümsüz belgeleri olmuşlardır. Totemizm ataya inanç dini sayılır.”6 Ve biraz aşağıda şöyle devam eder: “Önce insan toplumu vardır. Allah insan toplumundan çıktı. Sonra insan, Allah'tan yaratıldı gibi oldu. Allah'ı insan yarattığı halde, insanı yaratanın Allah olduğu sanıldı. Neden? ”Bu sanmanın altında bir gerçeklik: doğa ve insan determinizminin payını aramamalı mı? "Herşeyi insan yarattı" dersek insanı ne veya kim yarattı diye sormamız gerekmiyor mu? İlk totem tanrı bu denli önemlidir. Doğaya uzanır. "İnsanı insan yarattı" sözünde de bir gerçeklik payı var elbette. Ama yine de bu bir kısır döngü olmaz mı? "Doğal eleşim" yasası bu denli önemlidir.

6

http://www.comlink.de/demir/kivilcim/eserler/apk.htm#Tarih%20Tezi%20Işığında 275

Genel maddeciler için Allah'ı insanın yarattığı su götürmez bir gerçekliktir. Ama "İnsan nasıl oldu da Allah'ı yarattı?" sorusuna yeterli cevap arandığı hele hele bulunduğu söylenemez, ikincisi: Allah'ı insan yarattıysa (burada rol oynayan sosyal ve zihinsel - psikolojik mekanizmaların ne olduğu bir yana) "İnsanı kimin ya da neyin yarattığı" sorusuna yeterli cevap arandığı, hele hele bulunduğu söylenebilir mi? Buna da göğsümüzü gere gere evet diyemeyiz. "İşte şu kadar zamandır Darvinizm, şu kadar zamandır Marksizm maddecilik alanında çarpışıyor yetmez mi? denecek elbette... Ancak ne Darvinizm Marksizmle ve Marksizm Darvinizm ile sentez olmayı bıraktık, sentez olma savaşını dürüstçe yalın kılınç başlatmış sayılmazlar. Bu da hoş görülebilir ise de, bunsuz yani sentez olmaksızın yukarıda andığımız soruların cevaplarını doyurucu ölçülerde arayıp bulamayız. Belki buna vakit var, diyebiliriz. Ama ne Darvinizm ne de Marksizm kendi içlerinde kendi mantık buluş teori silsilelerini (daima yükselerek ilerleyen ve bir tek senteze ulaşan gelişimlerini) tamamlamış sayılmazlar. Elbette bu alanda da savaşlar veriliyor. Darvinizm somut bitki-hayvan genelliğinden somut hücre mikro biyolojisine girdi. Marksizm, kendince her yandan her şeyle meşgul pozlarını verse de, bilebildiğimiz kadarıyla bu savaşta Darvinizm'den çok daha geri kaldı. Marks'ın ve Engels'in mantık buluş teori silsilesi bile kavranıp ilerletilemedi. Teorik tapınç hecmeleri (krizcil atakları) içinde teoriye dokunulmaz kutsal tabu kalındı. Biz yıllar yılı bu boşluğu doldurma savaşı içinde olduk. Konu, çok genlikli hatta denebilir ki nükleer verimlilikte oldu. Çünkü maddenin parçalanabilir en küçük parçası Atom'un parçalanış kanunları gibi, canlının en küçük parçası Hücre çekirdeğinin gidiş kanunları gibi, toplumun en küçük parçası Komün'ün parçalanış kanunlari üzerinde duruluyordu. Barbar (Komün) insanın işlenmemiş ilk temel cevher filiziydi. O ilk cevher filizinin medeniyetlere çözülüş kanunları veya barbarlarla medenilerin kıyasıya döğüş diyalektiği hemen bütün tarihin gidişini yakalamamıza yardım ediyordu. İnsanlık tarihi, toplum biçimlerinin gelişim tarihidir. Ve bu gidiş ister istemez, tıpkı fizik ve biyoloji kanunları benzeri kanunlara uyar. Bunda şaşılacak bir yan arayışımız, olabildiğine esnek olan sosyal olayların içinde kanunların seçilemez oluşundan ve onları yaşamaktan seçmeye vakit ayırma gücünü bulamayışımızdandır. Hatta o gücü bulanların bile bu yolda sık sık yenik düşmelerinden; yolun sarp oluşundandır” Kıvılcımcılı, Komünü ele alırken, onu kendiliğinden tümüyle üstyapı olarak ele almaya başlamıştır7, bunun “nice verimli” olduğunu8 görmekte, bunu göremediği için özeleştiri yapmaktadır9.

7 8

“Komün top yekün tek bir organizmadır” (Komün Gücü, s. 188); Biraz aşağıda şöyle yazıyor:

“Ancak bu yol sanılan ve umulandan çok daha verimlidir. Sadece toplum biçimlerinin gelişim kanunlarını vermez; din gibi kültürel hukuksal sanatsal edebi zihinsel proseslerin peçelerini de kaldırıp gerçek yüzlerini eleştirerek bu gelişim kanunları uyarınca gereken atılımlara yol gösterici olabilir yenilerini temellendirebiliriz.”

276

Fakat, bütün bunlara rağmen Kıvılcımlı, Kıvılcımlı’nın şahsında Marksizm veya Tarihsel Maddecilik, bir türlü gereken sıçramayı yapamaz. Çünkü, dinin özele, düşünce dünyasına ait olduğu anlayışının damgasından; yani şu milliyetçiliğin, şu kapitalizmin dininin anlayışından kurtulamamaktadır; doğuşundaki laneti üzerinde taşımaktadır. Dini epistemolojik düzeyde, bilim ve inanç bağlamında; ontolojik düzeyde, yani hayatın anlamı var oluşun temel sorunları anlamında tartışmaktadır. En ileri gittiği noktada bile da metodoloji düzeyinde, ideoloji düzeyinde, haydi haydi hukuk düzeyinde tartışmaktadır. Dinin tümüyle üstyapı olduğu anlaşılamadığı için, bir türlü Modern toplumun dini yani üstyapısı nedir diye sorulamamakta, ulusun ve Ulusçuluğun sırrına erişememektedir. Böylece din üzerine bütün Marksist yazın, bütün ilerlemelere ve kabuğu zorlamasına rağmen, modern toplumun dininin, burjuvazinin dininin din anlayışının bir savunusu olmayı aşamaz. Kendisine karşı savaş verdiği sistemin ve sınıfın dayandığı ideolojinin ve ayrımların bilinçsiz bir savunucusu olur. Böylece Marksizm, başlangıçtaki o devrimci özünü de yitirip tümüyle burjuva ideoloji ve politikasının bir aracına dönüşür. Doğuştaki bünyeye yabancı kanser hücreleri, gelişmiş ve tüm organizmayı öldürmüş, onun yerine geçmiştir. Hem de en gerici biçiminin. Her dinin, yani üst yapının bir devimci bir de gerici dönemi vardır. En iyi bildiğimiz İslam tarihini örnek alırsak, Muhammet veya Ergin Halifeler devrinin İslam’ı ile, Uygarlıkları ele geçirmiş ve kendisi bir uygarlığın üstyapısı olmuş, örneğin Emeviler veya Abbasiler döneminin İslam’ı arasında dağlar kadar fark vardır. Biri devrimci diğeri gericidir. Burjuvazinin dini de, ilk ortaya çıktığı zaman, devrimci dönemini yaşarken, dini özel diye tanımlayarak, ulusu tanımlarken yurttaşlık haklarına dayanırken, yani ulusu dile, soya, etniye, kültüre, tarihe göre tanımlamazken; gericileştiği dönemde, ulusu giderek soya, dine, dile, etniye, kana, ırka, kültüre göre tanımlamaya başlar. Marksizm başlangıçta Demokratik Cumhuriyet biçiminde ifadesini bulan asgari programla bu modern toplumun devrimci döneminin dinini savunurken, bir din ve ulus teorisi olmadığından, modern toplumun dininin ve ulusçuluğun kendisini hiç sorgulayamadığından, yani bir teorisi olmadığından, zamanla kendi öznel niyetlerinin aksine bu dinin en gerici biçiminin bir savunucusu olur. Bu en açık ifadesini, “Ulusların Kendi Kaderini Tayin Hakkı” denen ilkede bulur. Bu ilke, egemen ulusun sosyalistlerince savunulduğunda, politik olarak egemen ulusun veya devletin baskısına karşı ilerici bir anlam taşımakla birlikte, ulusun neye göre tanımlandığı sorusuna cevap

9

“Yıllardır, duraksız ve her vesileyle üzerine eğildiğimiz bir konu olduğu halde; komün’ün bile elemanlarını ayrıntılarına girerek tasnif etmeye; herbir elemanı daha alt elemanlara ayırmaya-iç bağlantılarını kurmaya çalıştığımız halde, ana sentezi özden kaçırdığımızı ve bunu da gayet doğal olarak olarak binyıllardır şuur altımıza bastırmış olduğumuz için yaptığımızı şaşırarak tespit ettik.” (Dr. H. Kıvılcımlı, Komün Gücü, s.190) 277

vermediği için, giderek ideolojik olarak bizzat kana; dile, soya, dine göre tanımlanmış ulusçuluğu desteklemek olur. Yapılan artık ulusun tanımından dil, din, soy, ırk, etninin dışlanarak, dilsel, dinsel, etnik, Kültürel, “ırksal” baskıya son verilmesi; yani burjuvazinin devrimci döneminin dininin anlayışının savunusu değil, gerici döneminin anlayışının savunusudur. Böylece, Marksistler modern toplumun dininin doğuştaki devrimci biçiminin, demokratik ve cumhuriyetçi biçiminin değil, en gerici biçiminin savunucuları haline gelirler. Kıvılcımlı, Troçki ve Lenin gibi büyük Marksistler bile, başlangıçtaki günahın bu lanetinden kurtulamazlar. Örneğin, Kıvılcımlı, “Dinin Türk Toplumuna Etkileri” diye kitap yazar. Kitabın konusu yüzlerce yıl önceki Şamanizm, İslamiyet gibi dinler olmasına rağmen ve o zamanlar bu gün anladığımız anlamda Türk diye bir şey olmamasına rağmen, bu Türk deyişi, bütünüyle ulusçuluğun yarattığı tarihin bir ürünü olmasına rağmen, bunu olduğu gibi kabul ederek, “Türk Toplumu”ndan söz etmekte hiçbir sorun görmez. Devrimci dönemin ulusçuluğu bir tarihe gereksinim duymuyordu. İlk ulusun, Amerika’nın bir tarihe ihtiyacı yoktu bir ulus olmak için, bir etniye, bir dile vs. ihtiyacı olmadığı gibi. Fransız devrimi, Fransız ulusunun köklerini Frank krallığının tarihinde değil devrimde ve devrim günlerinde buluyordu. Ulus, tarihe karşı olarak ortaya çıkmıştı. Ama gerici dönemin etniye, dile, soya, kana dayanan ulusçuluğu, tarihi de ulusların tarihi haline getirmiştir. Ve işte, Kıvılcımlı gibi bir Marksist bile, niyeti ne olursa olsun, hatta Türk derken, ilkel sosyalizmi, Komünü kastetsin, tarihe bu gerici ulusçuluğun yarattığı tarihin kavramlarıyla bakmakta, o tarihte bir yanda “din” bir yanda “Türkler” görmektedir. Yani uluslar ve onların tarih boyunca farklı dinleri türünde bir tarih tasavvurunu farkına varmadan savunmaktadır. Halbuki, din var ise, bu ister Şamanizm ister İslam olsun, ulus yoktu. Ulus varsa din yoktu. Yani “Din” ve “Türk Toplumu” bir arada ayrı şeyler, karşılıklı ilişki içindeki şeyler olamazdı. Çünkü “Türk Toplumu”nun kendisi bir dindi. “Dinin Türk Toplumuna Etkisi”, “dinin dine etkisi” veya “Modern topumun din dediğinin Modern toplumun dinine etkisi” anlamına gelebilirdi. Elbette bu da önemli bir inceleme konusudur ama onun ele aldığı bu değildi ve bunu anlayamıyordu. Hasılı modern toplumun dininin bir teorisinin olmaması, onun kapitalizm öncesi toplumun dininin ne olduğunu anlamasını da engelliyor ve bu kanaldan Marksizm, burjuva ideolojisi tarafından teslim alınıyor; modern toplumun dinin en erci biçimlerinin bir savunucusuna dönüşüyor ve tüm yaratıcılığını yitiriyordu. Beşikçi’nin “din bir inançtır” sözlerine hiçbir Marksist’ten itiraz gelmemesinin nedeni de buydu. Çünkü onlar da aslında Beşikçi’nin savunduğunu, modern toplumun dininin gerici bir biçimini savunuyorlardı. Kıvılcımlı bunun trajik sonuçlarından sadece biriydi. 278

Bu sürecin nasıl geliştiğini, yani Marksistlerin nasıl modern toplumun dininin en gerici versiyonunun savunucuları haline geldiğini, Marksizm’in burjuvazinin dini tarafından feth edilişinin son aşamasını ve bunun acı sonuçlarını Lenin ve Troçki’de görelim. Kıvılcımlı, kapitalizm öncesi toplumun dini hakkında en çok yazan Marksistti. Lenin ise modern toplumun dini hakkında en çok yazmış Marksist’tir. 11 Nisan 2004 Pazar

279

Kıvılcımlı, 1968 Yükselişi ve Sosyalist Gazetesinin Çıkışı (“Orhan Müstecaplı’nın Ardından” Başlıklı Yazıdan)

Telefonum çaldığında gene yanlış bir numaradır diye düşünerek açtım. Değildi. Oral Çalışlar’dı. Orhan Mütecaplı’nın, bir bakım evinde öldüğünü ve bir kimsesizler mezarlığına gömülmek üzere olduğunu, şimdilik en azından bunun engellendiğini söyledi. Sonra hakkında bir yazı yazmak için bilgi istedi. Fazla bir bilgim de yoktu. Esat Adil’in yeğeni olduğunu, eskiden serigrafçılık yaptığını ve ressam olduğunu; Türkiye Sosyalist Partisi geleneğinden sayılabileceğini falan söyledim. Aslında fazla bir şey de bilmiyordum. Sonra belki daha fazla bilgi edinebileceği bir iki isim verdim. Hepsi o kadar. Sona uzun uzun düşündüm bunun üzerine. Niye beni aramıştı ki Oral? Niçin kafasında benim onun hakkında bileceğime dair bir imge oluşmuştu ki? Evet yetmişlerin Dev –Genç çevrelerinde, Müstecaplı’nın “doktorcu” olduğu ve Doktor’un yakın bir arkadaşı olduğu şeklinde yerleşmiş bir kanaat vardı. Eh biz de “doktorcu” veya en azından “eski doktorcu” olarak bilindiğimize göre böyle düşünmesinden daha doğal ne olabilirdi. Belli ki kendisi hakkında pek bir şey bilmememe rağmen bileceğim yönünde bir kanaat oluşmuştu. Bu kanaat doğru olmasa da bir gerçek olarak vardı. Ve ister istemez bir sorumluluk yüklüyordu sırtıma, onun hakkında bir şeyler söyleyebileceğim düşünülüyordu belli ki. Sonra düşündüm, kim bilir, kimi ilgilendirir şimdi Orhan Müstecaplı. Belki Oral’ın kadir birlirliği ile Cumhuriyet’in sayfalarında biraz biyografik bilgi, belki bulunabilmişse bir resim. Ne anlatır ki bunlar Orhan Müstacaplı hakkında? Hiç. Kim yazar onan hakkında bir şeyler? Kimse aklıma gelmedi. Belki ben yazmasam kimse yazmayacak. Eğer Oral telefon etmeseydi, yaşadığını bile bilmediğim, Müstecaplı’nın öldüğünü de bilemeyecektim. O zaman kendimi böyle bir şeyler yazma zorunluluğu ile karşı karşıya bulmayacaktım. Kim yazar bu Türkiye sosyalistlerinin bu ilginç kişiliği hakkında bir şeyler. İnsanlar büyük kahramanlar hakkında yazmayı tercih ederler. Galiba Orhan Müstecaplı’nın ardından bir şeyler yazmam şart. Başkalarının yapmasının daha iyi olacağı bu görevi, muhtemelen kimse üstlenmeyeceği için ve böyle bir şey yanlış bir imgenin sonucu da olsa benden beklendiği için üstlenmek gerekiyor. * Kimi insanların hayatında öyle dönemler vardır ki, kendilerini birden bire sahnenin ortasında, bütün projektörler üzerlerine çevrilmiş olarak buluverirler. Sonra yine birden bire ışıklar başka 280

yönlere kayarlar. O kişiler hala yerindedirler aslında, ama artık karanlıktadırlar. Ondan sonra koca bir ömür öyle geçip gider. Ve Orhan Müstecaplı’da olduğu gibi, bir bakım evinde yapayalnız ölmek ve kimsesizler mezarlığına gömülmekle son bulur. Ve çoğu kez, o kişi açısından, bütün ışıkların kendisine yöneldiği dönem, sonraki bütün hayatın ve gelişmelerin anlamlandığı bir nirengi noktası olur. Acaba Orhan Müstecaplı’da da böyle miydi? Bilmiyorum. Ben onunla sonra, karanlıktayken hiç karşılaşmadım. Onu tanıdığım biricik dönem sahnenin önünde, ışıkların kendisine yöneldiği dönemdir. Ben onu sadece o birkaç aylık dönemde yakından gördüm ve tanıdım. Anlatacaklarım sadece bu döneme ilişkindir. Ama sanıyorum ki, bu onun hayatının en önemli dönemidir, Türkiye sosyalist hareketinin tarihi açısından. Söz konusu dönem, 1970’de Hikmet Kıvılcımlı’nın Sosyalist Gazetesinin çıkış hazırlıklarıyla başlar ve gazetenin altıncı veya yedinci sayısında son bulur. Haftada bir sayı çıktığı düşünülürse, üç dört aylık bir dönem. Ama öyle bir dönem ki, Türkiye’deki sosyalist harekette sonraki otuz kırk yılın temel eğilimlerinin şekillendiği kristalize olduğu bir dönem. Yaz başında o muazzam 15-16 Haziran işçi hareketleri olur. Son baharda Sosyalist gazetesi hazırlıkları başlar ve kısa bir süre sonra da gazete çıkar. Bu dönemde, THKO, THKP-C, Mihriciler ve Doktorcular şeklinde Kırmızı Aydınlık’tan dört temel akım çıkar. Bu günkü ÖDP de, Sosyalist Demokrasi Partisi de, EMEP de hepsi aslında hep bu dönemdeki bölünmenin çocuklarıdır. Ve işte tam bu dönemde, Cağaloğlu’nda bir bodrum katında serigrafçılık yapan bu “eski tüfek” birden bire sahnenin önünde yer almış bir süre sonra da unutulmuş gitmiştir. Orhan Müstecaplı, aslında teorik, politik veya kişisel kaliteleri nedeniyle değil, sadece bir gazete çıkarabilmek için gerekli bilgi ve ilişkilere sahip olduğu ve Hikmet Kıvılcımlı’yı yakından tanıdığı için ve Hikmet Kıvılcımlı’nın bir politik yayın çıkarabilmek için onunla iş ve güç birliği yapmaktan başka çaresi olmaması nedeniyle, biraz da rastlantısal olarak, bu girişimin önde görünen kişisi olmuş, politik bir temsilcisi gibi görülmüş, bir tür ikinci adam olarak kavranmıştır. Ama ne siyasi kavrayışı ve yönelişi, ne tecrübesi, ne teorik birikimi yeterli olmadığından, birden bire kendini bulduğu bu konumun altında ezilmiş ve gelişmelerce hızla aşılmıştır. İşte ben onu bu dönemde Sosyalist gazetesinin hazırlık çalışmaları içinde ve politik ilişkiler içinde tanıdım. O nedenle onun biyografisi, insani özellikleri, özel hayatı hakkında fazla bir şey bilmiyorum. Ama önce o dönemin atmosferini kısaca vermek gerekiyor. O dönemin atmosferini ve Kıvılcımlı’nın bu dönemde ne yaptığını daha iyi göz önüne getirebilmek için, Ergun Aydınoğlu’nun Baudelaire'in Albatrosu adlı yazısından uzunca bir bölüm aktaralım. ( http://f50.parsimony.net/forum202260/messages/87.htm ) “Sonra 1970 yılı geldi çattı. Ne yıldı o! Dünya, Türkiye, içinde yaşadığımız şehir, fakültelerimiz her yer sarsılıyordu. Ama tabii aslında oralarda o kadar büyük sarsıntılar yoktu. Elbet vardı sarsılan bir şeyler Ama o sarsıntıyı sonsuzcasına artıran başka sarsıntı vardı esas. Kafamız 281

sarsılmıştı fena halde. Kaçıyordu bir şeyler, yakalamak zorundaydık. Ne kaçıyordu? Kimilerine göre "darbe”, kimilerine göre "parti kurma anı", kimilerine göre "devrim".. Bir şeyler kaçıyordu elbet. (Yıllar sonra kendimce bulacaktım o kaçan şeyi. Şu yirminci yüzyıl Türkiye'sinde, bir tarihsel şans kaçıyordu; daha doğrusu kaçmıştı: İşçi sınıfı siyasal hareketinin oluşma şansı! Kaçmıştı ama, hemen o an kavranması imkânsızdır O nedenleydi o kaçırma haleti ruhiyesi. Haklıydık elbet. Hepimiz. Hikmet Kıvılcımlı, Doğan Avcıoğlu, Mihri Belli, Doğu Perinçek, Mahir Çayan, Deniz Gezmiş... Fena sarsılıyorduk.) İşte o arada kendisi de "sarsılan" Kıvılcımlı, ardı ardına kitaplar yayınlamaya başladı. Bir defa o iş, başlı başına bir büyük "etki" demekti. Biz ne kadar kitaba düşkün bir kuşaktık. Okuma ibadetti bizim için. Daha devrimci olmadan önce, neredeyse hepimizin evinde Milli Eğitim Bakanlığı Klasikler Dizisinden ya da ne bileyim Varlık Yayınlarından yüzlerce kitap vardı. Sonra "devrimci" yayınları eklemiştik bunlara. TİP liderlerinin üstü örtülü kitap düşmanlığı işte bu yüzden tutmamıştı aramızda. Hatta tam ters tepki yapmıştı. Biraz da onun için "eski tüfekler"e dönmüştük büyük bir hevesle. Çünkü onlar, aldığımız o ilk eğitimi devam ettirmek istiyorlardı. Kuran-ı Kerim gibi başlıyorlardı söze: "Oku" diyerek. İşte bu gençlere yeni kitaplar sunuyordu Kıvılcımlı. İlk defa bir adamdan birden fazla kitap görüyorduk. Olur şey miydi bu? Hem de şöyle yedi-sekiz ay içinde: Metafizik Sosyoloji Eleştirileri, 27 Mayıs ve Yön Hareketinin Sınıfsal Eleştirisi, Bilimsel Sosyalizmin Doğuşu, Oportünizm Nedir, Halk Savaşının Planları, Devrim Zorlaması, Toplum Biçimlerinin Gelişimi, Uyarmak için Uyanmalı Uyanmak için Uyarmalı... Ve arada küçük broşürler. Ve Devrim Nedir? ya da Yol gibi illegal teksir kitaplar! Ve üstüne üstlük bir haftalık gazete. Çıkar çıkmaz okuyorduk. Ama çok kızıyorduk Kıvılcımlıya. Neler de söylüyordu! Ama hem okuyor hem kızıyorduk. En çok da okuyanlar kızıyordu üstelik. Bir anlamda herkes kızıyordu. Herkes okuyordu çünkü. Gene anlaşılmaz çok şey vardı elbet. Anlaşılmazlık katmerliydi üstelik. Hem ondan hem bizden geliyordu. Ondan geliyordu çünkü o da "kaçıyor" sanıyordu bir şeyleri. Kafamızdan aşağı boca ediyordu her şeyi O da haklıydı elbet. İlk defa doğru dürüst "okuyucu" bulmuştu. Belki de bilinçaltından "son defa" olduğunu da seziyordu. Yetmişine gelmişti. Kanserliydi. Elli yıldır hep on beş-yirmi kişi için yazmıştı. Şimdi binlere hitabediyordu. Hem de ne binlere! Otuz milyonluk ülkenin kaymak tabakasına. Boca etmesin de ne yapsındı. Ama boca etme de boca etmeydi tabii. "7000 Yıllık Tarih", "Sümerler", "Sınıf", "Basit Yeniden Üretim", "Geniş Yeniden Üretim", "Osmanlı Toprak Düzeni", "Lenin", "Marx", "Prusya Ordusu İç Talimnamesi", "Stalin", İsmet Paşa", "Haçlı Seferleri", "Ajitasyon", "Propaganda", "Mustafa Kemal", "Proletarya Partisi", "Strateji", "Taktik", "Darvin", "Tüzük", "Ordu", "Oportünizm", "Çekoslovakya Meselesi", "Jön Türkler", "Tarihsel Devrim", "Sosyal Devrim", "Diyalektik", "Auguste Comte", "Ecevit", "Cromwell", "Ahilik", "Bektaşilik", "MDD", "Vatan Partisi Programı"... Her konuda konuşuyordu. Daha doğrusu her konuda konuşmuyordu. Öyle olsaydı

282

saçmalardı zaten. Okumuş, düşünmüş hatta bir kısmını da yazmıştı on yıllardır. Fırsat çıkmıştı onları iletmeye çalışıyordu. O anlamda haklıydı. Ama biz de haklıydık. O birikimimizle -birkaç yıl önceye nazaran biraz daha yaklaşmış da olsakhala onunla rezonans kuracak halde değildik. O kadar çok şeyi nasıl tutardık aklımızda? Parti kuracaksak parti kurmalıydık. Ne oluyordu o "Metafizik Sosyoloji Eleştirileri" ya da "Toplum Biçimlerinin Gelişimi" veya "Sümer Medeniyeti"? Ayrıca bakılır mıydı öyle, bugünün bir siyasal problemine altı yüz ya da yedi bin yıllık Tarihin problematikleriyle. Üstelik bizim acelemiz de vardı. Sadece parti kurmaya da değil. Fena bunalmıştık. Basbayağı kaçmak istiyorduk! Hem mevziimizde dövüşemiyorduk, hem de geri çekilmek istemiyorduk. Ne yapılır? Gene kaçılır. Ama ileriye doğru. Biz de onu yapacaktık. O ara "Yeter Be!" başlıklı bir yazı yayınlamıştı Kıvılcımlı. İlk şehir gerillası girişimlerini eleştiren. Şimdi yine okuyorum. Ne güzel yazı. Ama o zaman çok kızmıştım. Gözümden düşüvermişti Kıvılcımlı. En azından bir iki yıl için. Biz tam banka soymaya, dağa çıkmaya hazırlanırken, o, "sen o silahı bırak kullanmayı, kıçına takmayı öğrenebilmiş misin hödük?" falan diyordu. Nasıl kızmazsın! Ama haklıydı tabii.” Kıvılcımlı, Aydınoğlu’nun dediği gibi gerçekten boca ediyordu. Sadece Aydınoğlu’nun saydığı kitaplar değildi boca ettikleri, ayrıca daha önce kitapçı raflarında küflenmiş kitapları da hızla tükeniyor ve yok satıyordu. Bir yandan Prostat Kanseri nedeniyle peş peşe ameliyatlar olur, bıçak ve narkoz altına yatarken, giderayak beyninde ne varsa sağmaya ve bizlere aktarmaya çalışıyordu. Ama sadece kendi hayatı bakımından değil, toplumsal gelişmeler bakımından da geç kaldığı düşüncesindeydi. Bunu sonradan Vedat Türkali’nin, Kıvılcımlı Sempozyumunda anlattığı bazı anektodlardan çıkarmak mümkündür. Bu dönemde Vedat Türkali, Kıvılcımlı’nın enerji ve bilgisini politik çalışmalar, polemiklerle, örgütsel faaliyetlerle harcamasından ise, onun teorik eserler yazmasından yanadır, bir gün bu fikrini söyler. Kıvılcımlı ise “geç kaldım ben geç” der bir panik duygusu içinde. Türkali’nin tavrı tipiktir ve sosyalist hareketin tarihinde bir çok kereler görülmüştür. Teori ve pratiğin o derin birliğini kavrayamamakla ilgilidir. Marks çok yakın dostu Kugelmann ile tam da bu nedenle soğumuştur. Kugelmann da Marks’ın dehasını Birinci Enternasyonal’in bin bir pratik ve örgütsel işleriyle harcamasına karşıdır ve onun oturup, tabiri caiz ise teori yapmasını ister. Benzeri Troçki ile Deutscher arasında olur. Deutscher de, Troçki’nin enerjisini, aslında küçücük bir örgüt olan Dördüncü Enternasyonal’in o tüketici örgütsel çalışmaları ve politik çatışmaları içinde tüketmesine karşıdır. Onun daha uzun vadeli etkiler bırakabilecek., teorik çalışmalara yönelmesinden yanadır. 283

Vedat Türkali’nin de Kıvılcımlı’dan istediği Kugelmann’ın Marks’tan, Deutscher’in Troçki’den istediğinden farklı değildir; Kıvılcımlı’nın tavrı da Marks ve Troçki’ninkinden. Dolayısıyla Doktor., artık kendisinin sürekli tıkıldığı, yaşlı örnek yoldaş teorisyen kalıbını kırmak ve aktif bir şekilde politik mücadeleye girmek örgütlenmek istemektedir. Kitaplar hızla ve büyük bir açlıkla okunmaktadır. Bir örgütlenme için ise, bir gazete olamasa olmaz koşuldur. Ama kitaplarınız ne kadar okunursa okunsun, bir gazete çıkarmak her şeyden önce pratik bir iş yapmaktır. Bu ise somut insanlarla ilişkiler, bin bir sorun ve ayrıntılar demektir. Bu gazeteyi kimler çıkaracaktır? Doktorun kitapları okunmaktadır ama Doktor yapayalnız bir insandır aslında. Bir iş yapabileceği, bir gazete çıkarabileceği kimse yoktur. Para gerekir, büro gerekir, pratik işlere koşturacak insanlar gerekir. Bunların hiç biri doktorda yoktur. Önemli olan bir gazeteyi çıkarmak, bir toparlanma sağlamaktır. Bunu sağlamak için ise bir uzlaşma yapmak zorundadır. Hele bir çıksın o zaten görüşleri ve politikasının gücüyle ona sahiplenecek insanları bir araya getirecektir. Tıpkı, bazı tulumbalarda, suyu çekmek için tulumbanın içine bir miktar su dökmek gerektiği gibidir. Bu su dökülmedikçe su çekmeniz olanaksızdır. Bu nedenle bu ilk dökülen suyun, çamurlu ve kirli bir su olması bile önemli değildir. O çamurlu suyla bir kere su çıkmaya başlayınca, o gelen sular bütün o çamurları süpürür gider. Yapabileceği tek şey, pratik bir iş için başkalarıyla bir araya gelmektir. Eskiden beri tanıdığı Cağaloğlu’nda Serigrafçı dükkanı olan Orhan Müstecaplı, hem kendisine yakın görünmektedir, hem gazete bürosu olarak iş görebilecek bir dükkanı vardır. Hem Cağaloğlu’nda gazeteyi basabilecek ilişkileri ve teknik bilgisi. Ayrıca İşsizlik ve Pahalılıkla Savaş Derneği’nde de beraber çalışmaktadırlar. Doktor’un kitaplarını okuyan ve ona giderek sempati duyan gençler arasında, Kıvılcımlı’nın bir gazete çıkaracağı ve Orhan Müstecaplı’nın bu işi yapacağı duyumları dolaşır. Bu gençler tarafından Orhan Müstecaplı, bir bakıma Doktor’un ve gazetenin bütün pratik ve örgütsel ilişkilerini yürüten insan olarak görülmektedir. Kaldı ki, Kıvılcımlı’ya akan bu gençler, Müstecaplı’nın da Doktor’un görüşlerini kendileri gibi benimsediğini sanmaktadırlar. Hiç de öyle olmadığı; Kıvılcımlı’nın aslında yapayalnız bir insan olduğu vs. onların bilgi ve kavrayış güçlerinin ötesindedir. Önceleri kimsenin uğramadığı serigraf atölyesi birden, sürekli genç devrimcilerin, önde gelen işçi önderlerinin uğradığı, gazete için hazırlıklara katılmak üzere genç insanların gönüllü olarak aktığı bir yer haline gelmiştir. Ve bütün bu gelişmelerde sahnenin ortasında Orhan Müstecaplı bulunmaktadır. Kıvılcımlı’nın eski bir mücadele arkadaşı; gazetenin bütün işlerini emanet ettiği tek güvenilir insan olarak görülmektedir. Ben de Kıvılcımlı’nın kitaplarını okumuş ve okuyan ve orada savunulan görüşleri benimseyen bir insan olarak, Dev Genç içinde esas ilgi ve hareket alanı işçiler ve İşçi hareketi olan bir kaç arkadaşımla birlikte bu akımda yer aldım. Biz oraya kendi içinde örgütlü bir grup olarak 284

gitmiştik. Dolayısıyla kısa zamanda gazetenin örgütlenme faaliyetlerini fiilen biz yürütür olmuştuk. Aslında böyle bir çok küçük bağımsız grup vardı gazete çevresinde. Biz de bunlardan biriydik. Esas olarak Yapı İşçileri Sendikası ve İsmet Demir çevresindendik. Gerçi önde Orhan Müstecaplı görünüyordu ama fiiliyatta gazetenin çıkışını ve örgütlenmesini biz hazırlıyorduk. Fakat bizim Kıvılcımlı ile bir kontağımız bulunmuyordu. Kendisiyle doğrudan kontak kurma gereğini görmüyor biz işimizi yapalım diye düşünüyorduk. Bilenler bilir. Gazete çıkarmakta en önemli sorunlardan biri yazı işleri müdürüdür. Yazı işleri müdürü demek fiilen hapis yatacak gönüllü demektir. Bu nedenle güvenilir birisi olması gerekir. Biz de aramızda toplanmış ve benim yazı işleri müdürü olmamı kararlaştırmıştık? Bunu Orhan Müstecaplı’ya, tabii kendi kararımız olarak değil, öyle öneri gibi, iletmiştik o da uygun görmüştü. Zaten etkimizin farkına da varmıştı ve bize karşı çok iyi davranıyordu. Bunu da şöyle basit ayrıntı gibi görünecek olaylardan anlıyorduk. Örneğin bir iki kere çıkacak gazetenin işlerini görüşmek için bizi alıp Divanyolu’ndaki muhallebicilerden birine götürmüştü. Bizler sürekli aç, yersiz yurtsuz insanlardık. Bu gibi davranışların bizler için büyük bir iltifat demek olduğunu anlıyorduk. Ama bütün bu ilk tanışma dönemi boyunca bizler Orhan Müstecaplı’nın Doktor’dan görüş olarak bir farkı olmadığını, doktorun onu çok güvendiği için bu işle görevlendirdiğini falan düşünüyorduk. Ve onun ağzından çıkan her şeyi Doktor’un ağzından çıkmış gibi kabul ediyorduk. Elbette giderek yakından tanıdıkça bir sürü tutarsızlıklar, hatta doktor hakkında kimi dokundurmalar bile (Örneğin, Doktor’un insanlardan ve örgütçülükten anlamadığı, etrafının ajan dolu olduğu gibi) duydukça şaşırıyor ama ortada farklı politik çizgisi olan bir insan olduğu aklımıza bile gelmiyordu. Doktor’un bir bildiği vardır gazete çıkarmakla görevlendirdiğine göre diye düşünüyorduk. Doktor’un hiçbir seçim hakkı olmadığını, yapayalnız bir insan olduğunu aklımıza bile getiremezdik: nasıl olurdu hayatını bu mücadeleye vermiş, hiç çözülmemiş, 22 yıl hapiste yatmış bu örnek insan, bu deha, yalnız olurdu. Onun arkadaşları içinde onu anlamış bir kişi bile yoktu. Bunu tasavvur bile edemezdik. * Müstecaplı sosyalist gazetesinin çıkacağını haber veren bir afiş yapmıştı. Bu afiş, o güne kadar gördüğümüz diğer afişlerden çık farklıydı. Elinde bayrak tutan bir işçi; yürüyen işçiler. Ve onların ellerinde “Genel Grev”, “Genel Direniş” yazan pankartlar. Genellikle yumruk kaldırmış genç motifinden çok farklı Ekim Devriminin rüzgarını, Uluslar arası işçi hareketinin geleneğinin izlerini taşıyan, kırmızı rengin baskın olduğu bir afişti. Kendisi ressamdı, bazı Türk filmlerinin afişlerini de yapmıştı. Bunlardan bir kaçı o serigraf atölyesinin duvarlarında bulunuyordu. Bunlardan Muhterem Nur ve Hadi Hün’ün isim ve resimlerinin olduğu biri hala gözlerimin önündedir. Dolayısıyla bizler de bu afişin onun kendi orijinal çizgisi olduğunu sanıyorduk. 285

Çıkış hazırlıkları sürerken bir gün Kerim Sadi gelmişti. (O her çıkan en önemsiz bildiriyi bile toplayan, arşivciliği ile meşhurdu. Aynı zamanda Katkı diye bir dergi çıkarıyordu. Bu dergide A. Cerrahoğlu adıyla yazılar yazıyordu. Genellikle eski belgeleri yayınlıyordu, eski bir sosyalistti.) Gazetenin bu afişinden almaya gelmişti, arşivine koymak için. Ve afişten övgüyle söz etmişti. Fakat bir kaç gün sonra, atölyede bir masanın altında, muhtemelen otuzlu yıllarda Sovyetlerde basılmış, bir kitap görmüştüm. Kitabı karıştırırken, Sosyalist’in afişinde bulunan resimlerin bu kitaptaki bölüm başlıklarını süsleyen resimlerden alınma olduğunu görmüştüm. O büyük bayrak tutan işçi aslında bir Kızıl Ordu askeriydi. Orhan Müstecaplı’nın yaptığı, sadece onun başındaki ucu sivri bir külah gibi, Kızıl ordu şapkasını çıkarmak ve başına bir kasket yerleştirmekten ibaretti. Keza bir de o yürüyen işçilerin ellerindeki Kiril harfleri yazılı pankartlara yerine Türkçe sözler yerleştirmişti. Orijinal bir şey yoktu. Bir kolajdı yaptığı. Ama bunu kendisinin özgün yaratısı gibi anlatıyordu. Bunu fark ettikten sonra, bir gün kendisine kitaptaki resimleri gördüğümü, afişin onlardan alınma olduğunu söyledim. Bana “sus kimseye söyleme” dedi. Şaşırdım. Böyle bir şeyin gizlenmesini anlayamamıştım. Ama böyle demesinin TC harflerinde bile orak çekiç arayan savcılardan çekinmeyle ilgili olabileceğini düşündüm ve üzerinde durmadım. * Ama afişte beni rahatsız eden, hep Genel Grev ve Genel Direniş parolalarıydı. Müstecaplı’nın konuşmalarında da bütün vurgu bu nokta üzerindeydi. Halbuki, Kıvılcımlı’nın yazı ve kitaplarında ise bir Proletarya Partisinin gerekliliği noktasındaydı vurgu. Hiç böyle bir şey yoktu afişte. Ama bunu rastlantısal bir şey olarak görüyor ve bunun ardında başka bir farklılık olduğunu aklıma bile getirmiyordum. Sonunda bir gün, Orhan Müstecaplı, gazetenin yazı işleri müdürü olarak tanıştırılmak üzere Doktor’un evine gideceğimizi söyledi. Çok heyecanlıydım. Ayrıca Gazete için yazdığım Aliağa direnişleriyle ilgili yazıyı da yanıma almıştım, Kıvılcımlı’ya okumak eleştirisini almak için. Gittik evine. Daha eve girerken ilk sürprizi yaşadım. Evim olmadığından hemen hemen hiç yıkanma olanağı bulunmuyordu. Dolayısıyla ayaklarımı da yıkayamıyor, günlerce ayakkabıları ayağımdan çıkarmadan yattığım oluyordu. Bu nedenle ayaklarım leş gibi kokuyordu. Bunu bildiğim için, evi kokutmamak amacıyla ayakkabılarımı çıkarmadan eve girmeye yeltendim. Doktor, “evladım burası Müslüman evidir, Ayakkabını niye çıkarmıyorsun deyince” iyice mahcup oldum ve ayaklarımın koktuğunu söyledim. Bir terlik uzattı ve banyoyu göstererek ayaklarımı orada yıkayabileceğimi söyledi. Sonra oturduk, Orhan Müstecaplı ve Kıvılcımlı’nın konuşmasını dinlemeye başladık. Orhan Müstecaplı Genel Grev’den, Genel Direniş’ten bahsedip duruyordu. Kıvılcımlı oldukça sert bir üslupla “Orhan, Genel Grev isyandır. İsyanla oynanmaz” diyerek onun sözünü kesti.

286

Orhan Müstecaplı, “Ama doktor, İtalyan Komünist Partisi yapıyor işte peş peşe grevler” diye itiraz etti. Kıvılcımlı “İtalyan komünist partisi tutarlı değildir, İtalyanlar çocuk gibidir” anlamında bir şeyler söyledi. Bu konuşmaları dinleyince, birden bire bambaşka bir dünya açılıverdi önümde. Demek ki o beni huzursuz eden genel grev sloganının öne çıkarılması bir rastlantı değildi. Demek ki biz Orhan Müstecaplı’nın aynen Doktor gibi düşündüğünü sanırken yanılıyorduk. Ve en önemlisi, Kıvılcımlı’nın bambaşka bir yanı, uluslararası komünist hareket hakkındaki bilgisi, örneğin o zamanların milyonlarca üyesi bulunan İtalyan Komünist Partisi hakkında, gayet rahat eleştirel sözler edebilmesiydi. Ve karşımda nasıl benzeri bulunmayan bir sentez duruyordu? Eve girerken bana “burası Müslüman evidir” diyen bir ateist, enternasyonalist komünist. Şimdi taşlar yerli yerine oturuyordu. Doktor yazmıyor muydu “İğne deliğinden ışık geçse ondan yararlanmak lazımdır” diye. Doktor demiyor muydu, satır aralarında, hakkında sürekli dedikodu ile sürekli yıpratılmaya çalışıldığını. Doktor aslında her adımda kendine karşı olan, hatta onu sabote bile eden bu insanla bile somut bir iş için iş biriliği yapıyordu. Teorik saflık ve pratik esneklik işte en somut biçimiyle doktorun pratiğinde karşımdaydı. * Bu arada, daha sonra Cephe’yi kuracak olan Mahirler, Doktora yakın mesajlar yolluyorlar; Mihri Belli’ye karşı mücadelelerinde en büyük gıdalarını ve desteklerini Kıvılcımlı’nın eserlerinden alıyorlardı. Kıvılcımlı da bu yetenekli insanları kazanmak, itmemek için büyük gayret gösteriyordu. Bu arada bir gün, başka birileriyle bir tartışmada Yusuf Küpeli’nin Doktor hakkında söylediği ağır bir söze ben de dayanamamış ağır bir cevap vermiştim. Bunu üzerine, bunun Onlar tarafından duyulması halinde onlarla ilişkilerde olumsuz bir etkisi olabileceğini düşünerek. Benim değil Hidayet Kaya’nın Yazı işleri Müdürü olmasının daha iyi olacağını kararlaştırdık. Ancak bizim bu hassasiyetlerimize rağmen, Orhan Müstecaplı’nın eskiden beri bilinen davranışları zaten bir çok insan için yeterince itici oluyordu. Orhan Müstecaplı’nın en bilinen özelliklerinden birisi, herkese polis demesiydi. Zaten sayıları çok az olmuş, hiç bir zaman doğru dürüst bir kitle hareketi yaşamamış, sürekli polis takibi altında yaşayan eski komünistlerin çoğunda böyle bir eğilim görülüyordu. Bu bizler gibi binler, on binlerle ölçülen bir hareketten gelenler için zaten çok anlaşılmaz ve itici oluyordu. Ama Orhan Müstecaplı’da artık saçmalığa varıyordu. Neredeyse herkes polisti. Kaldı ki biz bile o zamanki aklımızla biliyorduk ki, Herkes polis olsa bile, onlara karşı polis denerek mücadele edilemezdi: Onların savundukları politika ve teori eleştirilmeliydi. Elbette

287

dedikleri içinde gerçekten polis olanlar da vardı muhakkak. Ama durmuş bir saat bile günde iki kez doğru zamanı gösterir. Dolayısıyla Orhan Müstecaplı gerçi bir yandan, Kıvılcımlı’nın kuyudan su çekebilmesi için Tulumbaya koyulan ilk su görevini görüyor ama diğer yandan bir çok kimse için itici de oluyordu. Başlangıçtaki olumluluğu giderek olumsuzluğa dönüşüyordu. (Bu arada şunu not edelim. Mahirler gerçekten Kıvılcımlı ile görüşmeye geliyorlar. Doktor hastanede o sırada. Doktor’un görüşlerine falan bir şey diyemiyorlar tabii. Tek dedikleri, Etrafındaki adamların kötü olduğu oluyor. Bunu söylerken esas kastettikleri de Orhan Müstecaplı. Doktor da, “olabilir evladım. Ama adam gelmişse onu kovmak olmaz. Gelin birlikte çalışalım, iş içinde zamanla güvenilmez olanlar zaten kendiliğinden ayıklanır” anlamında bir şeyler söylüyor. Daha sonra Cephe hareketinde önde gelenler arasında yer almış bir çok arkadaşa bu görüşmeden ve konuşulanlardan haberli olup olmadıkların sordum: genellikle hep habersizdiler. Öyle anlaşılıyor ki, Bu görüşme hakkında Cephe kadrolarına bir bilgi verilmemiş. Cephe ve Doktor’un flört ettiği ve teorik olarak birbirine çok yakın durduğu bu dönem sonradan bilinçli veya bilinçsiz bir unutulma çabasına maruz kalmıştır. Kurtuluş hareketi aslında bu dönemin geleneğinin devamıdır. Kurtuluş’un daha doktriner karakteri, Kürt sorunundaki hassasiyeti, Kemalizmle mesafesi falan hep bu dönemdeki Doktor’un kitaplarının ve ideolojik etkisinin sonucudur. Ama Kurtuluş’un teorisyenleri, bu etkiyi gizlemişlerdir.) * Bu arada şahit olduğum birkaç olay, benim gözlerimi iyice açtı ve Müstecaplı’nın bir yandan da Doktor’un görüşlerini tahrif ve sabote ettiği sonucuna ulaşmama yol açtı. Bu iki olay şunlar. Birisi, o sıralarda İzmir’de ölen eski bir komünist, meşhur Modelci Kerim’in (Kerim Soyka) ölümü dolayısıyla Doktor’un yazdırdığı yazının kaybolmasıydı. Doktor, orda bulunan bizlerden birine telefonla yazısını dikte ettirmişti ve derhal gazetede yayınlanması gerekiyordu. Ben de tesadüfen orada bulunduğundan yazının içeriğini dinlemiştim. Hatta içindeki bir sözü hala hatırlıyorum. “Tesbihin taneleri ne zaman dağılsa, onları tekrar dizmek için bir köşe taşı olurdu”. Bu imge çok hoşuma gitmişti. Her tevkifattan sonra örgütü toparlayan köşe taşlarından biriydi Modelci Kerim. Orhan Müstecaplı bu yazıyı kaybetti. Bunu kanıtlayamazdım ama, Kerim Soyka’dan hiç hoşlanmadığını bazı ifadelerinden sezmiştim. Bir diğeri olay da şudur. Kıvılcımlı, bir çok kereler Genel Grev ve Direniş sloganlarının öne çıkarılmasına karşı olmasına rağmen, Gazetenin düzenlemesini yapan Orhan Müstecaplı, bir şekilde bu sloganları yine öne çıkarıveriyordu. Bunun üzerine Kıvılcımlı bir yazı yazmıştı genel

288

Grev üzerine. O yazıda “İşçi sınıfı grev mi dedi, küçük burjuvazi Genel Grev” der diyerekten bu sloganı eleştiren bir yazıydı hatırladığım kadarıyla. Bu yazı da yok olmuştu. Bu yazıyı da Orhan Müstecaplı’nın yok ettiğinden yediğim ekmek gibi emindim ama kanıtlayamazdım. Bu arada Kütüphanelere kapanmış ve bu Genel Grev ve Genel direniş sloganlarının nereden çıktığını anlama yönünde bir çalışmaya girmiştim. Ortaya çıkan sonuç son derece ilginçti ve ortada iki farklı çizgi olduğunu,sadece bunlardan birinin açıktan bir teorik mücadele yerine fiili manüplasyon ve engelleme yaptığını gösteriyordu. Genel Grev sloganı, Fransız Anarko Sendikalist George Sorel tarafından bir mit olarak ortaya atılmış, iler tutar yeri olmayan bir slogandı. Fransız toplumundaki küçük burjuva köylülüğün ideolojik etkisinin bir yansımasıydı. Ama sonra Sorel’in kitaplarını Orhan Müstecaplı’nın amcası Esat Adil’in çevirip bastığı görülüyordu. Orhan Müstecaplı da ideolojik gıdasını esas olarak amcasından almış biri olarak, şimdi o çizgiyi sürdürüyordu. Aslında söz konusu olan, Türkiye işçi hareketinde iki farklı damardı da. İşçi hareketinin bir damarı sendikalist damardı ve bu burjuva sosyalizmiyle sürekli bir rezonans halinde bulunuyordu. Üzeyir Kuran (Üzeyir Baba), Esat Adil, Kemal Sülker, Türkiye Sosyalist Partisi (1946) ve Türkiye İşçi Partisi (1960’lar) hep bu çizginin ifadeleriydi. Aren, Boran, Aybar da tıpkı Esat Adil gibi bir burjuva sosyalisti idi ve DİSK’in sendikalistleriyle aynı şekilde rezonans halindeydi. İşçi hareketi içinde ikinci akım ise Kıvılcımlı adına bağlıydı. TKP genellikle bir aydınlar hareketi olmuştu. İşçi sınıfı bir bakıma Kıvılcımlı’nın alanıydı. Modelci Kerimler, İsmet Demir’ler geleneğidir bu. Bizler, Dev-Genç’in işçiler arasında faaliyet gösteren militanları da farkına varmadan ve eğilimlerimize uygun olarak, İsmet Demir’in katalizatörlüğü ile bu geleneğe bağlanmıştık. Daha sonra öldürülen Kenan Budak da bu gelenektendir. Yani bir tarafta DİSK’in sendikalist geleneği, diğer tarafta YİS’in geleneği vardır. Bir yanda Sorel’ler, Üzeyir Kuran’lar, Kemal Sülker’ler, Müstecaplı’lar, DİSK ve TİP’ler çizgisi; Diğer yanda Üçüncü Enternasyonal, Modelci Kerim’ler, Kıvılcımlı’lar, İsmet Demir’ler, Dev-Gençliler çizgisi. Burada Dev Gençlilerden de söz etmek gerekiyor çünkü bütün Dev-Gençlilerin cebinde, sembolü Orhan Müstecaplı tarafından çizilmiş, içi muhtemelen Kıvılcımlı tarafından yazılmış YİS’in organizatör kartı bulunurdu. DİSK sendikalarında TİP’li aydınlar bürokrat olarak çalışırlar, sendikanın maaşlı görevlileri olarak. DİSK’liler Dev-Gençlilerin İşçilerle ilişik kurmasını sürekli engellerler; buna karşılık, İsmet Demir’de aydın devrimci gençler, doğrudan eylem içinde yer alırlar ve Aydınları işçilere götürmek, sendikanın esas çabasının temelini oluşturur. DİSK kurucuları arasında yer almasına rağmen YİS’in üyelik müracaatına hiçbir zaman cevap vermez.

289

Uluslararasında da karşılığı olan iki farklı çizginin mücadelesi ortadaydı. Kıvılcımlı bir bakıma, tecritten ve yalnızlıktan kurtulabilmek için, diğer çizgiyle bir işbirliği yapmıştı ve şimdi bu işbirliği sonucunda görüşlerinin etkisi yayıldıkça, diğer çizgi ideolojik ve politik olarak karşı çıkamadığı bu çizgiye Orhan Müstecaplı olarak yazıları kaybederek engeller çıkarıyordu. Soyka’nın anısına ve Genel Grev üzerine yazıların kaybolması bir rastlantı değildi bes belliki. Hem teorik olarak hem de soy ağacı olarak durum ortadaydı. * Bundan sonra bir de şöyle bir olay oldu. Bir gün gazetede bir haber dolaşmaya başadı. “Mihriciler –ki dev genç’in İstanbul yönetimi onlardan oluşuyordu- üniversitede sosyalist gazetesi sattırmayacaklarmış.” Bunun üzerin ne yapmak gerektiği üzerine tartışmak için büyük bir toplantı yapılma kararı alındı. Toplantı öncesinde, Orhan Müstecaplı’nın zincirler silahlarla üniversiteye gidip topluca gazeteyi satmayı savunduğu, gereğinde çatışmak gerektiğini söylediği görülüyordu. Gençlerin çoğu da, ne kadar cesur ve keskin devrimci olduklarını göstermek için böyle bir eğilimi dışa vuruyorlardı. Böyle durumlarda her hangi bir provakasyona yol vermemek için sakin olmak ve başka çözüm yolları aramak gerekirken, böylesine kızıştırma çok garipti. Bir çokları gelmiş ve bana, böyle yapmanın yanlış olduğunu , konuşarak sorunun çözülebileceğini, bizim devreye girmemizi söylüyorlardı. Aslında ben de öyle düşünüyordum. Ortada ciddi bir durum yoktu. Ben de İstanbul Bölge yürütmedekilerle arkadaştım ve onlarla konuşunca her hangi bir sorun varsa hallolacağını düşünüyordum. Ama öyle silahlı ve toplu gitmek çok tehlikeli gelişmelere yol açabilirdi. Ben bunu savununca, Orhan Müstecaplı beni pasifistlik ve korkaklıkla suçladı. Toplantıdan önce ve arada bunun yanlış olacağını söyleyenlerin hiç biri, aslında çoğunluk olmalarına rağmen ağzını açmadı. Ve Orhan Müstecaplı, tek tek herkese sorarak açık oylama yaptı ve arada ve toplantı öncesinde bana bunun yanlış olacağını söyleyenlerin hiç biri karşı çıkacak cesareti gösteremedi. Bunun üzerine ben tek kaldım. Açıktan karşı çıktığım için Orhan Müstecaplı’nın tam bir boy hedefi haline gelmiştim ve o da fikrini söyleyecek cesareti olmayanların oylarıyla oylamayı kazanmıştı.. Elbette karara uygun olarak ben de gittim ve aslında daha düne kadar beraber dövüştüğüm arkadaşlarla görüşerek sorunun kazasız belasız atlatılmasını sağladım. Ama doğrusu artık bu fikrini bile söyleyemeyen köylü kurnazları arasında yapamazdım. Doktor gerçekten geç kalmıştı. Artık gelenler fikrini söyleme cesareti olmayan ikinci kalite süprüntülerdi, Dev Genç’in iyi kadroları çoktan paylaşılmıştı. (Bu arada şunu belirteyim. O dönemde Dev-Genç’in önde geleni bir çok militanının, çok sonra, keşke doktoru biraz daha önce tanısaydık, henüz bölünmeler olmadan diye hayıflandığını duydum.) Gazete bürosuna gitmez oldum. İsmet Demir ile Boğaz Köprüsü inşaatında örgütlenme çalışmalarına yoğunluk verdik. Hedefimiz, dünyada iki kıtada yapılacak ilk grevi örgütlemekti. 290

Orhan Müstecaplı’ya açıktan bir karşı çıktığım için kötü olan ben oldum. Ses çıkarmayanlar, fikrini söyleyecek cesareti olmayanlar tabii hiç yıpranmadılar, kötü olmadılar. Benim Orhan Müstecaplı ile ilişkim burada bitti. Hakkımda CIA ajanı falan dediğini duydum sonra. Zaten birkaç hafta sonra; Kıvılcımlı duruma el koymuş, Gazete Laleli’de tutulan kocaman bir yere taşınmış ve Gazetenin başına bu sefer başka bir Orhan (Aksungur) getirilmişti. Böylece Orhan Müstecaplı da sahneden kayboldu ve bir daha görülmedi bildiğim kadarıyla * Siyasi eylemi ya da görüşleri değildi onu öyle öne çıkaran. Biraz amcasının adı, biraz mesleği, biraz da rastlantılar ve Kıvılcımlı ile bir tanışıklık ve meslek dolayısıyla yakınlıktı. Aslında bir küçük esnaf dünyasıydı dünyası. Davranışlarına bu toplumsal konumu damga vuruyordu. Muhakkak ki gönlü ezilenlerden yanaydı. Ama birden bire tarihin kendisinden beklediği görevleri yapacak ne bir tecrübesi ne de bir teorik ve politik temeli vardı. Kıvılcımlı gibi bir devi bile anlamamış ve ondan bir şey alamamıştı. Tarih insanları iki türlü harcar. Kimilerinin yeteneklerini ortaya koyup geliştirecekleri koşulları sunmaz; onlar yeteneklerini bir türlü kullanamazlar ve öyle harcanırlar. Bir de insanları yeteneklerinin üzerinde ağır yükler altında bırakır. Eskilerin “Bu terazi bu sıkleti çekmez” dediği gibi, insanlar o görevlerin ağırlığı altında ezilir ve gene harcanır. Müstecaplı’nın başına gelen böyle bir şeydi benim kendisiyle ilişkim olduğu birkaç ay içinde. Ama şunu hiç unutmamak gerekir. Müstecaplı olmasaydı belki Kıvılcımlı hiçbir zaman bir gazete çıkaracak imkan bulamayacaktı. Ve en önemlisi hep siperin bu tarafındaydı bildiğim kadarıyla. 22 Kasım 2004 Pazartesi

291

Teorik ve Politik Evrimimde Kıvılcımlı’nın Yeri (Otobiyografik Yazılar’dan Bir Bölüm)

Haksızlıklar ve yoksulluklar yok edilebilir miydi? Bunlar bir kader miydi? Edilebilirse nasıl edilebilirdi? Babam Allah’a inanmıyordu ve sömürü, baskı ve haksızlıkların, bu dünyada yok edilebileceğini düşünüyor ve Allah’a inananların işleri öte dünyaya havale etmesini, bu dünyadaki düzeltme çabalarının önünde bir engel olarak görüyordu. Annem ise inanıyordu ve öte dünyada hakkın yerini bulacağını düşünüyordu. Sanırım yukarıdaki soruya, bu dünyada bu haksızlıkların yok edilebilmesinin mümkün olduğu cevabında babamın payı büyüktü. Babamın payı demek, Aydınlanma’nın payı demekti. Haksızlıkların bu dünyada yok edilebileceği varsayımı, ilk bilinçli çocukluk günlerimden beri hep hayatımın merkezinde oldu. Bütün hayatım bunun nasıl olabileceğine cevap aramak ve o an bulduğumu düşündüğüm cevap çerçevesinde yapılması gerekeni yapmaya çalışmakla geçti. Şimdi hayal meyal hatırladığım o çocukluk günlerimde, gördüğüm, duyduğum ve yaşadığım haksızlıkları ortadan kaldırmak için, o sıralar yeni yeni çıkmaya başlayan resimli roman kahramanları, örneğin “Süpermen” gibi, olağanüstü güçlerim olmasını dilediğimi, Allah’ın bana böyle güçler vermesi için dua ettiğimi hatırlıyorum. Allah’ı bu dünyayı düzeltmek için yardıma çağırıyordum, çözümü Allah’a ve öte dünyaya havale etmiyordum. İlkokulu bitirdiğim yıllarda, 27 Mayıs sonrasının Türkiye’deki gerilik ve adaletsizlikleri sergileyen atmosferi içinde, gazetelerde sıkça görülen, mağaralarda yaşayan köylülere, okulsuz, yolsuz, doktorsuz köylere, toplumdaki diğer yoksulluk ve adaletsizliklere ilişkin birçok yazı okuyordum. Bunlarla mücadele için, okuyup doktor veya öğretmen olmayı, ondan sonra da o yoksul ve geri köylerin en geri ve ücra olanlarından birinde bütün ömrümü geçirmeyi hayal ediyordum. Allah’tan olağanüstü güçler istemenin yerini, karınca kaderince bir şeyler yapabilmek almıştı. Herkesin benim gibi davranması durumunda da o köylerin gerilik, yoksulluktan ve cehaletten kurtulabileceğini var sayıyordum. Arkadaşlarım arasında böyle hayalleri olan tek insandım belki de. Bir iki kere bu hayallerimden bahsettiğimde alayla karşılaşınca onları kendime saklar olmuştum. Tam olarak ne zaman bilmiyorum ama sanırım 1965 seçimlerinde, Türkiye İşçi Partisi’nin ilk radyo konuşmalarını dinlediğimde, bu yaklaşımımın değiştiğini sanıyorum. 292

Türkiye İşçi Partisi’nin adayı konuşmacılar, “İşçiler, Köylüler, Marabalar, Ezilenler, Sömürülenler” diye söze başlıyorlardı. “Bütün zenginlikleri yaratanlar sizlersiniz, ama bu yarattıklarınızdan zerrece nasiplenemeyenler, baskı, yoksulluk, cehalet içinde bırakılanlar da yine sizlersiniz” diyorlar ve çare olarak yoksulların, sömürülenlerin birleşmesi ve siyasi iktidarı alması gerektiğini söylüyorlardı. Ya da en azından söylediklerini ben böyle anlıyordum. Bu görüşleri bir kere duyunca, köylerde doktorluk veya öğretmenlik yaparak yeryüzündeki adaletsizlikler, sömürü, gerilik ve yoksullukla mücadele edilemeyeceği; bunun sebeplerle değil sonuçlarla uğraşmak olacağı; sebepleri ortadan kaldırmanın yoksulların ve ezilenlerin örgütlenmesi, birleşmesi ve iktidarı alması ile ilgili bir sorun olduğu sonucuna kolaylıkla ulaşabiliyordum. Tabii buradan da yeryüzündeki baskı, sömürü ve adaletsizliklere karşı mücadele etmek için, ezilenlerin birleşmesi için çalışmak ideali, köy öğretmenliği veya doktorluğu idealinin yerini alıyordu. Kim bilir belki biraz da Çetin Altan’a hayranlığım ve onun yazılarının ve bir gazeteci olmasının da etkisiyle, bu yönde en yararlı olabilmenin yolunun da gazetecilik olduğunu; gazetecilikle hem adaletsizliklerin sergilenebileceğini hem de onlara karşı neler yapılabileceğinin anlatılabileceğini sanıyordum. Her şey o kadar net ve açıktı ki, insanlara bunu anlatınca onların hemen bunu kabul edeceklerini ve birleşeceklerini düşünüyordum. * Ama gerçek hayatta durum hiç de öyle değildi. İnsanlar bu kadar açık şeyleri anlamamak ve kabul etmemekte anlaşılmaz bir direnç gösteriyorlardı. Hatta en çok ezilen ve sömürülenler bu fikirlere en karşı ve tepkililer oluyordu çoğu kez. Bu fikirler o yoksul insanlar tarafından kuşku, korku ve hatta düşmanlıkla karşılanırken, aydınlar, öğrenciler, üst sınıflardan sayılabilecek insanlar bu fikirlere daha yatkın oluyorlar ve savunuyorlardı. Bu çelişkinin bir izahı ve çözümü gerekiyordu. Demek, biz bir şeyleri yanlış yapıyorduk ki, şeyler olmaları gerektiği gibi değildiler. Ne yapmak gerekiyordu? Bunun bir açıklaması, bir çözümü olmalıydı? Bunun sırrı nerede bulunabilirdi? O zamanlar şöyle bir akıl yürütmeyle yolumu bulmaya çalıştığımı hatırlıyorum. Bir hastalığı tedavi edebilmek için o hastalığın nedenini anlamak, bunun için de biyoloji, anatomi, fizyoloji, tıp bilmek gerekirdi. Toplumdaki hastalıklar ve onları ortadan kaldırma mücadelesinde karşılaşılan sorunları çözmek için de, onların nedenlerini bilmek gerekir. Biyoloji nasıl bize canlı organizmadaki işleyişi ve hastalıkları anlama ve onları yok etme olanağı sunuyorsa, toplumun bilimi olan sosyoloji de, toplumun işleyişini ve ondaki hastalıkların nedenlerini anlamamızı sağlayabilir ve onların nasıl 293

yok edileceğini bize gösterebilirdi. Hâsılı, bilimsel olmak gerekiyordu. O halde yapılması gereken şey, öncelikle, Toplum Bilimi, yani Sosyoloji öğrenmekti. Böyle bir akıl yürütme sonucu, üniversite imtihanlarında girmek istediğim bölümlere ilişkin tercihlerimi hep sosyal bilimler alanında yapmıştım. Bunun sonucu olarak da İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Sosyoloji (Gece) Bölümü’ne kaydolabilmiştim. Başkaları için üniversiteye gitmek veya sosyoloji bölümüne kaydolmak bir meslek edinmenin aracı iken, benim için anlamı, yeryüzündeki baskı ve sömürünün nedenlerini daha derinden anlamak ve onlarla mücadele edebilmenin yolunu yordamını öğrenmekti. Sosyolojiyi sosyalizm için seçmiştim. Bu seçim, Sosyoloji hakkında bir bilgisizliğe ve yanılsamaya dayanmakla birlikte, kanımca çok sağlam bir hareket noktasıydı. Nasıl önceleri adaletsizlik ve sömürüyle mücadele için “süpermen”, öğretmen, doktor veya gazeteci olmak istediysem şimdi de sosyolog olmam gerektiğini düşünüyordum. Hedef hep aynıydı: baskı, sömürü, yoksulluk ve adaletsizliklerle mücadele. Ama edinilen tecrübelere bağlı olarak, bu mücadelenin nasıl yapılabileceğine ilişkin tasavvurlar ve dolayısıyla yapılması gereken işler de değişiyordu. Bütün bu değişim içinde değişmeyen bir tek şey vardı: yeryüzünden sömürü, baskı ve adaletsizliği yok etme ideali. Dolayısıyla benim kafamdaki sosyolog, o zamanlar bunun bilincinde değildim ama şimdi düşününce fark ediyorum ki, bir meslek olarak veya yaygın anlamıyla sosyolog değil, bir devrimciydi, bir sosyalistti. Daha doğrusu bilince çıkmamış ve ifade edilmemiş olmakla birlikte, sosyolojiye yaklaşımım ve onunla ilişkiyi koyuş tarzım böyleydi. Böylece 1967-68 öğretim yılında, toplumdaki adaletsizlikler ve sömürü ile mücadele edebilmek, bunlara yol açan toplumsal yasaların sırrına varabilmek için İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Sosyoloji - Gece - Bölümü’nde üniversite eğitimine başladım. Gündüzleri hemen Üniversite’nin karşısındaki Beyaz Saray Çarşıları’ndaki bir muhasebecinin yanında boğaz tokluğuna çalışıyor, akşamları da sarı ışıkların, loş ve boş dershane ve koridorlarına garip bir hüzün verdiği Edebiyat Fakültesi’ne gidiyordum. * 1967-68 Yıllarında İstanbul’da Üniversite Öğrencisi olmanın, hele sosyoloji bölümünde okumanın nasıl büyük bir şans olduğunu ancak yıllar sonra kavrayabilmişimdir. Türkiye İşçi Partisi yükselişinin zirvesindeydi. Türkiye’nin en iyi aydınları ve en ileri işçilerinin cebinde Türkiye İşçi Partisi üyelik kartı bulunuyordu. İşçi hareketinin yükselişi bizzat TİP ve DİSK’de ifadesini buluyordu. Köylüler de ufaktan ses vermeye başlamışlardı. Doğu Mitingleri ile Kürt hareketi uzun süren bir uykudan uyanmaya başlamıştı. Eski hemşeri gruplarının (Kürtler, Lazlar, Karslılar) ve burjuva partilerinin kontrolündeki öğrenci derneklerinin (TMTF, MTTB,

294

TMGT) kabuğuna sığmayan ve Fikir Kulüpleri Federasyonu (FKF) yumurtasında olgunlaşan öğrenci hareketi yumurtanın kabuğunu çatlatmaya hazırlanıyor, gemini kemiriyordu. Harika bir tartışma ortamı bulunuyordu ve bu tartışmalar soyut ve pratikten uzak değil, son derece somut siyasi görevler bağlamında yürüyordu. Örneğin Osmanlı’nın toprak düzeni veya bir çelişkinin nasıl tanımlanacağı üzerine şu veya bu görüş o günkü politik görevler veya devrim stratejisi tartışmaları bağlamında son derece pratik ve somut bir anlama sahip oluyordu. Müthiş bir açlıkla okunuyor, tutkulu tartışmalar onları izliyordu. Sosyoloji bölümü de, bu tartışmaların dışında değildi. Derslerde en soyut ve sıkıcı bilinen sosyoloji veya felsefe teorileri bile bu atmosfer içinde somut bir politik anlama bağlanarak tartışılıyor ve öğreniliyordu. O zamanlar Sosyoloji bölümünde asistan ve TİP üyesi olan Oya Baydar’ın (Sencer) hazırlık sınıfı imtihanlarını başarmak için okunması gereken kitaplar listesi (“Literatür”), o yıllarda Türkçe’ye çevrilmiş kitapların sınırlılığına rağmen, daha sonraki yıllarda devrimci örgütlerin yapacakları “Teorik Eğitim Planları”ndan çok daha geniş bir ufka sahipti ve daha derinlikliydi. Aşağı yukarı o dönemlerde Türkiye’de Sosyalizm ve Marksizm konusunda çıkmış bütün kitapları kapsıyordu. Marks’ın Kapital’inden (Özet), Thomas Morus’un Ütopya’sına; Rousseau’nun kitaplarından Diyalektik ve Tarihsel Materyalizm üzerine kitaplara kadar bütün önemli kitaplar bu listede bulunuyordu. Ve bu kitapları derslerde okuyor, anlatıyor ve tartışıyorduk. Oya Baydar’ı kendine asistan yapıp ona böyle bir inisiyatif tanıyan ise, daha küçük bir beylikken Osmanlı ile ittifak yapmış Mihallıçık tekfuru Köse Mihail’in soyundan gelen, artık soyu tükenmiş Osmanlı-Bizans çelebiliğini hoşgörü ve liberallikle birleştirebilmiş, muhtemelen kendi bilimsel sınırlarının bilen ve bunu asistanlarına tanıdığı geniş alanla kapatmaya çalışan Nurettin Şazi Kösemihal isimli bir profesördü. Kösemihal’in Sosyoloji Tarihi derslerinde okuttuğu “Sosyoloji Tarihi” adlı kitap, aslında şu bizim Lenin’in, “Bay Pitirim Sorokin’in Kıymetli İtirafları” adlı yazısında sözünü ettiği P. Sorokin’in “Çağdaş Sosyoloji Kuramları” kitabının neredeyse kopyası gibiydi10 . Bu kitabın temel özelliği, neredeyse o zamana kadarki, bütün önemli sosyoloji kuramlarını bir “somut toplumun analizi” çerçevesinde bir yerlere yerleştirmiş olmasındaydı. Yani her kuram toplumun bir yanını öne çıkardığı veya esas olarak o alanda yoğunlaştığı açısından anlatılıyor, eleştiriliyor ve bu bağlamda sınıflanıyordu. Tabii yazar böylece, aynı zamanda, bütün kuramları kapsayan kendi kuramını da (ki bu sistematik olma iddialı ama eklektik bir kuramdı) açıklamış

10

Bu "İntihal"i, P. Sorokin'in "Bir Bunalım Çağında Toplum Felsefeleri" kitabını çeviren Mete Tuncay, kitaptaki bir dipnotta oldukça diplomatik bir dille şöyle ifade ediyor: "İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Profesörü sayın Nurettin Şazi Kösemihail'in Sosyoloji Tarihi adlı kitabının Sorokin'in Çağdaş sosyoloji Kuramları adlı yapıtının geniş ölçüde paralel olduğunu belirtmekte fayda vardır.” (İstanbul: Remzi Kitabevi, 1968). -Çev." 295

oluyordu. Bu çerçevede Marksizm de, toplumda ekonomiyi öne çıkaran bir sosyoloji teorisi veya ekolü, ekollerden bir ekol, teorilerden bir teori olarak ele alınıyordu. Ama bu derslerin önemi, neredeyse bütün sosyoloji okulları, yani “metafizik sosyolojiler” hakkında bir fikir sahibi olmamızı sağlamasıydı. Onları tanıyınca da, bir sosyalist olarak, sosyolojinin kendisinin, bizzat Marksizm’in ifade ettiği sınıf savaşımının bir alanı olduğunu görüyorduk. Sosyoloji öğrenmek için sosyolojiyi seçmemizin çocuksu saflığını görmek bu derslerin en önemli kazancıydı. Marks’ın bir yerde dediği gibi, kazancımız kaybettiğimizdi: ham hayallerimiz. * N. Ş. Kösemihal, bütün bilimsel sınırlılığına rağmen çok önemli ve sağlam bir noktayı yakalamıştı. Hep, “düşünceleri kaynağından okuyun. Aslında böyle kitaplar da çok fazla değildir. Sakın ikinci el kitaplardan öğrenmeye kalkmayın. Önemli olan düşüncenin o ilk ifade edilişindeki sıkıntılar, dolambaçlı yollar, zorluklar, tutkulardır” derdi ve buna uygun olarak da derslerinde özellikle Klasik Yunan Felsefesinin, Rönesans ve Aydınlanma döneminin düşünürlerinin kitaplarını veya onlardan bölümleri okuturdu ve bunlar üzerine bizleri tartışmaya teşvik ederdi. Böylece Aristo’nun Politika veya Organon’undan Macihavelli’nin Prens’ine; Platon’un Şölen veya Devlet’inden Descartes’in Metod Üzerine Konuşma’sına veya Bacon’un Novum Organon’una kadar, listesi daha çok uzatılabilecek olan, modern batı düşüncesinin kaynaklarının en önemlilerini birinci elden okumuş ve tartışmış oluyorduk. Kanımca bu paha biçilmez değerde bir birikimdi. Yine bu İstanbul çelebisi Kösemihal, sanırım kendi yetkisi çerçevesinde Cemil Meriç’in haftada bir gün Edebiyat Fakültesinde bir dershanede bir konferans vermesine de olanak sağlamıştı. Bunları da kaçırmıyordum. Cemil Meriç, özellikle 19. yüzyıl Fransa’sının ve Fransız kültürünün hayranı, eski “İskenderun Komünist Partisi”nden olduğu söylenen, bir tarihçi ve düşün adamıydı. Özellikle Fransız tarihini ve sosyalizmini anlatıyordu konferanslarında. Ama bunlar öyle kuru, sıradan konferanslar değildi. Önceden hazırlanılmış, zengin çağrışımlar, ufuk açıcı ve düşündürücü değinmelerle dolu, Cemil Meriç’in tutkuyla, kaslarında sinirlerinde yaşayarak olayları anlattığı derslerdi. Örneğin Blanqui’nin bir mahkemesini anlatırken, Blanqui’nin sorgusunda meslek olarak Proleter demesi üzerine, önce yargıç olup, “Böyle meslek yoktur” dedikten sonra, Blanqui olur, “proleter, milyonlarca Fransızın mesleğidir” diye haykırarak, o anı kendince yaşardı ve yaşadığı biçimde de bize yaşatırdı. Böylece Marksizm’in temel kaynaklarından biri olan, Fransız sosyalizmini de öğrenme olanağımız oluyordu. Ama dersler sadece batı düşüncesinin kaynakları üzerinden yürümüyordu. Cahit Tanyol adlı yine yeteneksiz ve birikimsiz bir profesör daha vardı. O da Kemal Tahir ve İdris Küçükömer’den

296

kaptığı11 kimi görüşleri savunur, özellikle Osmanlı ve İslam üzerinde yoğunlaşırdı. Böylece bir yandan bir sosyalist olarak bu devletçi ve mesiyanist (Türklüğün ve Osmanlılığın başka olduğu ve adeta insanlığı kurtarmakla görevli ve buna ehil olduğu tarzında bir yaklaşım. Bu yaklaşım hala bütün İslamcı çevrelerde egemendir. ) görüşlerle tartışırken ve bu tartışmalar içinde kendimizi bilerken; diğer yandan da o tarih üzerine daha geniş bir bilgi edinme olanağımız oluyordu. Osmanlı toplum düzeni, Evliyalar, Mecelle, İslam Hukuku vs. derslerin belli başlı konularıydı. Bu derslerde de Farabi, İbni Haldun gibi İslam uygarlığının düşünürleri okunuyor ve tartışılıyordu. Böylece klasik uygarlıkların birikiminin İslam uygarlığına geçen mirası ile de tanışmış oluyorduk. Ama bu tartışmalar sadece derslerde sürmüyordu, derslerin dışında sosyalist hareket de bu tartışmaları yapıyor, aynı kitapları okuyordu. Bütün bu tartışmaların özü, Türkiye’de devrim stratejisinin ve programının ne olacağı idi. Yani içinde bulunulan aşamada hangi güçlere dayanarak, hangi güçleri karşıya alarak bir mücadele yürütmek gerektiği, dolayısıyla da nasıl bir programa sahip olmak gerektiği idi. En soyut ve ilgisiz gibi görünen tartışmalar bile bu bağlamda bir anlam taşıyordu.

11

Aslında İdris Küçükömer ve Kemal Tahir'in orijinal gibi piyasaya sürülen ve özellikle sağcılar arasında epey pirim yapan görüşlerinin kaynağı, Doktor Hikmet Kıvılcımlı ve onun Tarih Tezi'dir. Tabii bu tezin içi boşaltılmış ve devletle uzlaştırılmış hali. Kemal Tahir, Kıvılcımlı ile hapis yattığı yıllarda ondan kaptığı fikir kırıntılarını biçimsizleştirerek ve kendine mal ederek epey nam yapmış ve İdris Küçükömer ve Cahit Tanyol gibi Üniversite profesörleri aracılığıyla epey yankılara yol açmıştı. Bizim sosyoloji bölümünde karşılaştığımız bir bakıma bu suyunun suyu yankılardı. Buna Hikmet Kıvılcımlı birkaç kez değinir. Örneğin Toplum Biçimlerinin Gelişimi adıyla yayınlanan ve orijinal adı Marks'ta İlkel Komün ve Tarih olan kitabının Önsöz'ünde şöyle yazıyor: "(...) Bizim "Mister Toynbee Tarih Bilimini Altüst Ediyor" eleştirimiz, o köpeksiz köyde değneksiz gezenlere karşı deneme idi. Birkaç edebiyatçı bu denemeyi şöyle okuyup geçti. İçlerinden o denemenin lanetlenip unutulacağını düşünen birisi, denemede yazılanları anlayabildiği kadar biçimsizleştirerek eşine dostuna, hatta üniversitemizin bilginlerine kendi orijinal buluşları diye, ucuz pahalı, toptan perakende satmakla yetindi." (Dr. Hikmet Kıvılcımlı, Tarih Tezi- Üç Kitap Birarada, s. 442, Diyalektik Yayınları) Yine başka bir Önsöz'de aynı konuda şu satırlar okunuyor: "Onun için 1940 yıllarında yazılmış: "Mister Toynbee Tarih bilimini Alt Üst Ediyor" yahut "Tarih ve Allah" polemik denememiz "kursağımızda kaldı". Kişicil ilişkili bir iki edebiyatçı bir iki kez okumakla kaldılar. Kimisi, bizim nasıl olsa "otorite" olmadığımızı düşünerek lütfettiler. Eleştirinin kıyısından köşesinden kestikleri parçaları, eşlerine dostlarına kendi orijinal buluşları olarak sundular. Allah razı olsun: Emeğimizi unutulmaktan kurtardılar. Aslıyla hiç ilgisi kalmamış biçimsizlikte üniversite yankılarına kapı açtılar." (a.g.e., s. 13). Bu alıntılarda sözü edilen "Birkaç edebiyatçı" Hazım Hikmet ile Kemal Tahir'dir. Kendine mal eden ise, Kemal Tahir. İşte sosyoloji bölümünde, Cahit Tanyol'un derslerinde karşılaştıklarımız "aslıyla ilgisi kalmamış" bu yankılardı. 297

Bu dönem Türkiye Tarihi’nin en kritik, canlı, yaratıcı ve önemli dönemlerinden biri, belki de birincisidir ve biriciktir. Daha sonraki bütün bölünmeler, siyasi şekillenmeler hep bu dönemdeki görüş ve varsayımlara göre ortaya çıkmıştır. * Bu ilk yıl bittiğinde, Marksizm hakkındaki bilgilerimiz, Çetin Altan’ın veya Orhan Hançerlioğlu’nun makale ve kitaplarının dışına çıkmış oluyordu. Gerçi hala kaynağından uzaktık, bu alanda çevrilmiş birkaç el kitabından ötesini bilmiyorduk, ama bu bile uluslararası sosyalist yazınla ve orijinal kaynaklarla bir bağ anlamına geliyordu. Ama sanırım esas önemli kazanç, Marksizm’in üzerinde yükseldiği eski Yunan, Rönesans ve Aydınlanma’nın mirasını ve Marksizm’e karşı yükseltilmiş sosyoloji ekolleri ve teorilerini doğrudan veya dolaylı olarak tanımış olmaktı. Bu yıl boyunca, belki Marksizm’i değil ama onun üzerinde yükseldiği birikimi (Felsefe) ve onun üzerine örtülmüş çöpleri (Sosyolojiler) biraz olsun tanımıştık. O hala masalların yedi zorluktan sonra ulaşılan hazinesi gibi derinlerde bir yerdeydi. Yolları yedi başlı ejderhalar tutmuştu. Tabii o zamanlar bunun böyle olduğunu da bilmiyorduk. Okuduğumuz Marksist el kitaplarından öğrendiklerimizi Marksizm sanıyorduk. Ama çok önemli bir sonuca ulaşmıştık, Sosyoloji, yani toplum bilimin kendisi bizzat Marksizm’in ifade ettiği sınıf mücadelesinin bir alanıydı. Ve sosyolojiler aslında Marksizm’e karşı savaş yürüten ideolojilerdi. Buradan da o yıl yaptığımıza tam ters olan şu sonuç çıkıyordu: sosyoloji (toplum bilimi) Üniversitelerin sosyoloji bölümlerinde öğrenilemezdi. Bütün sosyolojiler aslında bunu engellemenin araçlarıydı. Onlar hastalıkların gerçek nedenlerini gizlemek için; sistemi yaşatmak için vardılar. Onlar çözümün yolu değil, sorunun kendisiydiler. Bir tek sosyoloji vardı: Marksizm yani Tarihsel Maddecilik. Ama o da bizzat bütün o sosyolojiler tarafından, kendilerinden biri gibi, ekonomik faktöre ağırlık veren, tek yanlı bir görüş olarak, bayağılaştırılarak ele alınıyor, tanıtılıyor ve eleştiriliyordu. Sosyoloji’den öğreneceğimizi öğrenmiştik. Öğrendiğimiz: üniversitelerin sosyoloji bölümlerinde sosyoloji öğrenilemeyeceği idi. Dolayısıyla Üniversiteye devam etmenin bizim için bir anlamı kalmamıştı. Belki bir meslek olarak, geçimi sağlamak için eğitime devam edilebilirdi. Ama başka bir bilgi, tecrübe ve çıkarsamaya bağlı olarak onu da bir kenara atmıştık. Bizler sınıflı toplumda yaşıyorduk. Bizzat Marksizm öğretiyordu ki, insanın düşüncesini belirleyen varlığıdır. Toplumsal konumumuz da ezilenlerin içinde olmalıydı ki, yarın öbür gün, bilgilerimizi o üst bir konumu meşrulaştırmak için kullanmayalım. İşte bizzat Üniversitede okuduğumuz sosyolojiler bunun örnekleriyle dolu değil miydi?

298

Diplomalı bir sosyolog olduğum takdirde, kolaylıkla iş bulabilirdim. Yapacağım iş ise, en kötü ihtimalle bu gerici teorileri genç beyinlere şırınga edecek bir öğretmenlik veya bir fabrikada daha rafine sömürü mekanizmalarının kurulmasında veya daha incelmiş ve geniş çaplı benzer projelerde çalışmak olabilirdi. Bu ise, sadece mesleğimde inançlarıma ters işler yapmak anlamına gelmezdi, o işler aynı zamanda oldukça üst ve iyi bir toplumsal konum anlamına geleceğinden, bir süre sonra inançlarım yaptığım işlere uygun hale gelebilirdi. Böylece sosyoloji eğitimini, sadece sosyolojide sosyoloji öğrenilemeyeceği için değil; aynı zamanda toplumsal konum olarak da hiçbir zaman üst ve imtiyazlı bir konumda bulunmamak için, bırakmaya, daha doğrusu üniversiteye devam etsem de, hiçbir zaman diploma almamaya karar verdim. Ertesi sene imkan buldukça felsefe ve psikoloji bölümlerine de devam ettim ama, oldukça parlak bir öğrenci olmama rağmen, hiçbir zaman diploma almaya çalışmadım ve almadım. Üniversite öğreniminde, gerçekten öğrenilebilecek en önemli dersi öğrenmiştim: ancak sosyolojiyle savaşarak ve sosyolog olmayarak gerçek bir sosyolog olunabileceği. Daha sonraki yıllarda, Hikmet Kıvılcımlı’nın “Metafizik Sosyoloji Eleştirileri” kitabını okuduğumda; onun da, sosyoloji ve Marksizm konusunda bu kendi ulaştığım sonuçları destekleyen aynı özde görüşleri yazdığını gördüğümde, düşüncemin doğruluğuna olan güvenimin de pekiştiğini hatırlıyorum. Bu gün de bu sonuçların alfabetik doğrular olduğunu düşünüyorum. Sosyal bilimler alanında okuyan ve çalışanlara karşı, şimdi bile, son derece sağlıklı olduğuna inandığım bir kuşku ile yaklaşırım. Cellatlar her zaman rahiplerle birlikte olurlar. Devletin şiddet araçlarını modern toplumun cellatları olarak tanımlarsak, sosyologlar ve sosyal bilimciler de modern toplumun rahipleridirler. Böylece, sosyoloji eğitimiyle ve üniversiteyle, ne sosyalizm ne de yaşamım açısından hiçbir ilişkim kalmamış bulunuyordu. Üniversiteyi ve Sosyolojiyi bitirmem için bir yıl yetmişti. Bundan sonra üniversite benim için sadece, ilgimi çeken kimi dersleri izlemenin, sosyal mücadelenin ve askerliği tecil etmenin bir alanı ve aracı olacaktı. * Ama sosyolojiyi (Marksizmi) nerede nasıl öğrenebilirdim? Sosyal mücadeleye daha da aktif ve verimli olarak nerede nasıl katılacaktım? Türkiye İşçi Partisi (TİP) ya da Fikir Kulüpleri Federasyonu (FKF) artık ne teori ne de sosyal pratikte aradıklarımı sunmuyordu? Tam anlamıyla bir boşluktaydım. Nereye hangi organizasyona gideceğimi, ne yapacağımı bilmiyordum. 1968 yılında, çalıştığım muhasebecinin yanındaki işten ayrıldığım bir yaz sonu gününde, sıkıntımı atmak için gittiğim Çınaraltı’nda İzmir’li hemşehrim olan Boyboy Mustafa aracılığıyla Deniz Gezmiş ve diğer arkadaşlarla tanıştım ve aynı gün tanışmamızdan az sonra, “Samsun’dan Ankara’ya yürüyeceğiz, gelir misin?” dediler. “Gelirim” dedim. Yapacak hiçbir işim, hiç bir 299

bağlantım ve geleceğe ilişkin somut hiçbir planım bulunmuyordu. Belki aradığımı bu grup arasında bulabilirdim. Onları epeydir uzaktan izliyor tanışmak için can atıyordum. İstanbul’daki öğrenci hareketinin öne çıkardığı ve çıkaracağı; sonraki gelişmelere damgasını vuracak, çoğu Devrimci Hukuklular Birliği’ni kurmuş şimdi de Devrimci Öğrenci Birliği’ni kuracak gruba rastladığımı hayal bile edemezdim. 1968-69 yılını İstanbul’da Deniz Gezmiş’in lideri olduğu Devrimci Öğrenci Birliği’nin (DÖB) topu topu 15-20 kişiyi geçmeyen militan çekirdek kadrosunun bir üyesi olarak geçirdim. Bu dönem bütün hayatımın en zengin; en güzel, en yoğun dönemi oldu. Bu dönemde en önemli, siyasi, örgütsel deneyleri edindim. Tarihte yirmi yılların yirmi günde, yirmi günlerin de yirmi yılda geçtiği dönemler vardır. Yirmi yılın yirmi günde geçtiği dönemlerden birini, hem de onun tam merkez üslerinden birinde yaşayacaktım. Daha sonraki hayatımda edindiğim tüm deneyler, tüm güzel anların toplamı o dönemin kenarına bile varamaz. * “Felaketler asla yalnız gelmez” diye bir söz vardır, şanslı rastlantılar da. Bunu iki büyük şans daha izledi. Tabii bunların nasıl bir şans olduğunu ancak sonra görebildim. O zamanlar her şey kendiliğinden öyleydi. Devrimci Öğrenci Birliği yer bulamayınca, Yapı İşçileri Sendikası (YİS) başkanı olan İsmet Demir, DÖB’e sendika binasında yer vermişti. Böylece DÖB aracılığıyla Türkiye işçi hareketinin modern tarihinin ve halk hareketinin binlerce yıllık birikiminin bileşkesininin ortaya çıkardığı; bir benzerine bir daha rastlamadığım Pugaçyev, Panço Villa, Zapata gibi ezilenlerin kendi içinden çıkardığı liderlerin soyundan, gerçek bir işçi ve halk önderi İsmet Demir ile tanışmak ve birlikte çalışmak imkanı ortaya çıktı. Ama şans burada da bitmiyordu, DÖB ve Deniz aracılığıyla, YİS ve İsmet Demir ile tanıştığım gibi, İsmet Demir ve YİS aracılığıyla da, yaşayan en büyük ve yaratıcı Marksistlerden biri olan Hikmet Kıvılcımlı’nın eserleri ile tanışacaktım. Evim ve kalacak yerim olmadığından, İsmet Demir, kendisinin de yatmak için kullandığı, sendikanın üst katındaki odada yatabileceğimi söylemişti. Bu oda aynı zamanda Hikmet Kıvılcımlı’nın, kitapçılar almadığı ve raflarına koymadığı için elde kalmış kitaplarının korunduğu depoydu da. Uyku tulumumu “Tarih Devrim Sosyalizm”, “İlkel Sosyalizmden Kapitalizme İlk Geçiş – İngiltere”, “Türkiye’de Kapitalizm”, “Uyarmak İçin Uyarmalı, Uyanmak İçin Uyarmalı”, “Türkçe’nin Üreme Yolları ve Dil Devrimciliğimiz”, “Karl Marks’ın Özel Dünyası” gibi kitapların ve satılmadan kalmış Sosyalist gazetelerinin üzerine seriyordum. Uyuyamadığım geceler, uyumak için onlardan birini alıyor ve sayfalarını karıştırıyordum. Kaşıkçı elmasını bulduğu rivayet edilen ve elinde nasıl bir hazine bulunduğunu bilmeyen, bu nedenle onu birkaç kaşık karşılığı satan balıkçı gibiydim. Nasıl bir hazinenin üzerinde yattığımın 300

farkında bile değildim. Yaşayan en büyük Marksist teorisyen ve militanlardan birinin, her biri Marksizm’e bir katkı olan kitaplarını uyku getirmek için okuyordum. Alıcılarımın dalga boyları ve frekansları henüz o yayınların frekansları ve dalga boylarını tanımaktan çok uzaktı. Bu üç mucizevi rastlantı bir bakıma sonraki bütün hayatım ve çalışmalarımın rotasını çizdi; sosyal alt üstlükler mahşerinde ve labirentinde yolumu bulmamı sağladı. Şans yardım etmiş, sosyoloji eğitimine son verdikten sonra gerçek sosyoloji eğitiminin hem pratiği (Deniz Gezmiş ve İsmet Demir) hem teorisi için (Hikmet Kıvılcımlı) en iyi, eşi bulunmaz öğretmen ve yoldaşlarla karşılaşmıştım. Elbette o zaman bunu bilmiyordum. Deniz, ara sıra yine bir delilik yapmasın diye tutmaya çalıştığımız yerinde duramaz ve sevimli arkadaşımız ve önderimiz; İsmet Demir, alkol almadığı zamanlar elleri titreyen ve hiç bilmediğimiz duymadığımız şeyler anlatan bir sendikacıydı; Kıvılcımlı garip, anlayamadığımız şeyler yazmış, polis işkencelerinde hiç konuşmaması ve spartak yaşamı ve en uzun hapis yapan (22 yıl) Komünist olmasıyla efsane olmuş bir “Eski Tüfek”ti. Hayat sadece değerli sanılanların değersizliğini öğretmez. Değerini bilmediklerimizin değerini de. Gerçekten değerli insanlar, gerçekten değerli her şey gibi, var olduklarında varlıklarını bile fark etmediğimiz, yitirdiğimizde ise eksikliğini gördüğümüz, değerini anladığımız şeyler gibidirler, örneğin sağlık gibi. * Evet sosyoloji, yani Marksizm’i sosyalizm mücadelesi içinde öğrenecektik ama, sosyalist ortam Marksizm diye, Üniversitede öğrendiklerimizden bile daha geri skolastik ve Marksizm’le ilgisi bulunmayan bir tartışma içinde bulunuyordu ve el kitaplarından Marksizm diye öğrendiğimizin Marksizm’le ilişkisi bulunmuyordu. Tabii, tıpkı başlangıçta Sosyoloji’de Sosyoloji öğrenilemeyeceğini bilmememiz gibi, bunu da o an bilmiyorduk, pahalı tecrübeler ve uzun arayışlarla yıllar sonra çıkarılabilecek bir sonuçtu bu. O dönemde Marksist klasikler henüz yeni yeni yayınlanmaya başlamıştı. Bir çok önemli metnin çevirisi bile yoktu. Marksizm’i öğrenmekte genellikle “Diyalektik ve Tarihsel Materyalizm”i anlatan ikinci el eğitim kitapları kullanılıyordu. Marksizm diye öğrendiğimiz bu mekanik şablonlar ve şemalardı. Bunlara ek olarak, Mao’un Stalin’in kitapları bulunuyordu. Marksizm diye onları öğreniyorduk. O dönemin tartışma ve çıkarsamaları hakkında bir fikir vermek için şu örnek verilebilir. İlkel, Köleci, Feodal, Kapitalist, Sosyalist Toplum şablonu meşhurudur. Herkes bu şablonu kabul ediyor ve strateji tartışmaları bu ortak kabul üzerinde yürüyordu.

301

Örneğin Devrim Stratejisi bağlamında Türkiye’nin Kapitalist mi, Feodal mi, yarı Feodal mi olduğu yolunda bir tartışma yürüyordu. “Sosyalist Devrim” diyenler Kapitalist bir ülke olduğunu, “Demokratik Devrim” diyenler de yarı feodal veya feodal bir ülke olduğunu12 savunuyorlardı. Ama her iki taraf da, bu şemanın doğru olduğu varsayımından hareket ederek bu tartışmayı yapıyordu. Kimse bu şemanın, bu sıralamanın kendisini ve dayandığı mantığı sorgulamayı aklından bile geçirmiyordu. “Asya Tipi” diyenler de farklı değildi, onlar da bu şemaya, Türkiye’nin istisnai, o kalıplara sığmayan bir yeri olduğunu söylemelerine olanak sağladıklarını düşündükleri bir ek yapıyorlardı, şemaya ve dayandığı mantığa değil, sıralamasınaydı itiraz. Böylece Türkiye’deki bütün Marksist tartışmalar aslında Marksizm’le ilgisi bulunmayan şemalar ve varsayımlar üzerinden yürüyordu. Tabii o zamanlar kimse bunun farkında değildi. Zaten Marksizm’i öğrenmemizin tarihi, bir bakıma bunun farkına varışımızın tarihidir. Bir de genellikle Mao’dan ve onun “Çelişkiler Üzerine” yazılarından gelen, Tarihsel Maddeci yani Sosyolojik olmaktan ziyade Felsefi (“Diyalektik Maddecilik” bağlamında) yürütülen tartışmalar vardı. Sosyoloji “Tarihsel Maddecilik” idiyse, Felsefe karşılığı olarak da “Diyalektik Maddecilik” kullanılıyordu. Bu tartışmalarda aslında sosyolojik bir sorun olan sınıflar ve onların konumları ve çıkarları, yani strateji doğrudan “Diyalektik Maddecilik”in, yani felsefenin kavramlarından çıkarılmaya çalışılıyordu. Tarih ve Sosyolojiden, yani Marksizm’den iyice uzaklaşılıyor ve tam anlamıyla bir ortaçağ skolastiğine düşülüyordu. Bu nedenle o dönemde sosyalistler arasındaki tartışmalar, sadece feodal, kapitalist, sosyalist gibi şematik ve mekanik bir tarih kavrayışına boğulmak değil, tarih ve olgular alanından felsefi spekülasyonlar alanına; Sosyolojiden Felsefeye bir geri gidiş anlamına geliyordu. Örneğin çelişki gibi bir takım felsefi kavramlardan, doğrudan sınıf ilişkilerine ve stratejik görevlere yönelik çıkarsamalar yapılıyordu. Aslında kullanıldıkları anlamıyla çelişki gibi kavramlar da Marksizm’dekiyle ilgisiz kavramlardı. Marksizm’den ziyade Taocu ve Konfiçyüsçü felsefeyle ilişkileri vardı. Ama bu kavramlar Diyalektik Maddeciliğin kavramları gibi kabul ediliyor ve devrim stratejisine ilişkin tartışmalar bütün bunlar üzerinden yürütülüyordu. Bu çelişki üzerine bu skolastik tartışma da iki düzeyde yürüyordu. Birincisi, çelişki kavramının içeriği ve çeşitleri üzerineydi. Örneğin, “çatışma”; “uzlaşmazlık”, “çelişki”nin farklı kategoriler olduğu üzerinde duruluyordu. Bunlarda anlaşılsa bile bir de çelişkinin türleri üzerine bir tartışma yürüyordu. “Baş Çelişki”, “Aktüel Baş Çelişki”, “Ana Çelişki”, “Temel Çelişki”, “Yan Çelişki” gibi bir sürü çelişki türleri de çıkmıştı ve bunlar herkes tarafından kabul görmüyordu. Kabul görmediği gibi, bunların anlamları üzerinde de bir anlaşma

12

Evet Feodal. Bu gün kimilerini güldürebilir ama o dönemde örneğin Mihri Belli "Türkiye Toprağından Feodalizm Fışkırıyor" diye yazılar yazıyordu. Bizler de daha sonra fabrikaları ve onların bacalarından çıkan dumanları gösterip, "yine feodalizm fışkırıyor" diyerekten bununla dalga geçerdik. 302

yoktu. Çünkü şu veya bu çelişki türünü kabul veya ona şu ya da bu anlamı vermenin zorunlu olarak devrim stratejisine ilişkin belli çıkarsamaları gerektirdiği var sayılıyordu. Ama sorun sadece bununla da bitmiyordu. Çelişkinin ne olduğunda ve çelişki türlerinde soyut ve normatif olarak anlaşılsa bile, bu sefer de toplumdaki hangi çelişkinin ne tür bir çelişki olduğu sorunu ortaya çıkıyordu. Örneğin proletarya burjuvazi çelişkisi, kimine göre “baş çelişki”, kimine göre “temel çelişki”, kimine göre (toplum demokratik devrim aşamasındaysa mesela) “yan çelişki” olarak tanımlanıyordu. Türkiye’nin sosyal olaylar bakımından en zengin olduğu dönemde en kritik tartışmalar, bırakalım Marksist veya sosyolojik olmayı bir yana, bırakalım onun bayağılaşmış, mekanikleşmiş, şemalara döndürülmüş el kitabı versiyonları bir yana, tam bir skolastik tartışma olarak yapılıyordu. Önceden kabul edilmiş şema ve kategorilere gerçeklikler sığdırmaya çalışılıyordu. İşin kötüsü bu şema ve kategoriler ilkel, köleci (...) sınıflamasında olduğu türden sosyolojik değil, çelişkiler bahsinde örnek verildiği gibi felsefi kategorilerdi. Ama bu kategoriler de de Marksist felsefe (“Diyalektik Materyalizm”) bağlamında öğretilen çelişkiden de farklı içeriklerdeydi. Dolayısıyla bu dönemin strateji tartışmaları aslında Marksizm’i ve Tarihsel Maddeciliği daha iyi kavramayı sağlamak bir yana, skolastik tartışmalar içinde yitip gitme ve ondan uzaklaşma sonucu doğuruyordu. Sosyoloji eğitimini bırakıp içinde Marksizm’i öğrenmeyi umduğumuz ortam böyle bir ortamdı. Bunların Marksizm olmadığını öğrenmemiz sosyolojide sosyoloji öğrenilemeyeceğini öğrenmemizden daha uzun, zor ve dolambaçlı bir yol izledi. Ama tüm bu olumsuzluğa rağmen bütün bu tartışmaları yapanlar, bu tartışmalarla ilgili en iyi kavramsal araçları Marksizm’in sunduğu varsayımından hareket ettiğinden, Marksist Klasiklerin çevrimi ve okunuşu bu tartışmaların esas olumlu ve ilerletici yanını oluşturuyordu. Bu kitaplar çevrilip okundukça da, bu çeviri ve okuma sonucunu veren tartışma ve varsayımların Marksizm’le ilgisinin olmadığı görülüyor veya en azından bu olanak ortaya çıkıyordu. Ne var ki, bu kazanç bile oldukça sınırlıydı. Bu klasikler anlaşılmak için, en azından üzerlerinde yükseldikleri kültür ve bilgi birikiminin ve genellemelerini yaptıkları, yasalarını öne sürdükleri olayların, yani Tarih’in13 asgari ölçüde olsun bilinmiş ve hazmedilmiş olmasını var sayarlar. Sosyalistlerin çoğu için bu geçerli değildi. Özellikle yeni kuşak ve kitleler halinde sosyalist olanlar için bu ön koşul hiçbir şekilde söz konusu edilemezdi. Yani bu kitapları okuyanlarda bu kitapları anlayacak kültürel, olguların bilgisine ilişkin bir arka plan bulunmuyordu. Dolayısıyla bu kitapların pek anlaşılma şansı yoktu. Ama tek sorun bu da değildi. El kitaplarından, ikinci elden öğrenilen bayağı Marksizm’in kendisi de, belli bir bakış açısını yaydığı ve güçlendirdiği için, orijinal kitaplar okunduğunda, onların, o el kitapları okumadan anlaşılabilecek şekilde, anlaşılmasının bile önünde bir engel haline geliyorlardı.

13

Marks ve Engels "bir tek bilim vardır Tarih bilimi" diyorlardı. 303

El kitaplarından bir kere İlkel, Köleci, Feodal şemasını benimsediniz mi, Engels’in Ailenin, Devletin ve Özel Mülkiyetin Kökeni’ni veya Marks’ın Grundrisse’ini kavramanız neredeyse olanaksızlaşır. Örneğin Engels’te çok açık olarak, feodalizm, Roma uygarlığının yıkılışı ile ve İlkel sosyalizmi yaşayan “Barbarlar”ın işgali ile bağlantılı olarak ele alınır, zaman olarak daha sonra, yani kölecilikten sonra gelmesine rağmen sosyolojik olarak komüne daha yakın olarak değerlendirilir. Yani şemanın kavramlarıyla ifade edersek, Feodalizm, İlkel Sosyalizm’e kendisinden sonra sıralandığı Kölecilik’ten daha yakındır. Ama el kitaplarının şemalarıyla beyni şekillenmiş olanlardan bu kitabı okuyanlar artık bunu göremez ve Engels’i anlayamaz hale gelir. Ya da kafası bu şemayla şekillenenlerde Engels’in Komün’ün bir kalıntısı olarak Alman Mark’ı (bu Mark, Germen’lerde Komün’ün kalıntısı olan Mark, köy ortaklaşmacılığı; para birimi olan Mark değil) veya Rus Mir’ine; veya İngiltere’de Hasting Savaşı’nda, taş balta kullanıldığına; İrlanda’lılar arasında yaşayan komün geleneklerine ilişkin söyledikleri, yani ilkel sosyalizmden kapitalizme, hatta modern sosyalizme geçiş gibi konular karşısında en küçük bir dikkat ve kavrayış gücü bile görülmez olur. Keza Marks ve Engels’in bu sıralamayı, teorilerini ilk kez formüle ederlerken, bir fikir vermek için, geçer ayak zikrettikleri, bu sıralamayı yaparken Akdeniz, Ortadoğu, İran, Hint ve Çin uygarlıklarını pek bilmedikleri ve o zamanki tarih bilgisinin eski Greklerden öteye pek gitmediği anlaşılmaz olur. Ve nihayet bu tartışmalarda bilgiye ve bilime yaklaşımla ilgili, çok daha temel bir sorun bulunuyordu çoğu kimse bakımından. Bu kitapları okuyanlar, bu kitaplardan öğrendikleri kavramsal araçlarla sosyal gerçekliğin daha derin bir analizini yapıp ondan daha doğru sonuçlar çıkarmak için değil; zaten önceden kafalarında şekillenmiş politika ve stratejileri, Marksist bir söylem içinde teorize edebilmek için okuyorlardı. Politika ve strateji sonda değil, başta bulunuyordu. Yani büyük çoğunluk, bilimsel düşüncenin çok temel bir varsayımından, bilime bilim dışı kaygılarla yaklaşmamak gerektiği ilkesinden ve var sayımından uzak bulunuyordu14. Böylece bir yandan pratik olarak tam bir yükseliş dönemi yaşayan İşçi, Köylü, Öğrenci mücadelelerinin tam ortasında bulunuyorken, teorik olarak, bu skolastik tartışmalar ve yukarıda değinilen el kitaplarının yarattığı engellemeler vs. nedeniyle, sosyolojiyi, (yani Tarihsel Maddeciliği) öğrenmek bir yana, ondan uzaklaşmış oluyorduk. Ama bunun farkında bile değildik, çünkü öğrendiğimizin Marksizm ve Tarihsel Maddecilik olduğunu sanıyorduk.

14

Marks, bu temel varsayım konusunda çok açıktır."(...) Bir kişi, bilimi, (ne denli yanlış olursa olsun) bilimin kendisinden değil de, dışarıdan, yabancı, dış ilgilerden kaynaklanan bir görüş açısına uydurmaya uğraştığı zaman, ben o kişiye "aşağılık" derim" ("Artık değer Teorileri") 304

Ve işin ilginci, hareketin yükseliş döneminin sunduğu başarılar nedeniyle, bildiklerimizin doğrulandığını düşünüyorduk. Teorimiz doğruydu ki pratikte başarılar elde ediyorduk. Bu varsayımı, yani bir sosyal hareketin başarısının ille de doğru bir teori gerektirmeyeceği ve başarının bir teorinin doğruluğunun ölçüsü olamayacağı gibi bir sorun aklımızın ucundan bile geçmiyordu. Sosyolojide okurken en azından Tarihsel Maddeciliğin dayandığı birikimi ve onun düşmanlarını tanımış oluyorduk. Ama şimdi o düşman bizzat Tarihsel Maddecilik ve Marksizm postuna bürünmüş olarak karşımıza çıkıyor ve biz onun böyle olduğunu bilmediğimiz için Marksizm ya da Tarihsel Maddecilik (sosyoloji) diye metafizik şemaları ve skolastik tartışmaları öğreniyorduk. Buna karşılık sosyal mücadeleler pratiğinde buna zıt olarak çok zengin bir bilgi ve tecrübe birikimi ediniyorduk. Bir bakıma biyoloji, anatomi, fizyoloji öğrenmekten uzaklaşsak da, hasta bakıcılık ve hemşireliği, iğne yapmayı, kan almayı öğreniyor, toplumsal mücadelelerin teknik ve örgütsel sorunlarında belli bir tecrübe ve bilgi birikimi sağlıyorduk. Tabii, bu tecrübelerin birikimi ile Marksizm diye öğrendiklerimiz arasında giderek açılan bir makas ve büyüyen bir çelişki de ortaya çıkıyordu. Zaten bu çelişkidir ki Marksizm diye öğrendiklerimizi kaynaklara dönerek eleştirel bir gözle yeniden gözden geçirmeyi gerektirmiştir. Ama bu yıllara mal olacak bir zaman kaybıdır da aynı zamanda. * Bu dönemde politik görüşlerim, MDD’cilik olarak şekillenmişti o zamanın kavram ve tartışmaları içinde. O zamanki Dev-Genç ve DÖB militanlarının aşağı yukarı hepsinin de paylaştığı bu görüşler şöyle özetlenebilir: Dünyanın “Baş Çelişki”si Emperyalizm ve Ezilen Halklar arasındaydı. (Tabii bu kavramsallaştırmaya göre, elbette “Temel Çelişki”, Kapitalizm ile Sosyalizm (Proletarya-Burjuvazi) veya diğer deyişle “üretimin sosyal niteliği ile üretim araçları üzerindeki mülkiyetin özel niteliği” arasındaydı. ) Ancak “Baş Çelişki” çözüldükten sonra “Temel Çelişki” çözülebilirdi. (Yani önce anti emperyalist ve demokratik devrim sonra sosyalist devrim. ) Bu durumda yapılması gereken şey yeni bir Vietnam daha yaratıp, ABD’ye karşı yeni bir cephe açmaktı. Mao’nun “Yeni Demokrasi” ve Lin Piao’nun “Yaşasın Halk Savaşının Zaferi” kitapları ihtiyacımız olan bütün teorik arka planı sağlıyordu. Dolayısıyla dünyayı sarsan Çin-Sovyet ayrılığında, Çin’e daha sempatiyle bakıyor, Sovyetler’in “devrimci barutunu artık tükettiğini” düşünüyorduk. Ayrıca, bu yaklaşımın son derece pratik sorunları bağlamında, Gerillaya Parti mi başlamalı, yani önce Parti’yi mi kurmalı; yoksa önce Gerillaya başlayıp sonra mı Parti’yi bu mücadele içinde yaratmalı (“Foko” teorisi) gibi sorunlar da gündemimizin temel konularıydı. Ve nihayet, yeni bir Vietnam yaratmak, yeni bir Gerilla savaşına başlamak demekti. Bunun için de Gerilla savaşını öğrenmek gerekiyordu. Bu nedenle o yıl boyunca okuduğumuz kitaplar esas olarak bu konularda yoğunlaşıyordu. Pratiğimize de bu yönelişler yol gösteriyordu. Artık Öğrenci 305

hareketlerinin bile bizim için anlamı, Gerilla için insan bulmak, yeni ilişkiler ve kadrolar devşirmekti. Burada, daha sonraki yıllarda giderek unutulan enternasyonalist yaklaşıma dikkat etmek gerekir. Biz yeni bir Vietnam yaratmak veya Türkiye’de devrim yapmak isterken, bunu Türkiye’yi kurtarmak için değil, dünya çapındaki anti emperyalist mücadeleye bir katkıda bulunmak için; Vietnam halkının omuzlarındaki yükü biraz olsun hafifletmek için istiyorduk. Türkiye’yi kurtarmak bizler için kendi başına bir hedef değil, dünya çapındaki mücadeleye katkının bir aracıydı. Sonraları sosyalistler için bu araç ve amaç yer değiştirecektir. O zaman bunun farkında bile değildik belki ama bu çok sağlam bir hareket noktasıydı. Daha sonraki yıllarda başlangıçtaki bu otantik ve kendiliğinden Enternasyonalizm, karşılıklı çıkar veya dayanışma veya Türkiye’nin kurtuluşu ve devrim için başka halkların desteği yönünde bir anlam kaymasına uğrayacaktır. * Böyle bir düşünce zinciri içinde yapmamız gereken somut işler de özellikle Türkiye’de gerilla savaşının nasıl başlayacağı konusunda yoğunlaşıyordu. 10 Haziran 1969’da öğrenci hareketi en yüksek noktasına aynı zamanında sınırlarına ulaşmış bulunuyordu. Bundan sonra bizlerin öğrenci hareketinin kabuğunu çatlatma denemelerimiz ortaya çıkar. Bir kısmımız Filistin’e, bir kısmımız köylere, biz de İsmet Demir ile birlikte İzmir Aliağa’ya inşaat işçileri arasında işçi örgütlenmelerine gitmiştik. İnşaat işçileri hem işçi hem de özellikle Türkiye’nin dağlık doğu bölgelerinden oldukları için, (yani hem devrimin esas gücü olan en devrimci ve tutarlı sınıfla, işçi sınıfıyla bağlar kurmak hem de bu işçiler özellikle Türkiye’nin daha dağlık ve yoksul bölgelerinden olduğu için, dolayısıyla gerilla savaşı için ön hazırlık ve kitle bağları sağlama bağlamında) inşaat işçileri arasında çalışmaya yönelmiştik. Yaz boyu Aliağa’da örgütlenme çalışmalarında bulunduktan sonra, Gerilla savaşını da öğrenmek ve aynı zamanda Filistin halkıyla bir Enternasyonalist olarak da dayanışmak amacıyla Filistin’e gittik. * Filistin’de gördüklerimiz ve tecrübelerimiz ise o güne kadar duyduğumuz ve öğrendiklerimizi alt üst ediyordu. Birincisi, Sovyetlerin revizyonist olduğu, devrimci ulusal kurtuluş savaşlarını desteklemediği; “kapitalist olmayan yol” diyerekten cuntaları desteklediği; Çin’in devrimci olduğu ve kurtuluş savaşlarını desteklediği yolunda duyduklarımız ve öğrendiklerimizle orada görüp yaşadıklarımız çelişiyordu. Durum tam aksineydi. Sovyetler de Çin gibi hatta daha fazla silah ve diğer yardımları yapıyordu Filistin hareketine. Çin ise çok sınırlı yardım ediyor ve çoğu kez bu yardımları Sovyetlere karşı bir tavır koşuluna bağlıyordu. 306

Diğer yandan, doğrudan tanımadan önce, Çin’in Kültür Devrimi ile Sovyetlerdeki yozlaşmaya karşı bir panzehir bulduğu kanısındaydık. Burjuva basınında okuduğumuz, “Mao’nun sözleri okunan inek daha fazla süt verdi” veya burjuva diye Beethoven’in eserlerinin yasaklandığı türünden hikayelerin Emperyalizmin karalaması ve karşı propagandası olduğunu düşünüyorduk. Ama orada bizzat Çin’in kendi bastığı dergi ve broşürlerde bunu hiç aratmayacak başka olayların anlatıldığını görünce çok ciddi biçimde şaşırmıştık. Hele insanlığın binlerce yıllık kültür ve bilim mirasının bir çırpıda Burjuva diye lanetlenmesini havsalamız almıyordu. Böylece Çin ve Sovyetler üzerine yargılarımızın doğruluğu hakkında kafamızda soru işaretleri oluşuyordu. Ayrıca orada Irak’lı ve diğer Arap ülkelerinden Komünistler ile karşılaşmıştık. Bunlar hem örnek davranışları, hem Sovyetler karşısındaki daha saygılı tutumları ve Marksist formasyonlarıyla bizleri, Arap milliyetçiliğinden gelen, daha Çin’e yatkın, Marksizm’e ve işçi sınıfına daha uzak, Demokratik Cephe’nin15 diğer önder ve kadrolarından daha fazla etkiliyorlar; hem de bize sürekli Türkiye’de büyük bir işçi sınıfı olduğundan, esas bunlar arasında örgütlenmek gerektiğinden söz ediyorlardı. Bunlara ek olarak askeri eğitim ve savaş tecrübesi bakımından da ciddi bir hayal kırıklığı yaşamıştık. Sosyoloji’de nasıl sosyoloji öğrenemeyeceğimizi gördüysek; Filistin’de de gerilla savaşını öğrenemeyeceğimizi görmüştük. * Filistin’de, biraz da ilginç bir rastlantı sonucu, o zamana kadar yayınlanmış Marksist klasikleri ve Kıvılcımlı’nın kitaplarını da derinliğine bu yeni gözlemler, çelişkiler ve hayal kırıklıkları içinde kısmen yeniden okuma fırsatı oldu. Daha önceleri, ilk fırsatta sistemli bir teorik eğitim yapma amacıyla, çıkan orijinal Marksist kitaplardan ve Yapı İşçileri Sendikası’nda üzerlerinde yattığım ve uyumak için okuduğum Kıvılcımlı’nın kitaplarından bir seri yapmıştım. Hatta hepsinin üzerine ismimi bile yazmıştım. Ama sonra bir gün, bu kitapları Deniz benden istemiş ve ben de vermiştim. Meğer bunları Filistin’e giderken beraberinde götürmüş ve dönerken orada bırakmış. (Denizler de Demokratik Cephe’ye gitmişlerdi ve biz de zaten Demokratik Cephe’ye onların adını vererek girmiştik. ) Filistin’deki üste bu kitaplarla karşılaştık. Kendimiz de bir miktar getirmiştik. Böylece Ürdün mağaralarında Marks, Engels, Lenin ve Kıvılcımlı’yı ve diğer kitapları, sistemli olarak, kaynaklarından inceleme olanağı ortaya çıkmıştı. Bu okuma, o yaz Aliağa’da ve şimdi Filistin’deki gözlemlerin; o zamana kadar kabul ettiklerimiz ve bildiklerimizle bu gözlemler arasındaki çelişkinin ışığında bir okumaydı. Bu okumalar sonucunda hem Marksizmi, hem de Kıvılcımlı’yı anlamaya başladım. Kıvılcımlı’yı anladıkça, Marksizmi, Marksizmi anladıkça Kıvılcımlı’yı daha iyi anlayabileceğimi gördüm.

15

Filistin Demokratik Halk Kurtuluş Cephesi 307

Ne var ki bu okumalar esnasında Kıvılcımlı’ya yönelişim, doğrudan strateji sorunlarından değil, ki bu konularda bir kitabı yoktu o zaman, Tarihe ve toplumların evrimine ilişkin metodolojik bir sorundan ve onun çözümünü arayıştan kaynaklandı. Onun kaynağında da Aliağa’daki çalışmalarda yapılan bir gözlem ve tecrübe vardı. O yaz aralarında örgütlenme çalışmaları yaptığımız Aliağa’ya gelen işçilerin çoğunu, Keban barajı inşaatında çalışmış veya oradan ayrılmış veya köyü baraj gölü altında kalacağı için yerinden yurdundan olmuş Dersim’li ve Alevi işçiler oluşturuyordu. Sonradan öğreneceğimiz gibi, Dersim, 1938’lere kadar uygarlığın girip fethedemediği bir Komün dünyası olarak yaşıyagelmişti. Bu nedenle orada komün ve gelenekleri hala çok güçlü olarak yaşıyordu. Benim gibi bir batılı şehir çocuğu için bu bambaşka bir dünya idi. Orada garip, okuduğum kitaplardakine uymayan bir olgu ile karşılaşmıştım. Bu, çoğu henüz hiç işçilik tecrübesi olmayan, daha dün köyünden kopmuş, aşiret bağlarının çok güçlü olarak yaşadığı işçiler; Batı’dan gelmiş, belki ikinci kuşaktan işçi olan, daha aydın ve kalifiye işçilerden çok daha hızlı ve kolay örgütlenebiliyorlardı. Halbuki o zamana kadar öğrendiklerimizle bunun tam tersi olması gerekirdi. Niye böyleydi? Bu soru kafamızın bir kenarında duruyordu. O zamana kadar kitaplardan öğrendiklerimizle bu gözlem ve tecrübe uyuşmuyordu. Gerçi İsmet Demir, kendi tecrübelerine dayanarak “bunlar kitaplarda yazmaz” diyerekten, bunların böyle olduğunu, çeşitli bölge ve yerlerden insanların farklı özelliklerini çok önceden anlatmıştı ve anlatıyordu ama bir teorik açıklamasını vermiyordu tabii. Filistin’de, üs olarak kullandığımız mağaralarda klasikleri okurken, Engels’in “Ailenin, Devletin ve Özel Mülkiyet’in Kökeni” adlı eserini okuduğumda, kitapta Aliağa’da karşılaştığım sorunun cevabının bulunduğunu gördüm. “Gens”in yani Komün’ün yaşayan gelenekleri idi Dersimli işçilerin birliği ve kolay örgütlenmesinin cevabı. Engels, Komün’ü öve öve bitiremiyordu. Yunan, Roma ve Batı Avrupa Tarihini Komün’den uygarlığa geçişin tarihi olarak anlatıyordu. Bu, mekanik ve ilerleyen bir tarihi anlatan Marksist el kitaplarındakinden çok farklı bir yaklaşımdı, hiç onlara benzemiyordu. Bu, daha önce uyku getirmek için okuduğumuz ve bir türlü anlayamadığımız, Kıvılcımlı’nın kitaplarını Engels okumasının ışığında okumamıza yol açtı. Kıvılcımlı’nın Tarih Devrim Sosyalizm ve İlkel Sosyalizmden Kapitalizme İlk Geçiş – İngiltere gibi kitapları Engels’in kitabının bir devamı ve geliştirilmesi olarak ortaya çıkıyor ve son derece anlaşılır oluyordu. Ayrıca böylece Kıvılcımlı’yı niye uyku getirmek için okuduğumuzu ve anlayamadığımızı da açıklayabiliyorduk. El kitaplarında öğrendiğimiz şemalar Kıvılcımlı ile, dolayısıyla orijinal, Engels’in anlattığı ve uyguladığı Marksizm’le uyuşmadığı için Kıvılcımlı’yı anlayamamıştık. Anlayamamızın bir diğer nedeni, Kıvılcımlı’nın ele aldığı ve olaylarından genellemelere ulaştığı Tarih’i de bilmememizdi. Engels, yer olarak Avrupa, zaman olarak Yunan ve Roma uygarlıkları ile sınırlı, en fazla 2500 yıllık bir tarihe ve onun olgularına dayanıyordu. Kıvılcımlı ise, hem birkaç bin yıl daha geriye, ta Sümerlere kadar giden; hem de Avrupa ile sınırlı olmayan, bütün 308

Uygarlıkları (Çin, İran, Hint, İslam, Osmanlı) kapsayan bir tarihin verilerine dayanarak bu genellemeleri yapıyordu. Biz ise, kendisinden genellemeler yapılan bu tarihteki olgular hakkında fazla bir bilgi sahibi değildik ki onlara ilişkin genellemeleri anlayıp eleştirel bir gözle değerlendirebilelim. Böylece bizzat kendimize yönelik bu gözlemden, bu tarihi öğrenmek ve bu bilgilerin ışığında Kıvılcımlı’yı ve Marksizm’i anlamak ve doğruluğunu kontrol etmek gibi bir görev önümüze çıkıyordu. * Ama bu görev, sadece metodolojik bir gereklilik olarak ortaya çıkmıyordu, aynı zamanda pratik mücadele ile de doğrudan ilgiliydi. Dünyadaki bütün az gelişmiş ülkeler, yani bizlerin yeni Vietnamlar yaratmak istediğimiz ülkeler, ya eski uygarlık beşikleriydi (Çin, Hint, İran, Ortadoğu ve Akdeniz ve bunun uzantısı Latin Amerika) ya da kapitalizm doğuncaya kadar ilkel sosyalizmi yaşayan (Okyanusya, Afrika) ülkelerdi. Bir bakıma, İlkel sosyalizmi yaşayanlar sömürgeler; eski uygarlık beşikleri de yarı sömürgeler olmuşlardı. Dünya haritasına kaba bir bakış bile bunu gösteriyordu. O halde, bu ülkelerdeki mücadeleler ile bu tarih arasında kopmaz bir bağ vardı. Bu tarih bilinmeden bu ülkelerin gerçekliği kavranamaz, dolayısıyla doğru program ve stratejiler geliştirilemezdi. Öyle görünüyordu ki, bu tarihi anlayacak kavramsal araçlar, bu tarihin en ileri Marksist genellemelerini içeren Kıvılcımlı’nın eserleriydi. Dolayısıyla bu ülkelerin toplumsal yapısının ve tarihinin anlaşılması için Kıvılcımlı’nın iyi ve doğru kavranması gerekiyordu. Kıvılcımlı’yi iyi anlamak için de, o ülkelerin ardındaki “Antik tarih”i iyi bilmeliydi16. Böylece yeni Vietnamlar yaratmak ve dünyanın şehirlerini kırlarından kuşatmak için, dolayısıyla o kırların toplumsal yapısını ve tarihini anlayabilmek için Tarih, Kıvılcımlı ve otantik Marksizm’i öğrenmeyle pratik bir görev olarak karşı karşıya gelmiş oluyorduk. * Tarih ve Kıvılcımlı’yı öğrendikçe de, Türkiye’deki strateji tartışmalarında metodolojik bir yanlış yapıldığı düşüncesi giderek netleşiyordu. Kıvılcımlı’yı okuyarak, Türkiye’deki devrim stratejisi tartışmalarının dayandığı ortak var sayım olan, İlkel, köleci, feodal vs. biçimindeki şematik, sözde Tarihsel Maddecilikten kopmuş;

16

Çok ilginçtir, bizi Kıvılcımlı'ya yönelten neden, yani geri ülkelerin niye geri olduğu; onları anlayabilmek için Kıvılcımlı'yı anlamak gerektiği aynı biçimde Kıvılcımlı'yı da bu tarihe yöneltmiştir. Kendisi bunu bizzat şöyle açıklar: Eğer Kıvılcımlı olmasaydı, biz yine muhtemelen Tarih'e yönelirdik. Ama bu çok geri ve yozlaşmış kavramsal araçlarla olacağından; keza ne batı ne de doğunun birikiminden zerrece nasiplenmemiş bir kuşaktan olduğumuzdan muhtemelen çıkmaz sokaklarda kaybolur giderdi. En iyi ihtimalle, Merkez-Çevre teorilerinin tartışmaları içinde kalırdı. 309

bambaşka, Marks ve Engels’teki orijinal ve o orijinale dayanarak Kıvılcımlı’nın geliştirdiği Tarihsel Maddeciliğe bağlanmış bulunuyorduk. Kıvılcımlı’nın yaklaşımı, o birbirini izleyen aşamalar anlayışını yerle bir ediyordu. Bu yaklaşıma göre, ülkeler için, ille de feodalizmden sonra kapitalizm, kapitalizmden sonra sosyalizm gelir, sosyalist devrim için kapitalist olmak gerekir diye bir koşul yoktu. Kitabının adı bile alışılmış şemaları yerle bir ediyordu: “İlkel Sosyalizm’den Kapitalizme”. Eğer böyle ise, niye “Feodalizm”den “Sosyalizm”e geçilemesin ki? Nasıl İngiltere’de “İlkel Sosyalizm’den Kapitalizme” geçişi uygarlıkların yarattığı bir dünya pazarı olanaklı kılmışsa, aynı şekilde pek ala Dünya kapitalizminin yarattığı koşullarda “feodalizm”den de sosyalizme geçilebilirdi. Kategorik olarak bu reddedilemezdi. Türkiye’deki tartışma ise, bunu kategorik olarak reddeden ve ülkeleri tek tek ele alan yanlış bir varsayım üzerinden; aşamaların birbirini izlediği ve atlanamayacağı varsayımı üzerinden yürütülüyordu. Yani örneğin Türkiye’nin yarı feodal olması, devrimin sosyalist olmasının önünde bir engel olmazdı. İşte Çin ve Vietnam gibi ülkeler aslında yarı feodaldi ama oralarda sosyalist devrimler yapılmıştı. Yani Kıvılcımlı’yı okuyarak aslında el kitaplarından edinilen birbirini izleyen aşamalar Prokrutes yatağından kurtarmış oluyorduk tarihe ve toplumlara bakışımızı. Bu baha biçilmez bir metodolojik kazançtı. Böylece Marks’ın Vera Zasuliç’e yazdığı mektuplarda sözünü ettiği, Batıda bir sosyalist devrim olduğu takdirde Rus Komünü’nün “Kapitalist Olmayan Yol”dan sosyalizme geçilebileceği veya Troçki’nin “Sürekli Devrim Teorisi”nde sözünü ettiği, demokratik görevlerin eşitsiz gelişme nedeniyle, burjuvaziyi değil de işçileri iktidara getirebileceği ve buradan da devrimin sosyalist devrime dönüşmek zorunda olabileceği gibi sonuçları kabul etmekte zorlanmayacak ve onları anlayacak metodolojik bir temele geçmiş bulunuyorduk. Ama henüz bunlardan ya haberimiz yoktu (“Sürekli Devrim”) veya ne oldukları (“Kapitalist Olmayan Yol”) hakkında bildiklerimiz yanlıştı. Yani sosyalist bir devrim stratejisi için ille de bir ülkenin Kapitalist olduğunu kanıtlamak gerekmezdi, kapitalist olmayan bir ülkede de sosyalist devrim olabilirdi. Türkiye’de Sosyalist ya da demokratik devrim stratejisinin doğruluğunu dolayısıyla ülkenin ne kadar kapitalist veya feodal olduğunu kanıtlamaya yönelik tartışmalar baştan bu metodolojik hatayla maluldü ve yanlış bir zemin üzerinde yürüyordu. Ama Kıvılcımlı’nın metodolojik katkısı sadece bu da değildi. O tartışmaların ardındaki varsayımları oluşturan şemalarda, sadece aşamalar birbirini izlemiyor, her üst üretim biçimi, diğerini tasfiye ediyor diye düşünülüyordu. Yani Türkiye’de kapitalizm geliştikçe feodalizmin tasfiye olduğu varsayımından hareket ediliyor ve her iki taraf da bu varsayımı kabul ettiği için kapitalizmin gelişmişlik düzeyi üzerinden yürüyordu tartışma. Bu nedenle Türkiye’ye kapitalist bir ülke dendiği takdirde bundan devrim stratejisinin sosyalist devrim olması gerektiği sonucu çıkarılıyordu. Ve tam da her iki taraf da kapitalizmin prekapitalizmi tasfiye ettiği varsayımını 310

paylaştığı için MDD’ciler, Türkiye’nin ne kadar feodal ve yarı feodal olduğunu yani kapitalizmin ne kadar az gelişmiş olduğunu; diğerleri de ne kadar kapitalist olduğunu, dolayısıyla da feodal kalıntılardan arınmış olduğunu kanıtlamaya çalışıyorlardı. Kıvılcımlı ise, bütün bu tartışmanın varsayımını sorgulayan ve boş düşüren bambaşka bir yaklaşım içindeydi. O bir yandan Türkiye’deki kapitalizmin gerici finans kapitalizm olarak doğduğunu söyleyerek yine o aşamaları bir de kapitalizmin kendi gelişimi içinde berhava ediyor ve tam da böyle olduğu için, finans kapital çağında kapitalist gelişmenin, prekapitalist ilişkileri, (Yani “feodal” ilişkileri diyelim) tasfiye etmediğini, aksine onlarla simbiyoz bir yaşama girip (“Etle tırnak gibi”), onları güçlendirdiğini söylüyordu. Türkiye’de Finans-Kapital ve Tefeci Bezirgan sınıfları egemendir önermesinin ardında aslında böyle çok farklı bir metodoloji bulunuyordu. Yani üst üretim biçimi alttakini tasfiye etmeyebiliyor, hatta aksine güçlendirebiliyordu. Bir ülke, tam da kapitalist olduğu için, öndeki devrim demokratik karakterli olabilirdi. Bu yaklaşımda, kapitalizmin güçlü ve yaygın oluşu, finans kapitalizmin güçlü ve yaygın oluşu anlamına geldiğinden, aynı zamanda kapitalizm öncesine ait ilişkilerin ve egemen sınıfların da güçlü olduğu anlamına geliyordu. Yani Türkiye’nin kapitalist bir ülke olması, demokratik tarihsel görevlerin aşıldığı anlamına gelmiyordu. Türkiye tam da kapitalist, hatta rekabetçi kapitalizmden sonra ortaya çıkan, finans kapitalin egemenliğinde bir ülke olduğu için; Türkiye’de kapitalizm adeta Finans-Kapitalizm olarak ortaya çıktığı için; (bu da kapitalizm öncesi egemen sınıfların tasfiyesi bir yana güçlenmesi anlamına geldiğinden) devrimin acil görevleri demokratik karakterde olmalıydı. Kıvılcımlı’dan sadece kapitalist olmayan bir ülkede sosyalist devrim olabileceği gibi bir sonuç çıkmıyor; Kapitalist, hatta finans kapitalist bir ülkede de devrimin demokratik karakterde olabileceği sonuncu da çıkıyordu. Gerek programatik ve stratejik sonuçları, gerek dayandığı metodoloji bakımından bambaşka bir tarih ve toplumsal gidiş anlayışına dayanıyordu Kıvılcımlı’nın yaklaşımı. Birbirini sırayla izleyen aşamalar değil, başka toplumların birikimlerine dayanarak geriden gelip öne fırlamalar; sadece ilerlemeler ve sonra gelen aşamanın öncekini tasfiye etmesi değil; ilerledikçe gerilemeler; en ileri ve geri olanların karşılıklı bağımlılıkları ve bir sistem oluşturmaları vardı. Türkiye’deki bütün solun strateji tartışmalarını yürütürken kabul ettikleri varsayımlardan bambaşka bir tarih ve toplum kavramı idi karşımızdaki. İşin ilginci Türkiye’deki tartışmadaki tarafların hepsi, kendi kabullerini ve metodolojik temellerini sorgulayan bu yaklaşım karşısında tam bir suskunluk ve yok sayma tavrı içinde bulunuyorlardı. Bu tavır öyle etkili olmuştur ki, bu gün bile, aradan neredeyse yarım asır geçmiş olmasına rağmen, Kıvılcımlı’nın bu yaklaşımını bırakalım Türkiye ve dünya sosyalistlerini bir yana “Doktorcu” olduklarını söyleyenler bile bilmez ve bu biçimiyle metodolojik düzeyde tartışmaz. Ve Türkiye solunun bütün bölünmeleri bu yaklaşımlar bilinmeden onun dışında, yanlış varsayımlara dayanarak gerçekleşmiştir. 311

Kıvılcımlı’yı okuyup kavradığımız ve benimsediğimiz ölçüde, Türkiye’deki solun dayandığı sadece politik ve stratejik değil, mekanik ve bayağı metodolojik yaklaşımlardan uzaklaşmış, otantik, yaratıcı, eleştirel Marksizm’in mecrasına akmış bulunuyorduk. O zaman farkında değildik ama, bu akış çok derin bir kopuştu. Şimdi geriye baktığımızda, bu kopuşun aynı zamanda sadece Türkiye’deki değil, dünyadaki yaygın ve egemen soldan kopuş; evrimimizin hepsinden ayrı bir mecraya akması anlamına geldiğini daha iyi görüyoruz. Bir bakıma, Kıvılcımlı’yı okuyarak, bütün Türkiye solundan ayrı bir tür olmamıza yol açan bir mutasyon geçirmiştik, bu mutasyon organizmanın temel yapısına ilişkin bir mutasyon gibiydi, metodolojik bir değişimdi. Bu değişimden (Mutasyon) sonra artık Türkiye solundan farklı bir doku grubundaydık; tür bölünmelerine benzetilirse, artık “dölü tutmaz” olmuştuk. Bütün devrimci hayatımız boyunca bizi terk etmeyecek olan anlaşılmama ve yalnızlık duygusunun temelinde bu metodolojik ya da “anatomik” fark yatıyordu. Devrimci mücadelenin ihtiyaçları, somut politik tavır alışlarda ve sorunlarda, başka akım ve kişilerle benzerlikler ve paralellikler yaratıyordu ise bile, bu görünüşteydi, o görünen yüzeyin derinliklerinde, metodolojide, anatomide çok temel farklar bulunuyordu. Bu, canlılarda görülen “konvergenz”e (yakınlaşmaya, benzeşmeye) benzetilebilir. Doğa yasaları her yerde aynı olduğu için benzer sorunlar farklı türler tarafından benzer biçimlerde çözülür. Yani doğa aynı çözümü birbirinden bağımsızca birkaç kez keşfedebilir. Bu da aslında anatomik bakımdan birbirinden çok farklı türler arasında benzeşmelere yol açar. Örneğin suda yaşayan memeliler balıklarla aynı hidrolik yasalarla karşı karşıya bulunduklarından, bu memeliler giderek balıklara benzemişlerdir. Yarasalar kuşlar gibi kanatlar geliştirmişlerdir. Bir yumuşakça, yani midye ve istiridyelerin akrabası olan ahtapot son derece gelişmiş bir göz ve zekayı bağımsızca geliştirmiştir vs., vs.. Bütün bu benzerliğe rağmen onların aralarında anatomik olarak çok derin ve köklü farklar vardır. Doğadaki anatomik farkın düşünce ve politikadaki karşılığı metodolojidir, hareket noktası olan varsayımlardır. Politik bir duruş veya taktikler bağlamında aynı toplumsal sorunlarda, benzer sınıf çıkarlarına sahip olduğumuzdan elbette başkalarıyla benzerlik ve yakınlaşmalar içinde bulunuyorduk; ama bu görünüşün ardında metodolojik olarak bambaşka bir tarih ve toplum kavrayışı, bambaşka bir anatomi bulunuyordu. Ve biz Filistin’deki okumalarımızın esas önemli sonucu buydu. * Ne var ki, bu arada, Filistin’deki gözlemlerimiz ve deneylerimiz (kısmen de okuduğumuz klasiklerin) sonucu, politik görevlere ilişkin görüşlerimiz de kökten değişmişti. Başlangıçta, Sovyet Çin çatışmasında Çin’i kendimize daha yakın bulurken (Aslında Küba’yı daha da yakın buluyorduk ama ikisi arasında bir fark olduğunu da düşünmüyorduk. Ha Che’nin “yeni Vietnamlar”ı, ha “dünyanın şehirlerinin kırlardan kuşatılması”. İkisi de aynı şeydi.) Bizzat Çin kaynaklarını okumalarımız ve gözlemlerimiz sonucu, Çin’in hiç de daha devrimci olmadığı, lafta keskin olduğu; kültür devriminin ise bürokratik yozlaşmaya karşı bir ilaç değil; insanlığın 312

kültür ve bilim mirasını inkar eden, gerici, köylü ve küçük burjuva bir hareket olduğu sonucuna ulaşmıştık. Mao’nun diyalektik, çelişkiler üzerine yazdıkları, Marksizm’e ve diyalektiğe katkılar değil, olsa olsa köylülere Marksizm’i anlatmaya yarayan popülarizasyon metinleri olabilirdi. Sovyetler Birliği’ne gelince, o elbette bizlerin devrimci duygu ve beklentilerimize uygun davranışlar göstermiyordu. Göstermemesi de doğruydu. Dünyayı yok edecek silahlar ve dehşet dengesi varken, elbette bir söz söylemeden önce kırk kez düşünmek ve büyük bir sorumlulukla hareket etmek zorundaydı. Sovyetler belki keskin laf etmiyor ama keskin iş yapıyordu. İşte Vietnam her şeyden önce Sovyetler’den gelen silahlar ve yardımlar sayesinde ayakta durabiliyordu. Bizzat Filistin’de Sovyet Klaşinkovlarının ve diğer yardımlarının nasıl aktığını kendi gözlerimizle görmüştük. Sovyetler’in halk savaşına karşı olduğu düşüncesi yanlıştı. Ciddiye alınacak bir hareket nerede varsa, işte orada yardım etmekten kaçınmıyordu. Dünyanın kırlardan şehirlerin kuşatılması teorisi ise, Çin tecrübesinin kabaca dünya ölçeğine aktarılmasından başka bir şey değildi. Bizler soruna kırlar şehirler gibi coğrafi kategorilerle değil, sınıflar açısından bakmalıydık. Coğrafi kategorilerle devrim stratejisi oluşturulamazdı. Sorun sınıflar idi. Kuşatılacak şehirlerdeki işçiler ancak olabilirdi devrimin öz gücü. Temel güç her zaman olduğu gibi işçi sınıfı olabilirdi. İşçinin şehir veya kırda yaşaması önemli değildi. Köylüleri de ancak bu işçiler örgütleyebilir ve kazanabilirdi. Ayrıca bir mücadele biçimi üzerinden strateji çizilemezdi. Her türlü mücadele biçimi ve örgüt biçimi ve taktik olabilirdi. Buna ancak bir Parti karar verebilirdi. Parti ise ancak sosyalist aydın ve öncü işçilerin kaynaşmasıyla ortaya çıkabilirdi. Ulaştığımız sonuçlar kabaca böyle özetlenebilirdi. Böylece Filistin’e gelirken Çin’e sempati besleyen, dünyanın Şehirlerini kırlardan kuşatmak; yeni bir Vietnam yaratmak ve gerilla savaşı vermek için silah kullanmayı öğrenmeye çalışan bir devrimciyken, Filistin’de tam tersi sonuçlara ulaşmıştık. Sovyetler’i hataları olsa da daha aklı başında ve devrimci görüyorduk. Gerilla konusunda ise, sorunu mücadele biçimleriyle tanımlamak yanlıştı. Sınıf ilişkisi olarak koyulmalıydı. Devrimin öz gücü işçi sınıfı olabilirdi. İşçi sınıfı ise ancak devrimci bir parti varsa bağımsız bir sınıf olabilir ve devrim yapabilirdi. İşçi sınıfının partisi ise, sosyalist ve devrimci aydınların işçilerle kaynaşması; işçi mücadeleleri içinde onları örgütlemesiyle mümkün olabilirdi. O halde yapılacak pratik politik iş, işçiler arasına gidip orada çalışmak ve İşçi sınıfı Partisi’ni yaratmaktı. Bu bir kez ortaya çıkınca, hangi koşulda hangi mücadele biçimi yapılacağına en iyi ve doğru olarak o Parti karar verebilirdi. Prensip olarak hiçbir mücadele biçimi baştan reddedilemezdi. Öne koyulan görev, işçi sınıfı içinde çalışmak ve bir parti yaratmak olunca, Filistin’de kalmamızın bir anlamı kalmamıştı. Türkiye’de iken işçiler arasına gerilla için gitmiştik; şimdi gerillada işçiler arasına gitmek gerektiği sonucuna ulaşmıştık. Bu durumda elbet pratiğimiz de 313

ulaştığımız görüşlere uygun olmalıydı. Türkiye’ye işçi sınıfı içinde örgütlenmek ve bir Proletarya Partisinin (ya da o zamanların deyimiyle “İşçi Sınıfının Öz Örgütünün”) yaratılmasına katkıda bulunmak hedefiyle dönüyorduk. Filistin’e gitmeden önceki konumumuzu Rus devrim tarihindeki Narodniklere benzetiyorduk. Şimdi ise Marksizm dönemimizin başladığını düşünüyorduk. Nasıl Rus Marksistleri işçilere gitmişler ve onlarla kaynaşıp onları örgütlemişlerse, bizim de yapmamız gereken buydu. Bu değerlendirme her ne kadar yolunu bulmak isteyen bir devrimci militanın Rus Devrim tarihiyle yaptığı bir analojiye dayanıyorsa da, bu gün geriye dönüp bakıldığında pek de yanlış olmadığı görülüyor. Elbette bu yeni pozisyonumuz aynı zamanda Kıvılcımlı’nın Türkiye’de Finans Kapital egemenliği olduğu için, prekapitalist tefeci bezirganlığın da güçlü olduğu ve tam bu nedenle devrimin aynı zamanda demokratik karakter taşıması gerektiği şeklindeki yaklaşımı ile de uyum içinde bulunuyordu. Demokratik devrim görevleri geçerliliğini sürdürüyor, ama aynı zamanda bu görevleri ancak işçi sınıfının köylülüğü yanına alarak çözebileceği sonucunu çıkarıyorduk. Demokratik Görevleri ülkedeki feodalizmin gücüne ve yeterince kapitalistleşmemişliğe bağlayanlar ise ister istemez buradan köylülere gitmek sonucunu çıkarıyorlardı. Benzer şekilde, Türkiye Kapitalist diyenler ise, Sosyalist Devrim diyerek genellikle şehirlerde ve işçiler arasıda çalışmaya önem veriyorlar, demokratik görevlerin üzerini atlıyorlar ve gerçeğin baskısı altında birer reform programına takılıyorlardı. Bizim pozisyonumuz her ikisinden de ayrıydı, çünkü metodolojik olarak tarafların dayandıkları varsayımları kabul etmiyor ve onları sorguluyordu. İşçi Sınıfı dediğimiz, Kapitalizm dediğimiz için, köylücü ve gerillacıların gözünde diğer işçici burjuva sosyalistlerinden farksız görülüyorduk. Devrimin demokratik karakteri dediğimiz için ise, burjuva sosyalistlerinin gözünde köylücü küçük burjuva sosyalistlerinden farksız görünüyorduk. Gerçekte ise ne biri ne ötekiydik, her ikisinden de özden farklıydık. Biz onların bizi klasifize ederken dayandıkları var sayımları sorguluyorduk. Ama dayandıkları var sayımların bu sorgulanışını gündemden uzak tutmak; tartıştırmamak ve tartışmamak için her ikisi de suç ve kader ortaklığı yapıyorlar, bu metodolojik farklılığı yok sayıyorlar bir susuş komplosu içinde bulunuyorlardı. Ama böylece, Türkiye’de Tarihsel Maddeciliğin veya Marksizm’in derinliğine kavranmasının ve geliştirilmesinin yolunu tıkıyorlardı. * Ancak bu politik, acil görevlere ilişkin sonuçlara, yani İşçi sınıfına gitmek ve o zamanın deyimiyle “İşçi sınıfının öz örgütünü yaratmak için çalışmak” sonucuna, Kıvılcımlı’dan tamamen bağımsızca, kendi orada okuduklarımızla ve gördüklerimizle ulaşmıştık. Kıvılcımlı’nın bu konulardaki görüşlerini bilmiyorduk. Türkiye’ye dönerken Kargamış ve Cerablus arasında, hudutta yakalandık Nizip ve Antep’te hapis yattık. Hapisteyken 15-16 Haziran olayları oldu. Bunlar bizim yeni ulaştığımız görüşlere olan 314

güvenimizi pekiştirdi. İşte ortada koca bir işçi sınıfı vardı. Şimdi işçi sınıfı içinde uzun vadeli çalışmak ve devrimci bir sınıf partisi yaratmak üzere geri dönerken ne kadar doğru bir karara verdiğimizin kanıtlandığını görüyorduk. Eski arkadaşlarımız ise tam tersi yolda bir evrim geçirmişlerdi ve geçiriyorlardı. Sonra gelen sıkıyönetimden de onlar, artık şehirlerin yaşanmayacağı; şehirlerin emperyalizmin kontrolünde olduğu; onun için kırlara gitmek ve gerilla savaşını başlatmak gerektiği sonucunu çıkarıyorlardı. Yollarımız tamamen ayrılmıştı. Hapisten çıktığımızda, Türkiye solundaki tartışmalar ve acil görevlerle ilgili, Kıvılcımlı’nın birbiri ardınca çıkmaya başlayan kitaplarıyla karşılaştık17. Bunlarda, Filisitin’de okuduğumuz tarih kitaplarından farklı olarak, bambaşka, somut sorunlarda apaçık yazan bir Kıvılcımlı vardı ve bizim kendi başımıza ulaştığımız sonuçların neredeyse aynılarını savunuyordu. İşçi sınıfının devrimin öz ve temel gücü olduğunu; köylülüğün bunda yedek bir güç olacağını; ama bütün bunlar için de, öncelikle bir “Proletarya Partisi” yaratmak gerektiğini; hatta yeni bir şey yaratmak bile değil, 1920’lerde kurulan ve artık yok olduğu söylenen partiyi yeniden organize etmek gerektiğini söylüyordu. Sovyetler’e bakışı da bizler gibiydi. Eleştirel de olsa onun gücünü ve önemini gören ve Çin’den daha doğru ve yakın gören bir bakış. Bu dönemde bütün bu sonuçlara uygun olarak bir yandan başta Aliağa’da İsmet Demir’in yanında, Necmettin Giritlioğlu’nun öldürüldüğü grev ve direnişlerin örgütlenmesinde işçi sınıfı içinde; diğer yandan da Kıvılcımlı’nın çıkarmaya çalıştığı Sosyalist gazetesinin örgütlenmesinde çalışıyorduk. * Ne var ki, “Doktorcu”lar arasında da yapayalnızdım. Diğer “Doktorcu”lardan temel iki farkım vardı. Kıvılcımlı’yı önce tarih ve metodoloji sorunlarından hareketle benimsemiştim. Yani onun özüydü asıl benim ilgimi çeken; onda yaratıcı, eleştirel, devrimci, Marksist olan şeydi. Güncel durum ve görevlere ilişkin olarak, yani strateji tartışmalarında ise Kıvılcımlı’yı okumadan o görüşlere ulaşmış, sonra o görüşlerin çok daha mükemmel ve yetkin olarak Kıvılcımlı tarafından savunulduğunu görünce otomatik olarak “Doktorcu” olmuştum. Diğer “Doktorcular” ise, ya Kıvılcımlı’nın bir insan ve devrimci olarak ahlaki nitelikleri ve bilgisine duydukları hayranlıkla (bunlar daha ziyade esnaf ve köylü karakterli tiplerdi ve Kıvılcımlı’yı bir tarikat pirini benimseyecekleri gibi benimsiyorlardı), ya da tamamen bir yanlış anlama ve yanılsamayla (Örneğin Kıvılcımlı’nın cuntacı olduğunu düşünerek ona sempati duyanlar. Bunların en meşhuru Sarp Kuray’dır) ya da İşçi sınıfı, parti ve sosyalizm vurguları

17

Özellikle şu üç kitap: Oportunizm Nedir?, Halk Savaşının Planları, Devrim Zorlaması Demokratik Zortlama. Bizim kuşağın şekillenmesinde bu üç kitabın çok büyük etkisi olmuştur. Özellikle, sonra Cephe'yi oluşturacak olan akımda. Bu geleneği sürdüren, (ki Dev-Yol gerçekte Cephe geleneğiyle ilgili değildir. Cephe geleneğine dayandığını söyleyen başka bir harekettir.) Kurtuluş'un teorik temellerinde ve doktrinerliğinde Kıvılcımlı ve bu kitaplar bulunmaktadır. 315

nedeniyle burjuva sosyalizminin kanallarından (Sosyalist Parti İçin Teori ve Pratik Birliği dergisi ve çevresi. Daha sonra TSİP’i oluştururlar, bir tür TİP’in “doktorcu” bir versiyonuydular ve zaten özünü kavramadıkları için asıllarına rücu ettiler, Kıvılcımlı’yı benimsedikleri gibi terk ettiler.) Kıvılcımlı’ya geliyorlardı. Ve nihayet Kıvılcımlı politik çıkışında, çok geç kaldığından18, o sıra birbiri sıra gerçekleşen bölünmelerde, hiçbir yerde tutunamadıkları için, diğer “trenler kaçtığı” için gelenler de vardı. Bunların en iyisi için bile Kıvılcımlı’ya yöneliş metodolojik sorunlar değil, stratejik veya taktik sorunlardaki yakınlıklar bağlamındaydı. Bu noktada hepsinden kökten farklı bir durumdaydım. Bu nedenle aslında bütün doktorculara da yabancıydım. Onlar metodolojik olarak diğerlerinden farklı değillerdi. Bu zaten sonraki evrimlerinde de görülür. Örneğin bu gün bile, Kıvılcımlı hakkında bütün yazılmış yazılar yığınına bakılsın, Kıvılcımlıyı metodolojik düzeyde katkıları bağlamında; Tarih ve Tarihsel Maddecilik bağlamında ele alan yazıların istisnasız hepsi bana aittir. Ve diğerlerinin yazdığı yazılar içinde Kıvılcımlı’yı metodoloji ve tarihsel maddecilik düzeyinde ele alıp tartışan bir tek yazı bile yoktur. Bu bir rastlantı değildir. Bu o temeldeki farkın bir görünümüdür, bir yansımasıdır. * 12 Mart öncesindeki günlerde ve döneminde Kıvılcımlı’yı ve Türkiye’nin toplumsal yapısını ve az gelişmişliği daha iyi anlayabilmek için tarihe yöneldik ve teorik çalışmalarımızın ağırlıklı bölümünü bu oluşturdu. İslam ve Osmanlı tarihine yoğunlaşmam aynı zamanda son derece pratik bir gereklilikten de kaynaklanıyordu. Şantiyeciler arasında çalışırken, Türkiye’nin dört bir yerinden gelmiş farklı insanları hiç tanımadığımı, onların bilmediğimiz bir geçmişin ürünü olduklarını görüyordum. Bu bilgi olmadan iyi bir örgütçü olmak mümkün değildi. İsmet Demir’in örgütçülüğünün sırrı da buradaydı zaten. Ama bu aynı zamanda Türkiye’deki egemen sınıfın ve devletin örgütlenme ve kontrol mekanizmalarını anlamak için de çok gerekliydi. Egemen sınıf ve devlet bunları biliyordu. Halk da biliyordu. Bildiğini bilmeden biliyordu. Ama biz bilmiyorduk ve işin kötüsü bilmediğimizi de bilmiyorduk. Yani programatik, stratejik ve metodolojik sorunlar kadar, bizzat pratik örgütlenme deneyleri de özellikle İslam ve Osmanlı tarihini iyi bilmeyi dayatıyordu. Bu alanda yoğunlaşmamda bir rastlantının önemli bir yeri oldu.

18

Aslında Kıvılcımlı'nın daha önce de bir çıkışı vardır. Türk Solu çıkmadan önce 1967'de yedi sayı Sosyalist gazetesini çıkarır. Bu ilk çıkışında erkendir. İkinci 15-16 Haziran sonraki çıkışında ise geç kalmıştır. Tam zamanındayken ise, Kıvılcımlı, yine Türk Solu ve Aydınlık'larda yazar ama ayrı bir program ve strateji ile bir duruş değildir bu. Çıkışları tam bir yükselen hareketle senkronize olamamıştı. Ya erken ya da geç çıkışlar yapmıştı. 316

Bizlere sık sık, genellikle aç, yorgun ve pislik içindeki günlük mücadelemiz içinde, biraz kendimizi onarabilmemiz için evini açan, Cağaloğlu’nda küçük bir dükkanda serigrafçılık yapan İsmet Alkaya isimli bir eski Komünist vardı. Bu ilginç insan, “bu Şeyh Bedrettin ne demiş de bu milleti böyle örgütleyip isyan ettirebilmiş” diye kendine sormuş ve bu sorunun cevabı olan sihirli sözlerin (“feylosof taşı”nın) peşine düşmüştü. Tabii bunu bulabilmek için de Tarih, özellikle İslam ve Anadolu tarihi üzerinde yoğunlaşmıştı. O sıralarda bir gazete, (Milliyet idi yanlış hatırlamıyorsam) “Anadolu’nun Türkleşmesi” üzerine bir tarih araştırması yarışması düzenlemişti. Bu “eski tüfek” de o sıra küçük dükkanın borçları boğazı aştığından, bu tarih bilgilerine dayanan bir çalışma ile, bir ödül alabilme ve böylece bu sıkıntıdan kurtulma umuduyla bu yarışmaya katılmaya karar vermiş, tarihe ilgili olduğumu bildiğinden de benden kendisine yazmada teknik olarak yardımcı olmamı istemişti. Onunla bir ay eve kapandık bu yarışma için bir şeyler çıkarmak üzere. Bu çalışma İslam ve Anadolu tarihi hakkında birinci elden kaynakları, özellikle vekayınameleri (Kronikler) okumamı, o tarihi o tarihi yaşayanların dilinden daha yakından tanımamı sağladı. Bütün bu okumalarda gördüğüm, eski öğrendiğimiz şemalarla bu tarihin hiçbir yerinden kavranamayacağı, Kıvılcımlı’nın ise bu tarihi ve onun gidişini anlayabilmek, sırrına erebilmek için biricik metodolojik kaynak olduğu idi. Bu çalışma Kıvılcımlı’ya olan güvenimi sonsuz derecede pekiştirmiş ve onun yaptığı genellemeleri daha iyi anlamamı sağlamıştı. Tabii bu çalışmanın sonunda hiçbir şey ortaya çıkmadı. Çünkü “Anadolu’nun Türkleşmesi” denen şey bir uydurma, bir efsaneydi. Bu “eski tüfek”, üç beş kuruş için gerçeği tahrif etmek ve yalan yazmak yerine, (ki dayandığı geniş kaynaklarla pek ala ödül alabilecek bir şey çıkarabilirdi) borç içinde yüzmeye devam etmeyi tercih etti ve bilime bilim dışı kaygılarla yaklaşmamanın somut bir örneğini sundu. Daha sonra bu okumalara İzmir’de Milli Kütüphane’de, Beyazıt’daki Belediye Kütüphanesi’nde ve Türbe’deki F. K. Gökay Kütüphanesi’nde zaman buldukça devam ettim. İslam tarihinin yanı sıra Hint, Japon ve Çin tarihleri ve toplumları; İlk uygarlıklar ve uygarlığa geçişler üzerine de olabildiğince okumaya devam ettim. Böylece Kıvılcımlı’nın kendilerinden kapitalizm öncesi tarihin yasalarını çıkardığı olaylar ve tarih hakkında asgari bir temel edinmeye çalıştım. Yine bu okumalar sonunda, biraz olsun Türkiye’deki insanları anlamaya ve tanımaya başladım. Örneğin, onların birbirilerine daha sözün başında, niye “nerelisin?” diye sorduklarını anlamaya başladım. İnsanların geldikleri yer, aşiret, bölge vs. ayrı bir geçmiş, ayrı bir şekillenme ve hatta karakter demekti. “Nerelisin”in cevabı, aslında koca bir tarihin o insanda yoğunlaşmış sonucunu veriyordu. Kitaplar dolusu bilgi demek oluyordu. * Bütün bu okumalardan şöyle bir sonuç ortaya çıkıyordu: Kıvılcımlı hariç, bu tarihi açıklamak bir yana, bu tarihi ele alan, sorun eden Marks ve Engels’ten sonra çıkmış ikinci bir Marksist bile

317

bulunmuyordu. Öyle görülüyordu ki, dünyada tek yaratıcı Marksist vardı ve bu Kıvılcımlı’ydı. Ya da varsa bile biz bilmiyorduk. Bu gerçekten hayal kırıcıydı, cesaret kırıcıydı. Bunu nasıl açıklamalıydı. Yani Tarihsel Maddeciliğin bu somut Tarihini nasıl açıklamalıydı? Böylece Tarihsel Maddeciliğin Tarihi üzerine kafa yormaya başlıyorduk. Ve ilk açıklanması gereken sorun karşımızdaydı: Niçin Marks ve Engels’lerden sonra Tarihsel Maddeciliği geliştiren doğru dürüst Marksist çıkmamıştı? Bu durgunluğun nedeni neydi? Tarihsel Maddecilik bu kendi kaderini nasıl açıklardı? Bu konuda Kıvılcımlı da daha önce bir şeyler yazmıştı. Kıvılcımlı’nın “Diyalektik Düşünür ve Davranırın Yokluğu ve Çaresi” başlığı altında yazdıkları19, o günkü bilgilerimizle bizim için iç

19

“Onun için, en keskin Devrimcinin en çetin savaşı, herşeyden önce, düşünce ve davranışını Skolastik ve Metafizik Mantık ve metottan kurtarmaktır. İslâmlık, çok yerinde bir gözlemle, Kutsal Savaşların en ulusu (Cihad'ı Ekber): insanın kendi "nefsi" (İç dünyası, Psikolojisi, Altbilinci) ile giriştiği savaştır, der. Düşünce ve Davranışta: "nefs" yalnız "eğilim" anlamına gelir; Altbilinçten kaynak alır. Bilinç mutlak: Mantık (Düşünce kuralı) ve Metot (Davranış kuralı) ile yönelir ve sonuç alır. Devrimci, gerek eğilim-altbilincinde gerek Mantık - Metot bilincinde yatan "Ezelî Şeytan"ı, 7 bin yıllık Sınıflı Toplum Mantık ve Metodunu hiç unutmamak zorundadır. En ulu kutsal savaşı (Cihad'ı Ekberi) düşünce ve davranışının içinin içine işlemiş olan o "Lânetlenesi iblis" (İblis'i aleyhil-lân'e) Skolastik - Metafizik Mantık Metottur. Açık, İkiyüzlü, yahut Devrimci her türlü Oportunizmin, bir başı kesilince, yedi başı birden fırlıyan en korkunç masal ejderhası, Skolastik ve Metafizik Düşünce - Davranış İblisi, Şeytanıdır. Diyalektik Maddecilik yüzyıldanberi en anıt usta emeklerle işlenip uygulanmıştır. Doğru. Biz Diyalektik Maddeciliği en ince yollarına dek öğrenir, biliriz. O da olağan şeydir. Bırakalım "sizi-bizi": bir ve çeyrek. yüzyıldan beri kişi olarak yeryüzünde Diyalektik Maddeciliği en eksiksiz biçimiyle kaç insan uygulamıştır? 19 uncu yüzyılda ikisi bir tek vücut olmuş Marx - Engels insan, 20 nci yüzyılda o iki insanı tek anlamış bulunan Lenin İnsan... Başkaları hep ve yalnız onların öğrencileridir. Böyle az yetiştiriyor Modern Toplum gerçek ve bütün devrimci maddeci diyalektik düşünür ve davranışı. Bugün yeryüzünde Diyalektik Maddeciliği öğrenmiş kuşkusuz milyonlarca insan yaşayıp savaşıyor. O milyonlarca Bilen yahut "Bilgin" Diyalektik Maddeci düşünür - davranır içinde, Diyalektik Mantığı ve Metodu tümüyle yanlışsız uygulayabilen, - binleri, yüzleri bir yana bırakalım, -10 kişicik sayabilir mıiyiz? Sayılamaz. Hâlâ falan seçkin ülkede filân "dahi" Diyalektik Maddeci, iskambil kâğıdının maça beyi gibi bir an en üste çıkıyor, sonra, azıcık düşünce ve davranış alanı çetrefilleşti mi, araya karışarak kaybolup gidiyor. Her uygar ülkede, aşiret reisi gibi "Lider" tipleri olmasa ne hareket ne örgüt kalabalıkları kendiliğinden adım atamıyor. Her Politika için olduğu gibi, Devrimcilik için de bu böyle. Demek, kimse peygamber doğmuyor. Nedeni ne olursa olsun, bu "Adam kıtlığı", elbet kötümserlik bahanesi yapılamaz. Ancak Devrimcilik alanında da tutarsız ve lüzumsuz Stalin'ler yahut Rinpapa'lar türetip, bir de onlarla uğraşmaktansa, uygar kurallı sınanmış bir Örgüt Düzeni kurulmuştur. Kişicil uyarı ve dürtü yetmez. Adamı belli kuralların çerçevesi içinde oynatmalıdır. Bunun için "Çete"den daha oturaklı ve sürekli Örgüt Düzeninde aktif işbölümü, dinamik, kollektif ekip çalışması, Uçkun Devrimcilik ile Yapkın Devrimcilik manivelasının momentlerini en az yanlışla işletebilir ve yanıltıları eğilim ve sapıklık olmaktan en çok kurtarma şansına erişebilir. Ancak o zaman, körün değneğini 318

tutarlılığı olan bir açıklama sunuyordu. Kıvılcımlı bunun nedenini esas olarak, günlük hayatın böyle bir mantık ve metoda ciddi bir gerek duymamasında ve alışkanlıkların gücünde buluyordu. Bu nedenle çok azdı yaratıcı Marksist. Oturup böyle olağanüstü insanların çıkışını beklemek de olmazdı. Parti bir ölçüde olsun, bu sorunu gidermenin biricik yoluydu. Böylece sadece devrim stratejisi tartışmalarından değil, büyük yaratıcı diyalektikçi eksikliğini kapamak için de yollar yine bir Proletarya Partisi’ne çıkıyordu. Ve bundan sonra bizzat Tarihsel Maddeciliğin yani Marksizm’in tarihi ya da kaderi de bizzat Tarihsel Maddecilik çalışmalarımızın ekseninde bulunacaktı. Daha o zamanlar, Marksizm’in kendi tarihinin de bizzat kendisinin konusu olduğu üzerine çok net ve özünde doğru olan bir görüşe ulaşmıştık. Fizik biliminin tarihi fiziğin konusu değildir, çünkü fizik biliminin evrimi fiziksel değil, toplumsal ve kavramsal bir olaydır. Ama Tarihsel Maddecilik, yani sosyoloji söz konusu olduğunda Tarihsel Maddeciliğin evriminin kendisi bizzat bir toplumsal olgudur. Yani, doğa bilimlerinden farklı olarak, kendisi kendisinin konusudur. Bu evrimin somut biçimi, yani ileri ve geri gidişlerle belirlenen somut tarihi sosyolojinin; bu çarpılmalardan soyutlanmış; kavramların ve yöntemlerin evrimi olarak tarihi de mantık ve metodun konusu olabilirdi. Bize Marksizm’in kaderini, Marksizm’in tarihini de yine bizzat Marksizm açıklayabileceğine göre, Marksizm’in her hangi bir sorundaki açıklamalarının doğru olmasının bir kriteri de, bu açıklamanın aynı zamanda, kendisinin bu sorunu daha önce niye açıklayamadığının, gündeme koymadığının, yanlış açıkladığının ve şimdi nasıl olup da açıkladığının bir açıklaması olması gerektiğiydi. Marksizm’e Sistem karakterini kazandıran da bizzat bu özelliği idi. Her hangi bir toplumsal veya tarihsel olgunun açıklaması, bu açıklamanın açıklamasını da içermiyorsa o açıklama eksik veya yanlış demekti. Bu bağlamda Hikmet Kıvılcımlı’nın o zamanki açıklaması bizim için yeterli oluyordu. Öte yandan Sovyetler’i ve dünyayı da pek bilmiyorduk. Bu nedenle oralarda muhakkak ki büyük bilim adamları; Marksistler ve düşünürler olduğunu, bunların muhtemelen Marksizm’i geliştirdiğini ama bizim bunları bilmediğimizi düşünüyorduk. Zaten Kıvılcımlı da benzer şekilde açık bir kapı bırakıyordu20. Bilmemeye ilişkin rezerv bir yana bırakılırsa, görmeye başladığımız, Marksizm’in neredeyse kurucularının bıraktığı yerde olduğuydu. Türkiye’deki sosyalistler ise böyle bir olgunun varlığını kabul etmiyorlardı ve dolayısıyla onu açıklama gibi bir sorunları da bulunmuyordu. Bizim ise

bellemesi biçiminde: ya hep Uçkun Devrimcilik (Saldırı Taktiği, Fransızca Konuşma), ya hep Yapkın Devrimcilik (Direni Taktiği, Almanca Konuşma) sapıtmalarından daha iyi korunulabilir.” 20

“Sovyet bilginlerinin her sosyal araştırması en demokrat ve hürriyeti seçmiş Batı dünyası için içinden yedi başlı ejderha fışkıracak bir kapalı kutu idi. Marks'ın Grundrisse incelemesi üzerine bir Sovyet araştırması varsa bile duyulamazdı. Hele Türkiye kendi kömür perdesi ardında saklambaç oynamaktan, demir perde arkasını işitmeye vakit bulamazdı.” (Dr. H. Kıvılcımlı, Toplum Biçimleri'nin Gelişimi'ne Önsöz ) 319

gündemimize böyle bir soru da düşmüş bulunuyordu. Böylece, Marksizm’in tarihsel kaderi bağlamında da bütün Türkiye solundan farklı bir mecraya akıyorduk. Türkiye solunda Tarihsel Maddeciliğin ve Marksizm’in kaderi, ne olgular ne de açıklamalar düzeyinde ciddi bir tartışma inceleme konusu olmaz iken, bu sorun bizim kendi çalışmalarımız içinde giderek önem kazanan merkezi bir noktaya yerleşiyordu. Aslında, Marksizm’in niye hiç gelişmediği, niye yaratıcı Marksistler çıkmadığı sorusuna Kıvılcımlı’nın verdiği ve o dönemde bizim de benimsediğiniz cevap ise, somut ve tarihsel olmaktan ziyade kategorik sayılabilirdi. Bu cevap belki yanlış değildi ama aslında “Temel neden ekonomiktir” gibi bir cevaptı. Yanlış değildi ama yanlışlığı da kanıtlanamaz, yanlışlanamaz bir cevaptı. Tıpkı çelişki türlerinden strateji çıkarmak gibiydi. Birden mantık ve metod sorunu sözcüklerinden somut sonuca atlıyordu. O mantık ve metodun nasıl hangi şartlarda egemen ya da var olduğu, bunun somut toplumsal koşullarla dolayımlanması ve açıklanması bulunmuyordu. Ama o zamanlar, hem henüz durumun çok daha korkunç olduğunu, hem de Marksizm’e asıl katkıların çok başka yerlerde yapıldığını da bilmediğimizden, o kategorik cevap bizim için hem yeterli oluyor, hem de politik eylemimizin yönünü belirliyor ve doğruluğunu da böylece pratik bağlamında sağlamış oluyordu: Sadece sınıfın devrimci bir sınıf olarak örgütlenmesi için değil; diyalektik ve düşünür ve davranır eksikliğine bir panzehir olarak da Parti gerekiyordu. Yapmaya çalıştığımız iki kez doğruydu. Ve farkında değildik ama, bu yaklaşım içinde “Parti” ortaçağ alşimistlerinin “Feylosof Taşı” gibi, her derde deva bir anlam kazanıyordu. Bunu o zaman bilmiyorduk ve göremezdik. Çünkü henüz Marksizm’in tarihini bilmiyorduk. Bir bakıma bundan sonraki evrimimize toplumların tarihi ve yapısı kadar, hatta ondan da daha fazla Marksizm’in tarihi ve o tarihin niye öyle gerçekleştiği sorusu damgasının vuracaktır. Bu yöndeki ilk açıklama denememiz, niye yaratıcı Marksist çıkmadığına ilişkin olarak söylediklerini kabul ettiğimiz Kıvılcımlı’nın kendisinin nasıl olup da çıkabildiği idi. Çünkü yaratıcı diyalektikçinin niye çıkmadığına ilişkin kategorik cevap, Kıvılcımlı’nın niye çıktığını açıklamıyordu. Bunun üzerine Kıvılcımlı’nın nasıl olup da çıktığı üzerine kafa yormaya başlamıştık. 12 Mart karanlıkları içinde, Kıvılcımlı’nın nasıl olup da çıktığını, öznel ve nesnel koşullar içinde açıklayan bir teori geliştirmiştik. Geri ülkeler, antik tarih, tefeci bezirgan sermaye ilişkisine dikkati çekiyor, geri ve sömürge ülkeler halklarının tarihin özneleri olarak ortaya çıkmasıyla birlikte, niye böyleyiz sorusunun geri ülke Marksistlerinde ortaya çıkacağını ve çıktığını, son antik imparatorluğun başkenti ve mirasının bu sorunun cevabı için tıpkı Marks’ın Ekonomi Politik araştırmaları için İngiltere ve Biritish Museum benzeri bir koşul oluşturduğunu söylüyor ve bu nesnel ve öznel koşullar bağlamında açıklamaya çalışıyorduk. Bu açıklama daha sonra, “Marksist Leninist Öğretinin Gelişimi ve Dr. Hikmet Kıvılcımlı” başlıklı yazıda yer almıştı. * 320

Teorik düzeyde bu sorunlarla meşgulken, pratikte elbette işçiler arasında çalışıyor, fabrikalarda işçilik yapıyor, bir parti yaratmak için girişim ve çabalar içinde bulunuyorduk. 12 Mart karanlıklarında, oralarda karşılaşılan sorunlar ve çok acı tecrübeler bu Tarihsel Maddeciliğin teorik sorunlarıyla doğrudan ilgili olmadığından bu önsöz çerçevesinde onlara girmiyoruz21, ama bizzat o çalışmalar nedeniyle, o zaman, 1974’de hapse giriyorduk. Proletarya Partisi’ni örgütleme amacıyla altı sayı çıkarabildiğimiz bir gazete (Kıvılcım) nedeniyle hapse girince ve daha uzun yıllar yatacağımız, aldığımız 100 üzerinden 36 yıl ile belli olunca, aktif politik ve örgütsel mücadeleden bu zorunlu uzaklaşmayı, tıpkı Kıvılcımlı ve diğer devrimciler gibi, “hapishaneyi Üniversiteye çevirerek”, Marksizm’i derinliğine öğrenmek için bir olanak ve şans olarak değerlendirmeye çalıştık.

21

Bu dönem hakkında yine bu dermedede de yer alan, özellikle “Tarihi Konuşuyoruz Sempozyumu”na yolladığım ama dağıtılmayan, okunmayan ve basılmayan ve varlığı gizlenen “TSİP ve TKP-B’nin Tarih Öncesinin Tarihine Katkı” adlı bildirimizde yazdıklarımıza bakılabilir. 321

Evrim Teorisinin Evrimi’nde Kıvılcımlı’nın Yeri (Tarihsel Maddeciliğin Tarihine Katkı’dan Bir Bölüm)

Marksizm yirminci yüzyılda, önce İkinci Enternasyonal’in yozlaşması; sonra da Sovyetlerin ve Üçüncü Enternasyonalin bürokratlaşması sonucu, neredeyse bütün işçi hareketine ve sosyalist harekete egemen olan Sosyal Demokrat ve Komünist partilerde örgütsel ifadesini bulan yaygın ve resmi biçimiyle, tüm eleştirel ve devrimci ruhunu yitirdi. Ana hatlarıyla, devrimci köylülüğe dayanan bir hareketin resmi görüşü olduğu yerlerde skolâstik; bürokratik devlet aygıtlarına ya da işçi örgütlerine dayandığı yerlerde de metafizik (Pozitivist) bir karakter alıp Marksizm olmaktan çıktı. Bu gün dünyadaki Marksistler ve Marksizm diye bilinenler bu Marksist olmayan Marksistler ve Marksizm olmayan Marksizm’dir. Ama bu suyun görünen yüzünün altında, derin dip akıntılarında Marksizm’in devrimci ve eleştirel ruhu; bu heretik (zındık) karakteri, tıpkı klasik çağların “sapkın” (Batıni) mezheplerinin “kuş uçmaz kervan geçmez” sapa bölgelerde, uygarlığın bulaşmadığı dağlarda yaşamaları gibi, yaşamaya devam etti ve onlar gibi yaygın ve resmi Marksizmler tarafından da bir “sapkınlık” olarak görülüp “aforoz” edildi. Marksizm’in bu eleştirel ve devrimci ruhu, bu “zındık” ve “sapkın” Marksizm, birbirinden ayrı, birbirinden habersiz üç ayrı kanalda varlığını ve evrimini sürdürmeye devam etti. Bunlardan birincisi, Klasik Marksizm’in kavramlarını savunan ve bunlara dayanarak çağdaş olayları açıklayan Troçki’nin adına bağlı gelenektir. Bu damar esas olarak Ekonomi ve Politika alanında eserler verdi22. İkincisi, Gramsci, Lukacs, Benjamin, Adorno, Lefebre, Sartre’ların Marksizmi’dir. Perry Anderson’un “Batı Marksizmi” dediği bu gelenek, özellikle, Felsefe, Metodoloji23 ve “üstyapılar” (Sanat, Edebiyat, İdeoloji) alanlarında24 yoğunlaştı ve eserler verdi.

22

“Bu açıdan, Troçki’ye bağlı gelenek, birçok temel noktalarda Batı Marksizmi geleneğinin kutupsal karşıtı oldu. Felsefeye değil, politika ve ekonomiye ağırlık verdi.” (P. Anderson, Batkı’da Sol Düşünce, s.154)

23

“Bu kural tam anlamını şu eserlerdeki yöntem saplantısında bulacaktı: Mantık ve Devrim (Marcuse), Aklın Yıkılışı (Lukacs), Bir Pozitif Bilim Olarak Mantık (Della Volpe), Yöntem Sorunu ve Diyalektik Aklın Eleştirisi (Sartre), Olumsuz Diyalektik (Adorno), Kapital’i Okumak (Althusser).” (P. Anderson, age., s. 84)

24

“sonuçta, bütün Batı marksizmi yöntemle ilgili sorunlardan daha hayati sorunlara geçerken, çalışmalarının ağırlığını üstyapılar üzerinde toplamaya başladı. (...) Yapılan araştırmaların tipik konuları 322

Bir üçüncüsü da, Türkiye’de Hikmet Kıvılcımlı’nın tek başına temsil ettiği damardır. Bu gelenek de özelikle Kapitalizm Öncesi Tarih ve Az Gelişmişlik25 üzerinde yoğunlaştı. * 1984 yılında hapisten çıktığımda bu üç geleneğin ikisini asgari ölçüde olsun tanımış sayılabilirdim. Marksizm’i, Kıvılcımlı aracılığıyla tanımış, 1970-80 yılları arasını bir “doktorcu” olarak yaşamış ve Kıvılcımlı’nın özellikle Tarih ve Metodoloji alanındaki görüş ve katkıları üzerinde yoğunlaşmıştım26. 1980’lere gelirken, Faşizm, Enternasyonalizm, Sovyet Devletinin Sınıf Karakteri gibi sorunlardan hareketle, önce bilmeden Troçkist geleneğin savunduğuna benzer sonuçlara ulaşmış27 ve daha sonra da bunların o gelenek tarafından uzun zamandan beri çok daha mükemmel olarak savunulduğunu görünce bu geleneğe katılmıştım28. Hapiste geçirdiğim sürede, özellikle 1974-78 yıllarıarasında, Diyalektik Mantık ve Metod üzerine yoğunlaşmış, resmi ve yaygın Marksizm’le bu alanda bir hesaplaşma yaşamıştım. Hapisten çıktığımda, Perry Anderson’un Türkiye’de “Batı’da Sol Düşünce” adıyla yayınlanan ve Tarihsel Maddeciliğin Tarihi üzerine bir deneme olan “Batı Marksizmi”ni okuduğumda hayretle şunu görmüştüm. Yetmişli yıllar boyunca hapiste, diyalektik Mantık ve Metodu sistemli bir şekilde ve kaynağından öğrenme çabalarım, bir bakıma “Batı Marksizmi” geleneğinin yaşadıklarını ve kat ettiği yolları, bir taşralı otodidaktlığıyla, Amerika’yı yeniden keşfederce ve bilinçsizce kat etmek gibiydi.

Devlet ya da hukuk değildi. Kültürdü bu ilginin odak noktası.” “Kültür dünyası içinde de Batı Marksizminin düşünce gücünü ve yeteneğini en çok yönelttiği alan öncelikle sanattı.” (P. Anderson, age., s.118) 25

Kıvılcımlı’nın başlıca eserlerinin isimleri bile bu Tarih’te yoğunlaşmayı gösterir. “Tarih Devrim Sosyalizm”, “Osmanlı Tarihinin Maddesi”, “İlkel Sosyalizmden Kapitalizme İlk Geçiş”, “Allah Peygamber Kitap”. 26

Mihri Belli ve Murat Belge’nin Kıvılcımlı eleştirilerine cevaplarım özellikle tarih ve Metodoloji alanında yoğunlaşmıştı. Daha sonra yazdığım yazıların başlıkları da bu yoğunlaşmayı gösterir: “Marksist Leninist Öğretinin Gelişimi ve Hikmet Kıvılcımlı”, “Tarihin Maddeci Kavranışının Gelişimi İçinde Kıvılcımlı’nın Yeri” 27

Bu evrim 1978 ve 79 yıllarında yayınlanan Kıvılcım dergisi ve Sosyalist gazetesinin son on sayısındaki yazılarda adım adım izlenebilir. 28

Bu geleneğe katıldıktan sonra yazdıklarımdan dışarıya çıkarılabilenler ise esas olarak 80’den sonra Almanya’da yayınlanan Der Weg – Yol adlı dergide çıktı. 323

“Frankfurt Okulu” ya da “Eleştirel Teori” hele Walter Benjamin hakkında gerçi bir şey bilmiyordum29 ama Gramsci’den Lukacs’a, “Batı Marksizmi” geleneğinden Türkçede çıkmış neredeyse bütün kitapları okumuştum. Perry Anderson’un kitabı, “Batı Marksizmi” geleneği içinde, bilmediğim eksik halkayı göstermiş onun hakkında belli bir fikir sahibi olmamı sağlamıştı. Kitap diğer iki geleneği anlatıyor ama üçüncü geleneği, Kıvılcımlı’yı bilmiyordu. Ama Kıvılcımlı’yı bilmediği için de doğru bir tespitle, özellikle Tarih alanındaki eksikliğe değiniyordu son sözlerinde30. * Daha hapisteyken Troçki ve Kıvılcımlı arasında bir uygunluk, birbirini tamamlama olduğunu seziyordum ve onların bir bütün içinde birleştirilebileceğini düşünüyordum31. Perry Anderson’un kitabını okuyunca, “Batı Marksizmi” geleneğinin de Kıvılcımlı ve Troçki ile belli bir uyum gösterdiğini fark etmiştim. Hem de bu uyum ve birbirini tamamlama bizzat onların farklı alanlarda yoğunlaşmalarında, uyumsuzluk gibi görülende ortaya çıkıyordu. Bu sezgi ve gözlemden de kolaylıkla, geleceğin Marksizm’inin, tıpkı klasik Marksizm’in Fransız Sosyalizmi, İngiliz Ekonomi Politiği, Alman Felsefesi’nin birikimlerinin eleştirel bir sentezi olması gibi, bu Marksizm içinde eleştirel ve devrimci geleneği korumuş ve belli gelişmeler sağlamış, üç geleneğin eleştirel bir sentezi olması gerektiği sonucunu çıkarıyordum. İlk bakışta göze çarpan, çok açık bir, birini tamamlama vardı. Bu üç dip akıntısının her biri diğerlerinin zayıf olduğu alanlarda güçlüydü. Kıvılcımlı Tarih ve Sosyoloji alanında devasa katkılar yapmıştı ama Politika söz konusu olduğunda bir Stalinist olarak kalmıştı; Felsefe, Metodoloji, Sanat gibi alanlarda pek bir şey bırakmamıştı.

29

Aslında 60’lı yıllarda Ant dergisinde çıkan Herbert Marcuse’nin CIA (OSS) ajanı olduğuna dair yazılar nedeniyle Frankfurt Okulu’nun CIA ya da Emperyalizmin bir beslemesi olduğu yönünde bir önyargım vardı.

30

“Gelgelelim, tarihi maddeciliğin içinde tarihin yeri her nedense bu güne kadar hiçbir zaman yeterince tartışılmamıştır. (...) Bu anlamıyla Marksizm’in bir “tarih bilimi” olmak iddiasını gerekli bütün ciddiyetiyle ele almak zorunda olduğu düşünülebilir.” (P. Anderson, age. s. 167) “Marksizm alanında modern politik ve ekonomik teori yazımı için elde bulunan ya da gerekli olan tarihi birikim üzerinde pek az düşünülmüştür. Gerçekte Marksist tarih yazımındaki ilerlemelerin sağladığı imkanların, Marksist teorinin gelişmesi yönünden can alıcı bir önem taşıdığı açıktır. (...) Marksist tarihin bulguları, Marksist politikayla ya da Marksist ekonomiyle, bu güne kadar, olması gerekenden çok az bütünleşebilmiştir.” (s. 168) 31

70’li yıllardaki Sosyalist gazetesinin son sayısında yayınlanmış “Bilimsel Sosyalizmin Tarihsel Kaderi” adlı yazı bu yönde ilk girişim olarak görülebilir. Bu yazıda Kıvılcımlı’nın Antik tarihteki “Barbar akınları” ile Modern tarihte devrimin merkezinin köylü ülkeler kaymasının benzer sonuçlara yol açmasıyla Kıvılcımlı ve Troçki’nin, yan Marksizm’in kaderini açıklıyordum. Bu yazı maalesef elimde yok. Bu yazı daha sonra Almancaya çevrilmiş ve Der Weg – Yol adlı dergide Almanca olarak da yayınlanmıştı. 324

Troçki ve onun adına bağlı gelenek (Roman Rosdolky, Ernest Mandel) Politika ve Ekonomide güçlüydü ve önemli katkılar yapmıştı ama Tarih, Felsefe, İdeoloji ve Sanat gibi alanlarda tam bir boşluk vardı. “Batı Marksizmi”nin katkıları, Felsefe, Metodoloji, İdeoloji, Sanat gibi “üstyapı” alanlarında yoğunlaşıyor ama Kıvılcımlı ve Troçki adına bağlı geleneğin katkılarının yoğunlaştığı Tarih, Ekonomi ve Politika söz konusu olduğunda benzer şekilde korkunç bir boşluk ortaya çıkıyordu. Bu farklar onların konu olarak veya bilgi alanları olarak birbirlerinin eksiklerini, boş bıraktıklarını tamamladığının bir kanıtı olarak görülebilirdi. Buna ek olarak, bu üç kanal, sadece birbirlerinin eksiklerini tamamlamıyorlardı, çakıştıkları alanlarda, birçok benzer ya da ortak sonuçlara ulaşıyorlardı, hem de birbirlerinden habersizce. Örneğin Psikanaliz karşısında resmi Marksizm’lerden çok farklı, birbirine yakın tavırlar içindeydiler. Freud ve Psikanaliz resmi Marksizmlerce lanetlenirken, Troçki henüz erken dönemlerinde onu insan ruhunun derinliklerini anlamak için farklı bir yöntem olarak selamlamıştı32. “Frankfurt Okulu” ya da Eleştirel Teori Freud ile Marks’ı sentezleştirme girişimlerinde bulunmuştu. Kendisi de bir “ruh doktoru” olan Kıvılcımlı daha otuzlu yıllarda, “Psikanalizin Tenkidi Geliştirimi: Diyalektik Psikoloji”33 adlı kitap hazırlamış ve Psikanalizin dayandığı teorileri geliştirerek, bunları Homo Sapiens’in oluşum sürecini açıklamakta kullanmıştı34.

32

Örneğin şöyle yazıyordu Troçki: “İdealistler Ruhu bir dipsiz kuyuya benzetirler. Hem Freud hem de Pawlow kuyunun dibinde fizyolojinin olduğuna inanırlar. Pawlow dalgıç misali daha derinlere dalar ve kuyuyu dipten yukarı doğru titizce tarar ve araştırır. Freud ise yukarda kenarda durur ve suları delercesine bir bakışla dipteki olayları ve objeleri araştırmaya çalışır”.

33

Örneğin Kıvılcımlı şöyle yazar: “Ancak insanda enkonsiyanı, Freud'un yaptığı gibi, mutlak ve bağımsız bir zat, bir tek başına "Entite" saymak yanlıştır. Enkonsiyan bir tabii cevher değil, tarihi olay'dır. Doğrudan doğruya tabiattan değil, toplumdan gelir. Toplumda ilk cinsel yasaklarla birlikte, kişinin kafası, şuurun eremeyeceği bir enkonsiyan dünyasının etkileri altına girer. İnsanın içinde şuura zıt ama onsuz olunmaz bir enkonsiyanın, insanlar arasında kişiye zıt ama onsuz olunmaz bir toplumun doğmaları, birer sözcükle: İnsan RUH'unun ve insan TOPLUM'unun örgütleri TOTEM'in ürünleridir”. (Dr. H. Kıvılcımlı, Tarih Tezi)

34

Bu açıklamanın kısa bir özeti: “diyebiliriz ki, ilk toplumcul düzen: İnsanı insan, topluluğunu toplum (cemiyet) yapan güç Cinsel yasak'la başladı. Âlet nasıl hiç bir hayvanda görülmeyen sonsuz gelişimli uzuv olduysa insanı bir anda bütün öteki uzuvlu hayvanların üstüne çıkardıysa, tıpkı öyle, cinsel yasakta insanı hiçbir hayvanda görülmeyen sonsuz gelişimli ruha kavuşturdu. Sürüyü toplum yapan madde âletse, ruh da cinsel yasaktır. Cinsel yasağın toplum içindeki etkisi, Totem teşkilâtı; kişi içindeki etkisi, bütün toplumcul heyecanların gergin yayı olarak pusuda yatan ŞUUR-ALTŞUUR tezadıdır. İnsanda kişiyi haberi olmaksızın iteleyen o yaman dinamitli ve inanılmaz patlangıçlı Alt şuur (inconsieent), her hayvanda kişi ölçüsünde israf edilen nev'i yaran (döl yetiştirme) içgüdüsünü toplum yararına yöneltti. Cinsel yasak yüzünden, Totem teşkilâtı su sızdırmaz çelik bir kap, alt şuur o kabın içine hapsedilmiş barut oldu. Böylece hem hayvan cinsel içgüdüsünden, toplumcul TEŞKİLÂT ve ÜLKÜ sentezleri doğdu. İlk insanda, bugün 325

Sanat ve edebiyat karşısındaki yaklaşımlarında da böyle paralellikler ve benzerlikler söz konusuydu. Troçki’nin Edebiyat ve Devrim’i, Lukacs’tan Sartre’a neredeyse bütün bu Batı Marksistleri kuşağının sanat ve edebiyat üzerine eserleri; hatta bu alanda en zayıf olan Kıvılcımlı’nın Edebiyatı Cedide’nin Otopsisi adlı eserindeki yaklaşımlar, bu yakınlıkların bir kanıtı olarak görülebilirdi. Hatta örneğin Sınıf Tanımları, Devletin Nispi Özerkliği gibi konular söz konusu olduğunda Troçki veya Kıvılcımlı’nın birbirinden habersizce benzer kavramlar geliştirdikleri açıkça görülebiliyordu35. Sonuç olarak bu üç akım, ortaklıkları, üstünlükleri ve zaafları ile bir puzzle’ın hemen ve kolaylıkla bir araya getirilebilecek birbiriyle uyumlu parçaları gibi görünüyorlardı. * Ne var ki, bu farklı yoğunlaşmalar sadece birbirini tamamlayıcı bir özellik taşımıyordu. Aynı zamanda aralarında bir uyumsuzluk da vardı. Çünkü aynı “problematik”, aynı “paradigma” (değerler dizisi) çerçevesinde farklı yoğunlaşmalar değildiler. Bu farklı yoğunlaşmaların ardında farklı problemler koyuşları dolayısıyla başka düzeyde bir uyumsuzluk olduğu da seziliyordu. O zamanlar, bu sorunu, fizikteki Rölativite ve Kuantum teorileri arasındaki uyum ve uyumsuzluğa benzetiyor ve ihtiyacın, fizikteki bu iki teorik sistemi bir tek kavram sisteminde birleştirecek bir “Evren Formülü” veya “Birleşik Alanlar Kuramı” benzeri, bir teorik sentez olduğunu söylüyordum. Bilindiği gibi Genel Rölativite, büyük ölçeklerde çok etkili bir teoridir. Quantum Teorisi de özellikle atom altı parçacıklar alanını kavramak için çok etkili kavramsal araçlar sunar. Sanki aynı gerçekliğin iki farklı alanında ve zımni bir iş bölümü içinde çalışıyor gibidirler. (Hatta Klasik Newton Fiziği de böyle bir iş bölümü içinde gibi görünür. O da bizlerin doğrudan yaşadığımız ve algıladığımız büyüklükler alanını inceleyen bir fizik gibi görülebilir.) Ne var ki, bu iş bölümü gibi görünüş aynı zamanda farklı “paradigmalar” ya da fiziğin evreni kavrayışı bakımından farklı aşamalar anlamına gelirler ve bu anlamda aralarında bir “uyumsuzluk” vardır. Newton ve Einstein Fiziği evreni bir süreklilik olarak kavrarken; Quantum

toplumcul psikoz sanılacak kesinlikte aşırıca etkili bulunan TOTEM İNANÇLARI ancak cinsel yasakla izah edilebilir” (Dr. H. Kıvılcımlı, Tarih Tezi) 35

Bilindiği gibi Troçki Bürokrasinin bir sınıf olmadığını söyler klasik Marksist sınıf kavramına uygun olarak, onu bir ura benzetir. Kıvılcımlı da ölümüne yakın Sovyetler’deki egemen bürokrasiyi Troçki gibi tanımlar bir sınıf olmadığını vurgular. Örneğin şöyle yazar: “Onun yerine Bay Cilas’ın pek tedirgin olduğu bir “Yeni Sınıf” mı geçmiş? Bunun “Sınıf” olması için en önemli sosyal üretim araçlarını kişi mülkiyetinde ve tekelinde tutması gerek. Güdücülerin ev, bahçe gibi aile tüketimi ötesinde kişi mülkiyetleri yoksa onlara “Sınıf” denemez. (...) Onlara, istenirse, Osmanlıcadaki “Sünüf’ü Devlet” adı verilebilir. Adın önemi yok. Olay, “Devlet sınıfları” başlıca sosyal üretim araçları mülkiyetini kişi tekellerine geçirmedikçe orada kalır.” (Dr. H. Kıvılcımlı, Günlük Anılar, 27.08.71 tarihli notlar.) 326

Fiziği, paketler (Quantlar) olarak kavrar; birinde doğrudan sebep sonuç ilişkileri diğerinde olasılıklar geçerlidir. Ama bu ayrılıklar sadece basit ayrılıklar değildir, aynı zamanda evren kavrayışının farklı aşamalarına da karşılık düşerler. Newton kuramı Rölativitenin açıkladığı olayları açıklayamaz ama Rölativite Newton’un açıkladıklarını da açıklar. Keza, Özel Rölativite, örneğin E=mc2 formülüne ulaşabilir ama bunun ne zaman geçerli olduğunu Quantum kuramı açıklar, bu bakımdan Quantum daha kapsayıcıdır, daha temeldir. Yani Kapsayıcılık bakımından en altta en sınırlı ve yüzeysel Newton, en üstte en kapsayıcı ve derin Quantum Kuramının olduğu söylenebilir. Bu uyum ve uyumsuzluk sorunu, “Marksizm’in üç kaynağı” olarak sayılan Alman Felsefesi, Fransız Sosyalizmi, İngiliz Ekonomi Politiği arasındaki ilişki göz önüne alınarak daha kolay anlaşılabilir. Bunlar aynı zamanda üç farklı alan olmakla ve sanki zımni bir iş bölümüymüş gibi görünmekle birlikte, her biri ayrı bir paradigmaya da dayanıyordu ve bunlar Marksizmin evriminde farklı aşamalara denk düşüyorlardı kapsayıcılıkları da farklıydı. Ekonomi Politiğin alanı Meta ilişkileriyle birlikte ortaya çıkıyordu ve tüm toplumu ve tarihi bile kapsamıyordu; sosyalizm ya da sosyoloji tüm toplumu kapsıyordu ve Felsefe onu da kapsayan, daha genel olandı. Marks’ın evrimi bu genelden özele doğru bir evrimdi, Felsefe’den Ekonomi Politiğe doğru bir yol izliyordu, dolayısıyla bu üç kaynak aynı zamanda Marksizm’in evrimi bakımından, farklı aşama ve paradigmalara karşılık düşüyordu. Marks’ın hayatındaki Almanya, Fransa (Belçika) ve İngiltere dönemleri bir bakıma Marksizm’in evriminin farklı aşamalarına da karşılık gelir. Benzeri bir ilişki bu üç heretik gelenekte de görülüyordu. Marks’ın izlediği yolun tersine kat edilişinin farklı aşamaları gibiydiler. Marks’ın vardığı nokta, Ekonomi Politik ve Politika (İngiltere) Troçki’nin adına bağlı geleneğe, Tarihsel Maddeciliği keşfi ve Tarih (Fransa) Kıvılcımlı’ya ve hareket noktası olan Felsefe de (Almanya) “Batı Marksizmi”ne karşılık düşüyordu36. Marks da bu üç geleneği bir puzzle’ın parçaları gibi bir araya getirmemiş, onları eleştirip aşarak çok büyük ve başka bir sistem içinde sentezlemişti. Yapılması gereken benzeri bir şeydi: yani uyumsuzluğun daha büyük bir uyumla aşılması. Geleceğin Marksizm’i de bu üç kanalın

36

“Böylece, Batı Marksizmi bir bütün olarak, Marks’ın kendi gelişme yolunu da çelişik bir biçimde tersine çevirmiştir. Tarihi maddeciliğin kurucusu, zamanla felsefeden uzaklaşarak önce politikaya, sonra da düşüncesinin merkezi olarak ekonomiye yönelmiş, gençliğinde uğraştığı dağınık konuları olgunluk döneminde ikinci plana itmişti; geleneğin 1920’den sonra ortaya çıkan temsilcileri ise, olgun Marks’ın en çok ilgilendiği sorunları hemen hemen aynı biçimde ikinci planda bırakıp ekonomiye ve politikaya sırt çevirmişler, felsefeye yönelmişlerdir. Burada bir daire çizilmiş, süreç başlangıç noktasıyla buluşmuş gibidir.” (P. Anderson, age., s. 83) 327

eleştirilip aşılması ve yepyeni bir senteze ulaşılmasıyla ortaya çıkabilirdi. Böyle bir sentez için, Marks’ın kat ettiği yolu, bu üç geleneğin tersine kat ettiği yolun birikimine dayanarak, yeni baştan kat etmek gerekiyordu belki de. Tarihsel analojiler ve sezişler, Marksizm’e yeniden bir canlılık kazandırabilmek için böyle bir yol izlenmesi gerektiğini gösteriyordu. Ama bu nasıl olacaktı? * Tarihsel Maddecilik ya da Diyalektik Sosyoloji, toplumun evriminin37, yani hareketinin, değişiminin, gidişinin, tarihsel sürecin yasalarının bilimi olarak tanımlanabilir. Ama bu gidişin yasaları hakkındaki bilginin ya da kavrayışın kendisi de bir gidiş, bir oluş, bir evrim içindedir. Dolayısıyla Tarihsel Maddeciliğin Tarihi ya da Evrimi en iyi toplumsal evrime ilişkin kavrayışın ve açıklamanın evriminde izlenebilir. Bu üç dip akıntısı ve gelenek arasındaki uyum kadar uyumsuzluğu, paradigma farkını açıklamak için, bu üç gelenekte evrim kavramına ve mekanizmalarına ilişkin kavrayışların farkları kavratıcı olabilir. Bu aynı zamanda evrim kavramının geçirdiği evrimi, yani Tarihsel Maddeciliğin Tarihini de ana hatları ve doğrultusuyla izleme olanağı sağlayabilir. Toplumsal evrimi de, çok farklı toplumları da açıklayan temel kavram, Üretici Güçlerin Değişimi38 ve Farklılığıdır. Üretici Güçler Değiştiği için toplum değişmektedir; Üretici Güçler Farklı olduğu için toplumlar birbirinden farklıdır. Bu, evrim kavramının evrimi ile üretici güçler kavramının evriminin birbirine doğrudan bağlı olduğunu gösterir. Evrim kavramına bağlı olarak Üretici Güçler kavramında; Üretici güçler kavramındaki değişmelere bağlı olarak evrim kavrayışında da değişmeler ortaya çıkar. Marks’ın meşhur satırlarını burada bir kere daha hatırlayalım. “Gelişmelerinin belli bir aşamasında, toplumun maddi üretici güçleri, o zamana kadar içinde hareket ettikleri mevcut üretim ilişkilerine ya da, bunların hukuki ifadesinden başka bir şey olmayan, mülkiyet ilişkilerine ters düşerler. Üretici güçlerin gelişmesinin biçimleri olan bu ilişkiler, onların engelleri haline gelirler.(...)”(K. Marks, Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı’ya Önsöz)

37

Çok sık birbirlerinin yerlerine kullanılmalarına rağmen, evrim kavramının ilerleme kavramıyla karıştırılması yanlıştır. İlerleme bir değer yargısı içerir, bilimsel değil ideolojik bir kavramdır. Evrim ise, oluş, gidiş, süreç, değişim demektir. 38

“Marksizm, üretici güçlerin gelişmesinin toplumsal tarihsel süreci belirlediğini öğretir.” (Lev Trotskiy, Sonuçlar ve Olasılıklar, s.19) 328

Dikkat edilirse Marks’ın Tarihsel Maddeciliğin temelini atan bu cümlelerinde bazı gizli varsayımlar bulunmaktadır. Bir gizli varsayım, “Üretici Güçlerin gelişmesi”dir. Üretici güçlerin gelişmesi bir veridir. Bu gelişmenin niçin ve nasıl olduğu, sürekli olup olmadığı gibi bir sorun yoktur. Sürekli olarak gelişen bir özdür üretici güçler. Toplumsal biçimlerin, ekonomik ilişkilerin ve üstyapının evrimini üretici güçlerin evrimi belirlemektedir. Bir başka gizli varsayım, üretici güçlerin gelişmesinin, daha önceki üretim ilişkilerinin tasfiyesini getirmesidir. Yani Üretici Güçlerin Gelişimi ile Üretim İlişkileri arasında bir uyum vardır. Ama bu uyum otomatik olarak oluşmamaktadır, birikimli ve sıçramalı bir karakteri vardır. Bunlardan çıkan bir başka gizli varsayım de üretici güçlerin gelişmesinin sosyalizme yaklaştırdığıdır. Bu gelişmenin önündeki engelleri kaldırmak toplumu sosyalizme yaklaştırmak anlamına gelmektedir. Toplumsal evrim kavramının evriminin tarihi, bir bakıma üretici güçlerin evrimine ilişkin bu varsayımlarının sorgulanmasının tarihi gibidir. Teorinin bu saf formülasyonundan ve dayandığı varsayımlardan çıkacak sonuç çok açıktır. Sosyalist Devrim ancak, üretici güçlerin en çok geliştiği yerde; kapitalist üretim ilişkileriyle üretici güçlerin en büyük çelişki içinde olduğu yerlerde, yani en gelişmiş ülkelerde olabilir. Çünkü “İçerebildiği bütün üretici güçler gelişmeden önce, bir toplumsal oluşum asla yok olmaz; yeni ve daha yüksek üretim ilişkileri, bu ilişkilerin maddi varlık koşulları, eski toplumun bağrında çiçek açmadan, asla gelip yerlerini almazlar. Onun içindir ki, insanlık kendi önüne, ancak çözüme bağlayabileceği sorunları koyar. Çünkü yakından bakıldığında, her zaman görülecektir ki, sorunun kendisi, ancak onu çözüme bağlayacak olan maddi koşulların mevcut olduğu ya da gelişmekte bulunduğu yerde ortaya çıkar. Çünkü Toplum ancak çözümleyebileceği problemleri önüne koyar ve yakından bakılınca aslında bu problemlerin kendini çözecek unsurlarla birlikte ortaya çıktığı görülür.”(K. Marks, Önsöz ) * Tarihsel Maddeciliğin Evrim kavramı ve kavrayışı ile Program ve Strateji arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır. Program ve strateji, hem evrim kavrayışına hem de o evrimin neresinde bulunulduğuna ilişkin bir saptamaya göre değişir. Bir bakıma Evrim kavramı ile Program ve Stratejinin ya da daha da kategorik olarak ifade etmek gerekirse metodoloji ile politikanın ilişkisi tıpkı Önsöz’de ifade edilen Üretici Güçler ve Üretim İlişkileri ile Üstyapı’nın ilişkisi gibidir. Tarihsel Maddeciliğin evriminde Evrim kavramı veya Metodoloji toplumsal evrimdeki Üretici Güçler gibidir. Program ve Strateji ya da Politika ise Üretim İlişkileri veya Üstyapı gibidir. Tarihsel Maddeciliğin Tarihi, son duruşmada, toplumunkinden hiç de daha az karmaşık olmayan bu evrim ve ilişkilerin tarihidir. Bu içsel bağlantı nedeniyle Marksizm’in tarihine bakıldığında, 329

tüm önemli programatik ve stratejik değişikliklerin, evrim kavrayışının evrimindeki önemli değişikliklere bağlı olarak ortaya çıktığı ya da bu tür değişikliklere yol açtığı görülür. Program, dolayısıyla siyasi mücadele ve strateji sorunu doğrudan evrim kavrayışına bağlı olduğundan, evrimin Önsöz’de aktarılan kavrayışı çerçevesinde devrimci bir partinin, hareketin veya sınıfın programı kategorik olarak şöyle ifade edilir: üretici güçlerin gelişmesine engel olan üretim ilişkilerini ve üst yapıyı, özellikle devleti yıkmak ve uygun üretim ilişkileri ve üstyapıyı kurmaktır. Bu evrim kavrayışı ve varsayımlar çerçevesinde, program veya stratejiyi belirlemek, ülkede bulunulan üretim ilişkilerinin ne olduğunu tespit etmek ve ona göre bir program oluşturmak şeklinde kavranır39. Örneğin, bir ülkede feodal veya yarı feodal ilişkiler egemense, üretici güçlerin gelişiminin önünde engel olan bu ilişkiler tasfiye etmek, yani Demokratik Devrim; yok eğer ülke kapitalist ise ve burjuva demokrasisi varsa, Sosyalist Devrim program ve strateji olarak belirlenir. Bugün var olan bütün sol grupların şekillendiği, 1960’lardaki bütün strateji tartışmaları ve bölünmeleri, bu tür bir evrim fikri çerçevesinde gerçekleşmişti. Taraflar aşamaların birbirini izlediği ve üst aşamaların alt aşamaları tasfiye ettiği şeklindeki aynı evrim kavrayışını paylaşıyorlardı. Aralarındaki tartışma yöntemsel, evrimin kavranışına ilişkin değildi ve bu bakımından aralarında bir ayrılık yoktu. Ve tam bu nedenle de strateji tartışması, olgulara ve onlardan yapılan çıkarsamalara ilişkin bir tartışmaydı. Örneğin Türkiye yarı feodal diyenler bundan demokratik devrim, kapitalist diyenler bundan sosyalist devrim sonucunu çıkarıyorlardı. Veya “teori” politikanın aracı olarak kullanılıp, Sosyalist Devrim demek için Kapitalist; Demokratik Devrim demek için Yarı Feodal veya Feodal olarak tanımlanıyordu. Ama bu tartışmalarda kimsenin aklına ülkenin yarı feodal olduğu için devrimin sosyalist bir karakter taşıyabileceği veya tam da kapitalist olduğu için devrimin demokratik karakterde olabileceği gibi çıkarsama ve olasılıklar gelmiyordu. Bunun nedeni bu tür çıkarsamaların ardında yatan karmaşık evrim kavrayışlarına çok uzak olunmasıydı. Tartışmalar evrimin çok basit bir kavrayışına dayanıyordu. Toplumlar şu veya bu biçimde benzer aşamalardan geçerler: İlkel Toplum, Köleci toplum, Feodal Toplum, Kapitalist Toplum. İlkel ve Köleci toplumlar çok gerilerde kaldığına göre, program ve strateji için sorun, ülkenin ne ölçüde

39

Örneğin Troçki, Sürekli Devrim Teorisini ilk kez formüle ettiği Sonuçlar ve Olasılıklar’ın ilk satırlarında bu Marksistlerin bu ortak yaklaşımını şöyle özetler:

“Marksizm, Rus Devrimi’nin kaçınılmazlığını, kapitalist gelişme ile fosilleşmiş mutlakıyetin güçleri arasındaki çelişkinin sonucu patlak vermek zorunda olduğunu, çok önceleri haber vermişti. Onu bir burjuva devrimi olarak nitelendirirken, Marksizm, devrimin dolaysız nesnel görevlerinin “bir bütün olarak burjuva toplumunun gelişmesi için normal koşullar”ın yaratılması olduğuna işaret ediyordu.” (Lev Trotskiy, Sonuçlar ve Olasılıklar, Kardelen, 1990) 330

feodal veya kapitalist olduğunu belirlemekte toplanıyordu. Aşamalı ve düzgün bir evrim kavrayışıydı bu. * Tarihsel Maddecilik (Marksizm) orijinalinde hiçbir zaman böyle sıradan ve bayağı olmamakla birlikte, Sosyal Demokrat ve Komünist hareketin tarih ve toplumsal gidiş kavrayışı hep bu düzeyde olmuştur. Hatta daha ileri giden bir basitleştirmeyle, Sosyal Demokrat ve Komünist partiler arasındaki esas farkın: bu evrimin, Sosyal Demokrat partilerce düz, sıçramasız bir evrim süreci; Komünist partilerce sıçramalı ve aşamalı bir evrim süreci olarak kavranmasında olduğu söylenebilir. Ama her iki taraf da evrimi, aşamaların birbirini izlediği; ileri olanın geri olanı tasfiye ettiği, her toplumun da bu aşamalardan geçmek zorunda olduğu sürekli bir ilerleme olarak görür40. Tarih ve Toplum hakkındaki bilginin Yunan ve Roma’dan daha eskilere gidemediği, bu bilginin de oldukça yüzeysel olduğu; mekân olarak Avrupa ve Akdeniz’le sınırlı bulunduğu bir çerçevede, böyle bir tarih ve evrim kavrayışı elbette zamanına göre büyük bir ilerleme anlamına gelebilir ve bilinen tarihi iyi kötü açıklayabilirdi. Sosyalist hareket Avrupa ile sınırlı kaldığı, modern tarihin ve sınıf mücadelesinin başka sorunlarına yoğunlaştığı sürece, bu bayağılaştırılmış bir Marksizm’e karşılık düşen evrim kavrayışı, en azından Avrupa için, yine de iyi kötü tatmin edici sayılabilecek açıklamalar sunuyor sayılabilirdi. Ama dikkatli bakılınca bu evrim kavrayışı, bilinen Avrupa tarihini bile açıklamakta yetersiz olurdu. Eğer üretici güçlerin gelişmesi yeni üretim biçimlerinin ortaya çıkmasına yol açıyor ve öncekini tasfiye ediyorsa, örneğin kölecilikten feodalizme geçişi üretici güçlerin gelişmesiyle açıklamak gerekiyordu. Ama gerçek tarihte, kölecilikten feodalizme geçişte, üretici güçlerde böyle bir gelişmeden ziyade bir gerileme vardı

40

“’Sınai olarak daha gelişmiş olan ülke, daha az gelişmiş olanın gelecekteki halini gösterir yalnızca.’ Yöntemsel kalkış noktası bir bütün olarak dünya ekonomisi değil, bir tip olarak tek bir kapitalist ülke olan Marx’ın bu ifadesi, geçmiş kaderlerine ve sınai seviyelerine aldırmaksızın tüm ülkeler kapitalist evrim tarafından kucaklandıkları ölçüde, daha az uygulanabilir hale geldi. Zamanında İngiltere, Fransa’nın ve daha az ölçüde de Almanya’nın geleceğini gösteriyordu, ama kesinlikle Rusya’nınkini veya Hindistan’ınkini değil. Ne var ki, Rus Menşevikleri Marx’ın bu koşullu önermesini kayıtsız şartsız kabul ettiler. Geri kalmış Rusya, diyorlardı, ileri atılmamalı, önceden hazırlanmış modeli kuzu kuzu takip etmeli. “Marksizmin” böylesine liberaller de katılıyordu.

Marx’ın en az bunun kadar ünlü bir diğer formülü ise –“hiçbir toplumsal formasyon, içinde barındırdığı tüm üretici güçler gelişmeden yok olmaz”– kalkış noktası olarak tek bir ülkeyi değil, bir evrensel toplumsal yapılar silsilesini (kölecilik, ortaçağ, kapitalizm) alır. Ama bu ifadeyi tek bir devlet açısından ele alan Menşevikler, Rusya kapitalizminin Avrupa ve Amerika seviyesine ulaşmak için daha çok mesafe katetmesi gerektiği sonucunu çıkardılar.” (Lev Troçki, Tek Ülkede Sosyalizm?, http://www.marxists.org/turkce/trocki/1930/tus.htm ) 331

Olaylara gözler kapanıp bir gelişme varmış gibi görüldüğünde de, özellikle bu evrimin sıçramalarla gerçekleştiği anlayışı bakımından bir sorun ortaya çıkıyordu. Kölecilikten feodalizme geçiş sağlayan “devrimler” yoktu. Bunları kimler, nerede, nasıl yapmıştı? Bilimlerin ilerlemesine ihtiyaçlar yüz üniversiteden daha fazla etki yaparlar. Avrupa’daki işçi sınıfının mücadelesi bu sorunları gündeme getirme ihtiyacıyla karşılaşmıyordu. Bu nedenle bu paradokslar kimse tarafından tartışılmıyordu bile. Ama Tarih konusu ve bu tür sorunlar daha işçi ve sosyalist hareketin gündemine pratik bir ihtiyaç olarak gelmeden önce, Evim kavrayışında bir ilerleme, Rus işçi ve devrimci hareketinin karşılaştığı kimi sorunları çözebilmek ve gelişmeleri öngörebilmek için Troçki tarafından sağlandı. * Troçki’nin akıl yürütmesi de Üretici güçlerin ilerlemesine dayanıyordu. Keza onun kavrayışının da sonraki üretim biçimlerinin eski üretim ilişkilerini tasfiyesi; üretici güçler ve üretim ilişkileri arasındaki denklik gibi varsayımlarla bir sorunu yoktu. O sadece bu ilerlemenin karmaşık karakteri üzerinde yoğunlaşıyor ve bunun sonuçlarını tartışıyordu. Olaylara bakınca görülüyordu ki, Üretici güçler her yerde aynı aşamalardan geçerek gelişmiyordu. Kapitalist ilişkilere sonra gelen bir ülke, üretici güçlerin çok daha gelişmiş olduğu bir düzeyden işe başlıyordu. Böylece Üretici güçlerin epey gelişmiş bir düzeyi, son derece geri bir üstyapıyla bir arada bulunabiliyordu41. Bu durumda neler olacağını tartışıyordu Troçki, bir tür “zihinsel deney” yapıyordu.

41

“Geri bir ülke ileri ülkelerin maddi ve ideolojik kazanımlarını sahiplenir. Ama bu demek değildir ki, onların geçmişte geçtikleri tüm aşamaları bir bir geçerek bu ülkeleri kölece izler. Tarihin çevrimsel olarak tekerrürü kuramı – Vico ve bilahare tilmizlerince savunulan – eski, kapitalizm öncesi kültürlerin kısmen kapitalist gelişmenin ilk tecrübelerine dair yaptıkları çevrimsel tasvir gözlemine dayanır. Tüm bu gelişme sürecinin biraz kıyıda köşede kalmış, biraz tali niteliği gerçekten kültürel evrelerin yepyeni alanlardaki kimi tekrarlarını da içerir. Bununla beraber, kapitalizm bu koşulların aşıldığının bir göstergesidir. O insanlığın gelişmesinin evrenselliğini ve sürekliliğini hazırlamış ve bir anlamda gerçekleştirmiştir. Bu nedenle diğer ulusların gelişme biçimlerinin tekerrürü ihtimal dışıdır. İleri ülkelerin çekicisinin peşine takılmak zorundaki geri bir ülke sıraya uymaz: tarihsel olarak geri bir durumun sunduğu imtiyaz –böyle bir imtiyaz varittir- bir halka, bir dizi ara aşamayı atlaşarak, daha zamanı gelmeden önce, yaratılan her şeye ulaşma imkanı tanır ya da daha doğrusu onu buna zorlar. Yabanıllar, geçmişte o silahları birbirinden ayırt eden mesafeyi katetmeksizin, ok ve yayı bırakıp tüfeğe geçerler. Amerika’yı sömürgeleştiren Avrupalılar tarihe yeniden başlamadılar. Almanya ya da ABD iktisadi bakımdan İngiltere’nin önüne geçmişlerse. Bu kapitalist evrimlerindeki gelişme yüzündendir. (...) Tarihsel bakımdan geri bir ulusun gelişmesi, zorunlu olarak, tarihsel sürecin farklı evrelerinin özgün bir kombinasyonuna yol açar. Betimlenen bu yörünge bütünsel olarak düzensiz, karmaşık ve bileşik bir niteliğe bürünür.” (Lev Troçki, Rus Devriminin Tarihi, 1. Cilt, s. 1415) 332

Ve bu daha karmaşık ve arkadan gelenin öne geçtiği; önceki aşamaları tek tek geçmediği, minyatür ölçülerle aşarak veya üzerinden atlayarak geçtiği evrim kavrayışına bağlı olarak Rusya’daki Devrimin izlemesi muhtemel seyir analiz edilince garip bir sonuç ortaya çıkıyordu42. Son derece geri üretim ilişkileri ve siyasi bir sistemin olduğu bir ülkede, kapitalizmin doğrudan sanayi kapitalizmi olarak doğması ve bu nedenle işçi sınıfının daha doğarkenki gücü ve de burjuvazinin korkaklığı nedeniyle, demokratik devrimde işçi sınıfı köylülüğün desteğini sağlayarak iktidarı alabilir ve o da kendini demokratik görevlerle sınırlamayıp sosyalist karakterde tedbirlere yönelebilirdi. Yani eski akıl yürütmesine hiç de uymayan bir sonuç ortaya çıkıyordu evrimin bu bileşik ve eşitsiz karakterinden: yarı feodal bir ülkede sosyalist bir devrim olabilir ve işçi sınıfı iktidara gelebilirdi. Hâlbuki birbirini izleyen aşamalı evrim kavrayışına göre, sosyalist devrimin, Üretici Güçlerin kapitalist ilişkilerle en çok çeliştiği kapitalist ve en gelişmiş ülkelerde olması gerekiyordu. Bu sonuç bir tür zındıklık, yoldan çıkma gibiydi; o zamana kadar bilinenleri alt üst ediyordu. Ama bunun ardında, metodolojik olarak evrimin daha karmaşık bir kavrayışı, Troçki’nin adlandırmasıyla, “eşitsiz ve bileşik” bir evrim kavrayışı bulunuyordu. Meşhur Bolşevik ve Menşevik; Üçüncü ve İkinci Enternasyonal, Troçkizm ve Stalinizm ayrımları, son duruşmada metodolojik düzeyde bu iki farklı evrim (aşamalı ve eşitsiz-bileşik) kavramını yansıtıyorlardı. Tekrar vurgulayalım ki, Troçki’nin evrim kavrayışı üretici güçlerin gelişimini tartışmıyordu, sadece bu gelişimin karmaşık, “eşitsiz ve bileşik” karakterine dikkati çekiyor ve çıkarsamasını bundan yapıyordu. Aynı şekilde üretim ilişkileri ile üretici güçlerin gelişme derecesi arasındaki uyum düşüncesiyle de sorunu bulunmuyordu. Zaten ilerde tam da bu uyumdan hareketle, Sovyet devletinin sınıf karakteri sorununa bir cevap getirebiliyordu43. Evrimin eşitsiz ve bileşik gelişimine ilişkin 42

“Dolaysız görevleri bakımından bir burjuva devrimi olarak başlayan Derim, kısa bir süre içinde güçlü sınıf çatışmalarına yol açacak ve ancak, iktidarı ezilen kitlelerin başında durabilecek tek sınıfa, yani proletaryaya devritmekle en son zafere ulaşabilecektir. Proletarya ise bir kez iktidara geçtikten sonra sadece kendini burjuva demokratik programla sınırlamak istememekle kalmayacak, bunu yapmak elinden de gelmeyecektir. Ancak ve ancak Rus Devrimi’nin Avrupa proleter devrimine dönüşmesi halinde Devrimi sonuna kadar götürebilecektir. O zaman, Devrim’in ulusal sınırlılıklarıyla birlikte burjuva demokratik programı da aşılacak ve Rus işçi sınıfının geçici politik egemenliği uzun süreli bir sosyalist diktatörlüğe dönüşecektir. Ama Avrupa’nın hareketsiz kalması halinde, burjuva karşı devrimi Rusya’da emekçi kitlelere boyun eğmeyecek ve ülkeyi gerilere fırlatacaktır, hem de bir demokratik işçi ve köylü hükümetinden çok gerilere.” (Troçki, Sonuçlar ve Olasılıklar’ın 1919’da Moskova’da Yayımlanan Yeni Baskısına Önsöz )

43

Troçki’nin bu uyuma dayanan açıklaması en özlü biçimde şu satırlarda ifade edilir. “Komünist Manifesto’dan iki yıl önce genç Marks şöyle yazıyordu: “Üretim güçlerinin gelişmesi (komünizmin) kesinlikle zorunlu pratik temelidir çünkü onsuz, yokluk genelleşecek ve yoklukla birlikte gereksinmeler için girişilen kavga yeniden başlayacaktır ki 333

öngörünün gerçekleşmiş olması sonucu geri bir ülkede sosyalist devrim olmuştu. Ama bu devrim tecrit olunca, yine bizzat Marks’ın dediği gibi, geri üretici güçler düzeyinde, sosyalizm olmayacağından, bütün pislikler geri dönüyordu44. Rusya’da olan son duruşmada buydu. Üretici güçler kendi geri gelişme düzeylerine uygun ilişkilere neden oluyorlardı. Yani eşitsiz gelişme ile geri bir ülkede sosyalist devrim ve tam da bu nedenle, üretici güçlerin geriliği nedeniyle, uygunluk yasası ile de bürokratik karşı devrim açıklanabiliyordu. Dikkat edilirse bu yaklaşımlar, klasik eleştirel ve devrimci Marksist yaklaşımlarla tam bir uyum içindedir. Stalinizm’in yaydığı, gücü yaygınlığından gelen kanının aksine, “Troçkizm”, klasik Marksizm’in kavramsal araçları ve problematiklerini İkinci ve Üçüncü Enternasyonal’in (ilk dört Kongre sonrası) bayağılaştırmalarına karşı koruma ve savunmayı temsil eder. Bu eşitsiz ve bileşik evrim kavrayışıyla Troçki, yirminci yüzyılın tarihinin genel gidişini, sosyalist devrimin önce geri bir ülkede olmasını; Sovyetlerdeki bürokratik karşı devrimi ve bunlara bağlı olarak işçi hareketinin krizi ve faşizmi; savaş sonrası Doğu Avrupa’daki dönüşümleri ve nihayet bizzat Doğu Avrupa’nın çöküşünü ve kapitalizme dönüşünü açıklayan kavramsal araçları sunar. Troçki’nin geliştirip netleştirdiği bu “eşitsiz ve bileşik gelişme” şeklinde özetlenebilecek evrim kavrayışı olmadan, yirminci yüzyıl tarihini, dolayısıyla da bugünü anlamak olanaksızdır. Troçki’nin eşitsiz ve bileşik evrim teorisi, tıpkı Einstein’ın Özel ve Genel Rölativite teorisinin, Quantum Teorisine göre hala klasik fiziğin alanında bulunması gibi, Klasik Marksizm’in evrim kavrayışı çerçevesinde kalır. Üretici güçlerin gelişmesi, sonra gelen aşamaların öncekileri tasfiye etmesi ve üretici güçlerin gelişme düzeyi ile üretim ilişkileri arasındaki uygunluk gibi tüm bunun anlamı tüm eski pisliklerin yeniden su yüzüne çıkması zorunluluğudur.” Bu düşüncesini Marks hiçbir zaman geliştirmedi ve nedeni hiç de rastlantısal değildi: Geri bir ülkede proleter devrimin gerçekleşebileceğini hiçbir zaman tahmin etmedi. Lenin de bunun üzerinde durmadı ve bu da rastlantısal değildi: O da Sovyet devletinin bu kadar uzun bir süre tecrit edilmiş kalacağını tahmin etmedi. Gene de alıntı, Marks’tan bir soyutlamaya varma ve karşıtından çıkarsama yoluyla, Sovyet rejiminin tamamen somut sıkıntılarına ve hastalıklarına var geçilmez bir anahtar sunmaktadır. Emperyalist ve iç savaş yıkıntılarıyla körüklenen yoksulluğun tarihsel temeli üzerinde, “bireysel varoluş kavgası”, burjuvazinin devrilmesinden hemen sonraki gün ortadan kalkmamak bir yana, bu olayı izleyen yıllarda da azalmamış, tam tersine zaman zaman duyulmadık canavarlıklara bürünmüştür. Ülkenin belli kesimlerinde ki kez yamyamlık noktasına varıldığını hatırlatmamıza bilmem gerek var mıdır” (Lev Troçki, İhanete Uğrayan Devrim, s.77, İstanbul, 1998) 44

Troçki, tam da Üretici güçlerin gelişmi ile üretim ilişkileri arasındaki uyumdan hareket ederek ve Marks’ın aşağıdaki sözlerine dayanarak Sovyet Devriminin yozlaşmasını ve bir bürokrasinin iktidarı almasının açıklıyordu: “Öte yandan üretici güçlerin bu gelişmesi (daha şimdiden insanların güncel ampirik yaşantısının, yerel düzeyde değil de dünya çapında tarihsel olarak cereyan etmesini içeren gelişmesi) kesinlikle vazgeçilemez, önce yerine gelmesi gereken bir pratik koşuldur, çünkü, bu koşul olmadan, kıtlık, genel bir durum alır, ve gereksinmeyle birlikte zorunlu olan için savaşım yeniden başlar ve gene kaçınılmaz olarak aynı eski çirkefin içine düşülür.” (Marks – Engels, Alman İdeolojisi, http://www.kurtuluscephesi.org/marks/almanideoloji.html ) 334

varsayımları paylaşır. Tıpkı Einstein teorisinin astronomik boyutlardaki olayları büyük bir başarıyla açıklaması gibi, yirminci yüzyılın tarihini büyük bir başarıyla açıklar. Ama Tıpkı klasik fiziğin kavramlarının atom altı parçacıklar âleminde yetersiz olması gibi, Kapitalizm Öncesi Tarih ve Az Gelişmişliğin Gelişmesi söz konusu olduğunda, artık bu evrim kavrayışı yetersiz hale gelir. Orada Quantum Fiziği benzeri yeni bir Tarihsel Maddeciliğe ihtiyaç vardır. Kıvılcımlı’nın evrim teorisine katkıları işte tam burada ortaya çıkar. * Kıvılcımlı, geri kalmış bir ülkenin sosyalisti olarak, azgelişmişlik sorunuyla ve aynı zamanda kapitalizm öncesinin büyük uygarlık beşikleri az gelişmiş ülkeler olduğundan, kapitalizm öncesi Tarih ve Toplumlar sorunuyla karşılaşır45. Bu farklı toplumlarda karşılaştığı sorunları açıklayabilmek ve çözebilmek için; “Azgelişmişliğin gelişmesi” olgusunu ve kapitalizm öncesi binlerce yıllık uygarlıklar tarihini açıklamak için, evrim kavrayışını ve üretici güçler kavramını baştan aşağı değiştirmek zorunda kalır. Kıvılcımlı 1960’lardan önce, iki savaş arası dönemde, 1960’lardan sonra “Az gelişmişliğin Gelişmesi” sorunuyla meşgul olan ve bunu kapitalist ekonominin kendi iç mantığıyla “Merkez Çevre” ikilemiyle açıklamaya çalışanlardan (“Dörtlü Çete” Arrighi, Frank, Wallerstein, Amin vs.) veya batı Marksizm’i geleneğinin devamı olarak, sorunu “Toplumsal Formasyon” kavramı çerçevesinde (Balibar, Laclau vs.) ve daha ziyade de skolastik ve metodolojik düzeyde tartışanlardan46 çok önce, sorunu Tarihsel Maddeciliğin kavramları ile tartışır ve özgün bir teori geliştirip katkılarını yapar47.

45

"Böyle bir araştırma neden önemli oldu?

"Bugünkü Türkiye'yi anlamak İçin, onun, dün içinden çıktığı (daha doğrusu bir türlü içinden çıkamadığı) Osmanlı Tarihine inmek gerekti. Osmanlı Tarihinin mad¬desine girince, onun İslam medeniyetinde bir "Rönesans" olduğu belirdi. İslam me¬deniyeti : tıpkı Grek ve Roma Medeniyetleri gibi, Kent'ten (Çileden) çıkmış Antika (kadim) medeniyetlerden biriydi. İlk Sümer öncesinden (Protosümerterden) İslam me¬deniyetine gelinceye değin sıralanan antika medeniyetlerin hepsi de : hem birbirinin ayni, hem birbirinin gayri olarak birbirlerinden çıkagelirlerken, hep ayni gidişi (proseyi) gösteriyorlar ve bir tek kanuna uyuyorlardı. "Günümüze değin uzanmış bütün poblemlerin : sebep-netice zincirlemesiyle nasıl ta Protosümerlere dek dayanıp çıktığı dupduru anlaşılmadıkça, hiçbir somut (konkret) Tarih olayı gereği gibi aydınlanamıyordu." (Hikmet Kıvılcımlı, Tarih Devrim Sosyalizm, s. 5) 46

Bu konudaki tartışmaların geniş bir özeti şu kitapta bulunabilir: “Üretim Tarzlarının Eklemlenmesi Üzerine” (Foster-Carter, Wolpe,Laclau, Taylor, Mouzelis, Ersoy, Ankara, 1984). Kitapta geniş ölçüde özetlendiği gibi, bu konuyla batı Marksizm’i geleneği, “Üretim Tarzı” ve “Toplumsal Formasyon” kavramı bağlamında daha ziyade skolastik, yani Marksizm’de kavramın anlamı üzerine, bir tartışma yürüttü. Bunlarda, Merkez-Çevre ekolünün tersine, somut ekonomi ve sınıf analizleri pek bulunmaz, tartışma felsefidir, yöntembilimseldir. Aynı az gelişmişlik olgusunu ele alan iki ayrı paradigma söz konusudur.

47

“Merkez-Çevre” ekolü de Ekonomi Politikten Tarihe ve Tarihsel Maddeciliğin konusuna doğru bir ağırlık noktası kayması yaşamıştır. Örneğin Samir Amin “Dünya çapında birikim kuramını kurmak için toplumsal 335

Kıvılcımlı bu çalışmaları sonucunda, Marks ve Troçki’nin dayandığı ve sorgulamayı akıllarından bile geçirmedikleri, üretici güçlerin sürekli gelişmesi varsayımı sorgular. Gelişmiş üretim ilişkilerinin geri üretim ilişkilerini tasfiye edeceği varsayımını sorgular. Dolayısıyla da üretici güçlerin gelişme düzeyi ile üretim ilişkileri arasındaki uyum varsayımını sorgular. Marks’ta üretici güçlerin gelişmesi veri olduğundan, o “ileri bir ülke geri olana geleceğini gösterir” diyor ve o zamanın Almanya’sına “Aldırmıyorsun ama anlattığım bu senin hikâyendir” diye bitiriyordu sözlerini. Troçki’nin bu çıkarsamayla sorunu yoktu, Troçki sadece bu geleceğe giden farklı yollar olduğunu gösteriyordu. Klasik Marksizm’in veya Troçki’nin ufkunda ve paradigmasında, ileri bir ülkenin geri bir ülkeye geleceğini göstermemesi, yani az gelişmişliğin gelişmesi gibi bir problem bulunmuyordu. Ne var ki, sömürge ve yarı sömürge ülkeler için; daha doğrusu yirminci yüzyılla birlikte kapitalizme giren ülkeler için, artık ileri bir ülke geri bir ülkeye geleceğini göstermiyordu. Yani geri ülkelerin evrimi ileri ülkelerin izinden gitmiyordu; üretici güçler gelişmiyordu, gelişemiyordu; göreli olarak ileri ülkelerle aralarındaki fark daha da büyüyordu. Yirminci Yüzyıla kadar Avrupa’da ve Japonya’da görüldüğü türden, geriden gelenin öne geçmesi değil, geridekinin giderek daha da geride kalması; ileridekinin giderek daha da arayı açmasıydı ortada görülen. Eğer yeni olgunun eski kavrama sığmayışını göze batırmak için bir formülasyon yapmak gerekirse, ortada görülen “eşitsiz ve bileşik bir gelişim” değil, “gelişememe”dir; “az gelişmişliğin gelişmesi”dir Bu geri kalmışlığın yanı sıra, sınıf ilişkilerinde ise genellikle, üretici güçlerin gelişme düzeyinin tam tersi ultra modern bir sınıf egemenliği ilişkisi görülüyordu. Bu Terslik en iyi Rusya ve Türkiye örneklerinde görülebilir. Rusya’da Politikaya, Çarlık ve Aristokrasi egemendi; ama ekonomide son derece yoğunlaşmış ve modern teknik kullanan bir sanayi vardı. Türkiye’de ise tam tersine, Politikada egemen güç, Finans Kapitaldi; Ekonomide ise son derece geri bir teknik ve az gelişmiş bir işçi sınıfı egemen olmaya devam ediyordu48.

formasyonların teorik bir tarihine ihtiyaç olduğunu düşünüyordum” (S. Amin, Entelektüel Yolculuğum, s. 58) diyor. Wallerstein giderek tarihe yönelir ve bu onun Tarihçi Annales okuluyla sıkı ilişkilerine yansır. Frank da son zamanlarda kapitalizmi ta Sümerlerden başlatma eğilimine girer. Yani bu ağırlık noktası kayışı onları Kıvılcımlı ile aynı alana yaklaştırır. Ama kapitalizmi bir üretim değil bir değişim ilişkisi olarak anladıklarından, her sermayeye dayanan sistemi kapitalizm olarak kavrarlar (S. Amin daha farklıdır), prekapitalist ve modern kapitalist sermaye ve toplum arasındaki zıtlığı ve farkı göremezler. Onların aksine Kıvılcımlı da zam bu fark ve zıtlığa oturtur otantik bir Marksist olarak analizini. 48

Zaten tam da bu görüngüdür, Merkez-Çevre ekolünü, az gelişmişliği kapitalizmin kendi mantığıyla açıklamaya iten. Onlar geri ülkelerdeki ilişkilerin dünya kapitalist ekonomisiyle olan sıkı ilişkisine ve oradaki egemen sınıfların hiç de klasik “Feodal” sınıflar olmamalarına vurgu yapmışlardır. Böylece geniş bir olgular yığınını tanımlamışlar ama tam da açıklanması gereken olguyu açıklama gibi sunmuşlardır. Temel yanılgıları, az gelişmişliğin, sermayenin saf hareketinin değil, gerçek tarihsel hareketinin ürünü olduğunu anlamamaları ve bu ayrımı yapamamalarıdır. 336

Başlangıçta Kıvılcımlı da tıpkı Troçki gibi, Türkiye’deki gidişin, Rusya benzeri bir yol izleyeceğini, hatta benzer aşamaları Rusya’dan daha kısa sürede ve hızlı aşacağını düşünür. Örneğin 1930’ların başında yazdığı Yol’da, tıpkı 1905’deki Troçki gibi çıkarsamalar yapar49. Ne var ki, başlangıçta öyle gidecek gibi görünmesine rağmen, Türkiye’de ne teknik, ne sınıf ilişkileri ne de proletarya Rusya’da olduğu gibi bir gelişim göstermez. Sosyal iktidara Burjuvazi bir yana, Finans Kapital egemendir ama ülke son derece geri bir teknik düzeyindedir. Finans kapital egemen olmasına rağmen, kapitalizm öncesinin gerici sermayesi ve ilişkileri gücünü ve varlığını korur ve tasfiye olmazlar. “Geleceğin ve geçmişin kamburu” üst üste binmiştir. Bu sefer, niye Rusya’daki gibi bir evrim olmadığını açıklamak başlı başına bir sorun olur. Yani az gelişmişliğin gelişmesinin açıklanması, yani üretici güçlerin geri kalması. (Tabii daima bu nispi olarak anlaşılmalıdır.) Olgun Kıvılcımlı’nın sonraki bütün teorik çabası ve katkısı bu tam tersi gidişi anlamakta toplanır. Kıvılcımlı, bu sorunu çözebilmek için, evrimin daha karmaşık bu görüngüleri üzerinde yoğunlaşır. O zaman da daha üst üretim ilişkilerinin ve bunun ürünü sınıfların, önceki üretim ilişkilerini ve sınıfları tasfiye ettiği ve onların yerini aldığı varsayımını sorgular. Bunun yerine bunların bir tür simbiyoz ilişkiye girerek birbirlerinin varlığını güçlendirdiklerine dikkati çeker. Yani Türkiye’de kapitalizm, tam da eşitsiz ve bileşik gelişim sonucu Finans-Kapitalizm, hatta Tekelci Devlet Kapitalizmi denebilecek ve savaş sonrasında dünyada yaygınlaşacak biçimde doğduğu için, bu süper modern Finans-Kapital, prekapitalist sınıf ve ilişkileri tasfiye etmez, aksine onlarla ittifaka girip, onları güçlendirir50.

49

Kıvılcımlı’nın 1930’ların başında tam bir “Stalinist” olarak yazdığı ve ancak bazı bölümleri 70’lerde yayınlanabilen Yol adlı çalışması aslında bilinçsiz bir “Troçkizm”i yansıtır. Kitabın “Geç Gelme” bölümü “Geç gelmenin faziletleri” gibi ifadeleri, Troçki’nin “tarihsel olarak geri bir durumun sunduğu imtiyaz” dediği aynı eşitsiz ve bileşik gelişmeyi anlatır. Almanya ve Rusya ile Osmanlı ve Türkiye’yi karşılaştırır ve aynı aşamaların daha hızlı geçildiği ve atlandığı tespitini yapar. Örneğin şöyle yazar: “”II. Nikola, Rusya’da Deli Petro döneminden beri başlamış ve oldukça gelişmiş bir merkezileşmiş sanayi bulmuştu. Mustafa Kemal Türkiye’si, Rusya’da Deli Petro döneminden beri olan süreci hızla tamamlamak ve modern sanayi sermayesini birdenbire kurmak zorunda kalmıştır.” (s. 176) Bir çok örnekler verdikten sonra şu sonucu çıkarır: “Ve Rusya’da 50 yıl boyunca yürünen yol Türkiye’de 5-10 yılda aşılacak hale gelebilir.” (.s. 177) Türkiye’de kapitalizmin aşamaları böyle hızlı aştığı, sosyalizmin de doğrudan Leninizm’den ilham alarak doğduğundan hareketle beş on yıla kadar Türkiye’de sosyalist devrim olabileceği sonucunu çıkarmayı okuyucuya bırakır. 50

“O zaman ne oldu? Geri ülkelerde Antika Tarihin sık sık yazdığı cilvelerden biri oldu. Bu bir çeşit "TERSİNE RÖNESANS" idi. Kapitalizm, Batı'da TEFECİ-BEZİRGAN sınıfı kökünden kazımadıkça, normal olarak doğmamıştı. Fakat geri ülkelerde, kapitalizmin son çağı olan Emperyalizm döneminde TefeciBezirgan sınıfı kökünden kazınmak şöyle dursun, bütün dişleri ve tırnaklarıyla kapitalizme ortak olmaya ve kapitalist iktidarı ayakta tutmaya kendini verdi. Bu bir Tarihin tersine akışı mıydı? Evet. Böyle tersine akıntılar ölüm çağına gelmiş düzenlerin büyük anaforları içinde görülebilirdi. Kapitalizmin inkar edeceği Tefeci-Bezirgan sınıfı, 20nci yüzyılda sanki kapitalizmi inkara kalkışmiş gibiydi. Ancak bu görünüştü. Dizginler görünmeyen örümcek ağları gibi uluslararası Finans-Kapital mekanizmasının ve en büyük 337

Bu Troçki’nin eşitsiz ve bileşik gelişim yaklaşımını da içeren ama onu da aşan bir kavrayıştır. Eşitsiz ve bileşik gelişim sonucu, Türkiye’de kapitalizm Finans-Kapitalizm, hatta Tekelci Devlet Kapitalizmi olarak doğmuştur. Ama buna rağmen ve tam da böyle olduğu için, “feodal kalıntılar” ya da kapitalizm öncesi “Tefeci-Bezirgan sermaye” gücünü ve egemenliğini sadece sürdürmez pekiştirir. Yani süper modern Finans-Kapitalizm, prekapitalizmi tasfiye etmez, onunla “Etle tırnak gibi” olur51, bir simbiyoz yaşama geçer veya kimilerinin dediği gibi “eklemlenir”52. * Bu evrim kavrayışının Marks ve Troçki’dekinden farkını gösterebilmek için, biyoloji ve paleontolojideki evrim kavramının evrimi bir fikir verebilir. Klasik biyolojik evrim kavramı, tıpkı ilkel, köleci, feodal, kapitalist sıralaması gibi tek hücreliler, süngerler, yumuşakçalar, omurgalılar, balıklar, sürüngenler, memeliler, primatlar gibi bir sıra izler ve daha sonra gelenin diğerlerinin yerini aldığı ve onlardan üstün olduğu var sayılır. Ama modern biyoloji, bu evrim kavrayışıyla yetinemez ve bununla var olan gerçekliği açıklayamaz. Evet, örneğin insanlarla tek hücreliler evrimin adeta iki ayrı ucu gibidirler ama insan bağırsağındaki tek hücreliler ile simbiyoz bir yaşam içindedir. Onlar yiyecekleri parçalamasa insanın yediklerini hazmetmesi olanaksız olur. Elbette bu ekstrem bir örnektir ama

emperyalist iktidarların elinde idi. Modern Finans-Kapital nasıl Tarihin çarklarını geri çevirmekte ve gericilik yapmakta eşsiz ise, tıpkı öyle, Antika Tefeci-Bezirgan sınıfı da insan kazançlarını inkar etmekte ve gericilik yapmakta Emperyalizmden aşağı kalmıyordu. Böylelikle tencere yuvarlandı kapağını buldu. Ortaçağlardan hatta ilk Antika çağlardan kaldığı bilinen Kadim Tefeci-Bezirgan sınıfı: Modern çağın dünya ihtilalleri ve sosyalizm döneminde Finans-Kapitale YEDEK UYDU ve İHTİYAT GÜCÜ olarak geri ülkelerde iktidar mevkiini paylaştı. Bu yüzden TefeciBezirgan sınıfı, sanki bir modern sosyal sınıf imiş gibi geri ülkelerin ekonomisinde, toplum ilişkilerinde, politikasında, kültüründe, ahlakında ağır basan söz sahibi bir sınıf kesildi. Bugün geri ülkelerin SOSYAL YAPISI denince, yukarıda saydığımız SINIF İLİŞKİLERİ gözümüz önünden ayrılmamalıdır.” (Dr. H. Kıvılcımlı, Genel Olarak Sosyal Sınıflar, AYDINLIK, Sayı: 2, Aralık 1968, s 119133) 51

“Batı kapitalizmi gençlik çağında iken Türkiye'nin yatalak Tefeci-Bezirgân düzeni Kapitalizme karşı hiç bir rezonans göstermedi. İlerici serbest rekabet kapitalizminin dalgası Türkiye'yi hiç ilgilendirmedi. 20. yüzyıla geldik. Kapitalizm: iratçı, monopolcu Finans-Kapital egemenliği biçimine girdi. Bu, kapitalizmin ölüm döşeğine yatış çağı oldu. 0 zaman bizim yatalak Tefeci-Bezirgân düzenimiz: Finans-Kapital adlı tekelci yatalak sermaye ile tam rezonans hâline girdi. Birbirlerine denk düştüler. Halkımızın bir deyimi vardır: "Hacı hacıyı Arafat'ta, it iti kalafatta bulur!" der. 20. ci yüzyılda kapitalizmin derebeğileşmesi demek olan Finans-Kapital ile Tefeci-Bezirgânlığın derebeğileşmesi demek olan Osmanlı toplumu hemen can cana, baş başa kuzu sarması oldular.” (Dr. H. Kıvılcımlı, Üretim Nedir?, s. 77) 52

Bu kavramın kullanımları veya bu kavram kullanılmadan aynı fenomenin ele alınışı vs. hakkında yine bu kitapta geniş bilgi bulunmaktadır: Foster-Carter, Wolpe,Laclau, Taylor, Mouzelis, Ersoy, “Üretim Tarzlarının Eklemlenmesi Üzerine” (Ankara, 1984). 338

biyolojik alem böyle binlerce örnekle doludur. Örneğin çiçekli bitkilerin ve böceklerin evrimi ancak bu mekanizmayla açıklanabilir. Evrimin sonra gelen aşamaları sadece öncekilerin yerini almaz, onlar var olmaya devam ederler ve daha da öteye gidip karşılıklı olarak birbirlerinin var oluşunu etkilerler. Evrim ve onun karmaşık yapısı böyle daha derin ve doğru olarak açıklanabilir. İşte Kıvılcımlı’nın yaptığı aşağı yukarı Toplum ve Tarih kavrayışına böyle bir evrim kavramını getirmesidir. Sonra ortaya çıkan aşamalar öncekileri sadece tasfiye etmez ve onun yerini almaz, aynı zamanda onu güçlendirir, yaşatır ve onunla simbiyoz bir ilişkiye girerler ve bu ilişki içinde onların kendileri de değişirler. Bu kavrayışın politik sonuçlarının nasıl alt üst edici olduğu, en iyi Marks ve Troçki’nin evrim kavrayışlarının programatik sonuçlarıyla bir kıyaslama içinde görülebilir. Klasik anlayışa göre bir ülke kapitalistse önündeki devrim sosyalist, feodal veya yarı feodal ise önünde demokratik devrim görevleri olur. Troçki, eşitsiz ve bileşik evrim kavrayışıyla, feodalizmin egemenliğindeki bir ülkede sosyalist devrim olabileceği sonucunu çıkarır. Ama Kıvılcımlı, finans kapitalizmin egemenliği altında, kapitalist ilişkilerin yaygın ve egemen olduğu bir ülkede demokratik karakterli bir devrim gerektiği sonucunu çıkarır. Çünkü finans kapitalizm pre-kapitalizmi tasfiye etmemekte, güçlendirmekte, onunla kader ortaklığına girmektedir. Egemen sınıf süper modern olmasına rağmen ve tam da o nedenle, devrim demokratik görevleri çözmeyi önüne koymalıdır. (Elbette bu devrimin kendi dinamiğiyle bir sosyalist devrime dönüşmesini, yani “Sürekli Devrim”i, dışlamamaktadır.) Bu paradigma farkını kavrayamayan birçok Troçkist, kolaylıkla Kıvılcımlı’yı kendi eski paradigmaları içinde değerlendirip, demokratik görevlere yaptığı vurgu nedeniyle klasik Stalinist bir “aşamalı devrim” kuramcısı olarak görebilir ve görmüştür. Ne var k bu yanıltıcıdır. Kıvılcımlı çok ilerde, Troçki’den de ötede başka bir paradigmaya aittir53. Kıvılcımlı’nın yaklaşımı Troçki’ninkini reddetmez, onu da kapsar, ama aynı zamanda onu aşar. Troçki’ninki ise Kıvılcımlınınkini kapsamaz, daha sınırlıdır. Marks’ın formüle ettiği biçimiyle Tarihsel Maddecilikte farklı üretim biçimleri zaman içinde birbirlerini izlerler ve birbirlerinin yerini alırlar. Kıvılcımlı’da, o zaman içinde birbirini izleyenler, aynı mekan ve zaman içinde, karşılıklı ilişki içinde birbirini değiştirişleri içinde ele alınır. Bu yöntem, gerçekliğin çok daha derin bir kavrayışını vermekle kalmaz, az gelişmişliğin gelişmesi gibi, ileri bir ülkenin geri bir ülkeye geleceğini göstermemesi gibi, sanki ilk bakışta

53

Örneğin birçok Troçkist “üçüncü dünyada egemen dünya pazarıyla bütünleşmiştir” diyerekten sosyalist devrim önerdiği ve Stalinist Partilerin milli burjuvaziyle ittifak siyasetine karşı argüman sunduğu için, A. G. Frank’ın yaklaşımını desteklerler, ama bunun aslında metodolojik olarak Troçki’den daha geri bir çıkarsamaya, “ilişkiler kapitalisttir o nedenle devrim sosyalist karakterli olmalıdır” çıkarsamasına, geri dönüş olduğunu göremez ve anlamazlar. 339

Tarihsel Maddeciliğin ilk formülasyonlarıyla çelişiyor görünen fenomenleri de daha gelişmiş bir Tarihsel Maddecilikle açıklar. Burada, evrimi ve farkları daha net gösterebilmek için, Kıvılcımlı ve Troçki’nin farklı evrim kavrayışlarından söz ediyoruz. Elbette Marks’ta, Kıvılcımlı ve Troçki’nin; Troçki’de Kıvılcımlı’nın evrim kavrayışların tohumları vardır ve önceki formülasyonlar sonraki formülasyonları dışlamaz. Ama bu tohumlar sonra gelende gelişmiş veya politik, programatik ve stratejik sonuçlara ulaşmıştır. Troçki’nin veya Marks’ın paradigmasında az gelişmenin gelişmesi öngörülmez ya da o paradigmadan böyle bir sonuç çıkmaz; dolayısıyla klasik paradigmayla az gelişmişliğin gelişmesini açıklamak mümkün değildir54. Ama toplumda böyle bir olgu (Fenomen) vardır. Az gelişmişlik gelişmektedir; ileri ülkeler artık geri ülkelere geleceklerini göstermemektedir. Bu durumda öyle bir kavram sistemine ihtiyaç vardır ki, hem gelişmeyi, hem eşitsiz ve bileşik gelişmeyi, hem de az gelişmenin gelişmesini açıklayabilsin. Daha gelişmiş bir teori, sadece gelişmeyi ve eşitsiz gelişmeyi de değil, gelişememeyi ve gelişmemeyi de açıklayabilmelidir. Hem de bunu tutarlı bir kavram sistemi içinde başarabilmelidir. İşte Kıvılcımlı’nın yaptığı veya en azından yapmaya çalıştığı budur. Bu sorunu çözebilmek için, Finans Kapital ve Tefeci Bezirgan kaynaşması kavramını veya Kadın Sosyal Sınıfımız55 gibi yazılarında ifadesini bulan, farklı üretim ilişkileri ve bunlarla ilişkili sınıfların kaynaşması kavrayışını geliştirir.

54

Troçki’nin bu konuya en çok yaklaştığı ve eskinin sonuçlarını çıkardığı yerde bile az gelişmişliğin gelişmesi sorunu yoktur. Onların birer özne olarak tanınması vardır. O öznenin bakış açısından tarihe bakış, dolayısıyla öyle bir bakışın ortaya çıkaracağı teorik sorunlar yoktur. Örnek: “Manifesto, kapitalizmin geri ve barbar ülkeleri nasıl kendi girdabına aldığını açıklarken, sömürge ve yarı-sömürge ülkelerin bağımsızlık için verdikleri mücadelelere hiç gönderme yapmaz. Marx ve Engels, toplumsal devrimi “en azından önde gelen uygar ülkelerde” gelecek birkaç yılın sorunu olarak düşündükleri ölçüde, sömürge sorununun da, ezilen ulusların bağımsız hareketinin sonucu olarak değil, kapitalizmin metropol merkezlerinde proletaryanın kazanacağı zaferin sonucu olarak otomatikman çözüleceğini düşünüyorlardı. Sömürge ve yarı-sömürge ülkelerde devrimci strateji sorunlarına bu nedenle Manifesto’da hiç dokunulmaz. Bugün bu sorunlar bağımsız çözümler gerektirmektedir. Örneğin, “ulusal anavatan” sözünün ileri kapitalist ülkelerde en zararlı tarihsel fren haline geldiği çok açık olduğu halde, bağımsız bir varoluş için mücadeleye zorlanan geri ülkelerde bu hâlâ görece ilerici bir faktör olarak önümüzde durmaktadır. “Komünistler” diyor Manifesto “her yerde, varolan toplumsal ve politik düzene karşı olan her devrimci hareketi desteklerler.” Renkli ırkların kendilerini ezen emperyalistlere karşı hareketi, varolan düzene karşı olan en önemli ve güçlü hareketlerden birisidir ve bu nedenle beyaz ırk proletaryası saflarından eksiksiz, koşulsuz ve sınırsız bir destek beklemektedir. Ezilen uluslar için devrimci strateji geliştirme onuru başlıca Lenin’e aittir.” (Troçki, Komünist Manifesto’nun Doksanıncı Yıldönümü” 55

Dr. Hikmet Kıvılcımlı, Kadın Sosyal “Sınıfımız”, Kıvılcım, sayı 1, Temmuz-Ağustos 1978, s. 120) 340

Örneğin, Komün, Bezirgan Uygarlık ve Modern Kapitalizm, sadece tarihte birbirini izleyen toplum biçimleri değildir, onlar bu gün bir arada56 ve karşılıklı ilişki içinde bir toplumsal sistem yaratırlar57. Köyler komün, kasabalar antik uygarlık, şehirler kapitalizmdir. Köyde erkek,

56

Örneğin Lenin, devrim’den sonra Rusya’daki toplumsal ilişkilere ilişkin bir değerlendirmesinde Rusya’da beş üretim biçiminin bir arada bulunduğunu söyler ama bunlar basitçe yan yana bulunmaktadırlar, karşılıklı ilişkileri içinde, birbirileri üzerinde yaptıkları etkilerle bir süreç olarak ele alınmazlar.

57

Bu yöntem şu satırlarda dupduruca açıklanmakta ve uygulanmaktadır: “Bizde sosyal ehram başlıca üç katlı bir Bâbil Kulesi'dir. Sosyal katlardan herbiri ötekilerini soysuzlaştırıp berbatlaştırır. O katmerli ve sonturlu üç kattaki sınıfların çelişki ve çatışkıları bütün azgınlıklarıyla ayakta durur. 3 katı şöyle sıralayabiliriz: 1- Üst kat: Büyük Şehirler, ayrı bir dünyadır. Ona Modern Kapitalizm dünyası diyebiliriz. 2- Orta kat: Kasabalar Türkiyesi'dir. Orta dünyamız Antika Tefeci - Bezirgan dünyası olarak adlandırılabilir. 3- Alt kat: Köyler Türkiyesi'dir. Orası artık ne Modern, ne Antika toplum değil, söz yerinde ise Tarihöncesi dünyası sayılabilir. Tekrar edelim: bu üç ayrı dünya, üç ayrı Toplum Tarihi konağı birbirlerinden hem binlerce yıl ayrıdırlar, hem birbirleriyle aynı yerde bulunurlar. Bu 3 sosyal katın üstüste yığılı lanetlenmiş yomsuz ehramı gözönünde tutulmadıkça ve ehram İçindeki her katın ötekilerle olan ilişkileri ve çelişkileri dupduru kavranılmadıkça Türkiye'nin Sosyal Sınıflar problemi aydınlığa kavuşamaz. SOSYAL 3 KATIN KARAKTERİSTİĞİ Her katın ayrı ayrı: 1- Özel Ekonomi temeli, 2- Özel Üst ve Alt sınıfları, 3- Özel birer Sömürge halkı.. vardır. Bu özellikleri, biraz soyutlaştırma pahasına da olsa, ayrı ayrı değerlen-dîrmedikçe, çevremizin somut kördövüşünü içyüzü ile anlayamayız. EN ALTTA: Köylülük katının ekonomi temeli, Barbarlık çağını bir türlü aşamamış toprak ekonomisidir. Bu ekonomi yapısı içinde, hiç şaşmaksızın gerçekliği kendi adıyla çağırmaktan çekinmeyelim. Köyün ilkel öntarih ekonomisinde egemen üst sınıf: Babahanlığın bütün olumlu yanlarını yitirmiş Köylü erkekleri'dir; alt sınıfı ne denli yumuşatılırsa yumuşatılsın, bir sosyal kast kadar donmuş ve sertleşmiş olduğu için "sınıf" adını alabilecek ayrılıkta Köy Kadınları Sınıfı' dır. Bu bakımdan, köylülüğün, söz yerinde ise Sömürge halkı, bütünüyle Köy Kadını'dır. Türkiye'de azıcık yaşadığını düşünebilen hiçkimse, bu söylediğimiz karakteristik özelliğin anlamına yabancı kalamaz. ORTADA: Taşramızın Kasabalık katında ekonomi temeli, tâ Bâbil çağından kalma Tefeci - Bezirgan ekonomidir. Bu ekonomi sistemi içinde, egemen sınıf karakterini bütün yamanlığı ile yaşatan üst sınıf: Tefeci Hacıağalar ile Vurguncu Bezirganlar ve onların derebeğileşmiş "Ayan", "Eşraf", "Agavat", "Hanedan" adlı elemanlarıdır. Kasabalığın en keskin anlamı ile içeride Sömürge Halkı: genellikle Türkiye'mizin bütün Taşra Halkı, özellikle tüm kadın - erkek Köylülüktür. 341

kasabada tefeci bezirgan, şehirde finans kapital egemendir. Köy ve kasaba (komün ve antik uygarlık) şehrin (finans kapitalizmin); Köy (komün) kasabanın (Antik uygarlık); kadın da hepsinin ve köy erkeğinin iç sömürgesidir. Böylece gericilik ve gerilik ile kadın sorunu arasındaki bağ; bütün gericiliğin “namus” (=kadın köle) elden gidiyor” bayrağıyla ezilen sınıfları peşine takışının mekanizmaları nefis bir biçimde açıklanır58. * Ama Üretici Güçler ve Evrim Teorisi bakımından daha büyük sorun, kapitalizm öncesi tarihte ortaya çıkıyordu. İstisnasız olarak, bütün eski uygarlık beşikleri kapitalizme geçememişlerdi ve bu günün az gelişmiş ülkeleriydi. Kategorik ve soyut olarak, klasik kavramsal araçlarla, Kapitalizme Geçişin niye uygarlığa en geç giren İngiltere’de olduğunu, Eşitsiz ve Bileşik gelişim ile açıklamak mümkündür ve bir zorluk oluşturmaz59. Ama bu eski uygarlık beşiklerinin niye kapitalizme geçemediğini Üretici Güçlerin gelişme düzeyiyle açıklamak ciddi bir sorundur. Çünkü bu ülkeler kapitalizme geçiş döneminde, İngiltere’den daha geri bir üretici güçler düzeyinde değildiler. Sanayi devrimine kadar Klasik

EN ÜSTTE: Modern merkezleşmen Şehirlilik katında ekonomi temeli genellikle "Modern" adı verilebilecek olan Kapitalizmdir. Ancak bu kapitalizm Meşrutiyet çağında Komprador Kapitalizm, Cumhuriyet çağında Finans kapitalizm biçimiyle ağır basar.” Dr. H.K., Kadın Sosyal Sınıfımız, s. 120-121) 58

“Her köy erkeği, üstteki Kasaba Tefeci - Bezirganının toprak esiri'dir. Ama, tarlasında ve evinde boğaz

tokluğuna Avrat - Köleler çalıştırıp ezer. O yüzden, Tefeci - Bezirgan politika ufunetine bütün sapıklığıyla oy vermeyi boynunun borcu bilir. Kadına hak ve hürriyet mi? Ya çarıksız köylü, kimi kendi yerine nöbete çıkarıp köle olarak çalıştıracak? Türkiye "Köylü memlekettir". Ne şüphe? "Şehir" adını taşıyan bucaklarda köy üretimi ve köylü psikolojisi "ağırlığını" bastırmıştır. Nereden gelirse gelsin, her ileri adımın karşısına gericilik: "Namus" meselesi yaptığı kadın avcılığı ile çıkar ve halkın oylarını sırf o demagojiyle dahi çatır çatır koparıp alır. Hacıağanın emekçi halka bilir bilmez kabul ettirdiği "Namus" sözcüğü: Kadının ev kölesi, toprakbent, tarla paryası durumundan ebediyyen kurtulamayış kuralına takılmış bir uçkur etiketidir.” (Dr. H. K., age. S.133) 59

Güçlü Devlet olmaması yani uygarlığa bulaşmamışlık ile kapitalizme geçiş ilişkisi çok açıktır. Buna Mandel de değinir. “Avrupa dışındaki kapitalizm öncesi medeniyetlerde mutlak devletin üstünlüğü bir tesadüfün sonucu değil, sosyal artı ürünün kesin bir şekilde temerküzünü gerektiren sulu tarımın tabi olduğu şartların sonucudur. [İlk bakışta aykırı gibi görünse de] bu medeniyetlerin, gelişmelerinin yarı yolunda kalmalarına sebep, toprağın son derece bereketli olması ve nüfusun gittikçe artmasıdır.(...) Batı Avrupa’daki (ve bir dereceye kadar Japonya’daki) ekonomik gelişmenin bu özellikleri, (yani sermayelere el koyacak bir güçlü devlet olmaması, ki bu da bizzat komünlerin yaşayan gücüyle ve uygarlığa geç girişle ilgilidir) sınai devrimin ancak bu bölgelerde mümkün olduğunu göstermiyor, sadece, kapitalist üretim tarzının niçin önce AvrupaDa meydana geldiğini gösteriyor.” E. Mandel, Marksist Ekonomi El kitabı, Cilt.1, s.203-204. Kıvılcımlı bu geçişi İlkel sosyalizmden kapitalizme ilk ve son geçiş (İngiltere ve Japonya) örneklerinde işler. 342

Uygarlıklar ve Batı Avrupa arasında üretici güçlerin gelişme düzeyi bakımından neredeyse hiç bir fark bulunmuyordu. Bu sorun en açık Güney ve Kuzey Amerika’nın farklı evrimlerinde görülebilir. Kuzey’e de Güney’e de gidenler aşağı yukarı aynı üretici güçler seviyesindeki toplumların insanlarıydılar. Örneğin ikisi de okyanusu aşabilecek gemiler yapabiliyorlardı. Niye kuzey kapitalizme geçmişti de güney geçememişti? Ama şöyle bir ilişki çok açık görülüyordu, Güney’e gidenler, ta Fenikeliler zamanında uygarlık pisliğine bulaşmış, klasik Akdeniz Uygarlığının insanlarıydılar, dolayısıyla Güney de aslında Klasik Uygarlıklar kategorisinde dâhildi ve Klasik uygarlıklar kapitalizme geçemiyorlardı. Niye? Bu bağlantı Kıvılcımlı’yı bu uygarlıkların Tarihine yöneltmişti. Orada görülen ise bütün bilinenleri alt üst ediyor, ek teorik zorluklar ortaya çıkarıyordu. Çünkü Antik Tarihte, Üretici Güçler gelişmiyordu60 ve üstüne üstlük buna rağmen devrimler oluyordu. Ve bu devrimler, üretici güçlerin gelişimi eski üstyapıya artık sığmadığı için değil, Üretici Güçler gerilediği için oluyordu ve devrimleri yapanlar da devrimci sınıflar değildi. Üstüne üstlük bu devrimleri daha geri üretici güçler düzeyini temsil eden toplumlar yapıyordu. Eldeki kavramlar ve onların bu eldeki biçimiyle bu işin içinden çıkma olanağı bulunmuyordu. Çok genel olarak insanlık tarihine bakınca bir eğilim olarak, üretici güçlerin bir gelişmesi görülür. Kol gücü komün, havyan, rüzgar ve su gücü klasik uygarlık, buhar gücü kapitalizm. Bu farklı üretim biçimlerini üretici güçlerin gelişmesinden daha iyi ve tutarlı açıklamak mümkün değildi. Zaten bu nedenle Marks, Felsefe’nin sefaletinde şöyle yazar: "Toplumsal ilişkiler, üretici güçlere sıkı sıkıya bağlıdırlar. Yeni üretici güçler sağlamak için, insanlar, kendi üretim biçimlerini değiştirirler; kendi üretim biçimlerini değiştirmek, yaşamlarını kazanma yollarını değiştirmek için de, bütün toplumsal ilişkilerini değiştirirler. Yel değirmeni size feodal beyli toplumu verir; buharlı değirmen ise, sınai kapitalistli toplumu". Bu şema, tüm tarihin genel gidiş eğilimini açıklayıcıydı. Keza kapitalizmin ortaya çıkışından sonra da üretici güçlerin bir hızlı gelişmesi görülüyordu. Genel gidişi içinde bir bütün olarak insanlık tarihi ve kapitalizmin doğuşundan sonraki yakın tarih üretici güçlerin sürekli geliştiğinin en büyük kanıtı olarak görünüyordu. Zaten bu nedenle Marks’ın formüle ettiği Tarihsel

60

Kıvılcımlı baş eserinin “Medeniyetin Yaratıcılık Efsanesi” bölümünde şunları yazıyor. “Şimdi tarihin en ibret verici ilginçliğine gelmiş bulunuyoruz. İnsanoğlu’nu Efendi ve köle diye iki müthiş kutba ayıran medeniyet, -moral yıkılışları bir yana bırakalım,- teknik ilerleme bakımından hangi orijinal yaratışlara kavuştu?” (s.118) Kısaca örnekler verdikten sonra devam ediyor: “Son otuz yıllık özellikle arkeoloji buluşları, antika medeniyete şimdiye dek atfedilen üstün teknik yaratıcılık gücünün bir efsane değilse, mutlaka görünüşe aldanış olduğunu her gün biraz daha ispat etmektedir..” (s. 120) (Dr. H. Kıvılcımlı, Tarih Devrim Sosyalizm, İstanbul 1965) Benzer değerlendirmeler Mandel’de de vardır: “Binlerce yıl boyunca sadece iki enerji kaynağından: insan enerjisi ile evcil hayvanların enerjisinden yararlanıldı” (a.g.e. S.194) 343

Maddecilik öğretisi, Üretici Güçlerin sürekli geliştiği var sayımına dayanıyordu. Marks’ın formüle ettiği biçimiyle teori, insanlık tarihinin çok genel bir gidiş eğiliminden ve Kapitalizm’den çıkıyordu. Ne var ki Tarihe daha yakından bakılınca, gerek antik tarihte binlerce yıl boyunca ve gerek neolitikten önceki Homo Sapiens’in ortaya çıkışından sonraki on binlerce yıl boyunca üretici güçlerin neredeyse hiç gelişmediği olgusuyla karşılaşılıyordu. Üretici güçler belli dönemlerde adeta patlarcasına gelişmişlerdi ama arada çok yavaş neredeyse durgunluk denebilecek bir gidiş görülüyordu. Antik tarihte üretici güçler neredeyse hiç gelişmemişti. Bütün temel teknoloji, neolitik devrimde “Verimli Hilal”de ve aşağı Mezopotamya’da Sümerlerde (yuvarlak hesap M.Ö. 10.000 ve 5.000 yılları arası) bulunmuştu. Bundan sonra 7000 yıl boyunca, kapitalizm doğuncaya kadar, sadece bunların nicel bir yayılması, farklı coğrafyalarla çeşitlenmesi ve biraz mükemmelleştirilmesi söz konusuydu. Ama bu öyle küçük ve yavaş bir değişimdi ki, Antik Tarih’in değişimlerini üretici güçlerdeki bu değişimle açıklamak mümkün olmuyordu. Ama sorunun karmaşıklığı burada da bitmiyordu. Klasik tarihsel maddeciliğe göre, Devrimler61, üretici güçlerin gelişimi ve onun önündeki engeller ile açıklanırken, antik tarihte bu gelişim olmamasına rağmen devrimler vardı ve sorunu daha da içinden çıkılmaz kılan, bu devrimleri üretici güçlerin daha geri bir aşamasına karşılık düşen “barbar” kavimlerin yapmasıydı. Bütün uygarlıkları onlardan daha geri üretici güçler ve üretim ilişkileri düzeyindeki barbarlar yıkıyorlar ve yeni uygarlıklar kuruyorlardı. Bu yıkılış ve yeni uygarlıkların kuruluşları da birer devrim olarak ortaya çıkıyordu62.

61

Marks şöyle yazıyor sınıflı toplumlarda devrimlerin mekanizmalarını ele alırken: "Genel Olarak Devrim nedir? Prensip olarak:

"Sınıflar zıtlaşması üzerine kurulu her Toplum için ezilen bir sınıf hayati bir zarurettir. Ezilen sınıfın kurtuluşu için: daha önce edinilmiş üretici güçlerle, varolan sosyal münasebetlerin artık birlikte var olamaz bulunmaları gerektir. Bütün üretim aletleri içinde en büyük üretici iktidar (güç), devrimci sınıfın ta kendisidir. Devrimci elemanların sınıf olarak örgütlenmesi: eski toplum içinde meydana gelebilecek olan bütün üretici güçlerin varolduğunu farz ve kabul ettirir." (K. Marks, Felsefenin Sefaleti) 62

Kıvılcımlı bu sorunu Marks’ın ifadesini ve kavramlarını kullanarak şöyle açıklıyor:

"Şimdi burada genellikle deyimlendirilen Devrim şartlarını, Tarihsel Devrim problemi ile karşılaştıralım: "l - Antika Medeniyetler 'sınıflar zıtlaşması üzerine kurulu bir Toplumdur. Orada ezilen sınıf: kölelerdir. "2 - Kölelerin kurtuluşu için antika üretici güçlerle, antika üretim münasebetleri arasında 'birlikte varolmaz'lık yetmiş midir? Hayır. Bu moda deyimiyle 'coeksiztans : birlikte varoluş' imkansızlığı, ne köleleri, ne antika medeniyetleri kurtarabilmiştir. Tersine bütünüyle Toplumu batırmıştır. Neden? Tarihsel maddeciliğin üçüncü şartına geliyoruz. "3 - Çünkü, Antika medeniyetlerde 'En büyük üretici güç olan devrimci sınıf yoktur. O neden? "4 - Çünkü: Antika medeniyetlerde "Devrimci elemanların sınıf olarak örgüt-lenmesini gerektiren bütün üretici güçler "Eski toplumun içinde meydana" gele¬memiştir. Ve o yüzden medeniyet batmıştır. 344

Yani teori, sadece üretici güçlerin gelişmesini ve bunun yol açtığı değişimleri değil, sadece az gelişmişliğin gelişmesini açıklamakla yetinemezdi. O aynı zamanda, tarihte üretici güçlerin gelişmemesini; üretici güçler gelişmemesine rağmen üretim ilişkilerinin değişmesini ve bu değişimlere tekabül eden tarihsel devrimleri ve bu devrimlerin daha geri üretici güçler ve ilişkileri temsil edenlerce yapılmasını, yani birbiriyle çelişiyor görünen bu olguları ve süreçleri bir tek tutarlı kavram sistemi içinde açıklamalıydı. İşte Kıvılcımlı’nın Tarih Tezi bu birbiriyle zıt görünen bütün olayları, bir tek tutarlı kavram sistemi içinde açıklama çabasıydı. Kıvılcımlı bu sorunu, Engels’in bir açıklamasına dayanarak63, üretici güçler kavramını, sadece Teknikle değil, Coğrafya, Tarih ve İnsanla tanımlayarak çözmeyi denedi. Böylece Komün (“İlkel Sosyalizm”, “Barbarlık”) ve onun “Kolektif Aksiyon” yeteneği, üretici güçlerdeki bir üstünlük olarak ortaya çıkıyor ve “barbarlar”ın “Tarihsel Devrimler”i yapışı açıklanabiliyordu.

"Tek başına her kadim medeniyet için doğru olan bu kural, bir antika mede¬niyet battıktan sonra, başka bir antika medeniyetin doğuşunu aydınlatmakta yeter¬siz kalır. Bir medeniyet batmıştır, ama 'medeniyetler' hiçbir vakit yeryüzünde sona er¬memişlerdir. Antika Tarihin hiçbir çağında insanlık bütünü ile medeniyetten uzakla¬şıp, ebediyyen barbarlığa dönememiştir. Tersine, her batan medeniyetin yanıbaşına yeni bir medeniyet, (Hatta kendi üzerinde bir Rönesans) daima doğuvermiştir. "Antika medeniyetleri deviren güç, toplumun kendi içinde doğma, amacı belirli bir sosyal sınıf olmamışsa da, Toplumun dışından başka bir toplumun vurucu gü¬cü gelmiş, eski medeniyeti baskınla yıkıp yerle bir etmiştir. Bu dışardan gelen güce, Greklerin 'Yabancı: Ecnebi' anlamına kullandıkları 'BARBAR' adı veriliyor. (Osmanlı atalardan dirlikçi olmayan öteki yurttaşlara 'ecnebi' derdi.) Tarihsel maddeciliğe göre: 'Güç (zor, acı, kuvvet): yeni bir topluma gebe olan her eski Toplumun ebesidir. Gücün kendisi de bir ekonomik kudrettir.' "Antika Tarihte 'güç' barbar kılığına girip medeniyet toplumunu yıkıyordu. Bu en görmek istemeyecek bir göze batan olaydı. Yıkış sebebi: eski medeniyetin 'Gebe' olmayışından ileri geliyordu. Eski medeniyet yıkıldıktan sonra, doğan yeni medeni¬yetin hangi üretici güç, nasıl 'ebesi' oluyordu. Problem bu idi. Yalnız bu noktanın aydınlatımı. Tarihsel Devrimlerin en kör düğümünü çözebilirdi. Ne çare ki, Tarihsel maddeciliğin keşfedildiği günden beri, resmi Tarihsel bilimler (Fransızcanın akar deyimiyle 'c'en etait fait': işi bitik) duruma gelmişlerdi." (Dr. H. K., Tarih Devrim Sosyalizm, s: 24) 63

Engels 1894’de, ölümünden az önce, Marksizm’in bayağılaştırılmasına karşı H. Starkenburg’a yazdığı mektupta şunları der ve H. Kıvılcımlı Üretici Güçleri yeniden tanımlarken bu mektuba dayanır: "Tarihin belirlendirici temeli olarak baktığımız ekonomik ilişkiler deyince bu ad altında şunu anlıyoruz: Belirli bir TOPLUM İNSANLARININ geçimlerini üretmelerini ve (iş bölümü bulunduğu ölçüde) ürünlerini aralarında değiştirmelerini anlıyoruz. Demek bütün üretim ve ulaşım TEKNİĞİ bunun içindedir. Kavrayışımıza göre, bu teknik, aynı zamanda ürünlerin değişim yordamı gibi, ürün üleşimini de, ve dolayısıyla, kandaş toplum sona erdikten sonra, sınıflara bölünüşü de, dolayısıyla, Devleti, Siyaseti, Hukuk vs.'y i de belirlendirir. Ekonomik ilişkiler sırasına, ayrıca, o münasebetlerin üzerinde geçtikleri COĞRAFYA temeli de girer, ve çok kez GELENEKLE veya atalet hassasıyla alıkonularak daha önceki gelişim konaklarından beriye gerçekten aktarılmış KALINTILAR da, ve tabii gene bir sosyal biçimi dışardan çevreleyen ortam da girer." 345

Özetle, Kıvılcımlı Tarihsel Maddeciliğin kavram sistemi içinde Üretici Güçler kavramının yeniden tanımlanmasından64, farklı üretim biçimleri ve sınıfların simbiyoz ilişkilerine

64

"(...) Diyalektik metotlu klasik Tarihsel maddecilik: hangi çağda olursa olsun, insan Toplumunun, genel olarak ve son duruşmada, ÜRETİCİ GÜÇLERle hareket ettiğini göstermiştir. Ama, özellikle her çağda ve hele bir çağdan ötekine geçiş konağı içinde, o yere ve zamana göre somut olarak hangi 'üretici Güçlerin ayrı ayrı nasıl rol oynadıklarını araştırma ve bulma yetkisini, artık Felsefe yerine yalnız ve ancak olaylara dayanan sırf Bilime ısmarlamıştır. "üretici Güçleri başlıca dört bölüme ayırabiliriz : "l - TEKNİK: Toplumun tabiatle güreşinde kullandığı cansız araçlar ve kullanımları. Aygıtlar, avadanlıklar (Aletler, cihazlar) ve metotlar (usuller), "2 - COĞRAFYA: Toplumu doğrudan doğruya dışarıdan, daha doğrusu mekan içinde çevrdiyen maddi ortam, İklim, Tabiat vs. "3 - TARİH: Toplumu doğrudan doğruya içeriden, daha doğrusu zaman içinde çevreleyen manevi ortam. Gelenek, görenek kalıntıları vs. "4 - İNSAN: Toplumun gerek dış maddi ortamını, gerek iç manevi ortamını teknik araçla isleyen Kolektif Aksiyon (Topluca Eylem), Zor ve şiddet anlamlı "Güç", vs. "Sosyoloji bakımından yukarki dört ÜRETİCİ GÜÇLER dalından yalnız birisini, TEKNİK üretici gücü ele almak mümkündür; soyutlaştırılmıs (tecrit edilmiş) sosyal olaylar hiç değilse bir kerteye dek teknikle aydınlatılabilir. Hele modern çağda Teknik olağanüstü gelişkin olduğundan, öteki üç grup üretici güçler belirli süre için değişmez sayılırsa, yalnız başına Teknik üretici güçler, sosyal olayların gidisinde jalon (yol gösterici sırık) rolünü oynayabilir. "Tarih bakımından Teknikle birlikte, (Coğrafya-Tarih-İnsan) sözcükleriyle özetlediğimiz öteki üç üretici güç de ele alınmadıkça yeterli aydınlığa kavuşulamaz. Çünkü, Tarih son derece somut bir konudur. Robenson masalındaki gibi tek başına kalmış uyduruk insanın değil, gerçek insanın eylemidir. Gerçek insan: hem TOPLUM YARATIĞIDIR, hem TOPLUM YARATICI'dır. Tarih, o gerçek insanın : belirli geçmişinden kalma gelenek göreneklerle, içinde yaşadığı belirli Coğrafya ve iklim şartlarına göre, belirli bir tekniğe ve metoda dayanarak yaptığı yaşama güreşinde, gene belirli bir seviyeye ulaşmış Kolektif aksiyonundan doğar ve gelişir. Tarihte her şeye can veren bu kolektif aksiyondur. "Onun için, araştırmamız SOMUT TARİH olduğu ölçüde, insan aksiyonunu, manivela gücüyle on kat, yüz kat, ve ilh. büyüten üretici tekniği elbet başta tutacaktır. Ama hele Antika Tarih Toplumunda yalnız başına teknik, insanı umutsuzluğa düşürecek kadar yavaş gelişmiştir. Buna karşılık: her toplumun içinden çıktığı Tarih gelenek görenekleri, içine girdiği Coğrafya etki-tepkileri altında gösterilmiş, insanca kolektif aksiyon Teknikten hızlı davranmıştır, denilebilir. Onun için, özellikle antika Tarihte, dört küme üretici güçlerin dördünü birden hesaba katmak gerekir. Yalnız teknik, olayların tümüyle aydınlanmasını değil şemalaştırılmasını bile yapmaya yetemez. "Modern Toplumda Teknik : maddi coğrafya ve Manevi Tarih üretici güçlerini öylesine kökten ve kolaylıkla havaya uçurabiliyor ki, Toptum hareketinde yalnız teknikle, kolektif aksiyon karşı karşıya kalmış gibidir. Gene de, hangi toplum biçiminde olursa olsun insan: l - Kendinden önce gelmiş, geçmiş kuşaklardan arta kalan gelenek-göreneklere göre, 2 - İçinde bulunduğu coğrafya ortamına göre, 3 - Elinde tuttuğu Tekniğe göre bir kolektif aksiyon başarır. Tümüyle insanlığa, dört başlı üretici güçler içinde Teknik: en son duruşmada ağır basmıştır. Ama, Antika Tarihte her belirli Medeniyet için: Kolektif aksiyon üretici gücü azaldığı zaman, coğrafya üretici gücü durmuş, görenek ve geleneğin üretici gücü dağılmış, Teknik gerilemiştir. Böyle bir Medeniyet karşısında : tekniği daha güçlü olmasa 346

(“eklemlenmelerine”, “etle tırnak gibi olmalarına”, “kaynaşmalarına”) kadar bir yığın devrimci değişiklikler yapar. Başa dönersek, ilk bakışta, Troçki’nin ve Kıvılcımlı’nın insanlık tarihi bakımından birbirini tamamladığı, aralarında zımni bir iş bölümü olduğu kabul edilebilir. Birisi kapitalizm öncesi tarihte ve yirminci yüzyıldaki az gelişmişliğin gelişmesinde yoğunlaşır ve onu açıklar; diğeri özellikle yirminci yüzyıl Avrupa tarihinde yoğunlaşır ve onu açıklar. Bu tarih içindeki zımni iş bölümü, aynı zamanda Politika, Ekonomi (Troçkist Gelenek) ve Tarih (Kıvılcımlı) alanlarında bir iş bölümü gibi de görülür. Ayrıca sınıflar gibi aynı konuları ele aldıkları yerlerde neredeyse birbirlerinden habersizce benzer yaklaşımlar gösterirler. Ne var ki, buraya kadar gördük ki, bu sadece bir ilgi alanı ve tarihsel dönem faklılığı, aynı paradigma çerçevesinde bir farklılık değildir. Aralarında paradigma farklılıkları da vardır. Bunun ardında evrimin farklı sorunlarına yönelme, farklı varsayımlara dayanma ve onları sorgulama vardır. Bu farklılık da eşit derinlikte, eşit konumda iki paradigmanın farkı değildir, biri diğerini içermektedir. Kıvılcımlı evrimin çok daha karmaşık sorunlarını da ele alır bu nedenle Troçki’den daha kapsamlı ve derindir. Diğer bir ifadeyle Troçki ve Kıvılcımlı Evrim Teorisinin evriminin iki farklı aşamasına karşılık düşerler. * Yukarıda Marksizm’in üç kaynağından söz ettik, ama son yıllardaki çalışmaların ortaya çıkardığı gibi, Marksizm’in bir de dördüncü bir kaynağı daha bulunmaktadır. Bu kökleri Rousseau’ya kadar giden Kapitalizmin Romantik Eleştirisidir. Marksizm’in ruhuna sinmiş65 olan bu kaynağı, ikinci ve üçüncü Enternasyonal döneminin ilerlemeci ve iyimser tarih yaklaşımı bakımından bastırılmış ve unutturulmuştur. Batı Marksizm’i ama özellikle Frankfurt Okulu sadece Alman Felsefesi’ni değil ama yanı zamanda bu Marksizm’in unutulmuş bu dördüncü kaynağının, kapitalizme Romantik tepki veya Eleştirinin bir devamı olarak da görülebilir. Aynı şekilde Kıvılcımlı da özellikle Antik Uygarlıklar karşısında Komün’ü öne çıkarışı ve tarihi açıklamada bu unutulmuş manevilaya dayanışıyla Marksizm’in bu unutulmuş derin dip akıntısının bir gün yüzüne çıkışıdır. Ve bu aynı zamanda Batı Marksizm’i ve Kıvılcımlı’nın bir ortaklığı ve paralelliğinin de görünümüdür.

bile, yeni bir coğrafya üretici gücü temsil eden gelenek-görenek ve Kolektif aksiyon güçleri daha üstün olan geri bir barbar toptum, kolayca zafer kazanmıştır." (Tarih Devrim Sosyalizm, s. 78) 65

Kökleri ta Rousseau’ya kadar giden, İlkel Komünizm karşısında Marks ve Engels’in gösterdikleri ilgi ve coşkunluktan, Sismondi’den yapılan alıntılara veya Balzac’ın eserlerinin değerlendirilmesine kadar her yerde vardır bu kaynak. Marksizm’in bu kaynağının, bu “eksik halka”sının tekrar ortaya çıkarılmasında Mihael Löwy’nin çalışmalarını özellikle belirtmek gerekir. Şu derlemede bu konuda bir çok yazı bulunmaktadır: Michael Löwy, Dünyayı Değiştirmek Üzerine, 1999, Ayrıntı Yayınları) 347

Bu gelenek İnsan Doğa ilişkisi bağlamında yüzyılın sonunda ortaya çıkacak Çevre ve Barış hareketlerinin bir habercisi gibi olmakla kalmaz66, tekniğin diğer bir ifadeyle Üretici Güçlerin Tarafsızlığı varsayımını sorulamaya başlar67. Bu geleneğin kısmen yoğunlaştığı, İnsan Doğa ilişkisinde doğanın egemenlik altına alınması yaklaşımının sorgulanması ister istemez üretici güçlerin tarafsızlığı, üretim koşullarının yok edilmesi gibi sorunları gündeme getirme potansiyeli taşır ama bu sorunun daha olgunlaşmış biçimde gündeme gelmesi için yüzyılın sonuna doğru barış ve ekoloji hareketlerinin ortaya çıkması gerekecektir. Ama Batı Marksizm’i geleneğinin esas katkısı, evrimin bir ilerleme olarak kavranılmasına karşı, Aydınlanma’nın Marksizm’e sızmış bu etkisine karşı çok uyarıcı yaklaşımında ve tüm tarihe başka bir ışık altında bakmasındadır68. * Devrim denen olay son duruşmada, Üretici Güçler ile o zamana kadar Üretici Güçlerin gelişmesine ortam olmuş Üretim İlişkilerinin bu güçlerin gelişmesinin önünde bir engel olması ve bu engelin yıkılmasıdır. Devrim, Evrimin, sınıflı toplumlardaki ihtilaçlı karakterinin somut görünümüdür. Elbette sınıfların ve devletin olmadığı toplumlarda da evrim belli birikimler ve sıçramalarla gerçekleşir, ama bunlar fizik bir zoru gerektirmezler. Bunların gelişimi tıpkı omurgalı hayvanların gelişimi gibidir. Bir insanın çocukluktan ergenliğe geçişi de bir devrimdir örneğin. Ama bu devrim hafif bazı sivilcelerle ve ergenlik bunalımlarıyla atlatılır. Ama bir kabuklunun veya böceğin ise “Çocukluktan” “Ergenliğe” geçmesi, bir kurdun bir kelebek veya kanatlı olması, sınıflı toplumdaki devrimlere benzer, eski kabuğun atılması için güç kullanımını gerektirir.

66

“İnsan ile Doğa arasındaki ilişki konusunda Frankfurt okulunca geliştirilen görüş, bu türün en kapsamlı ve şaşırtıcı teorisiydi” (P. Anderson, Batıda Sol Düşünce, s. 125-126) 67

“Bu, modern endüstriyel-teknolojik yapının ister kapitalist ister sosyalist tarzda kullanılabilecek tarafsız bir araç olduğu anlamına mı gelir? Yoksa şimdiki teknolojik sistemin doğası onun kapitalist kökeninden mi etkilenmektedir? Bu ve pek çok benzer soru Marks tarafından yanıtsız bırakıldı. Ancak Makineleşme üzerine yazdıklarının diyalektik niteliğinin büyük kısmı –onun gelişiminin çelişkin karakterini kavrama çabası- kendineden sonraki teknolojik ilerlemenin büyüsüne kapılan ve kazanımlarını takdis edeek yücelten Marksist literatürde kaybolmuştur. “Walter Benjamin modern teknoloji sorunlarıyla sistematik biçimde asla ilgilenmedi. Ancak yazılarında, bu sorunlara eleştirel düşünceyle yaklaşan ilk Marksist düşünürlerden biri olarak onu ayrı bir yere koyan dikkat çekici bir içgörü bulabiliriz. (...)” (M. Löwy, Dünyayı Değiştirmek Üzerine, s.234) 68

Kapitalizme karşı romantik eleştirinin toplumsal kökleri elbette Komün’dedir. Avrupa bir bakıma Komün’den kapitalizme geçtiği için Romatik eleştiri Batı’da ortaya çıkabilmiştir. Doğu’da ise Romantik eleştiri Din kitaplarındaki cennet olarak, genel olarak uygarlık karşısında bir eleştiri olarak yaşar. Bu bakımdan Kıvılcımlı’nın eseri de, kapitalizm karşısında çok iyimser bir bakış içinde olmasına rağmen, uygarlık karşısında, bu romantik gelenekle tam bir uyum içindedir. 348

Memelilerdeki doğum, bir bakıma, kurtçukların kelebek veya kanatlı bir böcek gibi kozalarını parçalamalarına, yani sınıflı toplumlardaki devrime benzetilebilir. Ve aslında bu, toplumdaki devrim’in biyolojik âlemdeki karşılığıdır. Yavrunun o güne kadar içinde geliştiği biçim onun gelişimi önünde bir engel haline gelir ve bir tür devrim olur. Bu nedenle Marks, Engels, Kıvılcımlı Devrim’i bir doğuma benzetirler her zaman. Bu benzetme sadece didaktik ve biçimsel bir benzetme değil, özsel bir özdeşliğin ifadesidir. Fakat her doğum başarılı bir doğum olacak diye bir kural da yoktur. Birçok doğum gerçekleşmez ve ana ve çocuk birlikte ölürler. Bu nedenle Marks ve Engels, daha Komünist Manifesto’da devrimin yanı sıra, başarısız doğum olasılığından, savaşan sınıfların toptan çöküşünden de söz ederler69. Daha sonra Engels de bu açık uçluluğa bir teorik olasılık olarak Anti-Duhring’te değinir70. Ne var ki, başlangıçtaki var olan bu açık uçlu tarih anlayışına dayanan metodoloji, Marks ve Engels döneminin tarihsel iyimserliği içinde giderek unutulur ve doğumun her halükarda gerçekleşeceği gibi bir anlayış, metodolojik bir zorunluluk olmamasına ve yanlışlığına rağmen, Tarihsel Maddeciliğe iyice yerleşir. Hatta giderek Evrim kavramı İlerleme kavramı ile karışmaya ve o anlamı yüklenmeye başlar. Bu iyimser tarih yaklaşımı, Marks’ın Devrimleri aynı zamanda “Tarih’in lokomotifleri” olarak tanımlamasında en veciz ifadesini bulur. İkinci Enternasyonal bir pozitivizme ve reformlar politikasına saplandıkça ve kapitalizm emperyalizm ile birlikte çürüme çağına girdikçe devrimin acilliğini ve güncelliğini vurgulamak ve İkinci Enternasyonal ile sınırları netleştirmek için, Marksizm’in unutulmuş açık uçlu, çöküş olasılığını da devrim olasılığı kadar içeren tarih anlayışına tekrar vurgu yapılmaya başlandı. Örneğin Rosa Luxemburg, “Ya Barbarlık ya Sosyalizm” şiarıyla tam da bunu yapıyordu. Bu şiarla söylenen doğum (Devrim) için koşulların aşırı olgunlaşmış olduğu, devrim olmadığı

69

“Şimdiye kadarki bütün toplumların tarihi, sınıf savaşımları tarihidir. Özgür insan ile köle, patrisyen ile pleb,

bey ile serf, lonca ustası[3*] ile kalfa, tek sözcükle, ezen ile ezilen birbirleriyle sürekli karşı-karşıya gelmişler, kesintisiz, kimi zaman üstü örtülü, kimi zaman açık bir savaş, her keresinde ya toplumun tümüyle devrimci bir yeniden kuruluşuyla, ya da çatışan sınıfların birlikte mahvolmalarıyla sonuçlanan bir savaş sürdürmüşlerdir.” (Marks-Engels, Komünist Parti Manifestosu) Benzer şekilde Lenin: "Ne ezilen sınıflara uygulanan baskılar, ne de ezen sınıfların bunalımları, başlı başına devrim yaratabilir; ülkede, pasif baskıya katlanma durumunu aktif ayaklanma durumuna dönüştürecek bir devrimci sınıf olmadığı takdirde, bunlar sadece çöküntü yaratır." 70

“(...) gerek modern kapitalist üretim tarzının yarattığı üretici güçler ve gerekse bu güçler tarafından oluşturulan mal dağıtım sistemi, bizzat bu üretim tarzıyla yakıcı biçimde çeliştiği için ve aslında çeliştiği ölçüdedir ki, eğer modern toplumun tamamı yok olmayacaksa, üretim tarzında ve dağıtımında bir devrimin, bütün sınıf ayrılıklarını sona erdirecek bir devrimin gerçekleşmesi gerekir.” F. Engels, AntiDuhring ayrıca yine aynı kitapta: “(...) onun kendi üretici güçleri denetiminin ötesinde gelişmiştir ve bir doğa yasasının zorlaması gibi burjuva toplumunun bütününü ya yıkım ya da devrime doğru sürüklemektedir.” Zikreden. M. Löwy, Dünyayı Değiştirmek Üzerine, s.132) 349

takdirde, bir çöküş yani barbarlığın içine düşüleceği idi. Bizzat savaş bu barbarlığın bir ifadesi olarak ortaya çıkıyordu71. Böylece devrimlerin tarihin lokomotifi olduğu, ilerleyen bir tarih imgesinden, tekrar doğum imgesine, açık uçlu tarih imgesine, yani kaynağa bir dönüş oluyordu. Ne var ki, Luxemburg, Lenin, Troçki gibi Devrimci Marksistler bu vurguyu yaparken, Tarihsel Maddeciliğin metodolojik bir ilkesini ele almak ve ilerleyen bir tarih anlayışıyla hesaplaşmaktan ziyade, Devrimin acilliğini ve güncelliğini, koşulların olgunlaşmışlığını vurgulamak için; sosyalist bir devrim için koşulların olgunlaştığını hatta çürümeye yüz tuttuğunu vurgulamak için “Ya Barbalık” diyorlardı. Bu nedenle devrimin acilliğine ve güncelliğine yapılan bu vurgu, ilerleyen bir tarih anlayışıyla bilinçli bir hesaplaşmayı ve kopuşu getirmiyordu ve metodolojik olmaktan ziyade politik bir anlama sahipti. “Ya barbarlık ya Sosyalizm”in açık uçluluğu, daha ziyade programatik ve stratejik bir sorunla ilgiliydi72. * Bu programatik ve stratejik sorun şöyle özetlenebilir. Marks ve Engels, 1848 devrimleri döneminde dünyanın sosyalizm için olgunlaştığı varsayımından hareketle Manifesto’yu yazmışlardı. Daha sonraki gelişmelere bakarak, bu tespitlerinde yanıldıklarını söylemişler, henüz sosyalist bir devrim için koşulların olgunlaşmadığını, kapitalizm henüz olanaklarını tüketmediğini gelişmeler gösterdi soncuna ulaşmışlardı73. Bunun mantıki sonucu olarak da74,

71

“Friedrich Engels bir keresinde şöyle demişti: Kapitalist toplum, ya sosyalizme doğru ilerlemek ya da barbarlığa geri dönmek gibi bir ikilemle yüz yüzedir... Bugün, Engels’in yaklaşık bir kuşak önceki kehanetindeki gibi dehşet verici bir önermenin önünde duruyoruz: Ya emperyalizmin zaferi, bütün kültürün yıkımı ve Antik Roma’daki gibi nüfusun boşalması, harap olma, yozlaşma, büyük bir mezarlık; ya da sosyalizmin zaferi, yani uluslar arası proletaryanın emperyalizme karşı, onun yöntemlerine karşı, savşa karşı bilinçli mücadelesi. Dünya tarihinin ikilemi, hassas bir dengede proletaryanın kararını bekleyen kaçınılmaz seçeneği budur.” Rosa Luxemburg, Junius Risalesi, Zikreden, m. Löwy, Dünyayı Değiştirmek Üzerine, s. 131-132) 72

Bunu tersinden Löwy de ifade etmektedir. Engels’in ve Rosa’nın satırlarını kıyaslarken şunları yazar:

“Rosa Luxembur’un metni ile Engels’inki arasındaki farklılık açıktır: a) Engels sorunu tamamen ekonomik terimlerle, Rosa ise siyasal terimlerle ortaya koyar. B) Engels, şu ya da bu çzümü belirleyebilecek toplumsal güçler sorununu ortaya atmaz: Bütün metin sadece üretim güçleri ve üretim ilişkilerine yer verir. Öte yandan Rosa, şu ya da bu yönde “dengeyi bozacak” olanın proletaryanın bilinçli müdahalesi olduğunu vurgular. C) Engels’in ortaya koyduğu seçeneğin daha çok retoriksel olduğuna, sosyalizm ile “modern toplumun yok olması” arasında gerzek bir seçimden çok sosyalizmin zorunluluğunu ad absurdum (anlamsızlaşana kadar) kanıtlama sorunu olduğuna dair açık bir izlenim edinmek mümkündür” M. Löwy, Dünyayı Değiştirmek Üzerine, s. 133) 73

“Tarih bizi ve benzer düşüncede olanların hepsini haksız çıkardı. Tarih gösterdi ki, kıta üzerinde iktisadi gelişme durumu, o zaman kapitalist üretimin kaldırılması için henüz yeterince olgunlaşmamıştır. Ve Tarih, bunu, 1848’den bu yana bütün Kıta’yı kaplamış olan ve Fransa7da, Avusturya’da, Macaristan’da, Polonya’da ve son olarak da Rusya’da büyük sanayie ancak şimdi gerçekten söz hakkı veren ve Almanya’yı birinci sınıf bir sanayi ülkesi 350

Partilerin acil programları, Almanya gibi ülkelerde, kapitalizm çerçevesinde işçilere sosyalizm mücadelesi için en ileri koşulları sunacak olan bir Demokratik Cumhuriyet talebinde ifadesini buluyordu. Bunun fiili sonucu Gotha ve Ergfurt Programlarında da görüldüğü gibi, sosyalist devrim mücadelesinin, ya da sosyalist Programın, demokratik devrim veya reformlar sonrasına ertelenmesiydi. Rosa, Lenin, Troçki’nin buna itirazı ilkesel değil, olguya ilişkindi, yani artık emperyalizm aşamasına gelindiğini, savaşların da gösterdiği gibi, koşulların olgunlaşmış olduğunu, dolayısıyla sosyalist devrimin günün sorunu olduğunu söylüyorlardı. Dikkat edilirse bu tartışma evrim teorisi bakımından bir derinleşmeyi gerektirmez. Kıvılcımlı ve Troçki’nin evrim kavrayışına yaptığı katkılara ihtiyaç yoktur bu tartışma ve sonuç için. Bütünüyle Önsöz’de ifade edilen sorunlar alanında bulunulmaktadır. Sorun verili durumun ne olduğudur; olgunlaşmış mıdır, olgunlaşmamış mıdır? Cevap olarak üretici güçlerin gelişmesinin artık olgunlaştığı noktasından hareket edilmektedir ve devrim olmadığı takdirde barbalık olacağı söylenmektedir. Bu nedenle, bu tartışma evrim teorisinin evrimi bakımından bir yenilik ve derinleşme içermez. Sadece programatik olarak sosyalist devrimi acil bir sorun olarak gündeme koyar. Böylece, demokratik bir cumhuriyet ile ilerde koşullar olgunlaştığında, sosyalist devrim için işçilere en elverişli koşullara ulaşmaktan, verili koşullardan sosyalist devrime nasıl geçileceği sorununa geçilir. Bunun programatik ifadesi ise, “Spartakistler Ne İstiyorlar?” (Luxemburg), “Yaklaşan Felaket” (Lenin) ve “Geçiş Programı” (Troçki) gibi metinlerde somut ifadelerini bulan Geçişsel Talepler oluyordu75.

durumuna getiren, -bütün bunlar kapitalist bir temel üzerinde, yani 1848’de pekala genişlemeye elverişli bir temel üzerinde olmak üzere- iktisadi devrim ile kanıtlandı.” (F. Engels, Fransa’da Sınıf Savaşları’na Giriş) 74

Çıkarsama şu varsayıma dayanmaktadır: “ İçerebildiği bütün üretici güçler gelişmeden önce, bir toplumsal oluşum asla yok olmaz; yeni ve daha yüksek üretim ilişkileri, bu ilişkilerin maddi varlık koşulları, eski toplumun bağrında çiçek açmadan, asla gelip yerlerini almazlar.” (Karl Marks, Önsöz)

75

“Manifesto, devrimci bir dönem için formüle edilmiş kapitalizmden sosyalizme doğrudan geçiş dönemine karşılık gelen on talebi (II. Bölümün sonu) içeriyor. 1872 baskısının Önsözünde Marx ve Engels bu taleplerin kısmen eskidiğini ve ne olursa olsun bunların ikincil önemde olduğunu ilân ettiler. Reformistler bu değerlendirmenin hemen üstüne atlayıp bunu, devrimci geçiş taleplerinin yerlerini, sonsuza değin çok iyi bilindiği gibi burjuva demokrasisinin sınırlarını aşmayan sosyal demokrat “asgari programa” bıraktığı şeklinde yorumladılar. Aslında Manifesto’nun yazarları kendi geçiş programları üzerinde yaptıkları ana düzeltmeyi, tam bir kesinlikle göstermişlerdi: “İşçi sınıfı sadece hazır devlet makinesini ele geçirip onu kendi amaçları için kullanamaz.” Diğer bir deyişle, düzeltme burjuva demokrasisi fetişizmine karşı yöneltilmişti. Marx daha sonra kapitalist devlete karşı komün tipi devleti savundu. Bu “tip” devlet sonradan çok daha net bir biçimde sovyetler şeklini aldı. Bugün sovyetler ve işçi denetimi olmaksızın devrimci bir program olamaz. Kaldı ki Manifesto’nun barışçıl parlamenter etkinlik çağında “ilkel” görünen on talebi, 351

Yani geniş yığınların acil ihtiyaçlarına öyle talepler formüle edilmektedir ki, bu talepler hem o acil sorunlara bir somut cevaptır, hem de aslında doğrudan kapitalizmi tasfiye anlamı taşımamalarına rağmen gerçekleşmeleri fiilen kapitalizmin tasfiyesini ve tasfiye için geniş yığınların mücadele içinde siyasi olgunlaşma ve örgütlenmesini getirir. Böylece gelişmiş ülkeler için, henüz koşulların olgunlaşmadığı tespitinden kaynaklanan Asgari - Azami Program ayrımı anlayışının yerini, koşulların aşırı olgunlaşmışlığı tespitinden kaynaklanan Geçişsel Talepler denen, devrimin ve sosyalizmin güncelliği ve acilliğinden yola çıkan yeni bir program anlayışı alır. Komünist Enternasyonal’in ilk dört kongresinde sistemleştirilmeye çalışılan bu anlayış daha sonra terk edilmiş ve unutulmuştur. Bu anlayışı Komünist Enternasyonal’in ilk dört kongresini geleneğini devam ettiren Troçki’nin adına bağlı gelenek yaşatmaya çalışmıştır76. Stalinizm’in yükselişi aynı zamanda koşulların aşırı olgunlaşmışlığı ve devrimin acilliği ve güncelliği perspektifi yerine yine İkinci Enternasyonal’in Demokratik Reform taleplerine geri dönüş yapmıştır işçi hareketinde. Ne var ki, evrim teorisinin evrimi bakımından konumuz olmadığından bu bahsi burada kesiyoruz. * Tam da gerçek tarih açık uçlu olduğu ve devrim ilerleyen bir lokomotife değil, doğuma benzediği için, koşullar aşırı olgunlaşıp da devrim olmayınca, Barbarlık alternatifi faşizmlerle ve korkunç savaşlarla bir gerçeklik haline gelince ve devrim (doğum) bir türlü gerçekleşemeyince, tarih bir uçuruma gidiş olarak, devrimler de uçuruma gidişi engelleyen “imdat frenleri” (Walter Benjamin) olarak görülür. Böylece devrimci ve eleştirel Marksizm içinde, Aydınlanma kalıntısı ilerleyen bir tarih anlayışının ciddi bir sorgulanması ve bunun bilincine varılması başlar. Benzeri bir durum ile Kıvılcımlı Antik tarih’te karşılaşır. Antik Tarih’te aslında sadece ezen ve ezilen sınıfların toptan çöküşleri vardır, yani Marks’ın tanımladığı anlamda devrimler yoktur. Ama bu çöküşler aynı zamanda o medeniyeti yıkan barbarların uygarlığa geçişi, dolaysıyla o uygarlığı yeniden canlandırması anlamına geldiğinden, bir “Tarihsel Devrim” karakteri de taşırlar. Yani Antik Tarih’te devrimler aynı anda hem bir “imdat freni” hem de bir “lokomotif” olarak görülürler. Her uygarlığın içinden bakıldığında her uygarlık bir çöküşe doğru gidiştir. Devrimler birer imdat frenidir. Antik tarihin tümü açısından bakıldığında, sürekli tekrarlanan bir çöküşler tarihi vardır. Kapitalizme geçişten sonra tarihsel olarak iyimser bir açıdan bakıldığında, bütün o çöküşler ve bugün gerçek anlamlarını bütünüyle yeniden kazandı. Diğer yandan sosyal demokrat “asgari program”sa ümitsiz bir şekilde antika haline geldi.” Leon Troçki, Komünist Manifesto’nun Doksanıncı Yıl Dönümü) 76

Troçkist gelenek içinde bu anlayışın uğradığı çarpılma, yani hedeflenen toplumu programlaştırmayı prensip olarak reddetme ve yöntemin dogmatik bir reçete haline dönüştürülmesi ayrı bir konudur. Bu sorunları M. Yenice’nin (Orhan Koçak) “Devrimci Marksizm’de “Geçiş Programı” Anlayışı” adlı kitabının eleştirisinde daha Niğde Cezaevi’ndeyken ele almıştık. 352

tekrarlar, kapitalizmin, dolayısıyla sosyalizm için koşulları hazırlayan sistemin, ortaya çıkabilmesi için toprağın gübrelenmesi ve humuslanması, canlıların (kapitalizmin ve sosyal devrimlerin) ortaya çıkması için organik çorbanın oluşumu gibi görünür. İşte Kıvılcımlı Tarihi tam böyle görür77. Tarihte hep çöküşler yaşanmış ve bunlar tekrar etmiştir ama Kapitalizmle birlikte sosyal devrim bulunmuştur. Artık bir çöküş olmayacaktır78. Dolayısıyla tarihte sürekli tekrarlanan çöküşler ilerleme gibi, ya da daha doğrusu ilerleme için toprağın hazırlanması gibi görünür. Ama kapitalizmde sosyal bir devrimin olmaması ve olamaması sonucu, (bunun nedeninin ne olduğu, yani işçilerin eski tarihin ezilenleri gibi nesnel olarak yeteneksiz mi olduğu yoksa öznel nedenlerle mi yeteneksizlik gösterdiği ayrı bir konudur) modern uygarlık da klasik uygarlıklar gibi, bir çöküşe gidiş olarak görülür. Bu durumda çöküşe giden o uygarlığın içinden, devrimler birer lokomotif değil, birer imdat freni olarak görünürler. Modern uygarlığın bu gidişi ve Antik uygarlıklarla gösterdiği bu paralellik, Bahro gibilerin örneğin Roma ve kapitalist uygarlıklar arasındaki benzerliklere yoğunlaşmalarını paralellikler kurmalarını getirmiştir. Ama bütün bunlar aslında bir tek şeyi gösterir: tarihin veya evrimin ne ilerleme ne de gerileme olduğunu; ilerlemenin ve gerilemenin, öznel, değer yüklü, çağın ruhuyla damgalı kavramlar olduğunu. Bu bakımdan soyut olarak ele alındığında ikisi de aynı derecede yanlış ya da doğrudur.

77

“Onun için Tarihsel Devrim medeniyetlerin sonu değil, bir çökkün medeniyetin sonu doğacak bir medeniyetin de başlangıcı olur.” (Dr. H. K. Tarih Devrim Sosyalizm). “Modern çağ Tarihinin geçiş ve atlayış kanunları Sosyal devrimler kanunu olmuştur. Modern çağda, modern üretici güçlerin hızını, hiçbir eskimiş çökkün üretim münasebeti sonuna dek ve antika medeniyette olduğu kadar kesince engelleyememiştir. Tersine yeni üretici güçlerin dev gelişimi, Toplum içinde yeni ve tarihsel misyonlarını, yarım yahut tam şuurla sezip benimsemiş ve çökkün gerici sınıflara dayatmayı bilmiş, yeni sosyal sınıflar yaratmıştır.” (age.)

78

“En az 300 yıldanberi Tarihsel Devrim (Bir medeniyetin körü körüne ve toptan yıkılması) gidişi durmuştur. Modern İngiliz devrimiyle birlikte, insanlık bir aşama daha hayvanlıktan kesince kurtulmuş: SOSYAL DEVRİMLER (Bir medeniyet yıkılacağına, bir sosyal sınıf tehakkümünün yıkılıp gitmesi) çağı açılmıştır. Sosyal kollektif aksiyon gücü bu yönde yarım veya tüm ÖRGÜTLENMEye ve BİLİNCE ulaşmıştır. Gobineau kontlarının yahut mister Toynbee'lerin yeryüzünde ötmesini bekledikleri baykuşlar ötemeyeceklerdir. Emperyalizmin medeniyeti yıkacak sanılan iki korkunç Cihan Savaşı tersini ispatlamakla sonuçlanmıştır. Modern Sosyal aksiyonun gidişini ve insan bilincini (Tarihsel Devrimler patlatarak), kadim kapalı Hint ve Çin medeniyetlerinde görülen SOSYAL KASTLAŞMAlar biçiminde "1000 YIL" dondurabileceğini uman faşizm bir kaç 10 yıllık zorbalığının kefaretini, kendi kendisini fareler gibi bodrumlarda yakmakla ödemiştir. 19 uncu yüzyılkâri çakaralmaz zırhlı ve savaşçıl gösterilerle, yahut namuslu insanlar önünde hapishane külhanbeyilerinin ikide bir sustalı çakısını düşürmesini andıran) "İhtilâl" ve asker çıkartmalarla bir üçüncü Cihan Savaşı da patlatılsa, Çağdaş uygarlık yıkılamıyacaktır. Tarihsel Devrimler çağı en az 300 yıldanberi kesince gömülmüştür.” (Dr. H. Kıvılcımlı, Tarih Devrim Sosyalizm, s.3) 353

Ama kötümser tarih bakışı, hem ilerlemeci bir anlayışın evrim kavramının yerini aldığının görülmesini sağladığı için, hem de verili duruma ve gerçek tarihe daha uygun düştüğü için, somut tarihte, evrimin kavranışında bir derinleşme anlamına da gelir. Tarih bir gidiştir sadece o kadar. Bu gidiş, sınıflı toplamlarda özellikle çok ihtilaçlı bir gidiştir. Doğum her zaman olmayabilir, o zaman bir çöküş ortaya çıkar. Bir devrim sonrasının ilk dönemlerinde elbette devrimler bir ilerlemenin motoru gibi görünürler, ama devrimin olamadığı, ana ve çocuğun yok oluş tehlikesinin giderek arttığı dönemlerde onlar ana ve çocuğu ölümden kurtaran bir müdahale, bir imdat freni gibi görürler. Böylece devrimlerin birer doğum olması imgesi, sadece devrimi değil, devrimin niye ve hangi koşullarda bir “lokomotif” veya “imdat freni” olarak görüldüğünü ya da tarihin bir ilerleme ya da çöküşe gidiş olarak göründüğünü de açıklar. Bu anlamda “Batı Marksizmi” geleneğinin evrim kavrayışına belli bir katkı yaptığı; kötümser tarih kavrayışıyla, iyimseri dengeleyip bilince çıkardığı söylenebilir79. Hemen görüleceği gibi, bu katkı, hem Klasik Marksizm geleneğini sürdüren Rosa, Lenin, Troçki’lerin “ya Barbarlık ya Sosyalizm” vurgusuyla, hem de Kıvılcımlı’nın Tarihsel Devrimlerin birer çöküş olduğu katkısıyla tam bir uyum içindedir ve onu derinleştirir. Bu, üç gelenek arasında metodolojik bir uyum ve iç tutarlılığın da bir görünümüdür. * Buraya kadar Marks’ın görüşlerini sadece Önsöz’de ifade ettiği şekildeymiş gibi kabul ettik ve Marks sonrası dönemde toplumsal evrim kavrayışındaki gelişmeler ve bu gelişmelere yol açan sorunlardan söz ettik. Ama aslında Marks’a haksızlık ettik. Bu haksızlığı söz konusu üç dip akıntısının özgüllüğünü ve katkılarını vurgulayabilmek amacıyla yaptık. Ama bu haksızlığımızın ek bir tehlikesi de bulunmaktadır: bu katkıların Marks’ın yöntemiyle bir ilişkisi bulunmadığı gibi sonuçlar çıkarmaya da yol açabilir. Bu nedenle, bu haksızlığı ve yanlış yorumlamaya yatkınlığı giderelim. Marks’ın bu bölümün başında aktarılan Önsöz’ün o klasik satırları, dikkatli okunursa, Marks’ın Önsöz’ü yazdığı andaki (1859’daki) görüşlerini değil, Önsöz’de sözünü ettiği tarihteki, yani 1840’ların ortasında Tarihsel Maddeciliği keşfettiği andaki görüşlerini aktardığı görülür. Aynen şöyle yazar: “Ben ekonomi politiği incelemeye, Paris'te başlamıştım ve bu incelemeye, Bay Guizot'nun hakkımda verdiği sınır dışı edilme kararı sonucu göçmek zorunda kaldığım Brüksel'de devam

79

“Sosyal Demokrat ve vulgar Marksistlerin, ilerlemenin otomatik, karşı konulmaz ve sınırsız bir gelişme olduğu mitine karşı Benjamin, devrimi, tarihin sürekliliğinde kurtarıcı bir kesinti, tarih treninde imdat frenine uzanma olarak anladı.” (M. Löwy, Dünyayı Değiştirmek Üzerine, s. 211) 354

ettim. Ulaşmış olduğum ve bir kez ulaşıldıktan sonra incelemelerime kılavuzluk etmiş olan genel sonuç, kısaca şöyle formüle edilebilir:” O bizim de aktardığımız klasikleşmiş satırlar bu aktarılan cümledeki üst üste iki noktadan sonra gelir. Bunlar sonraki çalışmalarına “Kılavuzluk” etmiştir, ama o satırları yazdığı gündeki görüşleri değildir. Eğer o günkü görüşleri kabul edilirse, en azından sonraki çalışmalarında bu görüşlerinin hiç değişmediğini, gelişmediğini kabul etmek gerekir. Bu da gerçeğe uymaz. Bundan sonra bizzat Marks’ın görüşleri de bir evrim geçirir ve Marks’ın evrimi de gerekli değişiklikler yapıldığında yukarıda üç geleneğin katkıları bağlamında anlatılan evrimin bir benzeridir. Ne var ki, bu evrimin sonraki aşamaları, örneğin Önsöz’ün yazıldığı tarihteki veya daha sonraki bir tarihteki durumu, bu Önsöz’de açıklandığı gibi açıklanmaz hiçbir zaman. Ama bu evrim uygulamalarda vardır ve bazı mektup ve önsözlerde de değinmeler olarak vardır. Bu büyük harflerle ifade edilmemiş, yer yer kısaca değinilmiş ve uygulanmış biçimiyle Marks’taki evrim fikrinin evrimi, yukarıda anlatılan Marks sonrası evrimle tam bir uyum ve paralellik içindedir ve bu üç farklı kanalın aslında birbirini tamamladığının ve Marks’ın öğretisiyle iç tutarlılık içinde bulunduğunun, en esaslı kanıtlarından biridir. Bunlardan birine, yani Komünist Manifesto’nun ilk satırlarında ortaya çıkan açık uçlu tarih anlayışına kısaca daha önce değinmiştik. Ama Marks’ta Troçki’nin “eşitsiz ve bileşik gelişim” dediği evrim anlayışı da aynen vardır. Bunun birçok örnekleri verilebilir. Troçki de Stalinizmle polemiklerinde, görüşlerinin Marks’ın görüşleriyle tam bir uyum içinde olduğunu kanıtlamaya çalışırken bunları sık sık zikretmiştir. Örneğin Marks ve Engels’in, o zamanlar yirminci yüzyıl başının Rusya’sı gibi olan Almanya’yı kast ederek, Almanya başlar, Fransa sürdürür, İngiltere tamamlar tarzında bir sosyalist devrim beklentisi içinde olmaları zikredilebilir. Bu Lenin ve Troçki’nin yaklaşımlarından hiç de farklı değildir. Yine Marks-Engels’in Almanya’da Köylüler savaşının ikinci bir baskısıyla desteklenecek bir işçi devrimi beklentisi80 de bizzat bu eşitsiz ve bileşik gelişim kavrayışına dayanır bizzat Troçki’nin de belirttiği gibi. Keza, Marks ve Engels’in, Rus devrimcileriyle yazışmalarında, Batı Avrupa’da bir sosyalist devrim olması durumunda, Rus Komünü’nün (Mir) kapitalist olmayan bir yoldan sosyalizme geçebileceğine ilişkin söyledikleri de eşitsiz ve bileşik bir evrim kavrayışına dayanır ve bunun başka bir sonucunu ifade eder. Ama sadece bu kadar değildir. Marks, Yirminci yüzyılda merkez-çevre ekolünün ve Kıvılcımlı’nın problematize ettiği az gelişmenin gelişmesi ve sonra gelen biçimlerin önce gelen

80

Marks 1856’da Engels’e şu satırları yazıyordu: “Almanya’da her şey proletarya devriminin bir Köylü Savaşı’nın ikinci baskısı tarafından desteklenmesine bağlı olacak” 355

biçimleri aynı zamanda pekiştirmesi ve onlarla bir tür simbiyoza girmesi sorunlarıyla da karşılaşır ve bunları aynı biçimde çözer. Başlangıçta Marks, tam da Önsöz’de ifade edilen biçime uygun olarak geri ülkelerin de ileri ülkelerin yolundan gideceği varsayımına dayanarak, sadece eski ilişkileri parçalamayı göz önüne alarak, Hindistan’daki İngiliz egemenliğini bir anlamda onaylar. Benzer şekilde, İngiliz işçilerinin İrlanda’yı kurtaracağı beklentisi içindedir81. Ne var ki konu üzerine yoğunlaşıp, sadece tasfiye değil güçlendirme olduğunu; İrlanda’daki toprak sahipliği ile İngiliz sömürgeciliği arasında simbiyoz bir ilişki olduğunu görünce, bu sefer yine adını koymadan az gelişmenin gelişmesi sorunuyla karşılaşır. Bu kaynaşma ve kapitalizm öncesi ilişkileri tasfiye etmeme, yeni bir özneyi ortaya çıkarır: İrlanda Kurtuluş Hareketi. Bunun sonucu olarak da, başlangıçta İngiltere İşçi Sınıfı’nın İrlanda’yı kurtaracağı var sayılırken, bu sefer İrlanda’nın Kurtuluşu İngiliz İşçi sınıfının kurtuluşunun ön koşulu olarak görülür82. Aynı sorunla bir de, soyut düzeyde Kapitalist toplumun analizinde karşılaşır. Marks, Kapital’de saf bir kapitalist toplum ile soyut düzeyde ilgilenir. Örnekleri İngiltere’den olmakla birlikte kapitalizmin niye İngiltere’de doğduğu veya başka yerde doğmadığı gibi sorularla ilgilenmez. Bu sorular Ekonomi Politiğin değil Sosyolojinin konusudur. Ekonomi politik metanın ortaya çıktığı andan itibaren geçerli olan ilişkileri ele alır. Zaten Marks’ın eserinin tükenmez ve kapitalizm var oldukça artacak tazeliğinin nedeni budur. Kapitalizmin genel tarihsel eğilimini ele alır, o yasaları açıklar ama onun somut biçimleri ile pek ilgilenmez. Marks’ın anlatımı soyuttan somuta doğru gider, onun somut biçimleri üzerinde sonra yoğunlaşmaya başlar. Örneğin toprak üzerinde özel mülkiyetin olmadığı bir toplumda da kapitalizm mümkündür hem de bu ideal ve saf bir kapitalizme daha uygun, daha yakın bir kapitalizm olur. Ama somutta büyük toprak sahipliğinin olduğu bir dünyada doğar kapitalizm. Burada, sermayenin saf hareketi bakımından hiç de gerekli olmayan yeni bir faktör girer devreye. Bu faktör hem kapitalizmi hem de kendini değiştirir. Burjuvazi toprak sahiplerine rant öder. Bu tarımın geri kalmasına yol açar vs.. Yani, simbiyoz bir ilişki ortaya çıkar. Bu tıpkı tefeci bezirganlıkla, yani prekapitaist sermaye ile finans kapitalin simbiyoz ilişkisi gibidir. Böylece

81

Marks 1847’de şöyle diyordu örneğin: “Polonya Polonya’da değil, İngiltere’de kurtarılacaktır”. Keza Çartistlere de şunları diyordu: “Siz Çartistler ulusların özgürlüğü hakkında dindarca arzuları ifade etme zorunda değilsiniz. İç düşmanlarınızı yenilgiye uğratın, o zaman eski toplumun bütününü yenilgiye uğratmış olmanın bilinçli gururunu yaşayacaksınız.” (Zikreden Horace B. Davis, İşçi Hareketi Marksizm ve Ulusal sorun, s.29) 82

Marks S. Meyer ve A. Vogt’a yazdığı bir mektupta şöyle der örneğin: “İrlanda’nın ulusal kurtuluşu (İngiliz İşçileri için) soyut adalet veya insani duygular meselesi değil, kendi toplumsal kurtuluşlarının ilk koşuludur.” (Horace. B. Davis, age., s.75) 356

Marks, aslında Azgelişmişliğin mekanizmalarını ele almak için gerekli metodolojik ipucunu da verir: Sermayenin somut tarihteki hareketinin, çarpılmalarının incelenmesi ve açıklaması. Bu örneklerde görüldüğü gibi, Kıvılcımlı ve Troçki’nin evrim kavramının evrimine katkısı olarak söz edilenler Marks’ta da bulunmaktadır. Keza Komünist Manifesto’nun ilk satırlarındaki açık uçlu tarih ve çöküş olasılığı da hem Kıvılcımlı’nın “Tarih Tezi” hem de Benjamin’in kötümser ve devrimleri “İmdat freni” gören yaklaşımının köklerinin de Marks’ta bulunduğu çok açıktır. Bu olgu hem bu üç geleneğin Marks’ın öğretisinin eleştirel ve devrimci yöntemini farklı kanallardan sürdürdüklerinin; hem de birbirlerini tamamladıklarının, her birinin diğerlerinin açıklamasını da içinde barındırdığının ek bir kanıtıdır. * Bu üç geleneği, birbirini tamamlayan bir kavram sistemi içinde birleştirmek ve konularının ve varlıklarının nedenini açıklamak, tam da devrimlerin tıpkı bir doğum gibi olduğu ve bir “ters geliş” ve olamayan doğum imgesinden, mümkün gibi görülüyordu. Bu ayrıca, Marksizm’in evrimini ve bizzat yanılgıların metodolojik nedenlerini de açıklama olanağı sunuyordu. Böylece bu üç geleneğin bir tek kavram sistemi içinde toparlanması ve varlıklarının açıklanması bizzat yine bu geleneklerin kavramsal katkıları aracılığıyla mümkün oluyordu. Diğer bir deyişle Marksizm’in kendi konusu (Toplum) kadar, kendini (Toplum Bilimini), kendi varlığını, evrimini ve kaderini de açıklayan bir sistem olması, bir üst düzeyde tekrar gerçekleşmiş olabiliyordu. Bu sentez denemesini Troçki ve Kıvılcımlı’yı birleştirmek için daha önce hapishanede yapmıştım, hatta 12 Eylül’ün olanaksızlıkları içinde, UFO hikâyelerini açıklamak için bu sentezden yola çıkan bir yazı yollamıştım bir doğa bilimleri dergisine. Daha sonra “Batı Marksizmi”ni ve Benjamin’i tanıyınca bunun onları da kapsadığını ve varlıklarını açıkladığını gördüm. Bu sentez denemesi şöyle özetlenebilir. Evet devrimler bir doğumdurlar. Ne var ki her hamilelik bir başarılı doğumla sonuçlanmaz. Bazen hafsala dardır, çocuk doğamaz ana da çocuk da ölür, bazen çocuk ayakları önde, yani “ters” gelir, bu da komplikasyonlara dolayısıyla da ananın ve çocuğun ölümüne yol açabilir. Marks’ın yanılgısı, kapitalizmle birlikte dünyanın sosyalizm çocuğuna hamile kaldığını görmesinde değildi, normal bir doğumun koşullarına ilişkin belirlemelerinde değildi, hamileliğin normal bir doğum ile sonuçlanacağını var saymasındaydı. Yani yanılgısı olgulara ilişkin bir yanılgıydı, yöntemsel değil. Dolayısıyla gerçekleşmediğinde de tersinden doğrulanan bir öngörüydü. Yani doğum olmazsa, sosyalizm olmazsa insanlık yok olur. Marks, normal bir doğum bekliyordu. Çünkü Marks’a ilhamını veren Fransız Devrimi normal bir doğumdu. Fransa Avrupa’nın en geri ülkelerinden biri değildi. Önceki Amerikan Devrimi de öyleydi. Marks’ın yakından tanıdığı devrimler birer normal doğum sayılabilirlerdi. Kaldı ki devrimler geri bir ülkede başlasa bile hızla yayılma özelliği gösteriyorlardı. 1848 devrimleri bütün Avrupa’yı baştanbaşa sarmış ve yayılma eğilimi göstermişti. Yani doğum tersinden gelmeye başlasa bile yayılma özelliği nedeniyle hızla normal bir doğuma dönüşebiliyordu. 357

Marks-Engels çıkarsamalarını olaylardan, tarihten hareketle yapıyorlardı. Bu nedenle genelleme yaptıkları olgular göz önüne alındığında çıkarsamalarında bir yanlış yoktu. Ama çıkarsamalarını yaparken dayandıkları tarih dilimi çok sınırlıydı ve bu çok sınırlı olgulardan hareket ederek bir genellemeye gidiyorlardı ve bu da istisnayı kural gibi görmelerine yol açıyordu. Beş bin yıllık insanlık tarihi ve tarihsel devrimleri bilmiyorlardı. Bu evrenin küçük bir bölümüne bakarak tüm evrenin öyle olduğu çıkarsamasını yapmak gibiydi. Aslında evrenin bilinen bölümü (örneğin dünya ya da güneş sistemi) evrenin içinde bir istisnaydı. Eğer sosyalist devrim Amerika, İngiltere, Fransa, Almanya gibi gelişmiş bir ülkede gerçekleşseydi, bu gidiş Önsöz’deki çıkarsamalara uygun olur ve normal bir doğuma karşılık düşerdi. Sosyalizm çocuğu normal bir doğumun sancıları içinde dünyaya gelirdi. Marks’ın yakın devrimlerin gözleminden çıkan beklentisi de tamı tamına buydu. Hâlbuki sosyalizm çocuğu dünyaya normal bir doğumla gelmeye başlamadı. Tabiri caiz ise ayakları önde, “ters” gelmeye başladı. Hem de tam da Troçki’nin ifade ettiği “eşitsiz ve bileşik” gelişim yasası yüzünden. Sosyalist devrimin ilk önce geri bir ülkede gerçekleşmesi, sosyalizm çocuğunun ayakları önde gelmeye başlaması gibiydi. 1848 devrimlerinin deneyi, bunun ciddi bir tehlike yaratmayacağı, devrimin hızla yayılacağı, ters gelişin kısa zamanda normal bir doğuşa dönüşeceği beklentisini besliyordu. Ama tıpkı MarksEngels’in ters gelmeyi hesaplamaması gibi; Lenin ve Troçki’ler de Ters gelişin Normal gelişin yolunu açacağı, ona hız vereceğini beklentisi içinde olmuşlar ve bizzat ters gelişin normal bir doğumu zorlaştırıp onun önünde bir engel haline gelen komplikasyonlara yol açabileceğini hesaplamamışlardı. Troçki ve Lenin’ler çocuğun ayakları önde gelmeye devam etmesi durumunda, yani Batı Avrupa’da devrimi kışkırtmaması ve oradan yardım gelmemesi durumunda, doğum olamayacağını, çocuğun öleceğini çok iyi biliyorlardı83. Zaten tam da bu nedenle, Avrupa’da devrime itki vermek için, Avrupa’nın kendilerinin başladığına devam edeceği beklentisiyle cesaret etmişlerdi devrime. Bu nedenle Troçki, Devrim yayılmazsa yok olur diyordu. Yani ayakları önde gelmeye başlayan sosyalizm çocuğu, ileri ülkelerde devrim yoluyla, bir dönüş yapıp başı önde gelmeye geçmeliydi. Ayakları önde olsa bile doğumun başlamasının normal

83

“1906 Şubatında Lenin şöyle yazar: “Köylü hareketini sonuna kadar destekliyoruz, ama unutmamalıyız ki bu, sosyalist devrimi getirebilecek ve getirecek sınıfın değil, başka bir sınıfın hareketidir.” “Rus devrimi” diye açıklar 1906 Nisanında, “muzaffer olmak için gerekli güce sahiptir. Ama zaferinin meyvelerini koruyacak güce sahip değildir ... zira küçük ölçekli sanayinin çok geliştiği ülkelerde, köylüler de aralarında olmak üzere küçük ölçekli üreticiler, özgürlükten sosyalizme giderken kaçınılmaz olarak proletaryanın karşısına geçeceklerdir... Restorasyonu önlemek için Rus devriminin ihtiyaç duyduğu şey Rus yedek kuvvetleri değildir; onun dışarıdan yardıma ihtiyacı vardır. Dünyada böyle bir yedek kuvvet var mı? Evet var: Batının sosyalist proletaryası.” “ (Zikreden Troçki, Tek Ülkede Sosyalizm) Yani devrim normal bir doğuma dönüşmezse bırakalım sosyalisti bir yana, Demokratik bir Rus devriminin bile yaşama şansı yoktur. 358

bir doğuma geçişi kolaylaştıracağını (yani ileri ülkelerde devrimi itki vereceğini) düşünüyorlardı. Bu umutla ve beklentiyle ayakları önde gelişe ebelik etmişlerdi. Ama ayakları önde gelen devrim (yani geri bir ülkede başlayan devrim) ilk başlarda beklendiği türden etkiler yapar görünse de, kısa zamanda başı önde gelişe dönüşemedi (yani örneğin bir Alman devrimiyle desteklenmedi). Bu geliş süresi uzayınca, ayakları önde gelişin yarattığı komplikasyonlar, bizzat normal bir doğuma doğru dönüşümün önünde bir engel oluşturmaya başladı, yani ayakları önde geliş, belli bir noktadan sonra, bizzat başı öne çevirmenin önünde bir engel haline gelmeye başladı. Geri bir ülkede devrimin hapsolması, üretici güçlerin geri düzeyi nedeniyle bürokratik bir diktatörlüğe yol açtı. Bu da, bu diktatörlüğün Ekim Devrimi’nin prestiji aracılığıyla, tüm dünya işçi hareketini felç etmesine ve böylece ileri ülkelerde devrim olanaklarının yitirilmesine yol açıyordu. Bu olanakların yitirilmesi ve başarısızlıklar da yine bizzat devrimin yenilgisine dayanan sistemi, yani Stalinizm’i, pekiştirerek normal bir doğuma geçişin yolunu tıkıyordu. Stalinizm pekiştikçe ve kendi sonuçları nesnel koşullar haline geldikçe, giderek devrimin yayılma olasılığı kayboluyordu. Bütün komplikasyonlarda olduğu gibi kendini besleyen bir süreç ortaya çıkıyordu. Devrimin ileri ülkelere yayılamaması kapitalizmin varlığını sürdürmesine bu da özünde köylü hareketi olan ulusal kurtuluş savaşlarına yol açıyordu. Ama bu da bir köylü sosyalizminin yayılmasına ve sosyalist harekete ve düşünceye damgasını vurmasına ve devrimin ileri ülkelere yayılmasının önünde bir engel oluşturmasına ekstradan etkide bulunuyordu. Yani ayakları önde geliş, ayakları önde gelişlerin koşullarını pekiştiriyordu. İleri bir ülkede veya ülkelerde bir sosyalist devrimden başka bu ölüme doğru gidişi durduracak hiçbir çare yoktu, ama bizzat ters gelişin sonuçları da ileri ülkelerde sosyalist devrimi engelliyordu. 1929 buhranı, İspanya İç Savaşı, hatta İkinci Dünya Savaşı sonrası Avrupa, Fransa ve İtalya’da komünist partilerin gücü göz önüne alındığında, bir bakıma normal bir doğuma geçiş için bir olanaktılar ve tam da ters gelişin sonuçları, yani Stalinizm, bu şansı kullanmayı engellemiş bulunuyordu. Bunun sonucu, modern burjuva uygarlığı, tıpkı antik tarihteki uygarlıkların yoluna girmiş bulunuyordu. Antik tarihte nesnel olarak devrimci sınıf olmadığı; köleler ve serfler bir devrimci sınıf oluşturmadığı için, devrimler olmuyor ve kıyametler kopuyordu; Modern Tarihte ise, Proletarya nesnel olarak bir devrimci sınıf olsa bile, ters gelişin ortaya çıkardığı komplikasyon sonucu, öznel nedenlerle, nesnel olarak tıpkı antik tarihin ezilen sınıfları gibi davranıyordu. Böylece devrim olamadığı için modern uygarlık da tıpkı antik uygarlıklar gibi çöküşe gidiyordu, faşizm ve savaş işçi sınıfının günahlarının cezası olarak ortaya çıkıyordu. Bu günahlar ise tersinden gelişin yol açtığı komplikasyonların sonucuydu. Sosyalizm çocuğu doğamadığı için ananın da çocuğun da (insanlığın da sosyalizmin de) ölümü tehlikesi ortaya çıkıyordu. Zaten “Ya barbarlık Ya Sosyalizm” çığlığı tam da bu tehlikeyi anlatıyordu. * 359

Böylece yirminci yüzyıldaki tarihin ayakları önde geliş ve onun yol açtığı komplikasyonlar olarak ele alınması sadece modern tarihi daha derinden anlamayı mümkün kılmıyor bizzat Marksizm’in, yukarıda anlatılan heretik geleneklerde gerçekleşen evriminin de niye öyle gerçekleştiğini anlama ve açıklama olanağı da sunuyordu. Troçkist gelenek bu tersine gelişin mekanizmalarını (eşitsiz ve bileşik gelişim) ve yol açtığı komplikasyonları (Bürokratik karşı devrim) açıklıyor ve bizzat bu komplikasyonlar Troçkist geleneğin konusunu oluşturuyordu. Bu gidiş sonucu, İşçi hareketine Stalinizm’in egemen olması, eleştirel Marksizm’in politik konularla ilgili olduğu sürece marjinal ve küçük grupları etkileyen güçlerin etkisi altında kalması (Troçkist gelenek) kalması veya radikalliğini, tıpkı Alman Klasik Müziği ve Felsefesi gibi, ancak somut politik konulardan uzaklaşması ile koruyabilmesi (Batı Marksizm’indeki Felsefe, Metodoloji ve Üstyapıya yönelme, Kıvılcımlı’da Tarihe yönelme) yani Marksizm’in somut evriminin yönelişleri kolaylıkla açıklanabiliyordu. Kapitalizmin yaşaması bir yandan yok oluş olasılığını ortaya çıkararak “Batı Marksizmi”nin var oluşunu ve nesnel konusunu yaratıyor; diğer yandan yeni özneleri ve az gelişmişliğin gelişmesini ortaya çıkararak Kıvılcımlı’nın var oluşunu ve problematiklerini yaratıyordu. Yani tersine geliş ve sonuçları olgusu, hem onun ortaya çıkardığı sorunları (Yani toplumun evrimini, Tarihsel gidişi, Faşizm, Sovyet Devleti, Ulusal Kurtuluş Hareketleri, Maoizm vs. hasılı yirminci yüzyıl tarihine damgasını vuran olaylar) he de Marksizm’in evrimini de, bu evrime damgasını vuran üç heretik geleneğin varlığını da açıklıyordu. Normal bir doğum olması halinde bu sorunlar ve dolayısıyla Marksizm’in bu üç heretik geleneği de olmazdı. Normal bir doğumun olduğu veya tersine gelişin hızla normal bir doğuma dönüştüğü bir dünyada, bizlerin bütün hayatını ve teorik gündemini dolduran sorunların hiç biri olmazdı. Sovyet Devletinin Sınıf Karakteri, Faşizm, Ulusal Kurtuluş Savaşları, Az gelişmenin Gelişmesi vs. gibi sorunlar ve olgular olmayacaktı84 ve o zaman Marksizm de bambaşka bir tarihin sorunları içinde bambaşka bir evrim geçirirdi. 84

Örneğin “Evrensel Tarih Bağlamında Kurtuluş Savaşları” başlığıyla 1986 yılında Kürdistan Press’e yolladığımız bir yazıda şunları yazıyorduk:

“Ulusal Kurtuluş Savaşları, evrensel Tarih ölçeğinde, üretici güçlerin aşırı olgunlaşmışlığına rağmen, proletaryanın Tarihsel görevlerini, yani yeryüzünde sosyalizmi kurma görevini, Öznel nedenlerle yapamamasının bir sonucu olarak ortaya çıkmışlardır. Diğer bir ifadeyle, Ulusal Kurtuluş Savaşları, Tarihsel akış içinde var olması zorunlu bir aşama değildirler. (...) Yirminci yüzyılın başında ya da daha sonraları, emperyalist ülkelerin proletaryası sosyalist devrimi başarabilseydi, sömürge ve yarı sömürge ülkeler, hiç bir savaşa girme gereği olmadan, iktidara gelmiş ileri ülkeler proletaryasının yardımıyla otomatikman, kendiliğinden bağımsızlıklarını kazanır ve kapitalist olmayan bir yoldan şimdiye dek rahat rahat sosyalizme geçmiş olurlardı. Sovyet Orta Asya cumhuriyetleri ve Moğolistan örneği, daha sonraki yozlaşmanın yol açtığı sorunlar ve tıkanıklıklar yok sayılırsa, Rus Proletaryasının yaptığını Avrupa Proletaryasının yapabilmiş olması halinde, ya da yeryüzünün "altıda bir 360

Çağın bu özgül niteliğini kavramamak sonuç olarak sadece Marksizm’in evrimini kavramamayı değil, başka olası tarih ve Marksizm evrimlerini de yok saymayı, yaşanan tarihi olası biricik tarihmiş ve bu Marksizm’in evrimini olası biricik evrimmiş gibi görmeyi getirmektedir. Böylece, ayakları önde gelen (ters gelen) sosyalist devrim imgesi ile Sürekli Devrim, Antik Tarihteki devrimler ve/veya yıkılışlar ve Sosyalist devrimin girdiği veya giremediği yol; Marks, Troçki, Kıvılcımlı, Benjamin; bir tek bütünsel kavrayış içinde birleşebiliyordu. Marks kapitalizm gebe demişti ama bir ters gelmeyi ön görmemişti, Troçki ayakları önde doğumu ön görmüştü, ama Lenin’le birlikte, onun normal bir doğuma geçişi kolaylaştıracağını varsaymış, komplikasyonları ve bizzat bir normal doğuma engel oluşu görememişti. Marksizm’in evrimini bizzat dünya tarihinin girdiği yol, dünya tarihinin girdiği yolu ise bizzat Marksizm’in bu evrimiyle geliştirdiği kavramsal araçlar açıklıyordu. Daha sonra, bizim ayakları önde veya ters gelme imgesiyle anlattığımız, Sosyalist devrimin geri bir ülkede başlamasının yol açtığı komplikasyonları açıklamak için, Troçki’nin de “Tarihin yumağının tersinden çözülmeye başlaması”85 imgesini kullandığını gördük. Ama Troçki tersinden çözülüşün bir kör düğüme yol açabileceğini pek ön görmüyordu. Bir yumağı tersinden, yumağın ortasındaki ucundan, çözmeye kalkınca, ortaya Gordiyos Düğümü çıkar. Olan tam da buydu. Gordiyos Düğümünü antik tarihte İskender’in, yani “Barbarların” kılıcı “çözer”. Ama artık dünyada “barbar” kalmamıştır86. * Buraya kadar ana hatlarıyla anlatılmaya çalışılan evrim kavramının evrimi, 70’li yılların sonuna doğru, kendi yaptığım katkı eklenmediği takdirde eksik kalacaktır. Bu katkı, “türün kendi içindeki evrimi” olarak adlandırılabilir. Yetmişli yıllarda, onlarca farklı sol akımın varlığını ve çeşitliliğini sosyolojik olarak açıklama gibi bir sorunla boğuşuyordum. Düşüncelerin ve siyasal hareketlerin anatomilerinin onların dayandıkları gizli varsayımlara bağlı olduğu ve bilginin ilerlemesinin son duruşmada, bu gizli varsayımların bilince çıkarılması ve gözden geçirilmesi anlamına geldiği sonucuna yıllar önce ulaşmıştım. Bundan hareketle Türkiye’deki sol hareketlerin görüşlerinin dayandığı varsayımları incelemeye başlamıştım. Bu inceleme esnasında, çıkarsamalar ya da olgulara ilişkin değerlendirmeleri yeryüzü" kadar olması halinde, Tarihin nasıl bir mecraya akmış olacağını kolaylaştıran bir örnek oluşturabilir.” 85

Maalesef bu benzetmeyi nerede yaptığını hatırlayamıyorum ve elimde kitaplarının çoğu olmadığı için araştırıp bu kaynağı bulup gösterme olanağım da bulunmamaktadır.

86

Böylece çağın bir fenomeni olan UFO hikâyelerinin aslında bu ters gelişe son verecek, bu Gordiyos düğümünü çözecek bir kurtarıcı beklentisi ile ilgili olduğu sonucuna kolayca ulaşılabilir. O doğa bilimleri dergisine yolladığım yazıda sorunu böyle koymuştum. 361

değişse bile birçok hareketin var oluşundaki temel varsayımları hiçbir şekilde tartışıp gözden geçirmediği, dolayısıyla anatomilerinin esas olarak hep aynı kaldığı olgusunu tespit etmiştim. Ama bu onların da bir evrim yaşamadığı anlamına gelmiyordu. Elbette onlar da bir evrim yaşıyorlardı ama o türün kendi içindeki bir evrimdi bu. Onların temel niteliklerinde bir değişme görülmüyordu87. Böyle bir yaklaşımla birçok sol hareketin, modern ve evrimleşmiş görünümlerine rağmen özünde ne kadar arkaik varsayımlara dayandıkları çok daha iyi görülüyordu. Bu yaklaşımla aynı zamanda Türkiye’deki sol hareketin o muazzam bölünmüşlüğünü ve çeşitliliğini açıklama olanağı da ortaya çıkıyordu. Doğa’da da bir yandan türlerin değişimi şeklinde bir evrim yürürken, diğer yandan türün kendi içinde bir evrim de sürüyordu. Örneğin balıklardan sonra kurbağalar, sürüngenler şeklinde bir evrim vardı ama bu arada balıkların balık olarak evrimleri de sürmekteydi. Bu günkü balıklar henüz, kurbağaların, kara hayvanlarının ortaya çıkmadığı dönemin balıkları değildi, onlarla aynı anatomik özellikleri taşımalarına rağmen. Yani balıkların balık olarak, temel anatomik özelliklerini değiştirmeden bir evrimleri de söz konusuydu.

87

1980’lerin başında Niğde Cezaevi’nde yazdığım Kıvılcımlı’nın Eleştirisine Önsöz’de örneğin şunları yazıyordum: “Bu önsözde anlatmaya çalışacağımız kişisel evrimimiz, gerekli değişiklikler yapıldığında, bir kuşağın ve 1960 sonrası devrimci/sosyalist hareketin de evrimi sayılabilir. Elbette herkes aynı yolu aynı hızla geçmedi. Kimileri belli bir dönemin veya aşamanın problemlerine takılıp kaldı ve o problemler çerçevesinde bir evrim yaşadı. Böylece devrimci/sosyalist hareketin gelişiminin farklı aşamalarına denk düşen hareketler aynı zamanda ve bir arada var oldular ve birbirleri üzerinde karşılıklı etkiler yaptılar. Bir kısım yaşayabilmek için, yeni koşullara uyabilmek için görünümlerini, biçimlerini değiştirdi ama anatomileri, yani onların var oluşundaki temel problemler ve varsayımlar aynı kaldı. Böylece "Devrimci Hareket" dediğimiz şeyin zengin çeşitliliği ortaya çıktı. Bu soyut ifadeyi somutlayabilmek, daha iyi açıklayabilmek için karmaşıklığı toplumsal evrime en yakın olan biyolojik evrimden benzetmeler yapılabilir. Bilinir ki, canlılar, tek hücrelilerden yumuşakçalara, omurgalılara, memelilere ve sosyal hayvan İnsan'a doğru giden -ve halen de devam eden- bir evrim geçirmiştir. Ne var ki, bu evrimin alt konaklarını (aşamalarını) oluşturan canlı varlıklar yok olmamışlardır, varlıklarını sürdürmektedirler. Örneğin, insanın yanı sıra süngerler, yumuşakçalar, sürüngenler, kuşlar vs. var olmaya devam ediyorlar. Hatta onlar varlıklarıyla kendilerinden daha üst konaklardaki canlıların var olabilmesinin temelini oluşturdukları gibi, üst konaktaki canlılar da onların kendi türleri çerçevesinde bir evrim geçirmelerinin ve var oluşlarını sürdürmelerinin temel koşullarından birini oluşturmaktadırlar. Örneğin et yiyen memeli hayvanlar olmasaydı, atın atası köpek benzeri hayvan hızlı koşabilen bugünkü at haline dönüşmeyebilirdi. Ama atın bu evrimi, onun temel anatomik yapısı bakımından daha üst bir aşamaya geçmesi anlamında da bir evrim değildir. Ortada canlıların genel evriminin yanı sıra bir de atın at olarak evrimi vardır. At bugün de maymunlardan bile daha geri bir aşamanın ifadesi olarak varlığını sürdürmektedir” 362

Ya da başka bir örnek verelim. İlk tek hücreli canlılardan çok hücreli canlılara geçilmiş sonra da bu çok hücrelilik çerçevesinde bir evrim gerçekleşmiştir. Ama tek hücreli canlılar ne yok olmuşlardır ne de evrimleri durmuştur. Hatta bu hücre olarak evrimi diğer canlı türlerin evrimi etkilemektedir. Onlar da evrilmeye devam etmişlerdir tek hücreli canlılar olarak. Örneğin “terliksi” gibi çok karmaşık tek hücreliler ortaya çıkmıştır. Bu tek hücreliler birkaç milyar yıl öncesinin çok hücrelilere geçen tek hücrelilerinden çok başkadırlar. Ama ne kadar karmaşık olurlarsa olsunlar bu evrim tek hücreliliğin sınırları içinde bir evrimdir, bu anlamda bir nitelik değişimi söz konusu değildir. Ve somut canlılar tarihinde, bu türün kendi içindeki evrim, hem türlerin evriminden etkilenir, hem de bu türün kendi içindeki evrimi türlerin evrimini etkiler. Örneğin, eklembacaklıların kendi evrimleri sıcakkanlı canlıların veya çiçekli bitkilerin evriminden ayrı düşünülemeyeceği gibi bizzat bu evrimi de etkiler. Bu, türün kendi içindeki evrimi dediğimiz türden bir evrim, toplumda ve onun tarihinde de geçerliydi. Toplumların evrimi sadece komün, klasik uygarlık, kapitalizm gibi aşamalardan geçmiyordu. Aynı zamanda o aşamaların her biri de, örneğin, komün, uygarlık ve kapitalizm de kendi içinde bir evrim geçiriyordu. Uygarlık örneğin demiri işlemeyi öğrendiğinde, demiri işlemeyi öğrenen veya demir elde eden komünler uygarlığa geçmiyor, ama mızraklarını, oklarını, kılıçlarını bu sefer demirden yapmaya başlıyorlardı88. Yani üretim ilişkileri komün olarak kalıyor ama bu komün artık demiri kullanan bir komün, bir terliksinin çok karmaşık bir tek hücreli olması gibi, çok karmaşık bir komün oluyordu. Ve komün uygarlıktan sadece demir, tunç gibi teknolojiyi değil, uygarlığın geliştirdiği manevi araçları da alıyordu. Örneğin, Muhammet’in yaptığı devrimle totemlere (putlara) tapan Arap kabileleri (komünleri), sadece demiri değil, aynı zamanda uyarlıkların binlerce yılda geliştirdiği tek ve soyut bir tanrı düşüncesini de tanımış komünler olarak uygarlığa geçiyorlardı. Dolayısıyla o komün gibi, geçilen uygarlık da klasik uygarlıklardan farklı oluyordu. Tarihe böyle bakılınca, Tarih aynı zamanda komünden uygarlıklara geçişlerin tarihi olarak görülüyordu. Bu komünler ve uygarlıklar da kendi içinde evrim geçirdiklerinden, tarih farklı aşamalardaki komünlerin farklı aşamalardaki uygarlıklara geçişleri olarak başka bir ışık altında görülüyordu.

88

Rus devrim Tarihi’nin ilk satırlarında Troçki de bu olguya dikkati çeker. Örneğin şöyle yazar: “yabanıllar, geçmişte o silahları birbirinden ayıran mesafeyi kat etmeksizin, ok ve yayı bırakıp tüfeğe geçerler”. Ama üzerinde durmaz bu olgunun. Ve o tüfeğe geçenlerin aynı zamanda uygarlığa geçtiklerini var sayar. Örneğin Tüfekle bizonları avlayan bir komünün ne olabileceği, taş baltayla bizon avlayan komünden nasıl farklı olacağı üzerinde hiç durmaz. Gerçek tarihte bu iş tüfekle olmadı ama taşın yerini tuncun ya da demirin almasıyla oldu. Bunun kavranamaması antik tarihin ve modern tarihin kavranamamasını beraberinde getirmektedir. 363

Böylece Sümer’de obsidyen taşı ve tunça dayanarak uygarlığa geçen komün ve ortaya çıkan uygarlık ile örneğin Roma’da demire dayanan komün ve geçilen uygarlık birbirinden çok farklı oluyordu. Böylece örneğin feodalizm de, aslında batı Avrupa’da komünden uygarlığa geçiş olarak görülüyor ve bu geçişin nasıl kapitalizme geçişle sonuçlandığı çok daha anlaşılabilir oluyordu. Evrimi sadece türden türe geçişler olarak kavrayan, dolayısıyla da komünü ta antik uygarlıklar öncesinde var olmuş, sonra varlığı son bulmuş bir toplum biçimi olarak gören bir anlayış için “İlkel Sosyalizmden Kapitalizme Geçiş” akıl almaz bir saçmalık olarak görülüyordu. Çünkü kafadaki ilkel sosyalizm, taş devri ilkel sosyalizmiydi ve onun taş devriyle birlikte bittiği ya da yeryüzünün ücra köşelerinde, hala taş devrini yaşayan kabileler arasında önemsiz bir şekilde yaşadığı düşünülmekteydi. Çünkü türün kendi içinde bir evrim kavramı bulunmuyordu. Bu nedenle de insanlık tarihi ve toplumlar anlaşılmaz kalıyordu. Türün kendi içindeki evrimi kavrayışının kökleri ta İbni Haldun’a kadar gider. İbni Haldun, örneğin uygarlıkları birinci, ikinci ve üçüncü kuşak uygarlıklar olarak sınıflarken; uygarlığın uygarlık olarak kendi içindeki evrimini ifade etmiş oluyordu. Birinci kuşak uygarlıklar, nehir boylarının tunca dayanan uygarlıklarıydı; ikinci kuşak uygarlıklar subtropikal nehir boylarından kurtulmuş, Anadolu, İran, Balkan vs dağlarına ve yaylalarına yayılmış, demire dayanan uygarlıklardı ve üçüncü kuşak uygarlık dünya ticaretine dayanan İslam uygarlığıydı. Ama sadece bu kadar değil, bu birinci, ikinci ve üçüncü kuşak uygarlıklar da türün kendi içinde evrim geçiriyorlardı. Örneğin Hindistan birinci kuşaktan bir uygarlık olarak, bu temel anatomik özelliklerine dayanarak, kendi içinde bir evrim geçiriyordu. Hint Uygarlığı daha sonra demir de kullanır, İndus ve Ganj’ın alüvyonlu ovalarından Hint yarımadasının platolarına yayılır ama bir birinci kuşak uygarlığın kurumlarıyla; onun anatomik yapısı içinde kalarak. Bu nedenle Hinduizm tüm karmaşıklığına rağmen, çok tanrılı bir üstyapı olarak var olmaya devam eder. Hint uygarlığı, Mezopotamya ya da Mısır’ın birinci kuşak, nehir boyu uygarlıklarının kendi içinde evrim geçirmiş bir versiyonu olarak, bir tür yaşayan fosil gibi varlığını sürdürmeye devam eder89. Bu onun kimi organlar bakımından çok gelişmiş olmayacağı anlamına gelmez. Örneğin Ahtapotlar özünde yumuşakçalardır ama bazı memeliler gibi gelişmiş bir zeka ve çok iyi bir görme oranı, bukalemunlar gibi hızla renk değiştirme, balıklar gibi suda hızla hareket edebilme özellikleri geliştirmişlerdir ve yakın akrabaları midye ve istiridyelere göre çok karmaşık bir yapı sunarlar.

89

Altmışlı yıllardaki Asya Tipi üretim Tarzı tartışmaları, esas olarak düzgün ve aşamalı bir tarih anlayışına sadece bir aşama daha ekleyip eklememe sorunu etrafında dönüyordu ve dolayısıyla evrim teorisinin evrimi bakımından hiçbir ilerleme ve derinleşme anlamına gelmiyordu. Tam da türün kendi içindeki evrimi kavrayışından yoksun olduğundan, Hint ve Çin’de değişim olmadığı gibi sonuçlar çıkarmaya eğilimli olmuşlardır bu tartışmaları yürütenler. 364

Bu türün kendi içinde evrimi yaklaşımı, hem tüm insanlık tarihinin gidişini hem de var olan ve olmuş toplumları; onların muazzam çeşitliliğini anlamak için oldukça etkili bir kavramsal araç sunuyordu. Böylece birçok sorun bir yan ürün olarak bir çırpıda çözüyordu. Örneğin Aleviliğin kendi içinde çok evrilmiş bir komünün dini olduğu ortaya çıkıyordu. Protestanlığın da kapitalizmle değil komün ile ilgili olduğu90, ama komünden kapitalizme geçildiği için bunun kapitalizme geçişle ilgili görünmesi gibi vs.. Ve yine bu türün kendi içindeki evrimi kavramı olmasaydı daha sonra Din’in ne olduğunu anlamak da mümkün olmazdı. Ama bu konuya ilerde gelinecek. * Buraya kadar özetlenen üç geleneğin geliştirdiği kavramsal araçlar ve kendi katkılarımla 1984 yılında Avrupa’da sürgün yaşamıma başladığımda, bu kavramsal araçlarla sosyalist ve işçi hareketine daha büyük katkılar yapılabileceğini düşünüyordum. Dünyadaki Marksistlere bu geleneklerin birbirini tamamladığını göstermek; ama özellikle Kıvılcımlı’yı Batılı Marksistlere tanıtmak ve, zaten kendilerinin de eksikliğini belirttikleri noktada (Tarih) bilmedikleri bir Marksist’in varlığını göstermekle sorunun hallolacağı ve Marksizm’in bu sentez üzerinden tekrar teorik ve entelektüel gücünü kazanabileceği kanısındaydım. Ama ortada bambaşka sorunlarla meşgul bir dünya buldum. Yıllarca hapiste ve Türkiye’nin taşralı ve kendisiyle fazla meşgul kültürel ortamında fark etmemiştim ama İdeolojik iklim de kökten değişmişti. Marksizm’e ölü köpek muamelesi yapılıyordu ve Marksizm’deki bu kazanımlara ilgi gösterecek kimse kalmamıştı. Üstüne üstlük, bu kazanımların pek bir öneminin olmadığı izlenimi veren başka sorunlar ve özneler çıkmıştı ortaya. Gelişmiş ülkeler işçileri burjuvazileriyle uzlaşmıştır. Geri ülkelerdeki ulusal kurtuluş savaşları Vietnam’ın zaferiyle zirvesine ve aynı zamanda sınırlarına varmıştır. Ne Vietnamlılara ne de insanlığa yeni bir perspektif sunamamaktadır. Sovyetlerde durgunluk ve çürüme iyice elle tutulur olmuştur. Sovyetler, ellili ve altmışlı yılların uzay’a Sputnikleri, Gagarinleri yollayan Sovyetleri değildir artık. İleri ülkelerde, 1968’in dalgası geri çekilmektedir. Ama bu geri çekilişe aynı

90

Kıvılcımlı’nın “İlkel Sosyalizm’den Kapitalizme Geçiş” adlı yaklaşımı da türün kendi içindeki evrimi yaklaşımı olmadan anlaşılamaz. Yani kapitalizme geçişin ve geçemeyişin sırrı da tam buradadır. Protestanlığın sırrı da Komün’dedir. Komün’den kapitalizme geçildiği için, Protestanlık kapitalizme geçişin bir koşulu gibi görülmektedir. 18 Yüzyıla kadar süren cadı yakmalar da (“cadı” komün’ün anaerkil kalıntısı şamanıdır ve Avrupa’da komünün çok geç bir tarihe kadar yaşadığının bir kanıtıdır., Romantik düşüncenin Avrupa’daki varlığı da yine komün’den geçişle dolayısıyla Komün’ün kendi içindeki evrimiyle ilgilidir. Bu türün kendi içindeki evrimi kavramı olmadığından, Komün tarihin “kayıp halkası” olarak kalmaktadır. Kıvılcımlı Sempozyumu’na sunduğumuz “Kayıp Halka” adlı bildiride bu konuları ele alıyorduk. 365

zamanda “Yeni Sosyal Hareketler” denen Ekoloji, Barış ve Kadın hareketi gibi Hareketlerin yükselişi eşlik etmektedir91. Kısa bir Fransa tecrübesinden sonra sürgün yaşamıma başladığım Almanya, seksenli yılların başında, Kadın hareketinde nispeten daha geri ve taşralı kalsa da, Ekoloji ve Barış hareketlerinde milyonluk füze karşıtı gösterileriyle ve aslında bu üç hareketin bir sentezi olan Yeşiller’in parlamento’ya girmesiyle bir tür küçük devrim yaşamış gibiydi. Bütün bu gelişmeler soldaki politik ve teorik ortamı ve sorunları baştan aşağı değiştirmişti. Sisyphos gibi her şeye yeniden başlamak gerekiyordu. Böylece aynı zamanda somut politik mücadeleyle de doğrudan ilişkili olarak, Yeni Sosyal Hareketler ve onların gerek varlıklarıyla, gerek kendilerini var eden sorunlarla, gerek eleştirileriyle ortaya koydukları sorunlar teorik ilgimin merkezine geçti ve doksanlı yıllara kadar da orada kaldı. Elimdeki gelişmiş kavramsal araçlarla bu sorunlara da cevaplar bulmaya çalıştım.

91

Bütün bu olgular birçok Marksist tarafından ifade edilmiştir. Bir örnek:

“1970’lerden beri dünya kapitalizmi her zaman olduğundan daha pekişmiş olduğu halde, en görünürdeki muhalif güç v hareketler –sivil haklar, feminizm, ekolojik yenilenme, barış, müdahale karşıtlığı, eşcinsel hakları, topluluk eylemciliği ve gençlik kültürü vb. konular etrafında- ender olarak Marksizm’de (ya da sınıf mücadelesinde) önemli hareketlenme ya da kimlik kaynakları buluyorlar; birçokları ateşli bir biçimde anti/Marksist. İleri kapitalist dünyada (belki İtalya hariç) ırk/etnisite, cinsiyet ve yöreye bağlı kimlikler, sınıfla ilgili kimliklerden daha önde gidiyor. (...)” (Carl Boggs, Marksizm – Bölünmüş Miras, “Marksizm Tartışmaları – Manifesto’nun Güncelliği”, s.142) 366

Tarihsel Maddecilikte Yapı ve Özne Sorunu Kıvılcımlı'nın Katkıları ve Eleştirisi

Sorun veya Konu Konumuz, Toplumsal Evrim dolayısıyla da Devrimler. Bu evrimin ve devrimlerin mekanizmalarının anlaşılması, bunların özüne daha derinden nüfuz etmeyi sağlayacak kavramsal araçlar. Marksizmin bunları açıklarken kullandığı iki kavram sisteminin aralarındaki farklar ve çelişkiler. Ve bu çelişkiyi aşmak için yapılmış girişimler. Bunların başarısızlığı ve bu başarısızlığın nedenleri. Hemen görüleceği gibi, kısaca Marksizm de denen, Marksistler tarafından da Tarihsel Maddecilik diye de anlandırılan, Diyalektik Sosyoloji'nin, diyalektik olmayan bir sosyoloji de sosyoloji olmayacağından, Sosyolojinin en temel, tüm binanın üzerinde yükseldiği kavramlarıdır konumuz, daha kategorik bir ifadeyle Metodolojidir. Marksizmin temelini oluşturan, adeta onun doğum çığlığı olan iki alıntı ile başlayalım. Ki bu iki alıntının konusu da tamı tamına bu toplumsal evrimin ve devrimlerin mekanizmalardır. Biri Tarihsel Maddeciliğin bir açıklaması (Ekonomi Politikğin Eleştirisine Katkı'ya Önsöz), diğeri bir uygulaması (Komünist Manifesto) olan bu iki metin, toplumsal değişmenin mekanizmasını; Toplumsal Devrim denen aynı olguyu ele alırlar ama bunu farklı kavram sistemleriyle ve önermelerle açıklarlar: Teorinin bir açıklaması olan Önsöz'de devrimlerin mekanizması şöyle anlatılır: "Gelişmelerinin belirli bir aşamasında toplumun maddi üretici güçleri, o zamana kadar içinde hareket ettikleri mevcut üretim ilişkilerine, ya da bunların hukuki ifadesinden başka bir şey olmayan mülkiyet ilişkilerine ters düşerler. Üretici güçlerin gelişmesinin biçimleri olan bu ilişkiler, onların engelleri haline gelirler. O zaman bir toplumsal devrim çağı başlar. İktisadi temeldeki değişme, kocaman üstyapıyı, büyük ya da az bir hızla altüst eder." Teorinin bu açıklamasının içinden çıktığı tarihe bir uygulaması, aynı zamanda bir dökümü ve programatik sonucu olan Manifesto'da ise devrimler şöyle ele alınır: "Şimdiye kadarki bütün toplumların tarihi, sınıf savaşımları tarihidir. Özgür insan ile köle, patrisyen ile pleb, bey ile serf, lonca ustası ile kalfa, tek sözcükle, ezen ile ezilen birbirleriyle sürekli karşı-karşıya gelmişler, kesintisiz, kimi zaman üstü örtülü, kimi zaman açık bir savaş, her keresinde ya toplumun tümüyle devrimci bir yeniden kuruluşuyla, ya da çatışan sınıfların birlikte mahvolmalarıyla sonuçlanan bir savaş sürdürmüşlerdir." 367

Önsöz ve Manifesto Arasındaki Farklar Bu iki çok temel açıklama üzerinde biraz dikkatlıce durulursu, bu iki açıklamanın farklı kavram sistemlerine dayandığı görülür. Önsöz devrimleri üretici güçlerin üretim ilişkileriyle; Manifesto sınıfların çelişkisiyle açıklamaktadır. Önsöz'de devrimlere yol açan Üretici Güçler ve onlardaki gelişme ve bunun üretim ilişkileriyle çelişkisidir; Manifesto'da ise Sınıfların arasındaki mücadeledir. Önsöz'de devrimlere yolaçan: Üretici Güçler'dir, Manifesto'da Sınıflar. Önsöz, devrimleri Yapısal kavramlarla açıklamaktadır; Manifesto ise Öznelerle. Önsöz'de Üretici Güçler ve Üretim İlişkileri veya Altyapı ve Üstyapı arasında, bir öncelik sonralık ilişkisi ve bu ilişkinin değişimi, yani gelişimin koşullarıykan engel haline gelme söz konusudur. Ama sınıfların ilişkisi böyle değildir. Onlar birbirinin var oluş koşuludurlar ve aralarında bir öncelik sonralık ilişkisi, bu ilişkinin değişimi yoktur, sınflar arasındaki çelişkinin mahiyeti böyle değildir.

Farkların Çelişik Sonuçları Toplumsal devrimleri ele alan bu farklı kavramlar, bu farklı açıklama ilkeleri veya "paradigmalar" farklı sonuçlara da yol açarlar. Önsöz'deki üretici güçler ve üretim ilişkileri çelişkisinden, açık uçlu bir gidiş, yani devrim kadar bir çöküş olasılığı da çıkmaz, zaten tam bu nedenle de Önsöz'de böyle bir olasılıktan söz edilmez. Ama Manifesto'daki sınıflar çatışmasından, çatışanların toplu bir çöküşü, yani açık uçlu bir tarih, devrim kadar çöküş de çıkar ve tam bu nedenle de toplu çöküşten de söz edilir Manifesto'daki ilk satırlarda. Önsöz'den, pekala sınıfsız toplumlarda da devrimler olacağı sonucu çıkar, çünkü Üretici Güçler sınıfsız toplumlarda da gelişir ve değişirler, bundan normal olarak böyle bir sonuç çıkması gerekir. Ama Manifesto'dan sınıfsız toplumlarda devrimler olacağı sonucu çıkarılamaz, çünkü sınıflar yoktur. Yani Manifesto'da Devrimleri açıklamakta kullanılan özneler, sınıflar, devrimleri yapacak özne yoktur sınıfsız toplumlarda. Bu çelişki ve farklar, metinlerin karakterinden, yani birinin teoriyi açıklayan, diğerinin uygulayan metinlere ait olmalarından doğmamaktadır. Öyle olsaydı ortada farklı kavram sistemleri ve sonuçlar bulunmazdı. Açıktır ki bu iki metin, ik paradigma, iki açıklama arasında açık bir uyum yoktur ve belli bir çelişki vardır. Ve bu çelişkinin veya çelişki gibi görünenin, ortadan kaldırılması için en azından 368

bu iki paradigma, bu iki kavram sistemi, bu iki açıklama arasındaki ilişkinin bir bağının kurulması, bir açıklaması gerekmektedir. Diğer bir ifadeyle, Üretici Güçler'e dayanan açıklama ile Sınıflar'a dayanan açıklama, daha kategorik bir ifadeyle, toplumsal evrimi Yapı ve Özne ketagorileriyle açıklama arasındaki bağ veya özdeşlik belli önermelerle açıklığa kavuşturulmalıdır. Ama bu çelişki, gerçeğin sadece bir yanıdır. Çünkü bu çelişik ve farklı sonuçlara yol açan kavram sistemleri, belli dönemlere ilişkin olarak, her biri aynı zamanda kendine göre iç tutarlılığı olan açıklamalar da sunmaktadır ya da en azından öyle görünmektedir. İkisinde de gerçeği daha derinden kavramayı sağlayan bir yan vardır. Dolayısıyla bunlar öyle kolayca bir yana da atılamazlar. Bu nedenle bu yapı ve özne paradigmalarını veya bu farklı açıklama ilkelerini uzlaştırma girişimleri neredeyse Marksizmin tüm tarihine damgasını vurmuştur. Aslında yapılması gereken, bu iki paradigmayı da aşan; ve aynı zamanda bu çelişki ve uyumsuzlukları çözecek daha genel, daha geniş ve kapsayıcı bir kavram sistemine ulaşmak olduğunu gösterir.

Sorunu Kavramak İçin bir Analoji: Kuantum ve Relativite Kuramları Bu çelişkiyi ya da uyumsuzluğu ve yapılması gerekeni, eksik olanı, daha iyi kavrayabilmek için Fizik bilimi bize uygun bir analoji sunar. Bilidiği gibi, Modern Fizik, yani "Standart Teori", iki temel büyük teorik tabana sahiptir. Biri atom altı alemde son derece tutarlı ve doyurucu açıklamalar sunan ve deneylerle kanıtlanabilen Kuantum Kuramı, diğeri, büyük alan ve kütlelerde aynı şekilde hem kanıtlanabilen ve hem de doğru öngörüler yapma olanağı sunan Genel Görecelik Kuramı. Ne var ki, bu iki kuram, aynı kavram sistemi içinde birleşmiş değildir. Moden fiziğin bütün çabası, bu iki teorik sistemi de içinde birleştiren ve kapsayan, eski deyimiyle bir "Birleşik Alanlar Kuramı" veya daha yeni ve moda deyimiyle "Evren Formülü"ne ulaşabilmektir. Bu uyumsuzluğu ve eksikliği ciddi fizikçilerin hepsi teslim etmekte ve sorunu koymuş bulunmaktadırlar. Bunu esas olarak, dört temel kuvvetin varlığını bir tek tözde açıklayan bir teoriyle çözebileceklerini düşünmektedirler. Bunun için deneysel olarak daha büyük enerjili hızlandırıcılar ve daha hassas teleskoplarla veya teorik olarak da matematik modellerle (örneğin String teorileri) araştırmalar sürmektedir. İşte Marksizmin ihtiyacı olan da, bu farklı açıklama ilkelerini bir tek açıklama ilkesinde toparlamak; "Evren Formülü" sözlerini bir metafor olarak kullanırsak, böyle bir "Toplum Formülü"ne ulaşmaktır.

369

Ne varki, Marksizme gelince, yani Toplum Bilimine, bırakalım sorunun çözümünün aranmasını ve bunun için farklı yöntemlerin kullanılmasını, böyle bir çelişkinin varlığının kabulü bile görülmemektedir. Muhtemelen bu satırları okuyanlar ve Manifesto ile Önsöz arasında, Tarihi ve Devrimleri farklı kategorilerle açıklayan bir çelişki bulunduğuna ve bunların bir kavram sistemi içinde birleşmiş olmadığına ilişkin bu satırları görünce, bu satırların yazarının aklını oynattığını düşünebilirler. Marksistler sorunun adını koymamışlardır ve bilincinde değildirler ama, ama suda yaşayıp da suda yaşadığını bilmeyen balıklar gibi, bilinçsizce yaptıkları hep bu çelişkiyi aşma çabasından başka bir şey de değildir. Bu çelişki ve sorun, doğduğu andan beri, yüz elli yıldır; ama özellikle ikinci dünya savaşından sonraki dönemde, marksistleri meşgul etmekte, adını koymadan bu çelişkiyi çözme ve bu çelişkiden kurtulma girişimleri bulunmaktadır. Denebilir ki yaratıcı ve eleştirel Marksizmin teorik ve kavramsal iç tutarlılığık geleneğini sürdüren tüm çabalar, bu sorun üzerinde yoğunlaşmıştır. Ama bunun bilincinde olmadan. İşte Kıvılcımlı'nın tüm teorik çabası da, Yapı ve Özne sorunu olarak tanımladığımız bu sorunu, bu çelişkiyi, bu uyumsuzluğu adını koymadan aşma çabasından başka bir şey değildir.

Marks'ta Üretici Güçler ve Devrimci Sınıf İlişkisinin Kuruluşu Üretici Güçler analitik bir kavramdır, bu kavramlar ayaklanıp devrimleri yapmadıklarına ve yapamayacaklarına göre, en azından Üretici Güçler'in belli bir grup insanın varlığında ve eyleminde ete kemiğe bürünüp devrimlerin öznesi olarak ortaya çıkması gerekir. Ama belli bir grup insan, diyelim ki bunlar, ima edildiği veya anlaşıldığı gibi genel olarak alt sınıflar veya özel olarak İşçi Sınıfı olsun, niçin ve nasıl olup da üretici güçlerin çelişkisini çözecek, onun adına iş görecek vekiller haline gelmektedirler? Ya da bu tersinden şöyle ifade edilebilir bu sorun: Üretici güçler, hangi mekanizmayla devrimci sınıfın varlığında bir özne olarak ortaya çıkmaktadır ve bu çıkış iç tutarlılığı olan hangi kavramlar aracılığıyla açıklanabilir? Yapı ve Özne paradigmaları arısındaki bu farkı, bu gerilimi Marks, Devrimci sınıfın kendisinin en büyük üretici güç olduğu önermesiyle aşar ya da aşmaya çalışır. Yani Devrimci Sınıf bizzat kendisi bir Üretici Güçtür de ondan. Marks bu özdeşliği Felsefenin Sefaleti'ndeki şu satırlarla ifade der: "Sınıflar zıtlaşması üzerine kurulu her Toplum için ezilen bir sınıf hayati bir zarurettir. Ezilen sınıfın kurtuluşu için: Daha önce edinilmiş üretici güçlerle, varolan sosyal münasebetlerin artık birlikte varolamaz bulunmaları gerektir. Bütün üretim aletleri içinde en büyük üretici güç,

370

devrimci sınıfın ta kendisidir. Devrimci elemanların sınıf olarak örgütlenmesi: Eski Toplum içinde meydana gelebilecek olan bütün üretici güçlerin varolduğunu farz ve kabul ettirir." Bu satırlarda devrimi yapacak güç olan işçi sınıfı ile üretici güçler arasında bir özdeşlik kurulduğu çok açıktır. Gerçekten de 19. Yüzyılda Tekniğin gelişmesine paralel olarak bizzat onu kullanan ve onunla birlikte gelişen ve de aynı zamanda üretici olan sınıfın aynı zamanda en büyük üretici güç olduğu önermesi gerçeğe tıpatıp uyuyor görünüyordu. Böylece de Yapı ve Özne sorunu arasındaki bağlantı sorunsuz olarak çözülmüş görünüyor ve bir sorun olarak ortaya çıkmıyordu.

Marks'ın Açıklamasının Sorunları Ancak o zaman bile, biraz bir akıl yürütmeyle ortaya çıkabilecek şu sorular vardı, insanlar bu soruları sormasa da: Modern tarihten bir sorunu zikredelim. Elbette, özne, yani Devrimci Sınıf kendisi de bizzat üretici, aynı zamanda o tekniğin ürünü olan İşçi Sınıfı ise sorun yoktur ama, Burjuvazi da bir dönem devrimci bir sınıftı, o zaman burjuvazi de, en büyük sıfatını bir yana bırakalım, "Üretici Güç" müydü ki devrimci sınıf oluyordu? Çünkü Marks'ın formülasyonu, yani "Devrimci elemanların sınıf olarak örgütlenmesi: Eski Toplum içinde meydana gelebilecek olan bütün üretici güçlerin varolduğunu farz ve kabul ettirir" önermesi aynın burjuvaziye de denk düşer. Marks'ın önermesinden burjuvazinin de bir devrimci sınıf olduğu dönemde bir "Üretici güç" olduğu sonucu çıkar normal olarak. Eğer öyle idiyse, devrimci sınıf ya da en büyük üretici güç olmanın, üretici bir sınıf olmakla ilgisi olmaması gerekir. O zaman nedir devrimci sınıfı en büyük üretici güç yapan? Kaldı ki bir sınıf nasıl olabilir de var oluşunun bir döneminde üretici güç olur da sonra olmayabilir. Bu da ayrıca bir tutarsızlıktır. Görüldüğü gibi, bırakalım sınıfsız toplumlar tarihini ya da Kapitalizm öncesi uygarlıklar tarihini bir yana, modern tarihte bile, Marks'ın döneminde doyurucu bir açıklama ve bağlantı gibi görünse bile, burjuvazide ve burjuva devrimlerinde bu özne ve yapı özdeşliğini kurmak kolay olmamaktadır. Ama sorular ve çelişkiler, tüm insanlık tarihi göz önüne alındığında daha da aşılmaz olarak ortaya çıkar. Sınıfsız toplumlarda da devrimler, yani eski üretici güçler ve dolayısıyla üretim ilişkileri, iktisadi ilişkiler seviyesine dayanan üstyapının toptan değişimleri vardır. Örneğin avcılık ve toplayıcılıktan neolitiğe geçiş, bir sınıfsız toplumdan diğerine geçiştir, avcılık ve toplayıcılığa dayanan bir kıtlık ekonomisinden, bitki ve hayvanların ehlileştirildiği nispi bir bolluk ekonomisine geçiştir. Bu geçişle birlikte, tüm toplumun üstyapısı da değişmiştir. Örneğin Kurban 371

Bayramı bu devrimin kutlanması ve kalıntısıdır. Avcılık ve toplayıcılığın kıtlığının çocuk kurbanından neolitiğin nispi bolluğunun hayvan kurbanına geçiştir. Ama eğer öyle ise Sınıflar olmadığına göre bu geçişin öznesi nedir? Sınıflar olmadan da bu geçişler olabiliyorsa, niçin sınıflı toplumlarda sınıflar olmaktadır bu özne? Ya da sınıflı toplumlarda gerçekten özne sınıflar mıdır? Özetle sınıfsız toplumlardaki devrimlerde, yapı ve özne özdeşliğini kurmak kolay değildir. Çünkü özne yoktur, sınıf yoktur ki devrimci sınıf olsun. Antik tarihten bir örnek verilebilir. Antik Tarihte devrimleri yapanlar üretici olan köylüler ya da serfler veya köleler değildir ve hiçbir zaman olmamıştır. Eğer bunlar "barbarlar" ise, bu nasıl açıklanacaktır? Haydi burjuvazi ve İşçi sınıfı da üretici güçlerin gelişmişliğinin ortaya çıkardığı sınıflardı diyelim buradan devrimci özne ve üretici güç özdeşliğinin çelişkiyi kurtarılabileceğini varsayalım. Sınıfsız toplumlardaki devrimler için de, devrimin üst yapının kökten değişmesi anlamını bir yana bırakıp bir sınıftan diğer sınıfa iktidarın geçmesi oarak anlayalım ve sınıfsız toplumlarda devrimler olmamıştı diye geçiştirelim. Ama antik tarihte devrimleri yapan barbarlar, daha geri bir üretim ilişkisini ve üretici güçlerin daha geri bir düzeyini temsil ederler. Ayrıca kandaş sınıfsız toplumu ve ona yakınlığı. O zaman bu nasıl açıklanacak? Ve bütün bu ortak hiçbir karakter göstermeyen özneler nasıl hangi kavramlar aracılığıyla üretici güçlerin yani yapının bir ögesinin bir özne haline gelmesi olarak açıklanabilecek? Kaldı ki, Antik Tarih'te sorun aslında çok daha da karmaşıktır. Neolojitik Devrim ve Sanayi devrimi arasında Üretici Güçler neredeyse hiç gelişmemiştir, ama bu gelişmemeye rağmen devrimler gerçekleşmiştir. O zaman üretici Güçlerin Gelişimi ile Devrim nasıl birbirine bağlanacaktır? Görüldüğü gibi, Manifesto ve Önsöz, diğer ifadeyle Özne ve Yapı paradigmaları, Tarihsel Maddeciliğin daha doğarken ilk çığlığında ifadesini bu farklı ilkeler, buraya kadar sadece tadımlık olarak değinilen çok temel ve aşılmaz gibi görünen sorunları ortaya çıkarmaktadır.

Yapı ve Özne Sorunuyla Modern Tarihteki Karşılaşmalar Ama Kıvılcımlı'ya geçmeden önce bu sorunla özellikle İkinci Dünya Savaşından sonra yapılan karşılaşmalar konusunda bir iki değinme yapılabilir. 19. Yüzyılda işçi hareketi ve Marksizm, yaygınlığı Batı ile ile sınırlı olduğu sürece; Tarih de Avrupa tarihi ile ve esas olarak modern tarih ve toplumsal ilişkilerle sınırlı olduğu sürece, bu çelişkiyi görmek hem zordu hem de Marks'ın bu Yapı ve Özne arasındaki ilişkiyi kurmak için söyledikleri tatmin edici bir cevap sunar görünüyordu. Batı ve Modern tarih söz konusu olduğunda, İşçi Sınıfı ile Üretici Güçler kavramı, yani Yapı ve Özne arasındaki ilişki kolayca kurulabilir bir görünümdeydi. Devrimci sınıf olan işçiler bizzat modern üretim sürecinin içinde yer alıyorlardı, bizzat onun ürünüydüler ve dolayısıyla aynı zamanda bir Üretici Güçtüler. 372

Böylece Üretici Güçler kendisi de bir üretici güç olan İşçi Sınıfı aracılığıyla bir özne olarak ortaya çıkar görünüyordu. Yani Yapı ve Özne paradigmaları, aynı gerçekliğin iki farklı yanı gibi görünüyordu, İşçi Sınıfının hem “Devrimci Sınıf” ve hem de “en büyük Üretici Güç” olmasından dolayı. Tarih de bu eşitliği doğrular görünüyordu ta İkinci Dünya Savaşı'na kadar. İşçi hareketi Avrupa ve Amerika ile sınırlıydı, üretici güçler ve işçi sınıfı birlikte gelişiyorlardı. Birbiri ardınca İşçi hareketleri, örgütleri partileri ortaya çıkıyor, büyüyor ve toplumdaki en radikal değişim özlemlerini onlar dile getiriyorlardı. Ancak İkinci Dünya savaşından sonra bu resim değişmeye başladı hatta tam tersi bir durum ortaya çıktı. Artık Kapitalizmin üretici güçlerin gelişim düzeyi için bir engel olduğu açık olarak ortaya çıkmasına rağmen ve en büyük üretici güç olan devrimci sınıf yani işçi sınıfı var olmasına ve örgütlü olmasına rağmen, ne bu sınıf devrimcilik yapıyor ne de devrimler oluyordu. Buna karşılık devrimci hareketler, köylü ve ulusal kurtuluş hareketleri olarak Üçüncü Dünyaya kayıyordu. Bu durum ister istemez Marksist teoride ciddi bir bunalıma yol açtı. Özne ve Yapı ilişkisi ve özdeşliği eskisi kadar kolayca kurulamıyordu artık. Evet Üretici güçler gelişmişti ve ilişkilere sığmıyordu ama “en büyük üretici güç” olan İşçi Sınıfı bu güçlerin özne hali, davranması gerektiği gibi davranmıyordu.

Troçkizm – Klasik Marksizm Bu bunalıma Troçkizm diye bilinen klasik Marksist gelenek, klasik Marksist geleneğin kavramsal araçlarıyla, "öznel koşullar"la bir açıklama sunuyordu. Avrupa'da geri bir ülkede (Rusya) devrim olması, bu devrim yayılamayıp tecrit olunca, tam da üretici güçlerin geriliği durumunda sosyalizm olamayacağı, Marks'ın dediği gibi bütün pislikler geri döndüğü için Sovyetlerin bürokratik yozlaşmaya uğraması ve bu yozlaşmanın da Üçüncü Enternasyonal ve Ekim devriminin etkisi ve prestijiyle bütün dünya işçi hareketini öznel olarak felç etmesi şeklinde bir açıklama getiriyordu. Bu açıklamaya göre de sorun öznel koşullarla ilgiliydi. Sorun bu öznel zaafın aşılması olarak koyuluyor ve yapı ve özne sorunları kendi içinde az çok tutarlı olan bu açıklamanın ufku dışında kalıyordu. Bu açıklamanın gücü, bir bakıma tam da güçsüzlüğünün, en temel sorunlardaki körlüğünün ve onları gündem dışında tutuşunun nedeni olarak ortaya çıkıyordu.

373

Merkez ve Çevre veya Üçüncü Dünyacılık veya "Dörtlü Çete" Bir diğer gelenek yine bu dönemde "Üçüncü Dünyacılık" biçiminde oluştu. Devrimci hareketlerin geri ülkelere ve sömürgelere kayması sonucu bu öznelerin yapı ile ilişkisinin nasıl kurulacağı sorununu gündeme getiriyor ve bunlar, ekonominin dolayımıyla, kapitalist sistemi bir merkez ve çevre çelişkisi içinde ele alarak, Özne'yi, yani Üçüncü Dünyadaki Hareketleri, Yapı'ya bağlamaya çalıştılar. Son duruşmada bu bağı ekonomi; ve onun da temelinde yoksulluk, sömürü ve baskı üzerinden kurmaya çalıştılar. Ama bunların hiç de bu bağı kurmaya yetmediği, yoksulluk, sömürü ve baskının bütün sınıflı toplum tarihinde görüldüğü, bu açıklama çabasının en zayıf yeriydi.

Yapısalcılık Avrupa'da ise, İşçi Sınıfının devrimcilik gösterememesinin ortaya çıkardığı hayal kırıklığı ve bunalım, özne tarihten çıkarılarak, bu kategori reddedilerek, yapısalcılığa geçilerek çözülmeye çalışıldı. Türkiye'de de Küçük burjuva devrimciliğinin kendisinde büyük bir keramet bulduğu, Kapital'i okumadanr "Kapitali Okumak" diye kitap yazan Althusser'in "Tarihin öznesi yoktur" önermesi, Marks her ne kadar Tarihin değil de devrimlerin özneleri ile meşgul idiyse de, bu geçiş ve sorun karşısında teslim bayrağını çekişin bir sembolü olarak görülebilir. Bu akımın evriminin; özneyi tarihten silişinin, yani yapısılcılığın, nasıl bir öznelciliğe evrimleşip çölde yok olan bir akarsu gibi buharlaştığı, Perry Anderson'un Tarihsel Maddeciliin İzinde adlı eserinde etraflıca anlatılmaktadır.

Post Marksizm Ancak tarihin ince alayı öyledir ki, öznenin yok edilerek sorunun çözümünün arandığı noktada ortalığı özneler kapladı: İşçi Sınıfı ortalıkta yoktu ama, Kadın Hareketi, Ulusal Kurtuluş Hareketleri, Siyah Hareketleri, Ekoloji Hareketleri, Barış Hareketleri gibi, üretim süreçleriyle doğrudan ilişkisi olmayan, sınıfların aksine üretim ilişkileri içindeki konumlarına göre ortaya çıkmayan özneler ortalığı kapladı. İşçi sınıfı her hangi bir devrimcilik gösteremez, Keynezyanizmi savunmakla uğraşırken, bu "Yeni Sosyal Hareketler" çok radikal bir çıkış gösteriyorlardı. Peki o zaman bu nasıl açıklanacaktı? İşçi Sınıfının kendisi de bir üretici güçtü ve o zaman özne ve yapı arasındaki ilişkiyi kurmak kolay olabiliyordu. Şimdi bu öznelerin varlığını yapıya, üretici güçlere bağlamak nasıl mümkün olacaktı? Bu yöndeki çabalar genellikle Post Marksizm biçiminde Marksizmin terki ile sonuçlandı. Bu yöndeki son çabalardan birini, bunların son silik yankısını, belki de kuğu çığlığını, Negri'nin “Çokluk”unda görüyoruz. 374

Ama tıpkı Yapısalcıların Özneyi yok ettikleri yende tarihin ince bir alayıyla ortalığı özneler kapladıysa; Negri'nin bu ortalığı kaplamış öznelere "Çokluk" dediği yerde bir yokluk ortalığı kapladı. Ama bu yokluğa da Politik İslam veya Ulusal Çatışmaların varlığı damgasını vuruyordu veya bunların varlığı o yokluğun öteki yüzüydü.

Teoriye İlgisizlik ve Problemin bilinçlerden Kayboluşu Ama bu arada zaten Duvar yıkıldığından beri artık Marksist teorinin de bir yeri kalmadığından, bu sorunları tartışacak ve ortaya koyacak kimse de kalmadı. Bunu tartışacak insanların ve bu insanlara yön verecek bir sosyal hareketin olmaması bu sorunlar olmadığı anlamına gelmiyordu elbette. Ama somut durum buydu. Böylece Yapı ve Özne sorunu ve bunların çelişkisi, bu bağlantının modern tarihte doğrulanmaması veya bu bağlantıyı Marks'ın koyduğu biçimin modern tarihi açıklamaması, fiilen, kendileri günlük politikanın girdabında ayakta durmaya çalışan tekm tük Marksistlerin bilincinden ve gündeminden düşmüş oluyordu. Dolayısıyla bu varlık ve özne sorunuyla Antik Tarih'te karşılaşıp şimdiye kadar bu alanda en sistemli çabayı göstermiş bulunan Kıvılcımlı'nın yaptığının öneminin ve anlamının anlaşılmasının koşulları da ortadan kalkmış bulunuyordu.

Kapitalizm Öncesi Tarihte Yapı ve Özne Sorunu Marksizm, Yapı ve Özne ilişkisini kurmakta, sadece İkinci Dünya Savaşı sonrası modern tarihte, sorunla karşılaşılmıyordu; sorun çok daha köklü ve aşılmaz olarak, tüm Antik Tarih'te yani kapitalizm öncesi sınıflı toplumlarda ortaya çıkıyordu. İşte Kıvılcımlı'nın teorik katkısı, bir bakıma, kavramsal iç tutarlılığa değer veren ve eleştirel Devrimci Marksizmin özne ve yapı çelişkisini aşmak, bu farklı ilkeleri bir ilkede birleştirmek için giriştiği en kapsamlı ve sistematik çaba olmasındadır. En büyük devrimci güç işçi sınıfı denerek belki modern tarihte yapı ve sınıf arasındaki kavramsal geçiş sağlanıyor görülebilirdi. Ve eğer kapitalizm öncesi tarihte devrimleri yapanlar üreticiler, yani esas olarak köylüler veya köleler olsaydı, bu üreticilikten hareketle "En büyük üretici güç üreticilerin kendileridir" denerek, sınıf ve üretici güç özdeşliği kapitalizm öncesi tarihe de uzatılabilir ve sistem belki bir ölçüde kurtulabilirdi. Ama kapitalizm öncesi tarihte modern tarihte işçi sınıfının gördüğü işlevi görenler, henüz Komün yaşamından kopup uygarlaşmamış barbarlardı. Üretici ve ezilen sınıflar ise devrimci bir sınıf oluşturmuyorlardı. Keza bu barbarlar üretici bir sınıf olmadıkları gibi, üretici güçlerin 375

gelişmişliğine dayanmıyorlardı, genellikle daha geri bir üretici güçler seviyesini temsil ediyorlardı. Ve nihayet, klasik tarihte üretici güçlerin gelişmesi de söz konusu değildi. Sanayi devrimine kadar neredeyse hiçbir gelişme yoktu. Var olan gelişmeler nicel denebilecek karakterdeydi, bu sınırlı gelişmelerle tarihin o tüm karmaşıklığını ve onlarca tarihsel devrimi açıklamak mümkün değildi. Bu durumda, bir Marksist olarak Kıvılcımlı'nın karşısına şu soru çıkıyordu: bu gidiş o teorinin kavramlarıyla nasıl açıklanabilirdi? Eldeki kavramlar Böyle bir açıklamayı olanaklı kılıyorlar mıydı?

Sorunun Kıvılcımlı Tarafından Koyuluşu Bu sorunu bizzat onun kaleminden okuyalım.: "Şimdi burada genellikle deyimlendirilen Devrim şartlarını, Tarihsel Devrim problemi ile karşılaştıralım: 1 - Antika Medeniyet "sınıfların zıtlaşması üzerine kurulu" bir Toplumdur. Orada ezilen sınıf: Kölelerdir. 2 -Kölelerin kurtuluşu için antika üretici güçlerle, antika üretim münasebetleri arasında "birlikte varolamaz"lık yetmiş midir? Hayır. Bu, moda deyimiyle "coeksiztans: Birlikte varoluş" imkânsızlığı, ne köleleri, ne antika medeniyetleri kurtarabilmiştir. Tersine bütünüyle Toplumu batırmıştır. Neden? Tarihsel maddeciliğin üçüncü şartına geliyoruz: 3 - Çünkü, Antika medeniyetlerde "en büyük üretici güç olan devrimci sınıf" yoktur. O neden? 4 - Çünkü: Antika medeniyetlerde "Devrimci elemanların sınıf olarak örgütlenmesi"ni gerektiren bütün üretici güçler "eski toplumun içinde meydana" gelememiştir. Ve o yüzden medeniyet batmıştır. Tekbaşına her kadim medeniyet için doğru olan bu kural, bir Antika medeniyet battıktan sonra, başka bir antika medeniyetin doğuşunu aydınlatmakta yetersiz kalır. Bir medeniyet batmıştır, ama "medeniyetler" hiçbir vakit yeryüzünde sona ermemişlerdir. Antika Tarihin hiçbir çağında insanlık bütünü ile medeniyetten uzaklaşıp, ebediyen barbarlığa dönememiştir. Tersine, her batan medeniyetin yanıbaşında yeni bir medeniyet, (hatta kendi üzerinde bir Rönesans) daima doğuvermiştir. Öyleyse, ortada: Medeniyetin tümüyle ve kesince yokolması değil, bir biçimden başka biçime geçmesi vardır. Son arkeloji belgeleri, Irak'tan başka hiçbir yerde, kendiliğinden yeni bir medeniyet doğmadığını, en bağımsız görünen Amerika "Yerli" kültürünün bile Uzakdoğu'dan sıçrama olduğunu, daha önceki mitoloji elemanlarıyla da desteklenince ispat etmiş gibidir. İlk Irak medeniyetinden Modern çağa dek gelmiş medeniyetin özellikle geçit konaklarında "üretici güçler" bakımından durum ne olmuştur? Antika medeniyetleri deviren güç, Toplumun kendi içinden doğma, amacı belirli bir sosyal sınıf 376

olmamışsa da, Toplum dışından başka bir Toplumun vurucu gücü gelmiş, eski medeniyeti baskınla yıkıp yerle bir etmiştir. Bu dışarıdan gelen güce, Greklerin "Yabancı: Ecnebi" anlamına kullandıkları "BARBAR" adı veriliyor. (Osmanlı: Atalarından dirlikçi olmayan bütün öteki yurttaşlara "ecnebi" derdi.) Tarihsel maddeciliğe göre: "Güç (zor, acı kuvvet): Yeni bir Topluma gebe olan her eski Toplumun ebesidir. Gücün kendisi de bir ekonomik kudrettir." (40) Antika Tarihte "güç" barbar kılığına girip medeniyet Toplumunu yıkıyordu. Bu en görmek istemeyecek bir göze batan olaydı. Yıkış sebebi: Eski medeniyetin "Gebe" olmayışından ileri geliyordu. Eski medeniyet yıkıldıktan sonra, doğan Yeni medeniyetin hangi üretici güç, nasıl "ebesi" oluyordu. Problem bu idi. Yalnız bu noktanın aydınlatımı, Tarihsel Devrimlerin en kör düğümünü çözebilirdi. Ne çâre ki, tarihsel maddeciliğin keşfedildiği gündenberi, resmi Tarihsel bilimler (Fransızca'nın akar deyimiyle "c'en etait fait": İşi bitik) duruma girmişlerdir." Bu satırlarda çok açık görüldüğü gibi, Kıvılcımlı sorunu belki Yapı ve Özne sorunu olarak adlandırmamıştır ama, ortada nasıl çok temel ve zor bir sorun bulunduğunun tamamen farkındadır ve bunu açıkça ortaya koymaktadır. Kıvılcımlı'nın önünde bir değil, birbiriyle de çelişen ve bağlantısı kurulması gereken, çözülmesi gereken bir çok sorun bulunuyordu. Örneğin, Antik Tarihte Üretici Güçler (Teknoloji) neredeyse gelişmediğine göre, Üretici Güçlerin gelişmesinin devrimlerin ve toplumsal değişimin temeli olduğu önermesi nasıl ayakta kalacaktı? Öte yandan en büyük üretici güç olan Devrimci Sınıf yoksa, bu sınıfın işlevini gören ve daha geri bir üretici güçler seviyesini (teknolojiyi) temsil eden barbarların nasıl olup da "Tarihsel" de olsa devrimler yaptığı sorusu ortaya çıkıyor ve her ikisi de (yani hem tekniğin gelişmemesi hem de barbarın geri bir teknik düzeyi temsil etmesi) üretici güçlerin (tekniğin) gelişmesinin devrimlerin ve tarihin esas devindirici gücünün olduğu önermesini; Marksizm'in bu en temel önermesini gözden geçirmeyi gerektiriyordu. Buradan iki çıkış görülür, ya üretici güçlerin bu değişimin motoru olduğuna ilişkin önermenin reddi ya da üretici güçlerin yeniden daha dakik olarak, tüm bunları da kapsayacak ve açıklayacak şekilde yeniden tanımlanması. Hikmet Kıvılcımlı ikincisini yaptı. Kıvılcımlı bunu Marks ve Engels'teki kaynağa dönerek, Marks ve Engels'in benzer sorunlar karşısında ifade ettiği unutulmuş göndermelerine dayanarak ve onları antik tarihteki olgular ışığında yeniden yorumlayarak çözmeye çalıştı.

Kıvılcımlı'nın Marks ve Engels'teki Dayanakları Marks ve Engels eserlerinde ve tüm hayatlarında Tarihsel Maddeciliği esas olarak uygulamışlardır. Bu uygulama iki anlamdadır: birincisi bu teorinin kavramlarını Tarihin tamamına veya belli dönemlere ilişkin uygulama (Komünist Manifesto'dan 18 Bruemere'ye ve 377

Ailenin Devletin ve Özel Mülkiyetin Kökeni'ne kadar); diğeri: bizzat öğretinin sonuçlarına göre tüm entelektüel ve teorik ve politik faaliyetleri ve dolayısıylı da yaşamları ile uygulama (Madem ki üretici güçler üretim ilişkilerini, onlar da tüm iktisadi ilişkileri belirliyor ve tüm üstyapı bunlar üzerinde yükseliyorduysa, öncelikle bunu anlamak ve modern toplumda da bunu belirleyen meta üretimi olduğundan bunu anlamak, yani Das Kapital. Ve yine Modern Toplumda bu sorunları aşabilecek tek sınıf olan İşçi Sınıfı'nı birleştirmek, örgütlemek vs.. Yani aşağı yukarı tüm bir hayat). Ama neredeyse tüm eserlerinin ve hayatlarının her iki anlamda da uygulaması olduğu bu teorinin, yani Tarihsel Maddeciliğin bir açıklaması çok azdır. Tarihsel Maddeciliği esas olarak sadece Önsöz'de sistematik açıklarlar, bir de bazı mektuplarında. Hepsi bu kadardır. Gerçi ilk açıklamaları Alman İdeolojisi'dir ama yayınlanmamış ve uzun yıllar "fadrelerin kemirici eleştirisine" terk edilmiş ve unutulmuştur. İşte Kıvılcımlı Tarihi Maddeciliği açıklayan bu eserde ve kenarda kalmış mektuplardaki yine açıklamaya yönelik değinmelerde dayanacağı ip uçlarını buldu. Barbarlar ile Üretici Güçler arasındaki bağıntıyı kurmakta bu kaynaklara dayandı. Örneğin antik tarihte devrimleri yapan Barbarların en büyük özellikleri, onların kollektif aksiyon yetenekleriydi. Sınıflı toplumda olduğu gibi gibi bölünmüş dolayısıyla bu yeteneği yitirmiş değildiler. Marks ve Engels, Alman İdeolojisi'nde "Kollektif Aksiyon" yeteneğinin bizzat kendisinin bir üretici güç olduğunu söylemiyorlar mıydı? Örneğin şöyle yazıyorlardı: "Hayatın üretimi, çalışmakla kişi hayatının, döl yetiştirmekle başkasına ait hayatın üretimi, hemen çifte bir münâsebet olarak gözükür: - Bir yandan tabiî bir münasebettir, öte yandan sosyal bir münasebettir.. Bundan çıkan sonuca göre, üretim yordamı (istihsal tarzı), yahut belirli bir sanayi seviyesi: daima kollektif bir aksiyon (topluca eylem) yordamı veya belirli bir sosyal seviye ile ortaklaşa bulunur, ve kollektif aksiyon yordamlığının kendisi de "bir üretici güç" tür; insanların erişebilecekleri üretici güçlerin miktarı sosyal durumu şartlandırır; demek "İnsanlık Tarihi" daima, sanayi ve değişim (mübadele) tarihi ile bağlı olarak incelenmeli ve işlenmeli (ekilip biçilmeli) dir." (abç, K. Marks, Die Deutsche Ideologie, s. 19). Bu alıntı aracılığıyla Kıvılcımlı, Barbar'ı, tıpkı işçi sınıfının en büyük üretici güç olması gibi, Kollektif Aksiyon yeteneği aracılığıyla bir üretici güç olarak tanımlayarak, Yapı ve Özne çelişkisini aşma olanağı buluyordu. Bu iki kavram sistemini, tıpkı Marks gibi, Özneyi doğrudan Üretici Güç olarak tanımlayarak aşmaya çalışıyordu. Ve bunu yaparken de ustaya sadık bir talebe olarak yine ustasının dediklerine dayanıyordu. Ama sadece bu kadar da değildi karşılaştığı sorunu çözerken Kıvlcımlı'nın dayandığı.

378

Engels, ömrünün sonlarına doğru Starkenburg'a yazdığı bir mektupta Tarihsel Maddeciliği tekrar bir özet olarak açıklarken, gelenekleri ve coğrafyayı da ekonomik ilişkiler alanında sayar. Kıvılcımlı'nın Üretici Güçler'i tanımlarken çok zikredip dayandığı alıntı şudur: "Tarihin belirlendirici temeli olarak baktığımız ekonomik ilişkiler deyince bu ad altında şunu anlıyoruz: Belirli bir Toplum insanlarının geçimlerini üretınelerini ve (işbölümü bulunduğu ölçüde) ürünlerini aralarında değiştirmelerini anlıyoruz. Demek bütün üretim ve taşıt tekniği bunun içindedir. Kavrayışımıza göre, bu teknik, aym zamanda ürünlerin değişim ( mübadele ) yordamı gibi, ürün üleşimini ( tevziini ) de, ve dolayısıyle, Kandaş toplum eridikten sonra, sınıflara bölünüşü de, dolayısıyle egemenlik münasebetlerini ve köleliği de, dolayısıyle Devleti, Siyaseti, Hukuku vs.yi de belirlendirir. Ekonomik ilişkiler sırasına, ayrıca, o münasebetlerin üzerinde geçtikleri coğrafya temeli de girer, ve çok kez yalnız gelenekle veya vis inertiae ( atalet hassasıyle: durunç gücüyIe ) alakonularak daha önceki gelişim konaklarından beriye gerçekten aktarılmış kalıntılar da, ve tabiî gene her sosyal biçimi dışarıda çerçeveliyen ortam da girer." (F. Engels: Heinz Starkenburg'a mektup, 25 Ocak 1894)

Kendi Kaleminden Yeni Üretici Güçler Tanımı Böylece Kıvılcımlı, yine Marks ve Engels'te de kaynaklar bularak, Üretici Güçler kavramını adeta yeniden tanımlar; bu yolla Özne ve Yapı bağlantısını kurmaya, çelişkişi aşmaya, bu iki farklı açıklama ilkesini bir ilkede birleştirmeye çalışır. Bunu sonucu kendi kaleminden okuyalım: "TARİH VE ÜRETİCİ GÜÇLER Klasik Tarih, metafizik metodu yüzünden: Her çağın yalnız örnek yanını ele almıştır; doğuş ve ölüş anlarını yeterince önemsememiştir. Diyalektik metodlu klasik Tarihsel maddecilik: Hangi çağda olursa olsun, insan Toplumunun, genel olarak ve s o n duruşmada, "ÜRETİCİ GÜÇLER"le hareket ettiğini göstermiştir. Amâ, özellikle her çağda ve hele bir çağdan ötekine geçiş konağı içinde,o yere ve zamana göre somut olarak hangi "Üretici Güçler"in ayrı ayrı nasıl rol oynadıklarını araştırma ve bulma yetkisini, artık F e 1 s e f e yerine yalnız ve ancak olaylara dayanan sırf Bilim'e ısmarlamıştır. Üretici Güçleri başlıca dört bölüme ayırabiliriz: 1- TEKNİK: Toplumun tabiatle güreşinde kullandığı cansız araçlar ve kullanımları. Aygıtlar, avadanlıklar (âletler, cihazlar) ve metodlar (usuller). 2 - COĞRAFYA: Toplumu doğrudan doğruya dışarıdan, daha doğrusu mekân içinde çevreliyen maddî ortam. İklim, Tabiat, v.s. 3 - TARİH: Toplumu doğrudan doğruya içeriden,daha doğrusu zaman içinde çevreliyen manevî ortam. Gelenek, görenek kalıntıları, v.s. 4 - İNSAN: Toplumun gerek dış-maddî ortamını, gerek içmanevî ortamını teknik-araçla işliyen Kollektif Aksiyon (Topluca Eylem), Zor ve şiddet anlamlı "Güç", v.s. 379

Sosyoloji bakımından yukarıki dört ÜRETİCİ GÜÇLER dalından yalnız birisini, TEKNİK üretici gücü ele almak mümkündür; soyutlaştırılmış (tecrit edilmiş) sosyal olaylar hiç değilse bir kerteyedek teknikle aydınlatılabilir. Hele modern çağda teknik olağanüstü gelişkin olduğundan, öteki üç grup üretici güçler belirli süre için değişmez sayılırsa, yalnız başına Teknik üretici güçler, sosyal olayların gidişinde jalon (yol gösterici sırık) rolünü oynayabilir. Tarih bakımından Teknikle birlikte, (Coğrafya-Tarih-İnsan) sözcükleriyle özetlediğimiz öteki üç üretici güç de ele alınmadıkça yeterli aydınlığa kavuşulamaz. Çünkü Tarih son derece somut bir konudur. Robenson masalındaki gibi tek başına kalmış uyduruk insanın değil, gerçek insanın eylemidir. Gerçek insan: Hem TOPLUM YARATIĞIDIR, hem TOPLUM YARATICI'dır. Tarih, o gerçek insanın: Belirli geçmişinden kalma gelenek, göreneklerle, içinde yaşadığı belirli coğrafya ve iklim şartlarına göre,belirli bir tekniğe ve metoda dayanarak yaptığı yaşama güreşinde, gene belirli bir seviyeye ulaşmış Kolektif aksiyonundan doğar ve gelişir. Tarihte herşeye can veren bu kollektif aksiyondur. Onun için, araştırmamız SOMUT TARİH olduğu ölçüde, insan aksiyonunu manivelâ gücüyle on kat, yüz kat, ve ilh. büyüten üretici tekniği elbet başta tutacaktır. Ama, hele Antika Tarih Toplumunda yalnız başına teknik, insanı umutsuzluğa düşürecek kadar yavaş gelişmiştir. Buna karşılık: Her toplumun içinden çıktığı Tarih gelenek-görenekleri, içine girdiği Coğrafya etkitepkileri altında gösterilmiş. İnsanca kollektif aksiyon Teknikten hızlı davranmıştır denilebilir. Onun için, özellikle antika Tarihte, dört küme üretici güçlerin dördünü birden hesaba katmak gerekir. Yalnız teknik, olayların tümüyle aydınlanmasını değil, şemalaştırılmasını bile yapmaya yetemez. Modern Toplumda Teknik: Maddî coğrafya ve Manevî Tarih üretici güçlerini öylesine kökten ve kolaylıkla havaya uçurabiliyor ki, Toplum hareketinde yalnız Teknikle kollektif aksiyon karşı karşıya kalmış gibidir. Gene de, hangi toplum biçiminde olursa olsun insan: 1- Kendinden önce gelmiş, geçmiş kuşaklardan arta kalan gelenek-göreneklere göre, 2-İçinde bulunduğu coğrafya ortamına göre, 3 - Elinde tuttuğu Tekniğe göre bir kollektif aksiyon başarır. Tümüyle insanlığa, dört başlı üretici güçler içinde Teknik: En son duruşmada ağır basmıştır. Ama, Antika Tarihte her belirli medeniyet için: Kollektif aksiyon üretici gücü azaldığı zaman, Coğrafya üretici gücü durmuş, görenek ve geleneğin üretici gücü dağılmış, Teknik gerilemiştir. Böyle bir Medeniyet karşısında: Tekniği daha güçlü olmasa bile yeni bir coğrafya üretici gücünü temsil eden gelenekgörenek ve Kollektif aksiyon güçleri daha üstün olan geri bir barbar toplum, kolayca zafer kazanmıştır." Kıvılcımlı Özne ve Yapı arasındaki farkı, kollektif aksiyon ve geleneğin üretici güç olduğna dair Marks ve Engels'in değinmelerine dayanarak, Marks gibi, özneyi bizzat üretici güç yaparak, Marks'ın yolunu izleyerek, hem Marksist teoriyi kurtarmış olur, hem de Antik tarihi anlayabilmek için daha gelişmiş kavramsal araçlara ulaşır. Kıvılcımlı'nın Üretici Güçler kavramının benzeri bir açıklama dünyada hiçbir Marksistte yoktur. Bu olmayış rastlantısal da değildir. Birincisi çoğu dogmatiktir yeni sorular sormazlar ve olaylardan hareket etmezler. 380

Olaylardan hareket edenleri ise kapitalizm öncesi tarihteki devrimlerle ilgilenmemiştir. İlgilenseler ve otantik kavramlara dayanarak bu sorunu açıklamaya kalksalar Kıvılcımlı'nın yaptığını yapmaktan başka çareleri kalmaz ya da Üretici Güçlerin gelişiminin toplumsal değişimin özü olduğu önermesini terk etmeleri ve Marksizmi bırakmaları gerekirdi.

Kıvılcımlı'nın Çabası'nın Reformist Karakteri (Esir Kavramı) Ne var ki, Kıvılcımlı'nın bu çabası, Varlık ve Özne arasındaki bu ayrılığı bir kapatma çabası olmaktan öteye gitmez. Varlık ve Özne iki farklı açıklama ilkesiolarak var olmaya devam eder. Kıvılcımlı, ortada gerçekliği iki farklı ilkeyle, iki farklı paradigmayla ele alan bu Varlık ve Özne çelişkisinin niye var olduğu gibi bir soru sormadığı gibi, kendisi fiilen bu çelişkiyle boğuşmasına rağmen, uğraşının konusunun özünde bu çelişkiyi aşmak olduğunu bile görmemiş ve bunu da zaten tam bu nedenle hiçbir yerde ifade etmemiştir. Kıvılcımlı'da böyle bir sorun yoktur. Gerek Marks, Gerek Kıvılcımlı'nın, üretici gücü doğrudan değiştirici özne olarak tanımlayarak, ya da özneyi doğrudan üretici güç olarak tanımlayarak, Yapı ve Özne arasındaki çelişkiyi aşmaya, bir kavramsal bütünlüğe ulaşmaya çalışmaları; gerek Troçki'nin öznel etkenle benzeri sorunu aşma çabası; gerek "Üçüncü Dünyacı" ların ya da "Merkez-Çevre" ile açıklayan "Dörtlü Çete"nin çabaları; gerek Özneyi yok ederek bu sorunu aşmaya çalışanlar; gerek öznelerin çokluğundan ve üretim ilişkileri ile doğrudan bir bağının bulunmamasından başları dönen post Marksistlerin çabaları bir bakıma, elde var olan teoriyi ve kavramsal sistemi kurtarmak için fizikçilerin yirminci yüzyılın başlarında "esir" diye bir kavram üretmelerine benzer. Son duruşmada bu çabaların hepsi bunun gibi "reformist" girişimlerdir. Biz ise şu soruyu soruyoruz: İki farklı Açıklama İlkesinin var oluşunun Nedeni nedir? Niçin böyle birbiriyle çelişkili iki farklı açıklama ilkesi vardır? Bu iki farklı açıklama ilkesinin varlığının ardında hangi daha temel metodolojik yanlış yatmaktadır? Olması gereken bunları şimdiye kadar yapıldığı gibi uzlaştıracak girişimler mi yoksa tamamen başka bir yaklaşım mıdır? Bu nedenle, bu uzlaştırma girişimlerini bir kenara koyup, tekrar bu çelişkinin kendisine, varolan çelişkiyi çözmeye değil; onun niye varolduğunu ortaya çıkarmaya çalışalım.

Özne ve Yapı çelişkisinin Varlığı ve Başka Yoklukların Birliği Özne ve Yapı ayrımı şeklinde ortaya çıkan bu iki farklı açıklama ilkesinin varlığı, tıpkı bir madalyorun arka yüzü gibi, başka teorik yoklukların öbür yüzüdür. Zaten daha sonra sorunun çözümü de tam bu yoklukları çözme çabasının ürünü olmuştur. Nedir bu yokluklar?

381

Hemen hemen bütün ciddi Marksistlerin varolmadığını teslim ettiği: bir Ulus Teorisi ve bir sistemleştirilmiş Üstyaplar Teorisidir. Bu yokluklar (Ulus ve Üstyapılar Teorileri) ile iki farklı açıklama ilkesinin varlığı (Yapı ve Özne) bir aynı özün ya da sorunun farklı görünümleridir. Ama Ulus ve Üstyapılardan farklı olarak, bütün (ciddi ve gayrı ciddi) Marksistlerin hiç birisinin varolmadığını söylemediği bir olmayan daha vardır: Marksist bir Din Teorisi yoktur.

Bir Din teorisinin Yokluğuna İlişkin Belirlemenin Yokluğu Ancak Marksist bir Din Teorisinin olmadığına dair bir belirleme ya da kabul de yoktur, bir Ulus ve Üstyapılar Teorisinin olmadığına dair belirlemenin varlığının aksine. Ama bir Din Teorisinin olmadığına dair bir belirlemenin yokluğu, bizzat bir üstyapılar ve ulus teorisi olmamasının bir tezahürüdür (görünümüdür). Yani tam da bir Üstyapılar ve Ulus Teorisi olmadığı için bir Din teorisi olmadığı görülmemektedir; ya da tam tersinden bir formülasyonla, bir Din teorisi olmadığı için, Üstyapılar ve Ulus teorisi de yoktur ve olmadığı görülebilmektedir. "Din nedir?" diye sorulup buna Marksist bir cevap arandığında, Marksizmin din tanımının ve bu konudaki programının bütünüyle Aydınlanmanın din tanımından ibaret olduğu, yani aslında ideolojik ve hukuki bir tanım olduğu "aydınlanmanın kalıntısı"nın somut olarak bu olduğu görülür. Ama Din, tamamen olgulara dayanarak, Marksist olarak, sosyolojik olarak tanımlandığında, dinin aslında tümüyle üstyapı, üstyapının somut var oluş biçimi olduğu görülür. Bir üst yapıdan diğer bir üstyapıya geçişler, somutta bir dinden diğer dine geçişlerdir. Ve bir dinden diğer dine geçiş de bir topluluk biçiminden diğer topluluk biçimine, cemaate (Ama bu cemaat kavramı bir inanç olarak din için söz konusu edilen cemaatle karıştırılmamalı) geçişlerdir. Varlığın evrimi somut biçimlerin dönüşümü olarak ortaya çıkar. Yani nasıl fizik evren ve hareket, yani varoluş, somutta bir takım parçaçıklar veya atomlar ve bunların dönüşümüyle; nasıl hayat veya canlı evrenin varoluşu veya hareketi somutta bir takım türler ve bunların dönüşümü ile gerçekleşirse, toplumsal var oluş ve hareket de toplumun somut var oluşu biçiminde, bunun dönüşümü ile gerçekleşir. Bu "Toplumun somut var oluş biçimi" denen de özünde bir cemaat, yani bir din, din de aslında bir üstyapıdır. bir üstyapı formundan diğer üstyapı formuna geçişler bir dinden diğer dine veya bir cemaatten diğer cemaate geçişler olarak ortaya çıkar. Yani ekonomik ilişkilerde, mülkiyet ilişkilerinde (ki bu da – ilkel, köleci-feodal vs.- tam değildir ve yanlışlarla doludur. Daha özlü olarak, komün, uygarlık, kapitalizm denebilir.) geçiş, somutta bir dinden diğer dine, bir üstyapıdan diğer üstyapıya, bir cemaat biçiminden diğer cemaat biçimine, daha genel bir ifadeyle toplumun bir somut var oluş biçiminden diğer somut var oluş biçimine geçiş olarak gerçekleşir. 382

Üretim ilişkileriyle yapılan sıralamayı somutta şöyle yapmak gerekir: komünün dininden ya da cemaatından (Şamanizm veya Animizm veay Totemizm veya İslam'ın cahiliye dediği, kendi içinde örneğin Aleviliğe kadar ayrıca bir evrimi vardır.) uygarlığın dinine ya da cemaatına (ki bu da kendi içinde kabile totemlerinin bu ilişkileri yansıtır biçimde ilişki turmaları ve bir hiyerarşi oluşturmaları ile başlar ve bir dünya pazarını temsil eden soyut bir Tanrıya doğru evrim gösterir) uygarlığın dininden kapitalizmin dinine (Yani aydınlanmacılığa ve onun somut ve gerici biçimi uluslara) geçiş. Bu geçişler iktisadi ilişkilere uyan yeni üstyapı kuruluşları, yani dinden dine geçişlerden başka bir şey değildir. İşte Marksizm'de olmayan, eksik olan, toplumsal varoluşun ve evrimin bu somut biçiminin ne olduğu sorusu ve bu sorunun cevabı da yoktur. Bu yokluğun ardında da bir üstyapılar teorisinin yokluğu bulunmaktadır. Tam da o yapı ve özne ayrımını ve çelişkisini ortaya çıkaran bu yokluğun kendisidir. Devrimlerin somut olarak bir dinden diğer dine, bir topluluktan diğer topluluğa geçişler olduğu görülmediği için, aslında analitik bir kavram olan sınıflar ya da üretici güçler bu somut üstyapı formunun yerine ikame edilmişlerdir. Bu da sorunu Kıvılcımlı'da görüldüğü gibi daha içinden çıkılmaz kılmış, devrimin, tanımı gereği, son duruşmada üstyapının değişimi olduğuna tamamen aykırı olarak bizzat üretici güçler hem devrimin nedeni hem de devrimi yapan özne olarak ortaya koyulmuşlardır. Ama bu toplumun evriminin somut biçiminin ne olduğu sorusunun yokluğunun ardında da Toplum kavramının tanımlanmamışlığı ve bu tanımlanmamışlığının da bilinmediği bulunmaktadır. Bu da aslında tıpkı dinde olduğu gibi Aydınlanmanın toplum kavrammına dayanmanın sonucudur. Aydınlanma, toplumun somut var oluş biçimi nedir soramazdı çünkü dini, yani bir toplumun tüm üstyapısını, inanç diye bir hukuki kategoriyle tanımlayıp, kendisinin basit bir eklentisine dönüştürüyordu. kendi somut biçimine de toplum diyor ve din olmadığını iddia ediyordu. Yani toplumun aydınlanmanın tanımladığı biçimiyle somut var oluş biçimini toplam olarak tanımlıyordu. Yani toplum kavramnın kendisi bizzat aydınlanma dininin bir kavramıydı. Kendisinin tanımladığı cemaate toplum diyor, diğer üstyapıları ise bir cemaat olarak, bir inanç topluluğu, tanımlıyordu. Aydınlanma da, Toplum'u aslında bütün diğer dinler gibi insanlar arası ilişki olarak tanımlıyordu. Aslında her din insanlar arası ilişkiyi tanımlar, çünkü üstyapıdır insanlar arası ilişki son duruşmada. Dolayısıyla aydınlanma da bir din olduğu için böyle yapar. Ama tıpkı kendisinin bir din olmadığı iddiasında olduğu gibi, bunun bir din, dolayısıyla cemaat dolayısıyla bir üstyapı değil, toplum olduğu iddiasındadır. Aydınlanmanın bütün toplum kuramları, aslında nesnel olarak bu dinin cemaat tanımlarıdır. Bütün toplum kavramı kullanımları, aydınlanmanın cemaati anlamında okunmalıdır. Tıpkı bütün din, bilim vs. kavramlarının aydınlanmanın din ve bilim kavramları yani bu dinin kavramları olması gibi.

383

Marksizmdeki Toplum kavramı da bizzat Din kavramı gibi Aydınlanmacılığın Toplum kavramıdır. Toplum'un "insanlar arası ilişkiler" olduğu şeklindeki, toplumsal sözleşme anlayışı vardır Marksist Toplum kavramının da ardında. Bütün o Yapı ve Özne çelişkilerini ortaya çıkaran, tarihi anlaşılmaz kılan bu en temeldeki yanlışlar, aydınlanma kalıntılarıdır. Bu kalıntılardan temizlenmeden Marksizm kendisi olamaz. Yapı ve Özne ayrımının varlığını yaratanın aslında Toplum ve onun somut var oluş biçimleri arasındaki bir ayrıma ilişkin kavramsal çerçeve ve teorinin bulunmaması olduğu; bunun da da ardında Aydınlanma dininin toplum ve topluluk (Cemaat) kavramları bulunması, yani Aydınlanma cemaatinden olana Toplum, inanç denerek politikdan dışlanana Cemaat (Topluluk) denmesidir.

Din Teorisinin Kuruluşuna Kıvılcımlı'nın Katkısı O halde, tekrar ilişkiyi özetleyelim. Yapı ve Özne ayrımının varlığı, son duruşmada, Din ve Toplum kavramlarının Aydınlanma dininin din ve toplum kavramları olduğu, kendisinin din ve cemaat olmadığı şeklindeki varsayıma dayanır. Bu iki gizli varsayım, bir yandan modern toplumun dininin, somutta onun gerici biçiminin, yani ulusun bir cemaat olduğu keşfiyle modern ulus ve ulusçluk teorileri ile sarsılır, diğer yandan, Kıvılcımlı da Kapitalizm öncesinde dinin aslında tüm üstyapı olduğu sonucunu çıkarmaya yıl açacak (kendisi bu çıkarsamayı yapamaz) araştırmaları ve sonuçlarıyla sarsılır. Diğer bir ifadeyle, ulus ve ulusçuluk üzerine son teoriler, ulusun bir din olduğu (yani modern toplumun temel ve somut var oluş biçiminin)sonucunu çıkarmaya varacak ilk adımları; Kıvılcımlı'nın kapitalizm öncesi üzerine araştırmaları da, dinin din olmadığı sonucunu çıkarmaya varacak ilk adımları atar. Yani biri modern diğeri antik toplumu ele alan iki farklı paradigma, zıt uçlardan yola çıkarak, tıpkı bir tüneli iki ayrı ucundan kazmaya başlamak gibi, aynı sonuca doğru yol almışlardır. Yapılması gereken nerdeyse birbirine deyecek kadar yaklaşmış, ama bunun farkında olmadıkları için başka yönlerde çıkış arayan bu iki tüneli birleştirmekti. Bizim yaptığımız da bu olmuştur. Bu sonuçları Marksizmin Marksist Eleştirisi adlı kitabımızda derli toplu sunmaya çalıştık. Buna göre, bir Ulus ve Üstyapılar teorisinin yokluğunun nedeni de tamı tamına bir Din Teorisinin yokluğudur. Onlara ilişkin bir teorinin olmaması aslında bir din teorisinin yokluğunun somut bir görünümünden başka bir şey değildir. O halde, bu zincirin kurulması veya çözümlenmesinde bir Din Teorisi'nin varlığı veya yokluğu kritik önemdedir. İşte, Kıvılcımlı'nın en önemli katkıları, bu zincirde, Din Teorisi'nin oluşumunda katettiği yol ve sağladığı derinleşmedir. Yani sanılanın aksine, Kıvılcımlı'nın esas büyük katkıları,

384

Üretici Güçler Teorisine ilişkin söyledikleri değil, Dinin ne olduğuna ilişkin kavrayışta kat ettiği yoldur. Gerçi kendisi bir Marksist Din Teorisi, dolayısıyla bir Üstyapılar ve Ulus Teorisi kuramamıştır ama böyle bir teorinin kurulması için öbür uçtan başlayarak yolları döşemiştir. Tıpkı üretici güçlerin eski ilişkiler içinde gelişmeleri gibi, Kıvılcımlı, eski kavramların; yapı ve özne ayrımlarının aşılmasını sağlayacak, "Üstyapı" kurmayı sağlayacak muazzam ilerlemeler sağlamıştır. Ama bütün bu ilerlemeler eski kavramsal çerçevenin bağrında gerçekleşmiştir. Kıvılcımlı, dinin maddi üretim hayatıyla olan doğrudan bağını göstermiştir. Onun aynı zamanda örneğin bir hukuk olduğunu göstermiştir. Ama en önemlisi, ortadoğu uygarlık dinlerinin tek Allah'ının hukuki, epistemolojik ya da ontolojik değil, sosyolojik bir varlık olduğunu görmüş ve Allah'ı sosyolojik olarak ele almıştır. Kıvılcımlı bu sosyolojik Allah kavramı aracılığıyla örneğin insanı da Allah'ın yarattığı gibi sonuçlara ulaşmıştır. Ama Bu Allah, tıpkı milliyetçilerin milliyeti ve milleti gibi, aydınlanmanın veya Allah'a inananların Allah tanımlarındaki Allah değil, sosyolojik bir Allahtır. Milliyetçi değil de sosyolojik bir milliyet ve millet tanımının yolu da, sosyolojik bir Allah ve Din tanımlamasından geçer. Mantıksal olarak da dinin din olmadığı anlaşılamadan, ulusun bir din olduğu anlaşılamazdı. Tarihsel olarak ulusun bir din olduğunu anlaşılamadan dinin din olmadığı anlaşılamazdı. Yani somut tarihte, mantıki yolun tersinden kat edilmesi gerekiyordu. Kıvılcımlı'nın bu katkılarının bir din teorisine yol açabilmesi için, ulus teorisinde ilerlemeler olması gerekiyordu. "Taş yerinde ağırdır."

Ulus Teorisinde Kopernik Devrimi Sorunun çözümü yolunda ilk açılım, Ulus Teorisi alanında gerçekleşir. Kritik yıl 1983'dür, yani tam çeyrek yüzyıl öncesi. Bu yıl ulusçuluk üzerine Gelner, Hobsbawm ve Anderson'un kitapları yayınlanır. Bu kitapların ikisinin yazarı olan Hobsbawm ve Anderson da Gellner'in ulusçuluk tanımını paylaştıklarını söylerler. Yani her üç yazar da aynı ulusçuluk tanımında anlaşmaktadırlar ve aslında kritik teorik katkıyı yapan Gellner'dir. Bu teorik katkının o zamana kadarki ulus ve ulusçuluk teorilerinden çok temel bir metodolojik farkı vardır. O zamana kadarki bütün ulus teorileri uluslara bakarak, onlar arasında ortak olanı arayarak bir ulus tanımına ulaşmaya çalışmışlardı ve bu tam bir teorik fiyaskoyu temsil ediyordu. Bunlar ise, ulus nasıl bir topluluktur sorusunu sorarlar. Ulusu başka topluluk biçimleriyle kıyaslayarak anlamaya çalışırlar. Cevap: ulusun sınıflar gibi değil, dinler, dernekler, cemaatler gibi bir topluluk olduğudur. 385

Bu ulus ve ulusçuluk alanında gerçek bir "Kopernik Devrimi"dir. Aslında yaptıkları son derece basit bir metodolojik değişimdi, Uulusun ne olduğunu anlamak için onu ulusun dışındakilerle kıyaslamak. Ulusa bakarak ulusun ne olduğu tanımlanamaz. Onu daha büyük bir küme içinde onu o kümenin diğerlerinden ayıran özellikleriyle tanımlamak mümkündür. İnsanlara bakarak insanları tanımlayamazsınız: Onu ancak, diğer hayvanlarla ilişki içinde, o daha büyük küme içindeki ayırıcı özellikleriyle tanımlayabilirsiniz. Ulus ne türden bir toplum ya da topluluktur sorusu, onun örneğin sınıflar gibi olmadığını, dinler gibi olduğunu gösterir. Yani Andersonun yanlış anlaşılmış kitabının deyimiyle uluslar cemaatlerdir (Komünete, Gemeinschaft, Topluluk) diğer ama politik cemaatler. Ama cemaatlerin örneğin sınıflardan farkı şudur, insanlar kendilerini öyle kabul ettikleri an o cemaatler var olurlar. Ama sınıflar böyle değildir, insanların irade ve kabullerinden bağımsız olarak sınıflar vardır ve insanlar belli bir sınıftandırlar. Yani uluslar olduğu için ulusçular değil, ulusçular olduğu için uluslar vardır. Tıpkı Müslümanlar olmadan Müslümanlık olamayacağı gibi, Türkler olmadan da Türklük olmaz. O halde, ulusçuluar olmadan ulus olamayacağına göre, Ulusçuluk nedir? Gellner'in bütün diğer yazarlarca da kabul edilen tanımına göre, "ulusal olanla politik olanın çakışması ilkesi"ni kabul etmek ve savunmaktır ulusçuluk.

Marksizm ve Ulusçuluk Ulusçuluk böyle tanımlandığı an, o zamana kadar Ulus konusundaki bütün Marksist programın ulusçu karakteri da ortaya çıkıyor ve çelişik gibi görünen fenomenler açıklığa kavuşuyordu. "Ulusların kaderlerini tayin hakkı", tamı tamına "ulusal olanla politik olanın çakışması" ilkesininin savunması değil miydi? "Ezen bir ulusun özgür olamaz" da aynı şekilde ulusçuluğun bir ilkesiydi. Enternasyonalizmin de özünde ulusal olanla politik olanın çakışması ilkesine dayandığı, yani ulusçu bir ilke olduğu ortaya çıkıyordu. Böylece çelişkili gibi görünen, dünyadaki ulusaların büyük bölümünü, ulusçu olmadığı iddiasındaki Marksistlerin yaratması; Marksistlerin kurduğu bütün devletlerin ulusal devet olması; Enternasyonalizmin aslında hiçbir zaman somut bir işlev görmemesi; "sosyalist ülkeler" arasındaki ulusal savaşlar; onlar yıkıldıktan sonra ulusal boğazlaşmaların ortalığı kaplaması; dünyada sosyalistlerin programı olan bir ilkenin (Lenin: "ulusların kendi kaderini tayin hakkı") neden aynı zamanda emperyalizmin de (Wilson) savunduğu bir ilke olduğu; sosyalizmin niye bir ulus teorisi olmadığı; ulusçuların niye sosyalist; sosyalistlerin niye ulusçu olduğu gibi sorunların hepsi bir tek darbede çözülmüş oluyordu. 386

Çünkü Marksistlerin ulus tanımları bizzat ulusların ulusçuluk tanımlarıydı ve ulusçular ulusun ne olduğunu anlayamazlardı. Marksistler de ulusçuların ulus tanımlarıyla ulusu tanımladıklarından ve dolayısıyla ulusçu olduklarından ulusun ve ulusçuluğun ne olduğunu anlayamıyorlardı. Böylece bir çok sorun bir kalemde çözülüyordu.

Programatik Sonuçlar Ulusçuluk, "politik olan ile ulusal olanın çakışması" ilkesi ise, Marksistlerin programı, ulusal olanla politik olanın çakıışması ilkesini reddetmek olabilirdi. Ancak o zaman ulusçu olmaktan çıkabilirlerdi. Yani ulusal olan da tıpkı bir din gibi, kanarya severlik gibi, bütünüyle politik bağlamı ve anlamından boşalmalı, tümüyle özel bir sorun olmalıydı. "Proletarya diktatörlüğü", ulusal olanla palitik olanın çakışması ilkesi karsışında onu özel olmaya zorlayan bir diktatörlük olabilirdi. Böylece bu bildiriyi sunan Demir Küçükaydın, daha 1990'ların ortalarında, önce Özgür Gündem ("Milliyetçiliğin Sonu") gazetesinde, sonra Sosyalizmin Sorunları ("Enternasyonalizmin Sonu") dergisinde, Gelner'in tanımına dayanarak, işçi hareketinin ve marksist hareketin dayandığı "enternasyonalizm" ve "ulusların kendi kaderini tayin hakkı" gibi ilkelerin ulusçu karakterini gösterip, o zamana kadar bilinenlerden tamamen farklı olarak, bu önermenin mantık sonuçlarına giderek bunun marksist programatik programatik formülasyonunu yapıyordu: Ulusal olanla politik olanın bağının koparılması. Sosyalistlerin ulusal sorun konusundaki programı bu olabilirdi. Ulusal olan da, gerçekten laik ülkedeki din gibi, özele, kişisele ait olmalıydı. İsteyen ulussuz olur istene de üç kişi bir araya gelip istediği ulusu kurabilirdi.

İki Farklı Ulusçuluğun Ayrımı Bu devasa bir adımdı, bir çok sorunu çözüyordu ama içinde iki hatasi, iki gizli varsayımı vardı. "Ulusal olan"dan, bu günkü uluslar ve ulusçular gibi, bir tarihe, bir dile, bir dine dayanan ulusçuluğun ulusal olan dediklerini anlıyordu. Dolayısıyla, "Ulusal olanın kişisel ve özel olması" derken, bir dile, dine, soya, tarihe dayanan ulusalın özele ait olmasını anlıyordu. Yani aslında farkına varmadan, bir dile dine dayanmayan, nisbeten daha demokratik bir ulusçuluktan başka bir şeyi savunmuş olmuyordu. Çünkü "ulusal olanla politik olanın çakışması ilkesi"ni savunmak ulusçuluk ise, ulusal olan ille de bir dille, bir dinle, bir soyla, bir tarihle tanımlanacak diye bir koşul yoktur. Pek ala, burjuva 387

devrimlerinin ilk evresinde olduğu gibi; Marks-Engels ve Lenin'lerin "Demokratik Cumhuriyet" ilkesinde olduğu gibi; hiçbir dilsel, dinsel, tarihsel vs. göndermesi olmayan, böyle göndermelere karşı olarak da ulusal olanı tanımlayan bir bir ulusçuluk da olabilir. Bu, o ulusçuluğun ulusçuluk olmadığını değil, daha demokratik, daha "ilerici" bir ulusçuluk olduğunu gösterir. İlk keşfim bu iki ulusçuluğun ayrımı, aslında bu gün bir anlamda "ulus devletin aşılması" olarak tanımlanan şeyin, olsa olsa demokratik bir ulusçuluk olduğu; ulusal olanın pek ala, bir dille, dinle, tarihle tanımlanmaya karşı da tanımlanabileceği; böyle bir ulusçuluğun demokratik bir ulusçuluk olduğu; ulusal olanla politik olanın ayrılması ilkesinin, en demokratik, tamamen toprağa bağlı bir ulusçuluğun da reddi anlamına geldiği veya gelmesi gerektiği; yani uluslara ve ulusal sınırlara karşı mücdelenin, programımızın başına geçmesi gerektiği sonucuna ulaşıyordum. Bu aynı zamanda, globalleşmiş dünyada tüm mallar serbestçe dolaşırken, işgücünün dolaşımının engellenmesine, yani dünyayın siyah ve beyaz diye bölünmesine; yani dünyanın yoksullarının zengin ülkelerin dışında tutulmasına, yani modern ırkçılığa karşı da bir programdı ve gerçek bir sosyal hareketin (Milyonlarca yoksulun ayaklarıyla zengin ülkelere katılmaya çalışması) programatik bir ifadesi de oluyordu. Avrupa veya Amerika'da olduğu gibi, daha demokratik bir ulusçuluğa dayanarak; yani ulusu bir dil, din, soy, tarih ile tanımlamayarak; diğer insanlar hudutların dışında tutulabilirdi. Bizzat "refah şovenizmine" karşı bir somut programdı bu aynı zamanda.

İki Ulusçuluğun Ayrımının Politik, Programatik ve Stratejik Sonuçları Ama bunun mantıki sonuçları daha da devrimciydi. Örneğin, eski devrim kavrayışında, diyelim ki gerici bir ulusçuluğun tasfiyesi ve demokratik bir ulusçuluğun koyuluşu, ama bu demokratik ulusçuluğa dayanan devletin sosyalist olması ve böyle devletlerin ilerde birleşmesi gibi bir perspektifin yerini, bu sefer uluslara karşı mücadele, yani nasıl tanımlanırsa tanımlansın ulusal olanın politik olanla ilişkisini reddetmek öne geçiyordu. Bu sonuçlar, Marks'ın öğretisiyle de tam uyum içindeydi. Marks dememiş miydi İşçi sınıfı burjuva devletini parçalamak zorundadır onu sınıfsız topluma giden yolda b.ir araç olarak kullanamaz. Burjuva devletinin en demokratik biçimiyle bile en temel özelliği: ulusal olmasıydı. O halde, en demokratik biçimiyle bile ulusal devlet sınıfsız topluma gidişin aracı olamayacağından, ulusal devletin kendisine karşı, onu parçalamakiçin mücadele ve onun yıkılması esas acil görev olarak ortaya çıkıyordu. Yani en demokratik ve ilerici biçimiyle bile ulusçuluğun, yani ulusal olanla politik olanın çakışması ilkesinin reddi ve en demokratik biçimiyle bile ulusal olanın özel olarak kabulü,

388

politik olarak devasa bir adımdı ve o zamana kadar bilinen bütün programatik ve stratejik yaklaşımları alt üst ediyordu. Ama sosyolojik olarak "Politik olan"ın ne olduğu henüz tanımlanmış değildi ve tanımlanmadığı da bilinmiyordu.

Politik Kavramının Sosyolojik Olmayan Karakterinin Keşfi "Ulusal olanla Politik olanın çakışması ilkesi" şeklindeki ulusçuluk tanımında ikinci bir kavram daha vardı: "Politik olan". Bütün yukarıdaki çıkarsamaları yapar ve sonuçları çıkarırken, politik olanın, politik kavramının analitik bir kategori, sosyolojik bir kategori olduğunu sanıyorduk ve "politik olan nedir" diye sormuyorduk. İkinci gizli varsayım buydu. İkinci büyük ve esas devrim bir bakıma, "Politik" kavramının analitik değil, normatif; sosyolojik değil, hukuki bir kavram olduğunu keşfetmek; yani tersinden ifade etmek gerekirse; dinin din olmadığını; ulusun bir din olduğunu keşfetmek oldu. Ve her zaman olduğu gibi, somut toplumsal ihtiyaçlar bu keşfin esas itici gücünü oluşturuyordu. Dünya'da her biçimiyle dinsel hareketler yükseliyordu. Ve en son ikiz kulelerin yıkılışıyla Din tekrar teorik araştırmalarımızın merkezine oturmuştu. Var olan biçimiyle politik dinsel hareketlein dinsel hareketler olmadıklarını, bunların modern ve modernist partiler olduklarını, dinin sadece bir bayrak olduğunu vs. zaten görüyor ve savunuyordum. Ama yine din kavramışla karşılanan iki farklı din daha vardı ve bunları henüz ayıramamıştım. Modern toplum'daki, hukuki olarak, inanç olarak, özel olark tanımlanmış modern toplumdaki din ile, soyolojolojik olarak Din ve tarihteki dinin farkını henüz göremiyor ve bu alanda kavramsal bir netleşme, bir dakikleşme sağlamamıştım.

Özel Nedir? Ulusçuluk, "Politik olan ile ulusal olanın çakışması ilkesini savunmaktır" önermesini ele alıp buradaki "politik nedir" diye sorunca, bu politik kavramının hiç de sosyolojik ve analitik bir kavram olmadığı, ortaya çıkıyordu. Bu en iyi kendi zıddında, politik olmayan kavramında görülebiliyordu. Peki "politik olmayan" neydi? "Özel olan" anlamına geliyordu. Bizzat özel kavramı, yani politik olan kavramının zıddı, bu politik kavramının analitik değil, hukuki, politik ve ideolojik bir kavram olduğunu gösteriyordu. Din özel olarak, inanç olarak tanımlanıyordu. İnanç diye bir sosyolojik kategori yoktu ve olamazdı. Dine inanç denmesi aslında özele ilişkin denmesinin özel bir biçimiydi. 389

Marksistler de aslında dine inanç olarak yaklaşarak dine ilişkin taleplerini ortaya koymuşlardı. Ama dine inanç denmesi, dini burjuva hukukunun bir kategorisine göre tanımlanmasından başka bir şey değildi, sosyolojik bir fenomen, normatif (hukuki) kavramlarla tanımlamaktan başka bir anlama gelmiyordu ve bu ancak politika dışı olanlar din olabilirler anlamına geliyordu. Peki o zaman "ulusal olanla politik olanın çakışması" tanımı da, "politik olan" burjuva toplumunun normatif bir kategorisi olduğuna göre bilimsel bir tanım değil, burjuva toplumunun dayandığı hukuk çerçevesinde bir tanımdı ve sosyolojik bir tanım değildi. Sosyolojik olarak hala ulusun ve ulusçuluğun ne olduğu tanımlanmamış bulunuyordu.

Özel ve Din Bu noktada "din nedir?" diye sorduğumuzda, ama burjuva toplumunun din olarak tanımladığı din değil, normatif olarak din değil değil, gerçekte din nedir, sosyolojik olarak, analitik olarak din nedir diye sorduğumuzda, aslında dinin tümüyle toplumun üstyapısı olduğu; dinin dışında ne bilim, ne ahlak, ne estetik, ne tarih, ne devlet, ne partiler, ne ideoloji, ne epistemoloji, ne ontoloji, ne günlük hayat ne de başka her hangi bir şeyin var olmadığı ve dinin bütünüyle aslında üretim ilişkileri ve ekonomik münasebetlerden çıktığı ortaya çıkıyordu. Tam bu nedenle tarihte hiçbir dinsiz toplum yoktu. Üstyapısız bir toplum mümkün olamayacağı için dinsiz toplum yoktu. İşte bu çıkarsamanın yapılışı, yani dinin tümüyle üstyapı olduğu çıkarsaması, Kıvılcımlı'nın din üzerine çalışmaları olmasaydı, orada dini sosyolojik olarak ele alış ve tanımlama çabaları olmasaydı, yapılamazdı. Kıvılcımlı'nın en önemli katkılarından biri tam da bu noktadadır.

Modern Toplumun Dini Nedir? Peki Din toplumun üstyapısı olduğuna göre, üstyapının somut biçimi olduğuna göre, modern toplumun dini neydi. Modern toplumun dini: bizzat bu politik ve özel ayrılığı ve dinlerin özel olarak, inanç olarak, kişisel olarak tanımlanmasıydı. Böylece modern toplumda da başka bir dinden olmanın olanaksızlığı, Ateistlerin de, Hıristiyanların da, Müslümanların da, Budislerin de vs., aslında dinleri özel bir sorun olarak kabul eden dinden, bu özel ve politik ayrımını, bu hukuki ve normatif ayrımı kabul eden dinden oldukları ortaya çıkıyordu. Böylece dinin sosyolojik tanımı, aslında modern toplumun dininin analizine başlangıç anlamına geliyordu.

390

Ama bu analizin kendisi de bizzat başka bir dinin temeliydi, çünkü bizzat bu analizin kendisine göre, dinin, yani üstyapının dışında hiçbir şey, sadece hukuk değil, bilgi de, metodoloji de, bilim de olamazdı. Ama bunun daha da devrimci sonuçları ortaya çıkıyordu. Eğer din, bir toplumun tüm üstyapısı ise, sosyalist birhareket de bir din olmak, yepyeni bir din olarak, yani tümüyle farklı bir toplum ve uygarlık projesi olarak ortaya çıkmak zorundaydı. Peki bu din ne olacaktır? Bu dinin özü: özel ve politik ayrımının, sadece hukuki değil, sosyolojik olarak da ortadan kaldırılması, yani devletin yok olması olabilirdi. Böylece sosyalizmde devletin yok olması sonucuna, bu yeni paradigma ve tanımlarla, harika bir biçimde uyumlu olarak, tekrar varılıyordu. Peki modern toplumun dini neden dinleri "Özel", "İnanç", "Politik Olmayan" olarak tanımlamaktaydı? Bunun açıklaması da yine bizzat Tarihsel Maddeciliğin ekonomik temel üstyapıyı belirler ilkesine uygun olarak kolayca yapılabiliyor ve Marks'ın varsayımları tekrar doğrulanmış oluyordu.

Özel - Politik Ayrımının Ekonomik ve Tarihsel Temeli İslam ve Aydınlanma aynı soruya farklı çağlarda verilmiş iki cevaptılar. İslam, kendisinin "Putlar" dediği kabile totemlerinin var olduğu çağda, bu totemlere dayanan toplumun, birden dünya ticaret yollarının merkezinde bulunmasına ve dünya ticaretine uygun bir üstyapı ihtiyacının ürünü olarak ortaya çıkmıştı, Allah bu dünya pazarını ve bu pazarın ve bu ticaret yollarının ihtiyacı olan bir dünya topluluğunu, ortak hukuku vs. temsil ediyordu. Ve bunu binlerce yıllık uygarlıkların birikimi ve dersleri temelinde, özellikle rahiplerin bilgi tekeline (Din adamlığı olmaması) ve klasik uygarlıkların kastlaşma eğilimine (Namazda herkesin aynı zırada yer alması, servetin ve kazancın dağılımı vs.) yapıyordu. Aydınlanmanın doğuşunda ise, dünya ticaret yollarının merkezine gelen henüz komün gelenekleri de epeyce yaşayan Batı Avrupalılar ise, (1500'lerin Batı Avrupa'sı, 600'lerin Arap yarımadası gibi, medeniyetlerin "kenarı"ndaydı ama birden ticaret yollarının merkezine geçmişti keşiflerle) kendileri bizzat Hristiyandılar. Ve tüm uygar dünya uygarlık dinleriyle kaplıydı. Her uygarlık alanının kendi dini vardı. (Çin'de Konfiçyüs, Tao, Budizm; Hint'de Hinduizm ve Budizm; İran'da Şiilik; Önasya ve Akdeniz'de İslam, Hristiyanık ve Yahudilik) Hristiyanlık Protestanlik biçiminde canlandırılsa bile, Protestanıikten çok daha Protestan İslamiyet karşısında bile bir başarı şansına sahip değilken, tüm dünya ticaret yollarını ve uygarlıkları bir tek dinde birleştiremezdi. 391

Cengiz Han, bunları askeri olarak feth ederek ve her uygarlığın dinine hoşgörü göstererek birleştirmeyi denemiş ama ölümü ile bu imparatorluk varisleri arasında parçalanmış, komünün kurumları uygarlıkları birleştirme potansiyeli taşıyamadıklarını kanıtlamıştı. Bu uygarlıkların dinlerini birleştirerek bir dünya dini yaratma çabaları, çok önce ipek yolları üzerinde Mani ile ve sonra da Hindistan'da Babür'ün bir oğlunca denenmiş bir çıkmaz sokaktı. Tıpkı Muhammet'in var olan kabilelerden birinin tanrısını baş tanrı yapmak yerine bütün putları reddeden bir tanrıyı önermesi gibi bir yol izlenebilirdi. Aydınlanma bunu dinin tanımını değiştirerek ve bunu değiştirmek için de bir özel politik ayrımı yaratarak başardı. Var olan dinlerin kişinin özel sorunu olduğunu söylemek onları toplumsal örgütlenmeden dışlayarak, kendisinin basit eklentileri haline getirmek anlamına geliyordu. Önceki dinler sosyolojik olarak tam da özele ilişkin olmadığı, inanç olmadığı, tüm toplumun üstyapısını örgütlediği için özel olarak tanımlanarak, İslamın totemlere karşı Allah ile yaptığı, dinler toplumsal hayatın örgütlenmesinden dışlanarak ve onun basit bir eklentisi haline getirilerek yapılmış oluyordu. Bu dinin özü ve sonucu olan İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, bu dinin "Kelimei Şahadeti" veya istavroz çıkarışıydı. Sanılanın aksine bu bildirge, bir canlı türü olarak insanların haklarını değil, bu din tarafından insan olarak kabul edilmenin koşullarını ortaya koyuyordu: önceki dinlerin (inançların veya soyların) özel olduğunu, politik olanı belirlemediğini ve belirlememesi gerektiğini kabul insan olmanın koşuluydu; tıpkı Müslüman olmanın koşulunun putları tanımamak, Allah'ı tanımak olması gibi. İnsan Hakları Bildirgesi'ndeki İnsan aslında sosyolojik değil, hukuksal, normatif bir kategoridir, Aydınlanmanın Aydınlanma dininden olana verdiği isimdir İnsan; İslam'daki Müslim'in tam karşılığıdır. Puta taparlara karşı Müslim ne idi ise, İnsan da diğer dinlere karşı odur. İnsan ve Müslim, biri putların (totemlerin) biri tek tanrılı dinlerin (uygarlık dinlerinin) egemen olduğu bir toplumda, dünya pazarının ihtiyaçlarına uygun bir dinden olanı tanımlarlar.

Politik Olanı Ulusal Olanla Tanımlamanın Gericiliği Modern toplumun dininde, henüz başlangıçta, özel-politik ayrımının işlevi, kapitalizm öncesinin dinini (üstyapısını) işlevsizleştirmek, politik alanın dışına atmaya yönelikti, bu ayrımı kabul eden herkes eşit insanlar olarak kabul ediliyordu ıpkı İslam'da Allah'ın birliğini kabul edenlerin eşitliği gibi. Yani aydınlanmanın kozmopolitizminde, ya da diğer ifadeyle burjuvazinin devrimci döneminde, önemli olan dinlerin özel denerek toplumsal hayatı belirlemekten uzaklaştırılmasıydı.

392

Bu dönemde politik olan, zımnen bütün insanlıkla tanımlanır. Aydınlanma kozmopolitizmi, "vatanım yeryüzü milletim insanlık" der. Politik olanın ulusal ile dolayımı yoktur. Politik olan dinleri özel olarak tanımlamanın ta kendisidir. Ama bu din de tıpkı İslam gibi, daha ilk zaferlerini tadarken gericileşti. Bu dinin ya da burjuvazinin gericileşmesi ile birlikte bu politik olan, önce "yurttaş" ve "insan" kavramlarının özdeşleştirilmesiyle ilk anlam kaymasına uğradı, sonra "yurttaş"ları, belli bir toprak parçasındaki insanlarla tanımlayan nisbeten demokratik bir ulusçuluk biçiminde; daha sonra ulusu tarihle, dille, dinle, soyla tanımlayan gerici ulusçuluk biçiminde tanımlanmaya başlandı. Artık insan olmak: bir ulustan olmakla; ulustan olmak da: belli bir dil, din veya tarihten olmakla dolayımlanmış oluyordu. Daha sonra bütün geri kalan insanlar, bu dine, daha önce insanların İslamiyete, tıpkı Muhammet ve Ergin Halifeler sonrası dönemde, onun Muaviye'nin karşı devrimiyle yerleşmiş gerici biçiminde geçmeleri gibi, onun en gerici biçiminde, ulusçuluk biçiminde ve de ulusçuluğun da en gerici biçimlerinde geçtiler. Bu nedenle, modern toplumun dinine geçişler onun en gerici biçiminde gerçekleştiğinden, modernitenin yayılışı ulusçuluğun yayılması olarak ortaya çıktı ve göründü. İnsanlar başka tarihlerin olanaklı ve olası olduğunu tasavvur bile edemez oldular.

Programatik Sonuç Bu durumda bizlerin programı Aydınlanmanın devrimci biçimine bir dönüş olmak zorundadır. Tıpkı Muhammet'in tek tanrılı dinlerin ilk kurucusu İbrahim'e dönüp oradan tekrar yola çıktığı gibi, Aydınlanma'nın vatanım yeryüzü milletim insanlık diyen ilk ve devrimci biçimine dönmek gerekmektedir. Ama bizim bulunduğumuz dünyada artık uygarlık dinleri değil, aydınlanmanın inkarı olan gerici ve karşı devrimci gerici din olan uluslar ve ulusçuluk, Mekke'nin putları gibi ortalığı kaplamış bulunmaktadırlar. Biz bu gerici ulusların ve ulusçuluğun dünyayı kapladığı çağda, İnsan tanımını yeni koşullara uygun olarak yapmak veya var olan tanımı geliştirmek zorundayız, Muhammet'in Müslüm tanımı gibi. İnsan, nasıl tanımlanırsa tanımlansın ulusal olanın bütünüyle özel bir sorun olmasını kabul eden ve bunun için mücadele edendir. Nasıl bir Puta tapar bir Müslim olamaz ise, bir Türk, bir Kürt, bir Alman, bir Amerikalı, bir Avrupalı da İnsan olamaz. Aydınlanma nasıl Müslümanlardan, Budistlerden, Hıristiyanlardan, inancı İslam, inancı Budist, inancı Hıristiyanlar veya Ateistler, yani dinin inanç olduğunu söyleyenler yarattı ise; bizler de Türkler, Amerikalılar, İspanyollar, inancı (veya kültürü: Kültür de politik olmayan anlamına 393

sahiptir) Türk, inancı Amerikalı, inancı İspanyolveya ulussuzluk inancında aydınlanmacıları, yani ulussuzları, insanları yaratmalıyız. Müslümanlık nasıl şu veya bu puta tapanları, putları yıkmaya ve Allahı tanımaya çağırdı ise: ilk aydınlanma nasıl her dinden ve soydan insanları, dinleri ve soyları politik alanın dışına itmeye çağırdı ise bizler de Türkleri, Almanları, Amerikalıları, İspanyolları vs. ulusları ve onların devletlerini yıkmaya, ulusal bayrakları putlar gibi yakmaya ve yeryüzünde bir tek dünya toplumu kurmaya çağırmalıyız.

Devrimler ve Dinler Marks'ın tanımına göre, devrimler bir üstyapıdan, üretici güçlerin veya üretim ilişkilerinin veya ekonomik ilişkilerin var olan düzeyine uygun bir üstyapıya geçişlerdir. Din tümüyle üstyapı olduğuna göre, devrimler bir dinden diğer dine geçişlerdir. Tersinden bir ifadeyle, üretici güçlerin o günkü gelişme seviyesine uyun yeni bir üstyapının kuruluşlarıdır dinlerin ortaya çıkış ve yayılmaları. Ama devrimler bir dinden diğer dine geçişler ise, bu bize şunu da gösterir. Toplumun üstyapısı din olduğuna göre, bir toplum somutta ancak bir Cemaat olarak var olabilir. Toplumsal hareket cemaatlerdern cemaatlere dönüşler olarak anlaşılabilir, tıpkı biyolojik evrimin yeni türlerin ortaya çıkışları ile gerçekleşmesi gibi. Canlı türleri nasıl biyolojik evrimin gerçekleştiği somut form ise, cemaatler de toplumsal evrimin gerçekleştiği somut biçimdir. Ama bundan bu günkü anlamıyla bir hukuki anlamda cemaati veya modern toplumu toplum olarak tanımlayıp da modern olmayan toplumları cemaat olarak tanımlayan gerici sosyolojilerin kavramını (Örneğin Murat Belge'nin sık sık zikrettiği Ferdinand Tönnies'deki Cemaat ve Toplum kavramı zikredilebilir) anlamamak gereker. Burada Cemaat (Topluluk, Gemeinde, Komünete) derken sosyolojik bir tanım yapıyoruz. Toplum'un somut var olaş biçimi olarak, daha başka bir kavram bulamadığımız için bunu kullanıyoruz. Bu kavramın anlaşılması, Yapı ve Özne sorununun neden var olduğunun anlaşılmasının anahtarıdır. Ama bunun anlaşılması için de Toplum kavramının ne anlama geldiğinin anlaşılması gerekir. Bu temel soruna aşağıda geleceğiz.) Totemli kabileler de, klasik uygarlıkların dinleri de, modern uluslar da cemaatlerdir. Yani modern toplum da ancak cemaat biçiminde var olabilir sosyolojik olarak. Ama sosyolojik olarak cemaat olan modern toplum, kendisinin toplum olduğunu söyler ve aslında kendisin cemaat olarak tanımlayışlarını toplumu tanımları olarak kabul eder. Bu nedenle bütün sosyoloji modern toplumun dininin kavramlarıyla iş görür. Devrim bir üstyapıdan diğerine, yani bir dinden diğerine geçiş ise, bir cemaatten diğer cemaat biçimine geçiş demektir aynı zamanda. Örneğin şu veya bu kabilenin totemli soya dayanan bir cemaatinden, bir tek tanrı inancına dayanan bir cemaate, bu cemaaten de bir ulus cemaatine. 394

Devrimler bir dinden diğer dine geçişler olduğuna göre, bu sonuçlar ışığında yeniden Devrim tanımı yapıldığında, o özne ve yapı ayrılığı ve çelişkisi yok olur. Çünkü Marks'taki biçimiyle devrim ve toplumsal evrim kavramında, toplumsal hareketin veya devrimin gerçekleştiği somut biçime ilişkin bir kavram yoktur. (Bunun ardında da dinin ne olduğunun anlaşılamaması dolayısıyla bir aydınlanma kalıntısı yatmaktadır.) Bu kavram olmadığı için o yapı ve özne ayrılığı ve çelişkisi ortaya çıkmaktadır. Nasıl üretici güçler devrim yapamaz ise, aslında sınıflar da devrim yapamaz. Çünkü Sınıflar da toplumun somut var oluş biçimleri değil, analitik kavramlardır. Analitik kavramlar devrim yapmazlar. Elbette sınıfların yetenekleri ve memnuniyetsizlikleri devrimlerin gerçekleşmesinde muazzam bir öneme sahiptir ama onlar bunu sınıf olarak değil, ayrı bir dinin, yeni bir dinin, yeni bir cemaatın öncüleri olarak yaparlar. Devrimleri yapan köleler değil hristiyanlardı, plepler değil Müslümanlardı, burjuvalar değil aydınlanmacılar ya da ulusçulardı ve gelecekte de eğer olursa işçiler değil, İnsanlar olacaktır. Tür olarak İnsanlar değil ama, ulusal ve dinsel olanı özel olarak kabul edenler, aydınlanmanın ideallerine dayanarak bir tek dünya cemaatı kurmak için harekete geçenler. Böylece devrim kavramı kökten değişir, örneğin Ekim devrimi'nin bir sosyolist devrim olmadığı; parti biçimiyle devrimler yapılamayacağı, ancak belli bir din içinde reformlar yapılabileceği gibi şimdiye kadar bilinenleri alt üst edici sonuçlar çıkar. Ve bu sonuçlar aynı zamanda yapı ve özne açmazının neden var olduğunu açıklar ve bu açmazı aşmayı sağlar.

Biyolojik ve Sosyolojik İnsan Kavramları Şimdi en temeldeki kavrama Toplum kavramına gelelim. Bu kavramdaki Aydınlanma etkisini görelim. Çünkü, onun somut biçimi olan bizim topluluk dediğimiz kavramın olmaması ve bunun sonucu olarak da yapı ve özne çelişkileri ve ayrılığı; keza bu ayrılık ve çelişkilerin varlığı ve bir din, üstyapılar ve ulus teorisinin olmaması, hep gelip son duruşmada Toplum kavramındaki yanlışlıkta toplunmaktadır. Aslında aydınlanma ya da ulusçuluk kendi dininin tanımladığı ilişki ve topluluğa toplum demektedir bütün sorun buradan çıkmaktadır. Böylece topluluk (cemaat) kavramı da dinlerle, politik olmayanla inançla ilişkilerdirilmektedir. İşte bu ilişkilendirmenin bizzat kendisi bir cemaat tanımıdır. Ama bunun ardındaki metodolojki yanlışı görelim.

395

Toplum genellikle hep insanlar arası ilişki olarak tanımlanmaktadır. Ama burada tam analmıyla bir totoloji bulunmaktadır. İnsan, aslında Dinsel bir kavramdır, tıpkı Müslim gibi. Aydınlanmanın kendi ilkelerini kabul edene verdiği isimdir. Ama sosyal bir hayvan olarak insan türünden söz ettiğimizde, bu tanım biyolojik bir tanımdır, sosyolojik bir tanım değildir. Sosyolojik olarak insan, her hangi bir dine göre, o dinden olan anlamındadır. Yer yüzünde hiçbir din, biyolojik bir tür olarak tüm insanları insan kabul etmez ve etmemiştir. Din dışında da hiçbir şey, dolayısıyla bir insan tanımı da olamayacağından, insan aslında, son derece belirsiz, izafi, her dine göre değişen bir kavramdır. İnsanın sosyolojik bir tanımını, yani sosyalizm dini açısından, yani Tarihsel Maddecilik veya Marksizm açısından yapmak gerekirse, her dine göre o dinden (veya o dinin tolere ettiğinden) olandır diye tanımlanabilir. Zaten tam da bu nedenle, komünlerin çoğunda İnsan kavramı o kabilenin soyundan olanlarla özdeştir. Dolayısıyla insanlar somutta belli bir dinden olanlar olduğundan, insanlar arası ilişki, bir dinden olanlar arası ilişki, bir cemaat ilişkisi olduğundan, aslında toplum kavramını değil, cemaat kavramını tanımlamakta bir işlev görebilir. Biyolojik kavram, yani sosyal hayvan olarak İnsanlar arası ilişkiyi toplum olarak tanımlamak, aslında bir totolojiden başka bir şey değildir. Çünkü toplum kavramı hala belirsizdir, ne olduğu bilinmemektedir, bu bilinmeyen toplum kavramının insanın ayırcı özelliği olduğu söylenmektedir. Sonra da Toplum insanlar arası ilişki olarak tanımlanmaktadır. Örneğin Dr. Hikmet Kıvılcımlı "İnsan hem toplum yaratıcıdır hem toplum yaratığıdır" derken bu tipik hatayı yapar. İnsanın sosyal hayvan olduğundan söz derken de bu hatayı çok sık yapar. Biyolojik olarak insan denen tür, bir dinden olduğunda, bir üstyapısı olun topluluktan olduğunda, yani bir cemaatin üyesi olduğunda ancak sosyolojik olarak insan olabilir. Yani insan bir cemaatten olandır. Bu "bir dinden olandır" diye de ifade edilebilir. Peki toplum nedir? Toplum'u İnsanlar arası ilişki olarak tanımlamak bir totoloji olduğuna göre nasıl tanımlanabilir.

Toplum Tanımındaki Metodolojik Hata Toplum tanımında da tıpkı ulus tanımında olduğu gibi bir hata yapılmaktadır. Toplum da kendi üzerinden tanımlanmaya çalışılmaktadır. Toplumu insanlar arası ilişkiler olarak tanımlamak tam da böyledir ve bu temel metodolojik hatayla maluldur. Toplum her şeyden önce bir hareket biçimidir, bir var oluş biçimidir, dolayısıyla onun tanımı diğer varlıklar ve var oluş biçimleriyle ayırıcı ilişki içinde yapılabilir. 396

Varlığın kendisi aynı zamanda bir oluş, bir gidiştir (süreç, prose). Bu gidiş içinde farklı nitelikte varlık biçimleri, varoluşlar dolayısıyla gidişler ortaya çıkmaktadır ve bunlar varlığın farklı biçimlerini oluşturmaktadır. Toplum her şeyden önce varlığın ya da oluşun (evrimin, hareketin, gidişin) özgül bir biçimidir. Örneğin varlığın üç temel biçimi ve üç tür hareketten söz edilebilir: Bildiğimiz fizik evren ve bunun evrimi; biyolojik ya da canlı dünya ve bunun evrimi, toplumsal varoluş ve bunun evrimi. Dolayısıyla sosyolojinin konusu olan toplum ve onun evrimi, genel olarak varlığın evriminin bir momenti olarak, yani diğer varlık biçimleri ve onların evrimi ile farkı çerçevesinde tanımlanabilir. Kabaca fizik evrenin evrimi, atomların (veya elementlerin) evrimi (element daha uygun olabilir, daha öncesinde de atoma kadarki temel parçacık ve kuvvetlerin evrimi – bunu muhtemelen fizikçiler daha iyi açıklar ve daha dakik kavramlar kullanabilirler, çünkü atomlar da evrimin belli bir aşamasında ortaya çıkarlar); canlıların evrimi türlerin evrimi biçiminde ortaya çıkar. Peki toplumun evrimnin temel birimi nedir? Toplumun evrimi de toplulukların (Cemaatlerin) evrimi biçiminde gerçekleşir. Türler nasıl biyolojik evrimin gerçekleştiği temel birim ise, Topluluk da toplumsal evrimin gerçekleştiği temel birimdir. Ama nasıl türler nasıl anatomik fizyoljik özelliklerine göre analiz edilirse, nasıl bu analizlere göre farklı türler sınıflanabilirse (Memeliler, kuşlar, omurgalılar vs.), bu tür değişimlerinin son duruşmada, genlerdeki yani DNA şifrelerindeki değişmeler olduğu söylenebilirse, benzer şekilde topluluklar da temel anatomik ve fizyolojik özelliklerine göre analiz edilebilir, sınıflanabilir (örneğin komün, uygarlık, kapitalizm) ve topluluk değişimlerinin (yani din değişimlerinin) son duruşmada üretici güçlerdeki veya iktisadi ilişkilerdeki değişmeler olduğu da söylenebilir. Evrimin mekanizmalarıyla, evrimin gerçekleştiği varoluşun özgül biçimlerini karıştırmamak gerekir. Elbette canlıların değişiminin temelinde, tıpkı toplumun iktisadi ilişkilerindeki değişmeler gibi DNA şifrelerindeki değişimler vardır ama nasıl canlılardaki değişim tür değişimleri biçiminde gerçekleşirse, toplumsal evrim de topluluk değişmeleri, cemaatlerin değişmeleri biçiminde gerçekleşir. Türler nasıl canlıların evriminin gerçekleştiği somut biçim ise, topluluklar da toplumun evriminin gerçekleştiği somut biçimdir. Sosyolojinin ya da tarihnsel maddeciliğin en büyük eksiği, tıpkı biyolojideki tür kavramı gibi, yani evrimin gerçekleştiğin temel birime ilişkin bir kavramının bulunmamasıydı, bunun ardında da Aydınlanmanın kendi cemaatine cemaat demyip toplum demesi yatıyordu. Ama sonuçta metodolojik olarak, bu, tür yerine bir bakıma canlı kavramı kullanmak gibiydi. Fiiliyatta da benzer sonuçlara ve sorunlara yol açıyordu.

397

Örneğin genel olarak topluluklara toplum denmektedir. Türk Toplumu, Osmanlı Toplumu, Alevi Toplumu gibi kullanımlar buna örnek olarak gösterilebilir. Türk Toplumu diye bir şey olamaz. Ama Türk Ulusu, yani bir topluluk olabilir. Türk Toplumu kavramı, Maymun Canlısı, Demir Maddesi gibi bir saçma kavramdır. Maymun türünden söz edilebilir maymun canlısından değil; Demir atomundan ya da elementinden söz edilebilir, demir maddesinden değil. Ama topluma gelince Maymun canlısı saçmalığı gibi Türk veya İslam toplumundan söz edilmektedir. Maymun kavramı zaten canlılığı içerir ve Maymun dendiğinde canlının özgül bir var oluş biçimi yani Tür söz konusudur. Bu nedenle saçmadır "Maymun canlısı". Türk kavramı zaten toplumsal var oluşu içerir ve toplumsal var oluşun somut ve özgül bir biçimidir (Topluluk) söz konusudur. Bu nedenle Türk Toplumu Mayman Canlısı gibi bir saçmalıktır. Bu kullanım saçmalıkları bile Toplum kavramının ne kadar belirsiz olduğunu ve topluluk yerine kullanıldığını gösterir. Tarihi anlaşılmaz kılan da, Yapı ve Özne çelişkilerini ve ayrımlarını yaratan da toplumsal evrimin gerçekleştiği birimin tanımlanmamış olmasıdır. Komün'den örneğin uygarlığa geçiş, somutta bir dinden diğer dine geçiştir; bir cemaat biçiminden diğer bir cemaat biçimine geçiştir. Ya da üretici güçlerin ve ekonomik temelin yeni durumuna uygun başka bir toplumsal örgütlenmeye geçiştir. Ortada, toplumsal evrimin gerçekleştiği temel birim, yani topluluk kavramı olmayınca, toplumsal evrimin açıklanmasında zorluklarla karşılaşılmış, aşılmaz Yapı ve Özne ayrımlarına takılınmış ve gerçekteki toplumsal değişimler hiçbir şekilde ne açıklanabilmiş ne de gerçekten devrimci bir hareket yani yeni bir din yaratılabilmeştir. Bu nedenledir devrim deyince Marksist tarih kitaplarında modern çağdaki birkaç devrimden başka devrim sayılamaması, çünkü din değişimlerinin, dinlerin ortaya çıkış ve egemen oluşlarının, yayılışlarının, yani bir topluluktan diğer topluluga geçişlerin devrim olduğu anlaşılamamaktadır. Topluluk kavramı yoktur ki onun geçişleri olsun. Topluluk kavramının yokluğunun ardında ise hem dinin aydınlanmacı tanımı (inanç, ideoloji vs.) hem de toplumun aydınlanmacı tanımı (insanlar arası ilişki) bulunmaktadır. Topluluk kavramı olmadığı için özne vardır, devrimi açıklamak için onun yerine ikame edilmiştir.

Sonuç Modern toplum, ki somutta ulus biçiminde var olur, modern toplumun cemaatına, Toplum der ve bu Cemaatı tanımlayan ilke ve ilişkileri toplumu oluşturan ilke ve ilişkiler olarak tanımlar. Dinleri nasıl özel olarak tanımlarsa aynı şekilde topluluk kavramını da özel olarak tanımlanmış dinle özdeşleştirir. 398

Marksizm bunanla çelişkili olsa da büyük ölçüde bu ayrımı olduğu gibi alır ve Toplum'u diğer var oluş biçimlerne göre değil, modern toplumun toplum kavramı gibi insanlar arası ilişki olarak tanımlar ve dolayısıyla topluluk kavramını da aynı şekilde özele indirgenmiş din ile bağlantılı olarak kavrar. Bu toplumsal harketin gerçekleştiği somut biçimin ortadan kalkması sonucunu doğurur. Bu nedenle devrimler ve toplumsal evrim bir topluluktan diğer topluluğa; veya bir dinden diğer dine veya bir üstyapıdan dier üstyapıya geçişler olduğundan açıklanamaz olur. Yani bizzat üstyapının, yani dinin, yani topluluğun devrimleri yapan, değişimleri gerçekleştiren olduğu görülmez olunca, bu değişimi gerçekleştiren öznenin ne olduğu sorusunu getirir, dolayısıyla bir yapı ve özne paradigmaları ve farklılıkları ve çelişkileri ortaya çıkar. İşte Kıvılcımlı'nın da Marksizmin de yüz elli yıllık serüveni bir bakıma aydınlanma'nın Din ve Toplum kavramlarının ortaya çıkardığı bu sorunu çözme çabaları olmuştur. Bu çabalar başarısız kalmaya mahkumdu, çünkü sorun yanlış koyuluyordu. Ama bizzat bu çözme çabaları, çok karmaşık yollardan sorunun çözümü için birikim yapmış tır. Kıvılcımlı hem bu başarısız çözme çabalarının hem de bu birikimin anıtsal örneğidir. 19 Kasım 2008 Çarşamba Demir Küçükaydın

399