หนังสือ : วัดศาลาปูนวรวิหาร พิมพ์ครั้งที่ ๑ : ตุลาคม ๒๕๖๓ จํานวน : ๗๐๐ เล่ม จัดพิมพ์โดย : จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พิมพ์ที่ : บริษัท อมรินทร์พริ้นติ้ง แอนด์พับลิชชิ่ง จํากัด (มหาชน) โทรศัพท์ : ๐-๒๘๘๒-๑๐๑๐, ๐-๒๔๒๒-๙๐๐๐ www.amarin.co.th ข้อมูลทางบรรณานุกรมของหอสมุดแห่งชาติ (National Library of Thailand Cataloging in Publication Data) จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. วัดศาลาปูนวรวิหาร.-- กรุงเทพฯ : จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๖๓. ๑๓๖ หน้า. I. ชื่อเรื่อง. ๑.วัด-ประวัติ ๒.สถาปัตยกรรม ISBN 978-616-407-539-9 CIP 294.3135
คำ�นำ� วัั ด ศ�ล�ปูู น วัรวัิ ห �ร เป็็ น พระอารามหลวงที่่� ส ร้ า ง ขึ้้� น ป็ ร ะ ม า ณ ส มั ย อ ยุ ธ ย า ต อ น ก ล า ง ม่ พุ ที่ ธ ศิิ ล ป็์ แ ล ะ สถาป็ัตยกรรมที่่�งดงามน่าสนใจยิ�ง จุฬาลงกรณ์มหาวิที่ยาลัย ได้ รั บ พระมหากรุ ณ าจากพระบาที่สมเด็ จ พระเจ้ า อย่่ หั ว ให้ เชิิ ญ ผ้้ า พระกฐิิ น พระราชิที่านถวายยั ง วั ด ศิาลาป็่ น วรวิ ห าร ในป็ี น่� จ้ ง นั บ เป็็ น นิ มิ ต หมายที่่� ด่ ยิ� ง ที่่� จ ะได้ ที่ำา การศิ้ ก ษา ขึ้้ อ ม่ ล เ ชิิ ง ศิิ ล ป็ ก ร ร ม ส ถ า ป็ั ต ย ก ร ร ม พุ ที่ ธ ศิิ ล ป็์ แ ล ะ ป็ระวั ติ ศิ าสตร์ ขึ้ องวั ด ที่่� เ ก่ า แก่ แ ละม่ ค วามสำา คั ญ เพ่� อ นำา องค์ ค วามร่้ ที่ างศิิ ล ป็วั ฒ นธรรมดั ง กล่ า ว มาเผ้ยแพร่ ผ้่ า น หนั ง ส่ อ ที่่� ร ะล้ ก เล่ ม น่� ที่ั� ง ในมุ ม มองผ้่ า นภาพถ่ า ยที่่� ส วยงาม เที่่ยบเค่ยงกับภาพถ่ายเก่าอายุเก่อบห้าสิบป็ี ลายเส้นศิิลป็ะ ไที่ยที่่� เ ขึ้่ ย นขึ้้� น ใหม่ อ ย่ า งป็ระณ่ ต รวมที่ั� ง บที่ความเชิิ ง ป็ระวัติศิาสตร์สถาป็ัตยกรรม ที่่�น่าสนใจยิ�ง หนั ง ส่ อ เล่ ม น่� จ้ ง ม่ ที่ั� ง ศิาสตร์ แ ละศิิ ล ป็์ อ ย่ า งครบถ้ ว น เป็็ น บรรณาการที่่� จุ ฬ าลงกรณ์ ม หาวิ ที่ ยาลั ย ตั� ง ใจเผ้ยแพร่ เ พ่� อ เป็็ น ป็ระโยชิน์ และเป็็ น บั น ที่้ ก ที่่� ที่ รงคุ ณ ค่ า ที่างสั ง คมและ ศิิลป็วัฒนธรรมขึ้องชิาติส่บไป็
จุ ฬ า ล ง ก ร ณ์ ม ห า วิ ที่ ย า ลั ย ๑๕ ตุลาคม ๒๕๖๓
ส�รบัญ
-
๑ ๒ ๓
-
เมืองอโยธย� (๑๕)
-
-
วััดศ�ล�ปููนวัรวัิห�ร (๕๑)
-
-
วััดศ�ล�ปููน ๒๕๖๓ (๑๑๓)
บรรณ�นุกรม (๑๓๕) คณะบรรณกร (๑๓๖)
11
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
เมืื อ งอโยธยา
จัังหวััดพระนครศรีอยุธย�
ข้้อมูลพื�นฐ�น ตราป็ระจำาจังหวัดเป็็นภาพป็ราสาที่ ๓ ห้อง อย่่ภายใต้ต้นหมัน ภายในป็ราสาที่ม่สังขึ้์ที่ักษิณาวัฏป็ระดิษฐิานอย่่บนพานแว่น ฟ้้ า โดยม่ ที่่� ม าจากป็ระวั ติ ก ารสถาป็นากรุ ง ศิร่ อ ยุ ธ ยา ซึ่้� ง ป็รากฏในพระราชิพงศิาวดารว่า “เม่� อ ศิุ ภ มั ส ดุ ๗๑๒ ป็ี ขึ้ าล โที่ศิก เด่ อ นห้ า ขึ้้� น ๖ คำ�า เวลา ๓ นาฬิิกา ๙ บาที่ หร่อตรงกับวันศิุกร์ที่่� ๓ เมษายน พุที่ธศิักราชิ ๑๘๙๓ พระเจ้าอ่ที่ ่ องที่รงสถาป็นาอาณาจักร กรุงศิร่อยุธยาขึ้้�นที่่� บ้งชิ่ชิัน หร่อตำาบลหนองโสน ชิ่พ่อ พราหมณ์ได้ฤกษ์ตั�งพิธ่ กลบบาตรสุมเพลิง ขึ้ณะนั�นเอง เจ้าพนักงานได้ขึุ้ดพบ สังขึ้์ที่ักษิณาวัฏใต้ต้นหมัน ม่ส่ขึ้าว บริ สุ ที่ ธิ� จ้ ง ที่รงโป็รดเกล้ า ให้ ส ร้ า งป็ราสาที่สำา หรั บ ป็ระดิษฐิานสังขึ้์ที่ักษิณาวัฏ”1
คำ�ข้วััญปูระจัำ�จัังหวััด
ราชิธาน่เก่า อ่่ขึ้้าวอ่่นำ�า เลิศิลำ�ากานที่์กว่ คนด่ศิร่อยุธยา เลอคุณค่ามรดกโลก
ต้้นไม้ปูระจัำ�จัังหวััด
ต้นหมัน (Codia Cochin Chinensis Pierre)
ดอกไม้ปูระจัำ�จัังหวััด
ดอกโสน (Sesbania Roxburghimerr)
1 คณะกรรมการฝ่่ า ยประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ , วั ฒ นธรรม พั ฒ นาการ ทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภููมิปัญญา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา, (กรุงเทพฯ : คณะกรรมการฝ่่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอํานวยการ จัดงานเฉลิมพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว, ๒๕๔๔), หน้า ๑๖๕.
13
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
เมืื อ งอโยธยา
ข้้อมูลพื�นฐ�น
จังหวัดพระนครศิร่อยุธยา ตั�งอย่่ที่างด้านที่ิศิเหน่อ ห่างจาก กรุ ง เที่พมหานครราว ๗๕ กิ โ ลเมตร ม่ พ่� น ที่่� ป็ ระมาณ ๒,๕๔๗.๖๖๑ ตารางกิโลเมตร ม่อาณาเขึ้ตติดต่อกับจังหวัด ต่างๆ ดังน่� ที่ิศิเหน่อ ที่ิศิตะวันออก ที่ิศิใต้ ที่ิศิตะวันตก
ติดต่อกับ จังหวัดอ่างที่อง และจังหวัดลพบุร่ ติดต่อกับ จังหวัดสระบุร่ ติดต่อกับ จังหวัดนครป็ฐิม จังหวัดนนที่บุร่และจังหวัดป็ทีุ่มธาน่ ติดต่อกับ จังหวัดสุพรรณบุร่ และจังหวัดนครป็ฐิม
ภ่มิป็ระเที่ศิที่่�สำาคัญขึ้องบริเวณเกาะเม่องเก่า ได้แก่ การที่่�ม่ แม่ นำ�า สำา คั ญ ๓ สายโอบล้ อ มไว้ ซึ่้� ง เป็็ น เสม่ อ นเส้ น เล่ อ ดที่่� หล่ อ เล่� ย งผ้่้ ค น มาตั� ง แต่ สมั ย สร้ า งเม่ อ งกรุ ง ศิร่ อ ยุ ธ ยา โดย แม่ นำ�า เจ้ า พระยาไหลผ้่ า นที่างด้ า นที่ิ ศิ ใต้ แ ละที่ิ ศิ ตะวั น ตก แม่นำ�าป็่าสักไหลผ้่านที่างด้านที่ิศิตะวันออก และแม่นำ�าลพบุร่ ไหลผ้่านที่างด้านที่ิศิเหน่อ
๘ ๑๒
๑
อาง อง ๖
๙ ๕ ๓
๒
๑๕ ๔
๑๑ ๑๖
๑๐ ๗
๑๔
๑๓ มื
มืธา
จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ประกอบด้วย ๑๖ อําเภูอ ได้แก่ ๑. ๒. ๓. ๔. ๕. ๖. ๗. ๘.
อําเภูอท่าเรือ อําเภูอนครหลวง อําเภูอบางซ้้าย อําเภูอบางไทร อําเภูอบางบาล อําเภูอบางปะหัน อําเภูอบางปะอิน อําเภูอบ้านแพรก
๙. ๑๐. ๑๑. ๑๒. ๑๓. ๑๔. ๑๕. ๑๖.
อําเภูอผัักไห่ อําเภูอพระนครศรีอยุธยา อําเภูอภูาชี อําเภูอมหาราช อําเภูอลาดบัวหลวง อําเภูอวังน้อย อําเภูอเสนา อําเภูออุทัย
๑
เมืองอโยธย�
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
า
17
อยธยา
เมืองอโยธย� ศรีร�มเทพนคร
พื�นที�ร�บภ�คกล�งบริเวัณเมื�อ ๘,๐๐๐ – ๗,๐๐๐ ปูี ม�แล้ วั เปู็ น ทะเลต้ื� น และแนวัผืื น ปู่ � ช�ยเลน 1 หลั ง จั�กนั� น แนวัข้องช�ยฝั่่� ง ทะเลได้ ร่ น เรื� อ ยลงม�ท�ง ทิ ศ ใต้้ พบหลั ก ฐ�นเมื อ งสำ� คั ญ ๆ เช่ น เมื อ งอู่ ท อง เมื อ งคู บั วั เมื อ งดงละคร เมื อ งศรี ม โหสถ เปู็ น ต้้ น ซึ่่� ง เปู็ น เมื อ งในวัั ฒ นธรรมทวั�รวัดี อ�ยุ ร �วัพุ ท ธ ศต้วัรรษที� ๑๑ – ๑๖ อยู่ ใ นระดั บ ควั�มสู ง กวั่ � ๔ เมต้รจั�กระดั บ นำ�� ทะเลทั� ง สิ� น แต้่ ก ลั บ ไม่ ปู ร�กฏ เมืองบริเวัณจัังหวััดอ่�งทอง จัังหวััดพระนครศรีอยุธย� และจัั ง หวัั ด อื� น ๆ ที� ต้ำ�� ลงม� ดั ง นั� น นั ก วัิ ช �ก�รจั่ ง สั น นิ ษ ฐ�นวั่ � เมื อ งในวัั ฒ นธรรมทวั�รวัดี ที� พ บ เปู็ น เมื อ งท่ � ต้ั� ง อยู่ ใ นแนวัช�ยฝั่่� ง ทะเล ซึ่่� ง แนวัช�ยฝั่่� ง ทะเลเริ� ม ต้้ น ต้ั� ง แต้่ จัั ง หวัั ด เพชรบุ รี จัั ง หวัั ด ร�ชบุ รี จัังหวััดนครปูฐม อ่�งทอง แล้วัอ้อมม�ท�งต้ะวัันออก ผื่ � นสิ ง ห์ บุ รี ลพบุ รี สระบุ รี แล้ วั ลงม�ท�งใต้้ ผื่ � น นครน�ยกลงม�ถ่ ง ชลบุ รี และบริ เ วัณที� ต้ำ�� ลงม�นั� น ยังคงเปู็นบริเวัณที�อยู่ใต้้นำ��ทะเล2 แ ต่ จ า ก ก า ร ศิ้ ก ษ า ค่ า อ า ยุ ขึ้ อ ง ชิั� น ดิ น เ ห น่ ย ว ก รุ ง เ ที่ พ มหานครในพ่� น ที่่� ด้ า นที่ิ ศิ เหน่ อ ขึ้องที่่� ลุ่ ม บางกอก 3 โดย เฉพาะบริเวณจังหวัดพระนครศิร่อยุธยา พบว่าม่อายุอย่่ใน ชิ่ ว งราว ๘,๘๐๐ – ๖,๐๐๐ ป็ี ม าแล้ ว ซึ่้� ง แสดงว่ า หลั ง จาก ๖,๐๐๐ ป็ี ม าแล้ ว พ่� น ที่่� ส่ ว นน่� ม่ ส ภาพนิ เ วศิเป็็ น นำ�า จ่ ด แล้ ว ไม่ ไ ด้ เ ป็็ น แนวชิายฝั่ั� ง ที่ะเล 4 กอป็รกั บ การค้ น พบแหล่ ง โ บ ร า ณ ค ด่ ก่ อ น ป็ ร ะ วั ติ ศิ า ส ต ร์ ส มั ย หิ น ใ ห ม่ อ า ยุ ร า ว
ภูาพถ่ายดาวเทียมแสดงบริเวณเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยา (ที่มา : โปรแกรม Google Earth)
1 ตรงใจ หุตางกูร, “การตีความใหม่เรื่องขอบเขตแนวชายฝ่ั�งโบราณสมัยทวารวดีบน ที่ราบภูาคกลางตอนล่าง”. ดํารงวิชาการ. ปีที่ ๑๘ ฉบับที่ ๑ (มกราคม – มิถุนายน ๒๕๖๒), หน้า ๑๑ – ๔๔. 2 ผั่องศรี วนาสิน และทิวา ศุภูจรรยา. เมืองโบราณบริเวณชายฝ่ั�งทะเลเดิมของที่ราบ ภูาคกลางประเทศไทย : การศึกษาตําแหน่งที่ตั้งและภููมิศาสตร์สัมพันธ์ : รายงานผัล การวิจัย. กรุงเทพฯ : ทุนวิจัยรัชดาภูิเษกสมโภูช จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๒๓, หน้า ๓๐ – ๓๑. 3 ที่ลุ่มบางกอก หมายถึง ที่ราบภูาคกลางตอนล่าง กินพื้นที่ตั้งแต่อําเภูอบ้านแพรก จังหวัดพระนครศรีอยุธยา โดยสูงจากระดับนํ้าทะเลปานกลาง ๐ – ๕ เมตร 4 ตรงใจ หุตางกูร, “การตีความใหม่เรื่องขอบเขตแนวชายฝ่ั�งโบราณสมัยทวารวดีบน ที่ราบภูาคกลางตอนล่าง”. ดํารงวิชาการ. ปีที่ ๑๘ ฉบับที่ ๑ (มกราคม – มิถุนายน ๒๕๖๒), หน้า ๑๑ – ๔๔.
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
า
อยธยา
19 ๓,๐๐๐ ป็ี ณ บ้ า นส่ บั ว ที่อง จั ง หวั ด อ่ า งที่องเม่� อ เด่ อ น กรกฎาคม พุที่ธศิักราชิ ๒๕๖๓ ซึ่้�งยำ�าให้เห็นว่าพ่�นที่่�บริเวณ ที่่�ราบภาคกลางตั�งแต่จังหวัดอ่างที่องลงมา ไม่ได้เป็็นที่ะเล แต่ เ ป็็ น ที่่� ร าบขึ้นาดใหญ่ ในฤด่ นำ�า หลาก ที่่� ร าบน่� จ ะถ่ ก นำ�าที่่วมเก่อบที่ั�งหมด ซึ่้�งเป็็นสาเหตุที่่�ที่ำาให้ไม่สามารถสร้าง เม่ อ งหร่ อ ชิุ ม ชินที่่� ถ าวรได้ 5 ดั ง นั� น จ้ ง ไม่ พ บเม่ อ งโบราณใน วัฒนธรรมที่วารวด่บริเวณน่� การเกิ ด เม่ อ งในพ่� น ที่่� บ ริ เ วณจั ง หวั ด พระนครศิร่ อ ยุ ธ ยาใน ป็ั จ จุ บั น นั� น สั น นิ ษ ฐิานว่ า ไม่ เ ก่ า ไป็กว่ า พุ ที่ ธศิตวรรษที่่� ๑๘ เน่�องจากการขึุ้ดแต่งที่างโบราณคด่ ไม่พบโบราณวัตถุที่่�เก่า ไป็กว่าน่�)6 บริเวณที่่�ตั�งเม่องในขึ้ณะนั�นจัดเป็็นพ่�นที่่�รอยต่อ ร ะ ห ว่ า ง ดิ น ด อ น ส า ม เ ห ล่� ย ม เ ก่ า ( o l d d e l t a ) แ ล ะ ดินดอนสามเหล่�ยมใหม่ (young delta) รวมที่ั�งป็ลายพ่�นที่่� นำ�า ที่่ ว มถ้ ง (floodplain) 7 ซึ่้� ง จั ด เป็็ น พ่� น ที่่� ที่่� เ หมาะแก่ ก าร เพาะป็ล่กเป็็นอย่างมาก รวมที่ั�งยังเป็็นจุดร่วมกันขึ้องแม่นำ�า ถ้ ง ๓ สาย ได้ แ ก่ แม่ นำ�า เจ้ า พระยาที่างด้ า นที่ิ ศิ ใต้ แ ละที่ิ ศิ ตะวันตก แม่นำ�าป็่าสักที่างด้านที่ิศิตะวันออก และแม่นำ�าลพบุร่ ที่างที่ิศิเหน่อ พ่� น ที่่� บ ริ เ วณเม่ อ งพระนครศิร่ อ ยุ ธ ยาค่ อ ย ๆ พั ฒ นาเป็็ น เม่ อ งได้ เน่� อ งจากการที่ั บ ถมขึ้องดิ น ตะกอนป็ากแม่ นำ�า ม่ ความหนาแน่ น มากขึ้้� น กลายเป็็ น พ่� น ที่่� ด อนสามารถสร้ า ง ที่่� อ ย่่ อ าศิั ย แบบถาวรได้ ไม่ ต้ อ งย้ า ยที่่� อ ย่่ อ าศิั ย เม่� อ ถ้ ง ฤด่ นำ�า หลาก ซึ่้� ง การเกิ ด เป็็ น เม่ อ งเม่� อ ใดนั� น ไม่ แ น่ ชิั ด แต่ ม่ หลั ก ฐิานการสถาป็นาเม่ อ ง “กรุ ง เที่พที่วารวด่ ศิ ร่ อ ยุ ธ ยา มหาดิ ล กภพนพรั ต น์ ” เม่� อ ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๑๘๙๓ ตาม ความในพระราชิพงศิาวดารฉบั บ สมเด็ จ พระพนรั ต น์ วั ด พระเชิตุพน8 โดยสมเด็จพระรามาธิบด่ที่่� ๑ (พระเจ้าอ่่ที่อง) แต่ ใ นพระราชิพงศิาวดารฉบั บ หลวงป็ระเสริ ฐิ กล่ า วถ้ ง การสร้ า งพระพุ ที่ ธร่ ป็ ที่่� วั ด พนั ญ เชิิ ง เม่� อ ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๑๘๖๗ 9 จ้ ง ที่ำา ให้ เ กิ ด ขึ้้ อ สั น นิ ษ ฐิานว่ า เม่ อ งอโยธยาม่ ม า ก่ อ นการสถาป็นาในป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๑๘๙๓ โดยที่่� ตั� ง ขึ้อง เม่องอย่่บริเวณฝั่ั�งตะวันออกขึ้องเกาะเม่องในป็ัจจุบัน ได้แก่ บริ เ วณวั ด อโยธยา วั ด มเหยงค์ วั ด กุ ฏ่ ด าว เร่� อ ยลงมาที่าง ที่ิศิตะวันออกเฉ่ยงใต้บริเวณวัดพนัญเชิิง10
พระพุทธไตรรัตนนายก (หลวงพ่อโต) วัดพนัญเชิงวรวิหาร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
5 เรื่องเดียวกัน, หน้า ๑๑ – ๔๔. 6 ศรี ศั ก ร วั ล ลิ โ ภูดม. สยามประเทศ พิ ม พ์ ค รั้ ง ที่ ๔. กรุ ง เทพฯ: สํา นั ก พิ ม พ์ ม ติ ช น, ๒๕๔๗, หน้า ๑๖๘-๑๖๙. 7 Takaya, Yoshikazu. Agricultural Development of A Tropical Delta : A Study of the Chao Phraya Delta. Kyoto: Kyoto University, 1987, p. 13. 8 หมู่ พ ระราชพงศาวดารกรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยา ฉบั บ พระราชหั ต ถเลขา เล่ ม ๑ เลขที่ ๑ ตู้ ๑๐๘ มัดที่ ๑ อ้างใน ศานติ ภูักดีคํา. ประวัติศาสตร์อยุธยาจากจารึก. กรุงเทพฯ: สมาคมประวัติศาสตร์ในพระราชูปถัมภู์, ๒๕๖๑, หน้า ๓. 9 พระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ, หน้า ๓๙๐ 10 ศรีศักร วัลลิโภูดม. สยามประเทศ พิมพ์ครั้งที่ ๔. กรุงเทพฯ: สํานักพิมพ์มติชน, ๒๕๔๗, หน้า ๑๖๘-๑๖๙.
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
า
อยธยา
21
ในเร่�องขึ้องชิ่�อเม่องชิ่วงแรกสถาป็นานั�น ม่หลักฐิานในจาร้ก และตำานานต่าง ๆ เชิ่น ๑. จาร้ ก สุ โ ขึ้ที่ั ย หลั ก ที่่� ๑๑ (จาร้ ก เขึ้ากบ) จั ง หวั ด นครสวรรค์11 อายุราวป็ีพุที่ธศิักราชิ ๑๙๐๐ – ๑๙๖๒ กล่าว ถ้ ง การเดิ น ที่างขึ้องมหาเถรศิร่ ศิ รั ที่ ธา ผ้่ า นไป็ยั ง เม่ อ ง “อโยธยา ศิร่รามเที่พนคร” ๒. จาร้ ก วั ด ส่ อ งคบ ๑ จั ง หวั ด ชิั ย นาที่ 12 ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๑๙๕๑ กล่ า วถ้ ง ขึุ้ น เพชิญสารเจ้ า เม่ อ งไชิยสถานนาม (ชิัยนาที่) ที่ำาบุญสร้างวิหารใน “ศิร่อโยธยา” นอกจากน่�ยังม่ตำานานต่างๆ ที่่�กล่าวถ้งด้วยเชิ่นกัน เชิ่น ๓ . ตำา น า น ม่ ล ศิ า ส น า 1 3 สั น นิ ษ ฐิ า น ว่ า แ ต่ ง ขึ้้� น ร า ว พ.ศิ.๑๙๐๐ กล่าวถ้งพระมหาเถระ ๒ ร่ป็ ชิ่�อพระอโนมที่ัสส่ เ ถระ และพระสุ ม นะเถระได้ เ ดิ น ที่างมาศิ้ ก ษาพระพุ ที่ ธ ศิาสนาที่่� “เม่องอโยธยา” ดั ง นั� น อ า จ ก ล่ า ว ไ ด้ ว่ า ชิ่� อ เ ม่ อ ง เ ม่� อ แ ร ก ส ถ า ป็ น า ขึ้ อ ง เม่ อ งพระนครศิร่ อ ยุ ธ ยานั� น ใชิ้ ชิ่� อ ว่ า เม่ อ งอโยธยา ตามที่่� ป็รากฏในจาร้ ก และตำา นานต่ า ง ๆ ที่่� ไ ด้ ก ล่ า วมา และชิ่� อ เม่ อ งอโยธยา ได้ ถ่ ก ใชิ้ ม าจนถ้ ง การเส่ ย กรุ ง ครั� ง ที่่� ๑ ใน ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๒๑๑๒ และได้ ป็ รากฏชิ่� อ “เม่ อ งศิร่ อ ยุ ธ ยา” ในจาร้ ก ราชิมุ น่ ที่่� ส ร้ า งขึ้้� น สมั ย ขึ้องพระมหาธรรมราชิา ป็ีพุที่ธศิักราชิ ๒๑๒๖14
สําเนาจารึกสุโขทัยหลักที่ ๑๑ (จารึกเขากบ) ที่มา : เว็บไชต์ จารึกในประเทศไทย ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร
11 กรมศิ ล ปากร, จารึ ก สมั ย สุ โ ขทั ย . กรุ ง เทพฯ: กรมศิ ล ปากร, ๒๕๒๖, หน้ า ๑๘๒ - ๑๘๘ 12 ศานติ ภูักดีคํา. ประวัติศาสตร์อยุธยาจากจารึก. กรุงเทพฯ: สมาคมประวัติศาสตร์ ในพระราชูปถัมภู์, ๒๕๖๑, หน้า ๑๑๒ – ๑๒๐. 13 ตํานานมูลศาสนา. นนทบุรี : ศรีปัญญา, ๒๕๕๗, หน้า ๒๒๓ – ๒๒๕. 14 ศานติ ภูั ก ดี คํา . ประวั ติ ศ าสตร์ อ ยุ ธ ยาจากจารึ ก . กรุ ง เทพฯ: สมาคมประวั ติ ศาสตร์ในพระราชูปถัมภู์, ๒๕๖๑, หน้า ๕.
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
า
23
อยธยา
เมืองอโยธย� ศรีร�มเทพนคร ถ่งเมืองศรีอยุธย� ต้ั� ง แต้่ ก �รสถ�ปูน�เมื อ งอโยธย� ในปูี พุ ท ธศั ก ร�ช ๑๘๙๓ จัวับจันเสี ย กรุ ง ครั� ง ที� ๒ ในปูี พุ ท ธศั ก ร�ช ๒๓๑๐ สิ ริ ร วัมเปู็ น เวัล�กวั่ � ๔๐๐ ปูี ที� ไ ด้ ฟูู ม ฟู่ ก ควั�มรุ่มรวัยท�งศิลปูกรรมในทุกแข้นง ไม่วั่�จัะเปู็น ปูระต้ิม�กรรม จัิต้รกรรม โดยเฉพ�ะสถ�ปู่ต้ยกรรม ที�ยังหลงเหลือ และส่งผื่�นก�ลเวัล�ม�จัวับจันปู่จัจัุบัน ตามความในพระราชิพงศิาวดารป็รากฏหลั ก ฐิานการ สร้างและบ่รณป็ฏิสังขึ้รณ์สถาป็ัตยกรรมสิ�งป็ล่กสร้างต่าง ๆ ภายในพระอารามตลอดระยะเวลา ๔๐๐ ป็ี โดยในชิ่วงแรก ขึ้องการสถาป็นาเม่ อ งนั� น พระอารามในพระพุ ที่ ธศิาสนา ที่่� ไ ด้ รั บ การสถาป็นาขึ้้� น นั� น มุ่ ง หวั ง จะให้ เ ป็็ น หลั ก ขึ้อง พระนครได้แก่ วัดพระศิร่รัตนมหาธาตุ ที่่�สถาป็นาขึ้้�นในราว พุที่ธศิักราชิ ๑๘๑๗ ในสมัยขึ้องสมเด็จพระบรมราชิาธิราชิ ที่่� ๑ 15 ภายในพระอารามได้ ม่ ก ารสร้ า งสถ่ ป็ เจด่ ย์ ที่ รง ป็รางค์ ม่ ขึ้ นาดส่ ง ใหญ่ เพ่� อ เป็็ น ที่่� ป็ ระดิ ษ ฐิานพระบรม สาร่ ริ ก ธาตุ และนั บ เป็็ น อาคารป็ระธานขึ้องพระอาราม การสร้ า งสถ่ ป็ เจด่ ย์ ที่ รงป็รางค์ เป็็ น อาคารป็ระธานใน พระอารามที่่� ส ถาป็นาขึ้้� น ในยุ ค สมั ย เด่ ย วกั น น่� ม่ อ่ ก หลาย แห่ง ตัวอย่างเชิ่น วัดพระราม สถาป็นาขึ้้�นในป็ีพุที่ธศิักราชิ ๑๙๑๒ โดยสมเด็จพระรามาธิบด่ที่่� ๑ (พระเจ้าอ่่ที่อง)16 และ วั ด ราชิบ่ ร ณะสถาป็นาขึ้้� น ในป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๑๙๖๗ โดย สมเด็จพระบรมราชิาธิราชิที่่� ๒ (เจ้าสามพระยา)17
ภูาพถ่ายเก่าแสดงบรรยากาศวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา (ที่มา: หอจดหมายเหตุแห่งชาติ)
15 พระราชพงศาวดารกรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยา ฉบั บ พั น จั น ทนุ ม าศ (เจิ ม ) และ พระราช พงศาวดารกรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยาฉบั บ หลวงประเสริ ฐ . คํา ให้ ก ารชาวกรุ ง เก่ า . คํา ให้ ก าร ขุนหลวงวัด. นนทบุรี : ศรีปัญญา, ๒๕๕๓, หน้า ๔๓, ๓๙๑. 16 เรื่องเดียวกัน, หน้า ๓๙๐. 17 เรื่องเดียวกัน, หน้า ๕๑, ๓๙๔.
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
า
อยธยา
25
มณฑป วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
เศียรพระพุทธรูป วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
ลวดลายปูนปั�นและจิตรกรรมภูายในวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
า
อยธยา
27
จะเห็นได้ว่าร่ป็แบบขึ้องสถ่ป็เจด่ย์ ในชิ่วงเวลา ดังกล่าวน่� ได้รับอิที่ธิพลจากสถาป็ัตยกรรมที่่�ม่ มาก่ อ นหน้ า ณ วั ด พระศิร่ รั ต นมหาธาตุ เม่ อ ง ลพบุร่ สันนิษฐิานว่าสร้างขึ้้�นก่อนการสถาป็นา เม่ อ งอโยธยาราว ๑๐๐ ป็ี โดยม่ ร่ ป็ แบบบาง ป็ระการ ที่่� ใ กล้ เ ค่ ย งกั บ ป็ราสาที่ในวั ฒ นธรรม แบบขึ้อม18 แต่ ถ้ า สั ง เกตลงในรายละเอ่ ย ดขึ้อง องค์ ป็ ระกอบสถาป็ั ต ยกรรมและงานป็ระดั บ ตกแต่ ง แล้ ว จะเห็ น ลั ก ษณะเฉพาะที่่� ชิ่ า งขึ้อง เม่องอโยธยาได้บรรจงแต่งเติมให้แตกต่าง
วัดราชบูรณะ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
18 สันติ เล็กสุขุม. ศิลปะอยุธยา งานช่างหลวงแห่งแผั่นดิน.พิมพ์ ครั้งที่ ๒. กรุงเทพฯ: สํานักพิมพ์เมืองโบราณ, ๒๕๔๔, หน้า ๑๔.
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
า
29
อยธยา
ปูนปั�นประดับ พระปรางค์วัดราชบูรณะ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
ลวดลายปูนปั�นยอดซุ้้มประตูพระวิหารหลวง วัดราชบูรณะ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
า
อยธยา
31
ในสมั ย ขึ้องสมเด็ จ พระบรมไตรโลกนาถ เม่ อ ง อโยธยาเริ�มม่ความแขึ้็งแกร่งที่ั�งด้านการป็กครอง และด้ า นพระพุ ที่ ธศิาสนา ได้ แ สดงออกในการ สร้ า งสรรค์ ง านสถาป็ั ต ยกรรม เจด่ ย์ ที่ รงระฆัั ง แบบอยุ ธ ยาได้ ป็ รากฏขึ้้� น ครั� ง แรกในรั ชิ สมั ย น่� ณ วั ด พระศิร่ ส รรเพชิญ์ โดยม่ พ ระราชิดำา ริ ย ก วังให้สร้างวัดเม่�อป็ีพุที่ธศิักราชิ ๑๙๗๗19 ต่อมา ในรั ชิ สมั ย ขึ้องสมเด็ จ พระรามาธิ บ ด่ ที่่� ๒ ได้ โป็รดเกล้ า ฯ ให้ ส ร้ า งพระเจด่ ย์ สำา หรั บ บรรจุ พระบรมราชิอัฐิิขึ้องสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ พร ะ ร าชิบิ ด า เม่� อ ป็ี พุ ที่ ธศิั ก รา ชิ ๒๐๓๕ 2 0 ซึ่้� ง ร่ ป็ แบบขึ้องเจด่ ย์ ที่ รงระฆัั ง แบบอยุ ธ ยาน่� ยั ง คงถ่ ก นำา มาเป็็ น ต้ น แบบในการสร้ า งเจด่ ย์ จนถ้งป็ัจจุบัน
วัดพระศรีสรรเพชญ์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
19 พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และ พระราชพงศาวดารกรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยาฉบั บ หลวงประเสริ ฐ . คํา ให้ ก าร ชาวกรุงเก่า. คําให้การขุนหลวงวัด. นนทบุรี : ศรีปัญญา, ๒๕๕๓, หน้า ๕๓. 20 เรื่องเดียวกัน, หน้า ๔๐๐.
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
า
33
อยธยา
พระวิหารหลวง วัดพระศรีสรรเพชญ์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
ฐานสิงห์ปูนปั�นประดับพระวิหารหลวง วัดพระศรีสรรเพชญ์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
ช่องแสง พระวิหารหลวง วัดพระศรีสรรเพชญ์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ปูนปั�นประดับพระวิหารหลวง วัดพระศรีสรรเพชญ์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
า
35
อยธยา
นอกจากจะเกิ ด เจด่ ย์ ที่ รงระฆัั ง แบบอยุ ธ ยา แล้ ว ในเวลาถั ด มา ในรั ชิ สมั ย ขึ้องสมเด็ จ พระมหาจั ก รพรรดิ ได้ เ กิ ด ร่ ป็ แบบขึ้องเจด่ ย์ ส่�เหล่�ยมย่อมุมขึ้้�น ซึ่้�งพัฒนาจากแบบอย่างขึ้อง เจด่ย์ที่่�ม่อย่่ก่อน21 โดยสร้างขึ้้�น ณ วัดสวนหลวง ส บ ส ว ร ร ค์ ซึ่้� ง เ ป็็ น พ่� น ที่่� ๆ ถ ว า ย พ ร ะ เ พ ลิ ง พระศิพขึ้องสมเด็ จ พระศิร่ สุ ริ โ ยที่ั ย ในระหว่ า ง ศิ้กขึ้องกรุงอโยธยากับที่ัพขึ้องพม่า ก่อนจะเส่ย กรุ ง ศิร่ อ ยุ ธ ยาครั� ง ที่่� ๑ เม่� อ ราวป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๒๐๘๖ – ๒๐๘๘22 นอกจากน่�ยังม่เจด่ย์ป็ระธาน ขึ้องวัดญาณเสน (ไม่ป็รากฏหลักฐิานการสร้าง ที่่� แ น่ ชิั ด ) ม่ ร่ ป็ แบบสถาป็ั ต ยกรรมขึ้องสถ่ ป็ เจด่ ย์ ป็ ระธาน ลั ก ษณะเชิ่ น เด่ ย วกั น กั บ เจด่ ย์ สุริโยที่ัยอ่กด้วย
เจดีย์วัดญาณเสน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
21 สันติ เล็กสุขุม. ศิลปะอยุธยา งานช่างหลวงแห่งแผั่นดิน.พิมพ์ ครั้งที่ ๒. กรุงเทพฯ: สํานักพิมพ์เมืองโบราณ, ๒๕๔๔, หน้า ๙๖. 22 พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และ พระราชพงศาวดารกรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยาฉบั บ หลวงประเสริ ฐ . คํา ให้ ก าร ชาวกรุงเก่า. คําให้การขุนหลวงวัด. นนทบุรี : ศรีปัญญา, ๒๕๕๓, หน้า ๙๑.
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
า
37
อยธยา
ในชิ่ ว งหลั ง ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๒๑๗๓ รั ชิ สมั ย ขึ้อง พระเจ้าป็ราสาที่ที่อง ได้ม่การสร้างพระอาราม ใหญ่ ขึ้้� น อ่ ก ครั� ง ได้ แ ก่ วั ด ไชิยวั ฒ นาราม 23 ซึ่้�งม่ร่ป็แบบสถาป็ัตยกรรมที่่�น่าสนใจ นอกจาก จะเป็็ น สถ่ ป็ เจด่ ย์ ที่ รงป็รางค์ ซึ่้� ง ได้ รั บ การ พั ฒ น า ร่ ป็ แ บ บ ใ ห้ แ ต ก ต่ า ง จ า ก ก ลุ่ ม ขึ้ อ ง พระป็รางค์ ที่่� ส ถาป็นาขึ้้� น ในชิ่ ว งต้ น กรุ ง ศิร่ อยุธยาแล้ว เมรุที่ิศิ เมรุราย24 ถ่อว่าเป็็นแนวคิด และร่ ป็ แบบสถาป็ั ต ยกรรมใหม่ ที่่� เ กิ ด ขึ้้� น ใน ชิ่ ว งเวลาน่� งานป็ระดั บ ตกแต่ ง ภายในเมรุ ที่ิ ศิ เมรุ ร ายม่ ที่ั� ง งานป็ระติ ม ากรรมน่ น ตำ�า งาน จิ ต รกรรมรวมที่ั� ง พระพุ ที่ ธร่ ป็ ที่่� ป็ ระดิ ษ ฐิาน ป็ระจำา เมรุ ที่ิ ศิ เมรุ ร าย แสดงให้ เ ห็ น ถ้ ง ฝั่ี ม่ อ ใน เชิิ ง ชิ่ า งที่่� ผ้่ า นการบ่ ม เพาะจนสามารถสร้ า ง งานที่่� ม่ ค วามป็ระณ่ ต งดงามและอ่ อ นชิ้ อ ย เป็็นอย่างมาก
พระปูร�งค์ แ ละเมรุ ทิ ศ เมรุ ร �ย วัั ด ไ ช ย วัั ฒ น � ร � ม จัั ง ห วัั ด พระนครศรีอยุธย�
พระปรางค์และเมรุทิศ เมรุราย วัดไชยวัฒนาราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
23 เรื่องเดียวกัน, หน้า ๒๗๒. 24 รู ป แบบสถาปั ต ยกรรมของเมรุ ทิ ศ เมรุ ร าย วั ด ไชยวั ฒ นาราม เป็นอาคารทรงปราสาทซ้้อนชั้น ในผัังสี่เหลี่ยมจัตุรัสย่อมุม
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
า
39
อยธยา
เมรุทิศ วัดไชยวัฒนาราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
พระปรางค์ วัดไชยวัฒนาราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
า
อยธยา
พระพุทธรูปทรงเครื่อง ประดิษฐานภูายในเมรุทิศ วัดไชยวัฒนาราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
41
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
า
อยธยา
ปูนปั�นประดับเมรุทิศ เมรุราย วัดไชยวัฒนาราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
43
ผั้าทิพย์ประดับพระพุทธรูปทรงเครื่อง ประดิษฐานภูายในเมรุทิศ วัดไชยวัฒนาราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
า
45
อยธยา
น อ ก จ า ก ง า น ส ถ า ป็ั ต ย ก ร ร ม ป็ ร ะ เ ภ ที่ ส ถ่ ป็ เจด่ ย์ แ ล้ ว งานสถาป็ั ต ยกรรมป็ระเภที่พระ อุ โ บสถและพระวิ ห ารในสมั ย อยุ ธ ยาม่ ร่ ป็ แบบ และพั ฒ นาการที่่� ม่ ลั ก ษณะเฉพาะเชิ่ น เด่ ย วกั น โ ด ย ใ น ส มั ย อ ยุ ธ ย า ต อ น ต้ น พ ร ะ วิ ห า ร ม่ ความสำา คั ญ มากกว่ า พระอุ โ บสถ เห็ น ได้ จ าก การสร้ า งพระวิ ห ารที่่� ม่ ขึ้ นาดใหญ่ โดยอย่่ ใ น แนวแกนหลั ก ขึ้องเขึ้ตพุ ที่ ธาวาส เชิ่ น วั ด พระ ศิร่รัตนมหาธาตุ วัดราชิบ่รณะ เป็็นต้น ในขึ้ณะ ที่่�พระอุโบสถม่ขึ้นาดเล็กกว่า เ ม่� อ ม า ถ้ ง ส มั ย อ ยุ ธ ย า ต อ น ก ล า ง ไ ด้ เ ริ� ม ใ ห้ ความสำาคัญกับพระอุโบสถมากยิ�งขึ้้�น ตัวอย่าง ที่่� สำา คั ญ ได้ แ ก่ พระอุ โ บสถวั ด หน้ า พระเมรุ โ ดย ป็รา กฏชิ่� อ ขึ้อ งวั ด หน้ า พระ เมรุ ใ นพระ ราชิพงศิาวดารฉ บั บ พระรา ชิหั ต ถเลขึ้าใน ราวป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๒๑๐๐ 25 ซึ่้� ง ร่ ป็ แบบขึ้อง สถาป็ั ต ยกรรมพระอุ โ บสถวั ด หน้ า พระเมรุ ได้ เ ป็็ น ต้ น แบบให้ กั บ พระอารามในบริ เ วณ ใกล้เค่ยงอย่างวัดศิาลาป็่นอ่กด้วย ในสมั ย อยุ ธ ยาตอนป็ลายพระอุ โ บสถได้ ก ลาย มาเป็็ น สิ� ง ก่ อ สร้ า งสำา คั ญ ภายในเขึ้ตพุ ที่ ธาวาส แที่นที่่� ส ถ่ ป็ เจด่ ย์ ที่่� ม่ ขึ้ นาดเล็ ก ลงเม่� อ เที่่ ย บกั บ สมั ย ก่ อ นหน้ า โดยร่ ป็ แบบสถาป็ั ต ยกรรมขึ้อง พ ร ะ อุ โ บ ส ถ ที่่� แ ส ด ง ใ ห้ เ ห็ น อั ต ลั ก ษ ณ์ ขึ้ อ ง ศิิ ล ป็สถาป็ั ต ยกรรมสมั ย อยุ ธ ยาตอนป็ลาย ได้ แ ก่ การที่ำา ฐิานพระอุ โ บสถแอ่ น โค้ ง เหม่ อ น ที่้ อ งเร่ อ สำา เภา หร่ อ ที่่� เ ร่ ย กกั น ว่ า แอ่ น ที่้ อ ง สำาเภา เชิ่น พระอุโบสถ วัดพญาแมน สถาป็นา ขึ้้� น ในสมั ย ขึ้องพระเพที่ราชิา 26 เป็็ น ต้ น และม่ การนำา ฐิานอาคารลั ก ษณะดั ง กล่ า วไป็ใชิ้ กั บ อาคารป็ระเภที่อ่�น ๆ ด้วยเชิ่นกัน
พระอุโบสถวัดหน้าพระเมรุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
25 ดํารงราชานุภูาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา, พงศาวดาร (ฉบั บ พระราชหั ต ถ เลขา) เล่ม ๑ พิมพ์ครั้งที่ ๗ (พระนคร: โรงพิมพ์ คลังวิทยา, ๒๕๑๕), หน้า ๑๗๓ – ๑๗๕. 26 พระราชพงศาวดารกรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยา ฉบั บ พั น จั น ทนุ ม าศ (เจิ ม ) และ พระราชพงศาวดาร กรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยาฉบั บ หลวงประเสริ ฐ . คํา ให้ ก าร ชาวกรุ ง เก่ า . คํา ให้ ก ารขุ น หลวงวั ด . นนทบุ รี : ศรีปัญญา, ๒๕๕๓, หน้า ๓๑๙.
ห ลั ง จ า ก ก า ร เ ส่ ย ก รุ ง ใ ห้ กั บ พ ม่ า เ ม่� อ ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๒๓๑๐ พระนครศิร่ อ ยุ ธ ยาก็ ไ ด้ ถ่กเผ้าที่ำาลาย ร้างผ้่้คน จนเม่�อสมัยขึ้องพระบาที่ ส ม เ ด็ จ พ ร ะ นั� ง เ ก ล้ า เ จ้ า อ ย่่ หั ว ที่่� ไ ด้ เ ริ� ม ม่ การบ่ ร ณป็ฏิ สั ง ขึ้รณ์ พ ระอาราม จ้ ง ที่ำา ให้ พ ระ อารามต่าง ๆ ในกรุงศิร่อยุธยาได้กลับมาม่ชิ่วิต อ่ ก ครั� ง และบางพระอารามได้ ม่ ก ารใชิ้ ง าน ต่อเน่�องมาจนถ้งป็ัจจุบัน
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
า
47
อยธยา
หน้าบันรูปพระนารายณ์ทรงครุฑ วัดหน้าพระเมรุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
มุขเด็จด้านหน้าพระอุโบสถ วัดหน้าพระเมรุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
า
อยธยา
คันทวยรับชายคามุขเด็จ วัดหน้าพระเมรุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
49
หน้าบันรูปดาวเพดานภูายในพระอุโบสถ วัดหน้าพระเมรุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
๒
วัดศาลาปูนวรวิหาร
53
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
ปูระวััต้ิควั�มเปู็นม�วััดศ�ล�ปููนวัรวัิห�ร
วัั ด ศ � ล � ปูู น ต้ั� ง อ ยู่ เ ล ข้ ที� ๓ ๘ ห มู่ ที� ๔ ต้ำ� บ ล ท่ � วั � สุ ก รี อำ� เ ภ อ พ ร ะ น ค ร ศ รี อ ยุ ธ ย � จัั ง ห วัั ด พระนครศรี อ ยุ ธ ย� บริ เ วัณนอกเก�ะเมื อ งด้ � น ทิ ศ ต้ะวัั น ต้กเฉี ย งเหนื อ จัั ด เปู็ น พระอ�ร�มหลวัง ชั� น โท ชนิ ด วัรวัิ ห �ร ได้ รั บ ก�รข้่� น ทะเบี ย นเปู็ น โบร�ณสถ�นเมื� อ ปูี พุ ท ธศั ก ร�ช ๒๔๗๘ มี อ �ณ� เข้ต้ดังนี� ที่ิศิเหน่อ ที่ิศิตะวันออก ที่ิศิใต้ ที่ิศิตะวันตก
อาณาเขึ้ตติดต่อกับคลองมหานาค อาณาเขึ้ตติดต่อกับบ้านเร่อนป็ระชิาชิน อาณาเขึ้ตติดต่อกับคลองเม่อง อาณาเขึ้ตติดต่อกับวัดพรหมนิวาส
ถ้ ง แม้ ตำา แหน่ ง ที่่� ตั� ง ขึ้องวั ด ศิาลาป็่ น จะอย่่ บ ริ เ วณนอกเกาะ เม่อง แต่เม่�อพิจารณาแล้วจะเห็นว่าไม่ได้ไกลจากพระราชิวัง หลวง (วัดพระศิร่สรรเพชิญ์) มากนัก และยังม่ความสะดวก ในด้ า นการคมนาคม โดยสามารถใชิ้ เ ร่ อ จ้ า งขึ้้ า มจากฝั่ั� ง เกาะเม่องบริเวณที่่าเร่อป็ระต่สัตกป็ (พ่�นที่่�ระหว่างวิที่ยาลัย เที่คโนโลย่บริหารธุรกิจอยุธยา กับวัดต้กในป็ัจจุบัน) มายัง ที่่าวัดขึุ้นญวน ซึ่้�งนอกจากจะเป็็นที่่าเร่อแล้ว ยังเป็็นตลาดบก ที่่�ร่้จักในชิ่�อ ตลาดวัดขึุ้นญวณ ศิาลาป็่น1
ภูาพถ่ายเก่าเขตพุทธาวาสวัดศาลาปูน ในราวปี พ.ศ.๒๕๑๕
25 ดํารงราชานุภูาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยา, พงศาวดาร (ฉบับพระ ราชหัตถเลขา) เล่ม ๑ พิมพ์ครั้งที่ ๗ (พระนคร: โรงพิมพ์คลังวิทยา, ๒๕๑๕), หน้า ๑๗๓ – ๑๗๕. 26 พระราชพงศาวดารกรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยา ฉบั บ พั น จั น ทนุ ม าศ (เจิ ม ) และ พระราช พงศาวดารกรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยาฉบั บ หลวงประเสริ ฐ . คํา ให้ ก ารชาวกรุ ง เก่ า . คํา ให้ ก ารขุ น หลวงวัด. นนทบุรี : ศรีปัญญา, ๒๕๕๓, หน้า ๓๑๙.
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
55
ธรรมาสน์
ฝ่้าเพดานภูายในพระอุโบสถวัดศาลาปูน
สังเค็ตหรือธรรมาสน์ยาว
57
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
ในส่ ว นนามขึ้องพระอารามนั� น ป็รากฏอย่่ ห ลายชิ่� อ ได้ แ ก่ วัดโลกยสุธาวาสพระอารามหลวง วัดโลกยสุธาวาสวรวิหาร วัดโลกยสุที่ธามหาวิหาร วัดโลกยสุธาศิาลาป็่น วัดโลกสุธา ศิาลาป็่ น และวั ด ศิาลาป็่ น 2 จะเห็ น ได้ ว่ า ม่ คำา ว่ า โลกยสุ ธ า หร่อโลกสุธา และศิาลาป็่น โดยคำาว่า สุธา แป็ลว่า ป็่นขึ้าว ซึ่้�ง สอดคล้องกับสถานที่่�ตั�งขึ้องวัดที่่�เป็็นแหล่งเผ้าป็่นขึ้าว วั ด ศิาลาป็่ น ไม่ ป็ รากฏหลั ก ฐิานการสร้ า งที่่� ชิั ด เจน โดยใน หนังส่อป็ระวัติวัดที่ั�วราชิอาณาจักรขึ้องกรมศิาสนา กล่าวว่า สร้ า งขึ้้� น ในสมั ย อยุ ธ ยา โดยม่ ห ลั ก ฐิานที่างด้ า นศิิ ล ป็กรรม หลายส่ ว นใกล้ เ ค่ ย งกั บ วั ด พระเมรุ ร าชิิ ก าราม (วั ด หน้ า พระ เมรุ) ซึ่้�งป็รากฏชิ่�อในพระราชิพงสาวดารก่อนที่่�จะเส่ย กรุงศิร่อยุธยาครั�งที่่� ๑ ในชิ่วงสมัยอยุธยาตอนกลาง3 ต่อมา หลั ง จากเส่ ย กรุ ง ครั� ง ที่่� ๒ วั ด ศิาลาป็่ น ได้ ก ลายเป็็ น วั ด ร้ า ง มาได้ รั บ การบ่ ร ณป็ฏิ สั ง ขึ้รณ์ ใ นสมั ย กรุ ง รั ต นโกสิ น ที่ร์ โดยเฉพาะในรั ชิ สมั ย ขึ้องพระบาที่สมเด็ จ พระนั� ง เกล้ า เจ้ า อย่่ หั ว ได้ ที่ รงพระกรุ ณ าโป็รดเกล้ า ฯ ให้ บ่ ร ณะที่ั� ว ที่ั� ง พระอารามแล้ ว ยั ง ได้ ที่ รงสร้ า งกุ ฏิ ต้ ก พระราชิที่านแก่ พระธรรมราชิานุวัตร (คุ้ม) อ่กด้วย4 ในรัชิสมัยขึ้องพระบาที่สมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอย่่หัว ได้ที่รง โป็รดเกล้ า ฯ ให้ พ ระธรรมราชิานุ วั ต ร (พุ ก ) ไป็ครองวั ด ศิ า ล า ป็่ น แ ล ะ ต่ อ ม า ใ น รั ชิ ส มั ย ขึ้ อ ง พ ร ะ บ า ที่ ส ม เ ด็ จ พระจุ ล จอมเกล้ า เจ้ า อย่่ หั ว ที่รงได้ โ ป็รดเกล้ า สถาป็นาขึ้้� น เป็็ น สมเด็ จ พระราชิาคณะ ที่่� ส มเด็ จ พระพุ ฒ าจารย์ (พุ ก ) เม่� อ ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๒๔๒๒ ซึ่้� ง ถ่ อ ได้ ว่ า เป็็ น สมเด็ จ พระราชิา คณะเพ่ยงร่ป็เด่ย วที่่�อ ย่่นอกกรุงรัตนโกสินที่ร์ แสดงให้เห็น ว่ า วั ด ศิาลาป็่ น ถ้ ง แม้ จ ะเป็็ น วั ด นอกเกาะกรุ ง รั ต นโกสิ น ที่ร์ แต่ก็ม่ความสำาคัญเป็็นอย่างมาก
หอพระไต้รปูิฎกวััดศ�ล�ปููน
หอพระไตรปิฎกวัดศาลาปูน
2 กรมการศาสนา, ประวัติวัดทั่วราชอาณาจักร เล่มที่ ๑, (กรุงเทพฯ : กองพุทธศาสน สถาน กรมการศาสนา, ๒๕๒๕), หน้า ๓๘๗. 3 วัชรี วัชรสินธุ์. วัดพระเมรุราชิการาม. (กรุงเทพฯ: แกลเลอรี่การพิมพ์, ๒๕๕๓), หน้า ๒ – ๗. 4 ตํานานวัตถุสถานต่างๆ ซ้ึ่งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสถาปนา และ กรมสมเด็ จ พระศรี สุ ล าไลย พระบรมราชชนนี พั น ปี ห ลวง, (กรุ ง เทพฯ : อมริ น ทร์ พริ้นติ้ง กรุ�พ, ๒๕๓๐), หน้า ๓๘. 5 วิเชียร อากาศฤกษ์, ประวัติสมณศักดิ�และพัดยศ, (กรุงเทพฯ : เนชั่นแนล เอ็สเต็ท, ๒๕๒๘), หน้า ๓๔.
59
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
ง
เ
ผืังบริเวัณวััดศ�ล�ปููนวัรวัิห�ร
วัั ด ศ � ล � ปูู น วั ร วัิ ห � ร ปู่ จั จัุ บั น เ ปู็ น พระอ�ร�มหลวังชั� น โท ต้ั� ง อยู่ ที� ต้ำ� บล ท่ � วั�สุ ก รี อำ� เภอพระนครศรี อ ยุ ธ ย� บริเวัณที�ต้ั�งพระอ�ร�มอยู่นอกเก�ะเมือง ม�ท�งด้ � นทิ ศ เหนื อ พื� น ที� โ ดยรวัมมี ผืั ง เ ปู็ น รู ปู สี� เ ห ลี� ย ม ผืื น ผื้ � วั � ง ผืั ง หั น ท � ง ด้ � นหน้ � พระอ�ร�มไปูท�งด้ � นทิ ศ ใต้้ มี อ �ณ�เข้ต้ต้ิ ด กั บ คลองเมื อ ง ซึ่่� ง ใช้ เ ปู็ น เส้ น ท�งสั ญ จัรหลั ก ม�แต้่ เ ดิ ม ท�งด้ � น ทิ ศ เหนื อ ต้ิ ด กั บ คลองมห�น�ค ท�งด้ � น ทิศต้ะวัันต้กต้ิดกับวััดพรหมนิวั�สวัรวัิห�ร ส่วันท�งด้�นทิศต้ะวัันออกต้ิดกับชุมชน ภ า ย ใ น พ ร ะ อ า ร า ม แ บ่ ง พ่� น ที่่� อ อ ก เ ป็็ น เ ขึ้ ต พุ ที่ ธาวาส เขึ้ตสั ง ฆัาวาส และพ่� น ที่่� ส าธารณ ป็ระโยชิน์อ่�นๆ โดยอาศิัยแนวที่างสัญจรภายใน แบ่งพ่�นที่่�เขึ้ตต่าง ๆ แยกจากกัน เขึ้ตพุที่ธาวาส ขึ้องพระอาราม ม่ ผ้ั ง เป็็ น ร่ ป็ ส่� เ หล่� ย มผ้่ น ผ้้ า ล้ อ มรอบด้ ว ยแนวกำา แพงแก้ ว ตั� ง อย่่ ที่ างด้ า น ตะวันออกเฉ่ยงเหน่อ ที่างด้านที่ิศิตะวันตกขึ้อง เขึ้ตพุที่ธาวาสเป็็นพ่�นที่่�ขึ้องเขึ้ตสังฆัาวาส ร่วม กั บ พ่� น ที่่� เ พ่� อ กิ จ กรรมสาธารณป็ระโยขึ้น์ ใน บริเวณน่�ป็ระกอบด้วยหม่่กุฏิสงฆั์ ที่ั�งในส่วนหม่่ กุ ฏิ ส ถาป็ั ต ยกรรมเคร่� อ งก่ อ ซึ่้� ง เป็็ น อาคาร โบราณและกลุ่มขึ้องกุฏิสงฆั์ที่่�สร้างเพิ�มเติมขึ้้�น ภายหลัง , ศิาลาการเป็ร่ยญ , หอพระไตรป็ิฎก , หอระฆัั ง และลานกิ จ กรรม พ่� น ที่่� ที่ างด้ า น ที่ิ ศิ ตะวั น ตกติ ด กั บ วั ด พรหมนิ ว าสวรวิ ห ารเป็็ น ที่่� ตั� ง ขึ้องโรงเร่ ย นวั ด ศิาลาป็่ น บริ เ วณลานที่าง ด้ า น ที่ิ ศิ ใ ต้ ติ ด กั บ ค ล อ ง เ ม่ อ ง ใ ชิ้ เ ป็็ น ล า น จอดรถ และลานจัดกิจกรรมสาธารณป็ระโยชิน์ ต่ า งๆ ที่างวั ด ได้ จั ด สร้ า งศิาลาไว้ ๒ หลั ง ตั� ง อย่่ ริ ม คลองเม่ อ ง เพ่� อ ใชิ้ เ ป็็ น ที่่� พั ก ขึ้องผ้่้ สั ญ จร ไป็มา
61
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
เข้ต้พุทธ�วั�ส วััดศ�ล�ปููนวัรวัิห�ร เ ขึ้ ต พุ ที่ ธ า ว า ส ขึ้ อ ง พ ร ะ อ า ร า ม ม่ ผ้ั ง เ ป็็ น ร่ ป็ ส่� เ ห ล่� ย ม ผ้่ น ผ้้ า ก ลุ่ ม อ า ค า ร ป็ ร ะ ธ า น ว า ง ตำา แหน่ ง ในแนวแกนหลั ก ที่างที่ิ ศิ เหน่ อ -ใต้ ป็ระกอบด้ ว ยพระอุ โ บสถ ตั� ง อย่่ ที่ างด้ า นหน้ า ล้ อ มรอบด้ ว ยเสมา ตำา แหน่ ง ด้ า นหลั ง พระ อุโ บสถเป็็ น ที่่�ตั�งขึ้องพระเจด่ ย์ ที่ รงระฆัั ง ที่่�ล าน ที่างด้านที่ิศิตะวันตกขึ้องพระเจด่ย์ม่วิหารน้อย หลังหน้�ง ภายในป็ระดิษฐิานรอยพระพุที่ธบาที่ จำา ลองลานที่างด้ า นหน้ า พระอุ โ บสถเป็็ น ที่่� ตั� ง ขึ้องเจด่ย์ราย ๔ องค์ ค่่ด้านนอกม่ร่ป็แบบเป็็น สถ่ป็เจด่ย์ที่รงป็รางค์ ค่่ด้านในม่ขึ้นาดย่อมกว่า ม่ร่ป็แบบเป็็นเจด่ย์เหล่�ยมย่อมุม และเจด่ย์ที่รง เคร่�อง พ่�นที่่�เขึ้ตพุที่ธาวาสล้อมรอบด้วยกำาแพง แก้ว ม่ซึุ่้มป็ระต่ที่างเขึ้้า ๓ ตำาแหน่ง ที่่�ก้�งกลาง กำา แพงแก้ ว ด้ า นหน้ า พระอุ โ บสถเป็็ น ซึุ่้ ม ป็ระต่ ที่างเขึ้้าหลัก อย่่ในแนวแกนป็ระธาน กำาแพงแก้ว ด้ า นขึ้้ า งม่ ซึุ่้ ม ป็ระต่ ด้ า นละ ๑ ตำา แหน่ ง อย่่ ต รง กั บ มุ ขึ้ ที่างเขึ้้ า ด้ า นหน้ า พระอุ โ บสถ ลานที่าง ด้ า นที่ิ ศิ ใต้ ด้ า นหน้ า เขึ้ตพุ ที่ ธาวาสสร้ า งศิาลา โถง ๒ หลั ง ใชิ้ เ ป็็ น ศิาลาเอนกป็ระสงค์ ที่่� มุ ม ด้านหน้าบริเวณที่างเขึ้้าเขึ้ตพระอาราม เป็็นที่่�ตั�ง ขึ้องเจด่ย์บรรจุอัฐิิสมเด็จพระพุฒาจารย์ (พุก)
63
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
อโ
พระอุโบสถ
พระอุโบสถวััดศ�ล�ปููนวัรวัิห�ร มีลักษณะ เปู็ น ง�นสถ�ปู่ ต้ ยกรรมไทยทรงเครื� อ ง ลำ�ยอง แม้วั่�จัะได้รับก�รปูฏิสังข้รณ์ครั�ง ใหญ่ ใ นช่ วั งต้้ น รั ต้ นโกสิ น ทร์ แต้่ รู ปู แบบ ท�งสถ�ปู่ต้ยกรรมโดยรวัมยังคงแสดงถ่ง ลั ก ษ ณ ะ ข้ อ ง ง � น ส ถ � ปู่ ต้ ย ก ร ร ม แ บ บ อยุธย� คล้�ยกับรูปูแบบข้องพระอุโบสถ วััดหน้�พระเมรุ ผ้ังขึ้องพระอุโบสถเป็็นร่ป็ส่�เหล่�ยมผ้่นผ้้า หันด้าน หน้าไป็ที่างด้านที่ิศิใต้ ห้องพระอุโบสถม่จำานวน ๙ ห้องเสา ม่มุขึ้หน้าและหลัง หลังคาชิ่วงกลาง เป็็นหลังคาที่รงจั�ว ๒ ซึ่้อน ๓ ตับ มุงกระเบ่�องดิน เผ้า ด้านหน้าและหลังเป็็นหลังคามุขึ้เด็จอันเป็็น แบบแผ้นขึ้องสถาป็ั ต ยกรรมอยุ ธ ยา หน้ า บั น ป็ระดับเคร่�องลำายอง ชิ่อฟ้้า ใบระกา หางหงส์ งานไม้แกะสลักป็ระดับกระจกส่ หน้าบันมุขึ้เด็จ ที่ั�ง ๒ ด้านม่ภาพป็ระธานเป็็นภาพเที่พนมล้อม รอบด้วยลายกระหนกก้านขึ้ดชิ่อหางโต งานไม้ แกะสลั ก ป็ิ ด ที่อง เสารั บ มุ ขึ้ เด็ จ เป็็ น เสาแป็ด เหล่� ย มก่ อ ด้ ว ยอิ ฐิ ฉาบป็่ น ที่าส่ ขึ้ าว ป็ลายเสา ป็ระดั บ บั ว ป็ลายเสาในลั ก ษณะบั ว แวงหร่ อ บั ว กล่บยาว ม่คน ั ที่วยร่ป็แบบอยุธยา งานไม้แกะสลัก ป็ิดที่องรับชิายคาขึ้องหลังคามุขึ้เด็จ
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
อโ
65
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
อโ
67
ผ้นังด้านสกัดที่างด้านหน้า ส่วนในป็ระธานซึ่้�งม่ ชิ่ ว งเสารั บ มุ ขึ้ เด็ จ เป็็ น กรอบภาพ ก่ อ เป็็ น ซึุ่้ ม เคร่�องยอดที่รงป็ราสาที่ ส่วนยอดขึ้องซึุ่้มบรรจุ ชิั� น หน้ า กระดานรองรั บ ซึุ่้ ม บั น แถลงเร่ ย งลด หลั�นกันขึ้้�นไป็อย่่ในที่รงจอมแห ฐิานขึ้องซึุ่้มตั�ง อย่่ บ นระดั บ พ่� น ขึ้องมุ ขึ้ เด็ จ ซึ่้� ง ยกระดั บ ส่ ง ขึ้้� น กว่ า พ่� น ขึ้องส่ ว นนอกป็ระธาน ระหว่ า งเสามุ ขึ้ เด็ จ ป็ระดั บ พนั ก ล่ ก กรงกระเบ่� อ งเคล่ อ บ ผ้นั ง ส่ ว นนอกป็ระธานที่ั� ง ๒ ขึ้้ า ง ก่ อ เป็็ น ซึุ่้ ม ที่รง บั น แถลง เป็็ น ชิ่ อ งที่างสั ญ จรหลั ก ในการเขึ้้ า ส่่ พ่� น ที่่� ภ ายในพระอุ โ บสถ ตั� ง อย่่ บ นพ่� น ส่ ว นนอก ป็ระธานที่่�ลดระดับตำ�ากว่าพ่�นมุขึ้เด็จ ขึ้อบที่ั�ง ๒ ขึ้้ า งก่ อ เป็็ น พนั ก ที่้ บ ป็ระดั บ เสาหั ว เม็ ด ป็่ น ป็ั� น ม่บันไดที่างขึ้้�นอย่่ในแนวตรงกับซึุ่้มป็ระต่
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
เ
ธา า
า า
า
69
ส่ ว นผ้นั ง ด้ า นสกั ด ที่างด้ า นหลั ง ในส่ ว นนอก ป็ระธานเป็็ น ซึุ่้ ม ป็ระต่ ที่ รงบั น แถลง เชิ่ น เด่ ย ว กั บ ที่างด้ า นหน้ า พระอุ โ บสถ ส่ ว นพ่� น ที่่� ใ น ป็ ร ะ ธ า น ขึ้ อ ง มุ ขึ้ ห ลั ง ก่ อ เ ป็็ น ซึุ่้ ม ที่ำา ห ลั ง ค า ที่รงจั�ว ม่ป็ีกนกรอบย่�นออกมาจากผ้นังหน้าบัน ซึุ่้ ม ป็ระดั บ ลวดลายกระหนกก้ า นขึ้ดชิ่ อ หางโต งานไม้ แ กะสลั ก ป็ิ ด ที่อง เคร่� อ งลำา ยองไม้ แ กะ สลักป็ระดับกระจก ม่คันที่วยรับชิายคา ผ้นังซึุ่้ม ที่ั�ง ๓ ด้านเจาะป็็นกรอบโค้งหน้านาง ตอนบน ป็ระดั บ ลวดลายป็่ น ป็ั� น เป็็ น ลายพฤกษชิาติ ภายในเป็็ น ที่่� ป็ ระดิ ษ ฐิานพระพุ ที่ ธร่ ป็ ป็างป็่ า เลไลยก์
ซุ้้มประดิษฐานพระพุทธรูปปางป่าเลไลยก์ ที่มุขด้านหลังพระอุโบสถ
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
อโ
71
ผ้นังด้านขึ้้างขึ้องพระอุโบสถ ม่ซึุ่้มหน้าต่างที่รง บันแถลงด้านละ ๓ ตำาแหน่ง วางจังหวะขึ้องซึุ่้ม ห น้ า ต่ า ง ชิ่ อ ง ก ล า ง ที่่� ก้� ง ก ล า ง ผ้ นั ง คั� น ด้ ว ย ผ้นั ง ที่้ บ ผ้นั ง แต่ ล ะห้ อ งเสาป็ระดั บ เสาแนบ ซึุ่้ ม ป็ ร ะ ต่ แ ล ะ ซึุ่้ ม ห น้ า ต่ า ง ขึ้ อ ง พ ร ะ อุ โ บ ส ถ ป็ระดั บ องค์ ป็ ระกอบส่ ว นต่ า ง ๆ ด้ ว ยงานป็ั� น ป็่นสด ฐิานขึ้องพระอุโบสถเป็็นฐิานสิงห์งานป็ั�น ป็่นที่าส่ขึ้าว
73
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
อโ
ภายในพระอุ โ บสถ ป็ระดิ ษ ฐิานพระพุ ที่ ธร่ ป็ ป็ระธานพร้อมด้วยกลุ่มขึ้องพระพุที่ธร่ป็และร่ป็ เคารพอ่�นๆ อย่่ร่วมกันบนชิั�นฐิานที่่�ก่อขึ้้�นระหว่าง ชิ่ ว งเสาในป็ระธานอย่่ ค่ อ นไป็ที่างด้ า นใน เว้ น พ่�นที่่�ห้องเสาด้านในสุดที่างด้านหลังพระพุที่ธร่ป็ ป็ระธานเป็็นที่างสัญจร พระพุที่ธร่ป็ป็ระธานเป็็น พระพุที่ธร่ป็ป็ระที่ับนั�งขึ้ัดสมาธิราบ ป็างมารวิชิัย ถัดมาด้านหน้าป็ระดิษฐิานพระพุที่ธร่ป็ย่น ป็าง ห้ามญาติ และพระพุที่ธร่ป็ป็างสมาธิลดหลั�นลง มาตามลำาดับ โดยรอบป็ระดิษฐิานพระพุที่ธร่ป็ ป็ระที่ับนั�งม่ขึ้นาดย่อมลงมา อย่่ร่วมบนชิั�นฐิาน เด่ยวกันเป็็นแบบแผ้นการป็ระดิษฐิานร่ป็เคารพ ร่ป็แบบหน้�งขึ้องอยุธยา ดังป็รากฎที่่�วัดกษัตราธิ ราชิพระนครศิร่ อ ยุ ธ ยา วั ด ใหญ่ สุ ว รรณาราม เพชิรบุร่ เป็็นต้น นอกจากนั�นยังม่ร่ป็พระสาวก ย่นป็ระนมหัตถ์ ตั�งอย่่ที่่�เสาร่วมใน หันหน้าเขึ้้า ถวายสั ก การะกลุ่ ม พระพุ ที่ ธร่ ป็ ป็ระธานภายใน พระอุโบสถ ม่เสาร่วมในจำานวน ๘ ค่่ ม่ลักษณะ เป็็นเสาก่ออิฐิฉาบป็่นหน้าตัดแป็ดเหล่�ยม ผ้ิวเสา ป็ระดับตกแต่งด้วยการเขึ้่ย นส่ฝัุ่่นเป็็นลวดลาย พุ่ ม ขึ้้ า วบิ ณ ฑ์์ ก้ า นแย่ ง ส่ ขึ้ าวบนพ่� น ส่ แ ดงชิาด ตอนบนป็ระดับบัวป็ลายเสาเป็็นบัวกล่บยาวหร่อ บัวแวงงานป็ั�นป็่น
ภูายในพระอุโบสถ
75
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
อโ
ผ้นั ง พระอุ โ บสถเป็็ น ผ้นั ง รั บ นำ�า หนั ก ก่ อ ด้ ว ยอิ ฐิ ฉาบป็่ น ภายในเขึ้่ ย นภาพจิ ต รกรรมด้ ว ยส่ ฝัุ่่ น ผ้นังด้านสกัดตรงขึ้้ามพระพุที่ธร่ป็ป็ระธานที่่�ตอน บนเขึ้่ยนภาพพุที่ธป็ระวัติตอนมารผ้จญ ป็ัจจุบัน ม่สภาพชิำารุดเส่ยหาย ส่วนผ้นังด้านหลังพระพุที่ธ ร่ป็ป็ระธาน ตอนบนเขึ้่ยนภาพพุที่ธป็ระวัติตอน ตรัสร่้ ตอนล่างเขึ้่ยนภาพเที่พชิุมนุมเร่ยงรายต่อ เน่�องไป็ที่่�ผ้นังด้านขึ้้างที่ั�ง ๒ ฝั่ั�ง เพดานพระอุ โ บสถในชิ่ ว งในป็ระธานที่ำา เป็็ น ฝั่้ า ขึ้นาน อาศิัยองค์ป็ระกอบที่างโครงสร้างเคร่�อง บนแบ่งพ่�นที่่�ฝั่้าเพดานเป็็นกรอบร่ป็ส่�เหล่�ยมผ้่น ผ้้า ในแต่ละกรอบป็ระดับตกแต่งด้วยดาวเพดาน งานไม้แกะสลักป็ิดที่องดาวป็ระธาน ป็ระดับอย่่ กลางพ่� น ที่่� ม่ ขึ้ นาดใหญ่ ป็ ระกอบด้ ว ยกระจั ง ลักษณะคล้ายกล่บบัวป็ลายแหลมเร่ยงซึ่้อนกัน อย่่ในร่ป็กลม ดาวป็ระธานถ่กล้อมด้วยกรอบร่ป็ ส่� เ หล่� ย มย่ อ มุ ม ไม้ สิ บ สอง ถั ด ออกมาเป็็ น ดาว บริ ว ารขึ้นาดย่ อ มจำา นวน ๑๔ ดวง ที่่� มุ ม ที่ั� ง ๔ ป็ระดับลายพุ่มขึ้้าวบิณฑ์์ป็ระกอบลายกระหนก ใชิ้เป็็นลายมุมหร่อที่่�เร่ยกว่าลายค้างคาวมุม ล้อม รอบด้วยกรอบส่�เหล่�ยมผ้่นผ้้า ฝั่้าเพดานถัดลงมา ที่ั� ง ๒ ฝั่ั� ง เป็็ น ฝั่้ า เอ่ ย งตกแต่ ง ด้ ว ยลายพุ่ ม ขึ้้ า ว บิณฑ์์ในกรรมวิธ่ลายฉลุป็ิดที่อง พ่�นหลังขึ้องฝั่้า เพดานที่ั�งหมดที่าส่แดงชิาด
ฝ่้าเพดานพระอุโบสถ
ภูาพจิตรกรรมที่ผันังด้านหลังพระพุทธรูปประธาน
ตอนบนเขียนภูาพพระพุทธเจ้า ตอนล่างเขียนภูาพเทพชุมนุม
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
อโ
77 โดยรอบพระอุ โ บสถ แสดงตำา แหน่ ง เสมา ๘ ตำาแหน่ง ที่่�มุมที่ั�ง ๔ และก้�งกลางที่ั�ง ๔ ด้าน ม่ ร่ ป็ แบบที่่� เ ร่ ย กว่ า เสมานั� ง แที่่ น ใบเสมาเป็็ น หินที่รายจำาหลักลวดลายรองรับด้วยฐิานกล่บบัว ผ้ั ง ร่ ป็ กลม ถั ด ลงไป็เป็็ น ชิั� น ฐิานสิ ง ห์ และฐิาน เขึ้่ ย งผ้ั ง ร่ ป็ ส่� เ หล่� ย มย่ อ มุ ม ไม้ สิ บ สอง แที่่ น ฐิาน ขึ้องใบเสมาเป็็นงานก่ออิฐิถ่อป็่นที่าส่ขึ้าว
ใบเสมาโดยรอบพระอุโบสถ
79
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
เ
ย
พระเจัดีย์
พระเจด่ย์วัดศิาลาป็่นวรวิหาร ตั�งอย่่ในแนวแกน ป็ระธานขึ้องเขึ้ตพุที่ธาวาส อย่่ที่างด้านที่ิศิเหน่อ ด้ า นหลั ง พระอุ โ บสถ ม่ ร่ ป็ แบบเป็็ น สถ่ ป็ เจด่ ย์ ที่รงระฆััง ผ้ังร่ป็กลม องค์พระเจด่ย์รองรับด้วย ชิั�นฐิานป็ัที่ม์บัวอกไก่ ถัดขึ้้�นไป็เป็็นชิั�นมาลัยเถา ชิั�นบัวป็ากระฆัังรองรับส่วนองค์ระฆัังขึ้นาดใหญ่ เหน่ อ องค์ ร ะฆัั ง เป็็ น ชิั� น บั ล ลั ง ก์ ม่ ผ้ั ง เป็็ น ร่ ป็ ส่� เ หล่� ย มย่ อ มุ ม ไม้ สิ บ สอง เหน่ อ ขึ้้� น ไป็เป็็ น ส่ ว น คันฉัตร ป็ล้องไฉน ป็ล่ยอด และเม็ดนำ�าค้างที่่�ยอด บนสุด องค์พระเจด่ย์ตั�งอย่่บนชิั�นฐิานป็ระที่ักษิณ ผ้ั ง ร่ ป็ ส่� เ หล่� ย มย่ อ มุ ม ไม้ สิ บ สอง ม่ ลั ก ษณะเป็็ น ชิั� น ฐิานป็ั ที่ ม์ บั ว อกไก่ ม่ บั น ไดที่างขึ้้� น ลงอย่่ ที่่� ก้�งกลางฐิานด้านที่ิศิตะวันออกและที่ิศิตะวันตก ที่่� เ หน่ อ หน้ า กระดานบนกั� น พนั ก ตกแต่ ง ด้ ว ย ชิ่องโป็ร่งร่ป็ย่อมุมเล่ยนลักษณะขึ้องการเว้นชิ่อง ด้ ว ยระเบ่ ย บการเร่ ย งอิ ฐิ ส่ ว นย่ อ มุ ม ขึ้องพนั ก และป็ลายบันไดที่างขึ้้�นลงป็ระดับด้วยเสาหัวเม็ด ฐิานชิั� น ล่ า งสุ ด เป็็ น ฐิานเขึ้่ ย ง ป็าดมุ ม เอ่ ย งใน ตำาแหน่งย่อมุม พระเจด่ย์และชิั�นฐิานป็ระที่ักษิณ เป็็นงานก่ออิฐิถ่อป็่นที่าส่ขึ้าว
81
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
หอพระไต้รปูิฎก หอพระไต้รปูิฎกวััดศ�ล�ปููนวัรวัิห�ร ต้ั�งอยู่ท�งด้�น ทิ ศ ใต้้ ข้ องกลุ่ ม อ�ค�รหมู่ กุ ฎิ ส งฆ์์ ใ นเข้ต้สั ง ฆ์�วั�ส รู ปู แบบท�งสถ�ปู่ ต้ ยกรรมเปู็ น อ�ค�รก่ อ อิ ฐ ถื อ ปูู น มี ผืั ง เปู็ น รู ปู สี� เ หลี� ย มผืื น ผื้ � วั�งอ�ค�รหั น ท�งด้ � น สกัดไปูท�งด้�นทิศต้ะวัันออก-ต้ะวัันต้ก หลังค�ทรง จัั�วัมุงด้วัยกระเบื�องดินเผื� ปูระดับเครื�องลำ�ยอง จากร่ ป็ แบบสถาป็ั ต ยกรรมเคร่� อ งก่ อ ขึ้องหอพระไตรป็ิ ฎ ก วัดศิาลาป็่นวรวิหาร ที่ำาให้พอจะสันนิษฐิานได้ว่าเป็็นอาคาร ที่่� ไ ด้ รั บ การสร้ า งขึ้้� น หร่ อ ป็ฏิ สั ง ขึ้รณ์ ขึ้้� น ในชิ่ ว งต้ น รั ต นโกสิ น ที่ร์ ด้ ว ยเหตุ ที่่� ม่ ลั ก ษณะคล้ า ยกั บ ร่ ป็ แบบสถาป็ั ต ยกรรมขึ้องหอพระไตรป็ิ ฎ กที่่� พ บในพระอารามสมั ย ต้ น รัตนโกสินที่ร์ ตัวอย่างเชิ่น หอพระไตรป็ิฎกวัดเที่พธิดาราม และหอพระไตรป็ิ ฎ กวั ด ราชินั ด ดาราม กรุ ง เที่พมหานคร เป็็ น ต้ น แม้ ว่ า ภาพรวมขึ้องร่ ป็ แบบสถาป็ั ต ยกรรมจะแสดง ถ้ ง ลั ก ษณะหอพระไตรป็ิ ฎ กชิ่ ว งต้ น รั ต นโกสิ น ที่ร์ แต่ ห อ พระไตรป็ิ ฎ กวั ด ศิาลาป็่ น วรวิ ห าร ยั ง ม่ ก ารแสดงออกถ้ ง เอกลั ก ษณ์ ขึ้ องงานสถาป็ั ต ยกรรมแบบอยุ ธ ยาผ้สมผ้สาน อย่่ด้วย อาที่ิ ร่ป็แบบขึ้องเสาและบัวป็ลายเสา , ลักษณะขึ้อง ฐิานแอ่นที่้องสำาเภา เป็็นต้น
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
อ
83
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
อ
85 รายละเอ่ยดด้านร่ป็แบบสถาป็ัตยกรรม หอพระ ไตรป็ิฎกเป็็นอาคารเคร่�องก่อ ตั�งอย่่บนฐิานส่ง ป็ระกอบด้วยชิุดบัวฐิานซึ่้อน ๒ ชิั�น ชิั�นล่างเป็็น ฐิานป็ัที่ม์ ชิั�นบนเป็็นฐิานสิงห์บัวอกไก่ ม่บันได ที่างขึ้้�นอย่่ที่่�ก้�งกลางฐิานด้านที่ิศิเหน่อ ป็ระกอบ พลสิ ง ห์ แ ละเสาหั ว เม็ ด ค่่ ห น้� ง ที่่� ป็ ลายพลสิ ง ห์ บั น ได ก่ อ เว้ น ชิ่ อ งป็ระกอบกรอบเชิ็ ด หน้ า และ บานป็ระต่เป็็นชิ่องที่างเขึ้้าส่่พ่�นที่่�ในส่วนชิั�นฐิาน ที่่�ฐิานด้านที่ิศิใต้ ๒ ตำาแหน่ง และก้�งกลางฐิาน ด้านสกัดอ่กด้านละ ๑ ตำาแหน่ง ชิั�นบนก่อผ้นังกั�นเป็็นห้องเก็บพระไตรป็ิฎก เป็็น ผ้นังฉาบป็่นเร่ยบ รองรับด้วยฐิานสิงห์แอ่นที่้อง สำาเภา ม่ป็ระต่ที่างเขึ้้าอย่่ที่่�ผ้นังที่างด้านที่ิศิเหน่อ ในตำาแหน่งกลางตรงกับบันได ผ้นังด้านที่ิศิใต้ที่ำา ชิ่องหน้าต่าง ๓ ตำาแหน่ง ผ้นังด้านตะวันออกและ ตะวั น ตกม่ ชิ่ อ งหน้ า ต่ า งตรงกลางด้ า นละ ๑ ตำา แหน่ ง โดยรอบห้ อ งเก็ บ พระไตรป็ิ ฎ กที่ำา พ่� น ระเบ่ ย งล้ อ ม ม่ ชิ ายคาคลุ ม พ่� น ที่่� ร องรั บ ชิายคา ด้วยเสากลมป็ระดับบัวป็ลายเสาแบบบัวกล่บยาว งานป็ั�นป็่นระหว่างเสากั�นพนักที่้บ ส่วนผ้นังห้อง เก็ บ พระไตรป็ิ ฎ ก เสารั บ ชิายคา และส่ ว นฐิาน ที่ั�งหมดเป็็นงานฉาบป็่น ผ้่กลวดบัวที่าส่ขึ้าว ส่วนเคร่�องบนขึ้องหอพระไตรป็ิฎก เป็็นหลังคา ที่รงจั� ว ๒ ซึ่้ อ น ๓ ตั บ โครงสร้ า งไม้ มุ ง ด้ ว ย กระเบ่�องดินเผ้า หลังคาด้านสกัด ๒ ตับล่างที่ำา เป็็ น หลั ง คากั น สาด หน้ า บั น เป็็ น แบบอาคาร เคร่�องก่อ ไม่ที่ำาส่วนไขึ้ราหน้าจั�ว เคร่�องลำายอง ชิ่ อ ฟ้้ า ใบระกา หางหงส์ อย่่ ติ ด กั บพ่� น หน้ า บั น ซึ่้� ง ป็ระ ดั บ ภา พพระ นา รา ย ณ์ ที่ รงครุ ฑ์ เป็็ น ภ า พ ป็ ร ะ ธ า น แ ว ด ล้ อ ม ด้ ว ย ล า ย ก ร ะ ห น ก ก้ า นขึ้ด ป็ลายลายม่ ที่ั� ง ภาพครุ ฑ์ ภาพเที่พนม และสัตว์หิมพานต์ เคร่�องลำายองและภาพหน้าบัน เป็็นงานป็ั�นป็่น ในกรรมวิธ่การป็ั�นป็่นสด
หน้าบันหอพระไตรปิฎก
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
อ
รายละเอียดงานปูนปั�นรูปพระนารายณ์ทรงครุฑ
87
89
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
ธรรม�สน์
ธรรมาสน์วัดศิาลาป็่นวรวิหาร นับเป็็นงานชิ่าง ป็ระณ่ตศิิลป็์ในแบบศิิลป็ะอุยธยาตอนต้น ที่่�ยัง คงหลงเหล่ อ เป็็ น หลั ก ฐิานอย่่ ใ นสภาพค่ อ น ขึ้้ า งสมบ่ ร ณ์ ร่ ป็ แบบศิิ ล ป็ะดั ง กล่ า วม่ ค วาม คล้ า ยคล้ ง กั บ ธรรมาสน์ ร่ ว มยุ ค สมั ย กั น ซึ่้� ง พบ ได้ที่่�วัดครุฑ์ วัดเชิิงที่่า และวัดโพธิ�เผ้่อก ในพ่�นที่่� พระนครศิร่อยุธยา
ธรรมาสน์วัดศาลาปูน เปรียบเทียบภูาพถ่ายเก่าเมื่อราว ปี พ.ศ. ๒๕๑๕ และภูาพปัจจุบัน
เครื่องยอดของธรรมาสน์ผัังรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส บรรจุอยู่ในทรงจอมแห
91
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
ธ
มืา
กระจังที่ขอบบนของเครื่องยอด
ธรรมาสน์ วั ด ศิาลาป็่ น วรวิ ห าร สร้ า งขึ้้� น ด้ ว ย โครงสร้ า งไม้ ป็ระดั บ ตกแต่ ง ด้ ว ยงานชิ่ า งแกะ สลั ก ป็ิ ด ที่อง ป็ระดั บ กระจกส่ ม่ ผ้ั ง เป็็ น ร่ ป็ ส่�เหล่�ยมจัตุรัสไม้ย่อมุม ส่วนฐิานม่ลักษณะเป็็น ฐิานสิงห์ซึ่้อนกัน ๒ ชิั�น ที่่�ขึ้อบหน้ากระดานขึ้อง ฐิานสิงห์ชิั�นบน ป็ระดับไม้แกะสลักที่ำาเป็็นกล่บ กระที่งบายศิร่ขึ้นาดใหญ่ (ในตำาแหน่งเด่ยวกันน่� งานที่่� ส ร้ า งขึ้้� น ในยุ ค หลั ง จะป็ระดั บ ด้ ว ยกระจั ง ขึ้นาดต่าง ๆ) ด้านที่่�เป็็นที่างขึ้้�น ตั�งเสาหัวเม็ด ยอดที่รงบั ว เหล่� ย มกั� น พนั ก เล็ ก ๆ ส่ ว นอ่ ก ๓ ด้านกั�นพนักที่้บ แกะสลักลวดลายเที่พพนม ถ่ อ ชิ่ อ ดอกไม้ ป็ระกอบร่ ป็ หงส์ ค าบชิ่ อ ดอกไม้ พ ร้ อ ม ด้ ว ย ล า ย ก้ า น ขึ้ ด พ ร ร ณ พ ฤ ก ษ า เสาธรรมาสน์ ห น้ า ตั ด ส่� เ หล่� ย มจั ตุ รั ส ตั� ง อย่่ ที่ั� ง ๔ มุ ม ร อ ง รั บ ส่ ว น เ ค ร่� อ ง ย อ ด ธ ร ร ม า ส น์ ซึ่้� ง ม่ ลั ก ษณะเป็็ น ยอดที่รงป็ราสาที่ออกแบบ เป็็ น ชิั� น เชิิ ง กลอนซึ่้ อ นกั น ๔ ชิั� น บรรจุ อ ย่่ ใ น ที่รงจอมแห ขึ้อบบนขึ้องชิั� น เชิิ ง กลอนป็ระดั บ กระจั ง ร่ ป็ ดอกบั ว ต่ ม ที่่� มุ ม ป็ระดั บ นาคป็ั ก ชิั� น บนสุดเป็็นชิั�นระฆััง รองรับบัลลังก์ และส่วนยอด ฝั่้ า เพดานภายในป็ระดั บ ภาพดอกบั ว บาน แวดล้อมลายพรรณพฤกษา ภูาพลายเส้นฝ่้าเพดานธรรมาสน์
ฝ่้าเพดานธรรมาสน์
93
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
ธ
มืา
เสาธรรมาสน์ประดับด้วยลายหน้ากระดาน ลายกลีบบัวและกรวยเชิง พนักธรรมาสน์
ภูาพลายเส้นพนักธรรมาสน์
เสาธรรมาสน์ประดับด้วยลายหน้ากระดาน ลายกลีบบัวและกรวยเชิง
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
ธ
มืา
95
ฐานชั้นบนของธรรมาสน์ ภูาพลายเส้นฐานชั้นบนธรรมาสน์
รายละเอียดลวดลายประดับส่วนท้องไม้ของฐานธรรมาสน์
97
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
สังเค็ต้
สังเค็ต หร่อ ธรรมาสน์ยาว หร่อที่่�บางแห่งเร่ยก ว่ า ธรรมาสน์ ส วด สร้ า งขึ้้� น เพ่� อ การใชิ้ ส อย คล้ า ยคล้ ง กั บ ธรรมาสน์ แต่ จ ะรองรั บ จำา นวน พระสงฆั์มากกว่า ๑ ร่ป็ แต่ไม่เกิน ๔ ร่ป็ ส่งผ้ล ให้ สั ง เค็ ต ม่ ผ้ั ง ยาวเป็็ น ร่ ป็ ส่� เ หล่� ย มผ้่ น ผ้้ า แนว ความคิ ด ในการสร้ า งร่ ป็ ที่รงขึ้องสั ง เค็ ต คล้ า ย กั บ ธรรมาสน์ กล่ า วค่ อ เป็็ น แบบจำา ลองขึ้อง ป็ราสาที่ จ้ ง ม่ ก ารสร้ า งเคร่� อ งบนเป็็ น หลั ง คา จั� ว ซึ่้ อ นชิั� น คล้ า ยหลั ง คาพระอุ โ บสถ พระวิ ห าร สั ง เค็ ต บางหลั ง ออกแบบให้ ม่ เ คร่� อ งยอดที่รง จ อ ม แ ห ตั� ง อ ย่่ ต ร ง ก ล า ง ต า ม แ บ บ แ ผ้ น ขึ้ อ ง หลั ง คาป็ราสาที่ด้ ว ย ตั ว อย่ า งขึ้องสั ง เค็ ต ที่่� ยั ง คงหลงเหล่อหลักฐิานอย่่ เชิ่น สังเค็ตวัดเชิิงที่่า สั ง เค็ ต วั ด ใหญ่ สุ ว รรณาราม เม่ อ งเพชิรบุ ร่ (ป็ัจจุบันจัดแสดง ณ พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชิาติ พระนคร) สังเค็ตวัดพระศิร่รัตนมหาธาตุ เม่อง พิษณุโลก เป็็นต้น สั ง เค็ ต วั ด ศิาลาป็่ น วรวิ ห าร ม่ ร่ ป็ แบบศิิ ล ป็ะที่่� จัดอย่่ในกลุ่มขึ้องงานชิ่างศิิลป็กรรมแบบอยุธยา ตอนต้น สังเกตได้จากส่วนกระที่งบายศิร่ขึ้นาด ใหญ่ แ ละลวดลายแกะสลั ก ไม้ เ ป็็ น ลายพรรณ พฤกษา ที่่� ม่ ค วามละเอ่ ย ดงดงามอย่ า งยิ� ง ผ้ั ง ขึ้องสังเค็ตเป็็นร่ป็ส่�เหล่�ยมผ้่นผ้้า ตั�งเสา ๖ ต้น ฐิานชิั� น ล่ า งเป็็ น ฐิานสิ ง ห์ ชิ่ ว งล่ า งป็ล่ อ ยเป็็ น ชิ่องโล่ง ในป็ัจจุบันไม่พบหลักฐิานองค์ป็ระกอบ ป็ระดั บ ตกแต่ ง ในส่ ว นน่� ถั ด ขึ้้� น ไป็ป็ระดั บ ฐิาน สิ ง ห์ ซึ่้� ง ม่ ลั ก ษณะแอ่ น ที่้ อ งสำา เภา กั� น พนั ก ที่้ บ แกะสลักลวดลาย ส่วนยอดขึ้องสังเค็ตในป็ัจจุบัน คงเหล่อเพ่ยงขึ้อบชิั�นเชิิงกลอนแอ่นโค้ง ขึ้อบบน ป็ระดั บ กระจั ง ไม่ ป็ รากฏลั ก ษณะขึ้องหลั ง คา ที่รงจั�วหร่อส่วนยอด
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
งเ
99
ตู้พระธรรมวัดศาลาปูน เปรียบเทียบภูาพถ่ายเก่าเมื่อราวปี พ.ศ. ๒๕๑๕ และภูาพปัจจุบัน
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
ธ
มื
101
บานลายรดนํ้าของตู้พระธรรม เขียนเป็นภูาพนกและสัตว์ต่างๆ
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
ธ
มื
103
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
ธ
มื
105
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
ธ
มื
107
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
ธ
มื
109
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
ธ
มื
111
๓
โดยรอบ สู่ ระเบียงวััด
115
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
เ ยง า
วััดศ�ล�ปููนวัรวัิห�ร ๒๕๖๓ • วัั ด เปู็ น องค์ ปู ระกอบสำ� คั ญ ข้องสั ง คม ไทยม�แต้่ โ บร�ณ เริ� ม ต้ั� ง แต้่ ที� ค นไทยรั บ พระพุทธศ�สน�เปู็นศ�สน�ข้องอ�ณ�จัักร และเปู็นศ�สน�ปูระจัำ�ช�ต้ิจันถ่งทุกวัันนี� แน่นอนวั่�พระพุทธศ�สน�ย่อมต้ั�งมั�นอยู่ ต้�มวัั ด วั�อ�ร�มต้่ � งๆ แล้ วั วัั ด ได้ ก ล�ย เปู็นทุกอย่�งข้องชุมชนไปูในที�สุด - วั ด เป็็ น โรงเร่ ย นขึ้องเด็ ก ที่ำา ให้ อ่ า นออก เขึ้่ยนได้ ร่้หนังส่อ - วัด เป็็น ที่่�อบรมเยาวชิน ให้เป็็นผ้่้ใหญ่ที่่�ม่ คุณภาพส่่สังคม - วั ด เป็็ น ที่่� ฝั่ึ ก ฝั่นวิ ที่ ยาการ และวิ ชิ าชิ่ พ ให้แก่อนาคตขึ้องผ้่้ที่่�จะเป็็นหัวหน้าครอบครัว และวัดเป็็นอะไรต่อมิอะไรได้อ่กมากมาย • สำา หรั บ วั ด ศิาลาป็่ น เป็็ น วั ด เก่ า แก่ ม่ ป็ ระวั ติ ความเป็็นมาแต่ครั�งกรุงศิร่อ ยุธ ยา แม้นจะเคย ถ่กที่ิ�งร้างไป็เพราะการศิ้กสงคราม แต่พระบาที่ สมเด็ จ พระนั� ง เกล้ า เจ้ า อย่่ หั ว ได้ โ ป็รดฯ ให้ ม่ การบ่ ร ณป็ฏิ สั ง ขึ้รณ์ ขึ้้� น ใหม่ บที่บาที่ความ สำา คั ญ ขึ้องวั ด ศิาลาป็่ น จ้ ง ได้ ดำา เนิ น ส่ บ ต่ อ เร่�อยมา ความชิัดเจนในตัวตนขึ้องวัดศิาลาป็่น โดดเด่ น ขึ้้� น อ่ ก ครั� ง หน้� ง เม่� อ พระบาที่สมเด็ จ พระจุ ล จอมเกล้ า เจ้ า อย่่ หั ว ที่รงโป็รดเกล้ า ฯ สถาป็นา สมเด็ จ พระพุ ฒ าจารย์ (พุ ก ) แห่ ง วั ด ศิาลาป็่ น ขึ้้� น เป็็ น สมเด็ จ พระราชิาคณะใน ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๒๔๒๒ ซึ่้� ง ถ่ อ ได้ ว่ า เป็็ น สมเด็ จ พ ร ะ ร า ชิ า ค ณ ะ เ พ่ ย ง ร่ ป็ เ ด่ ย ว ที่่� อ ย่่ น อ ก กรุงรัตนโกสินที่ร์ สถาป็ัตยศิิลป็์และพุที่ธศิิลป็์ที่่� เค่ ย งค่่ กั น ไป็จากกรุ ง เก่ า ส่่ ก รุ ง เที่พมหานคร จ้งม่ให้เห็นได้ที่่�วัดแห่งน่� เชิ่น ลวดลายหน้าบัน ขึ้องซึุ่้มป็ระต่ที่่�กำาแพงแก้วด้านหน้าพระอุโบสถ นอกจากน่� ยั ง ม่ ชิิ� น งานสลั ก ไม้ งานป็ระดั บ เคร่�องมุก งานลงรักป็ิดที่อง และอ่�น ๆ อ่กมาก วั ด ศิาลาป็่ น จ้ ง ม่ มิ ติ ขึ้ องการเป็็ น แหล่ ง เร่ ย นร่้ ด้านป็ระวัตศิ ิ าสตร์ สถาป็ัตยกรรม และศิิลป็กรรม เสมอหน้�งเป็็นพิพิธภัณฑ์์ขึ้องชิาติไป็โดยป็ริยาย
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
เ ยง า
117
• เม่� อ โลกเกิ ด วิ ก ฤตโรคระบาดขึ้้� น ตอนต้ น ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๒๕๖๓ ที่่ า นเจ้ า อาวาสวั ด ศิาลาป็่ น (พระคร่ อ นุ ก่ ล ศิาสนกิ จ เจ้ า คณะ อำาเภอพระนครศิร่อยุธยา) ได้นำาพระเมตตาขึ้อง สมเด็จพระอริยวงศิาคตญาณ สมเด็จสังฆัราชิ สกลมหาสั ง ฆัป็ริ ณ ายก มามอบให้ ชิุ ม ชินรอบ วั ด อย่ า งเป็็ น ร่ ป็ ธรรม เป็ิ ด ให้ ม่ ก ารระดมความ ชิ่ ว ยเหล่ อ จากผ้่้ ม่ พ ร้ อ มมาสมที่บกั บ วั ด ม่ ก าร จั ด ตั� ง โรงที่าน ม่ ก ารจั ด ระเบ่ ย บการแบ่ ง ป็ั น ให้เกิดความที่ั�วถ้ง จัดให้เกิดความป็ลอดภัยและ ก า ร ป็้ อ งกั น ต า ม แ น ว น โ ย บา ย ส่่ ก า ร ป็ ฏิ บั ติ ขึ้องรั ฐิ เชิ่ น เร่� อ งหน้ า กากอนามั ย การรั ก ษา ความสะอาด การไม่ ชิุ ม นุ ม เบ่ ย ดเส่ ย ดกั น เป็็นต้น ที่ั� ง น่� โดยไม่ จำา กั ด เฉพาะพุ ที่ ธศิาสนิ ก ด้ ว ย ชิุ ม ชิ น วั ด ศิ า ล า ป็่ น เ ป็็ น ชิุ ม ชิ น พ หุ นิ ย ม ใ น ด้ า นศิาสนา และด้ ว ยป็ระการฉะน่� สั ง คมรอบ ขึ้้ า ง จ้ ง แ น่ น แ ฟ้้ น ก ล ม เ กล่ ย ว กั น ม า กยิ� ง ขึ้้� น เพราะทีุ่ ก คนได้ ร่ ว มรั บ ร่้ ภั ย และขึ้้ อ จำา กั ด อั น ทีุ่กขึ้์ร้อนไป็ด้วยกัน • ด่เผ้ิน ๆ วัดศิาลาป็่นเป็็นเพ่ยงวัด ๆ หน้�ง แต่ หากได้ติดตามสาระส่่รายละเอ่ยด วัดศิาลาป็่น วรวิ ห ารจั ก ป็ระกอบด้ ว ยเร่� อ งราวในป็ระวั ติ ศิาสตร์ ที่่� น่ า ร่้ น่ า ติ ด ตาม ม่ ส ถาป็ั ต ยศิิ ล ป็์ แ ละ พุ ที่ ธศิิ ล ป็์ อั น งดงาม ม่ อั ต ลั ก ษณ์ ชิ วนให้ ม่ ก าร ศิ้กษาค้นคว้าลงล้กต่อไป็ วั ด ศิาลาป็่ น วรวิ ห ารยั ง แฝั่งอุ ด มไว้ ด้ ว ยมิ ติ ความงามด้ า นสั ง คม ที่ั� ง ที่่� อ ย่่ โ ดยรอบและใน เขึ้ตพ่�นที่่�ขึ้องวัด สมควรแก่การบันที่้กไว้เพ่�อให้สาธุชินได้รับร่้โดย กว้างขึ้วาง
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
เ ยง า
119
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
เ ยง า
121
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
เ ยง า
123
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
เ ยง า
125
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
เ ยง า
127
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
เ ยง า
129
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
เ ยง า
131
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
เ ยง า
133
135
วัดศิาลาป็่นวรวิหาร
บรรณ�นุกรม กรมการศาสนา. า อา า เ มื กรุงเทพฯ: กองพุทธศาสนสถาน กรมการศาสนา, ๒๕๒๕. กรมศิลปากร. า มืย โ ย กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร, ๒๕๒๖. ดํารงราชานุภูาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา, ง า า า เ า เ มื พิมพ์ครั้งที่ ๗. พระนคร: โรงพิมพ์คลังวิทยา, ๒๕๑๕. ตรงใจ หุตางกูร, “การตีความใหม่เรื่องขอบเขตแนวชายฝ่ั�งโบราณสมัยทวารวดีบนทีร่ าบภูาค กลางตอนล่าง”. า ง า า ปีที่ ๑๘ ฉบับที่ ๑ (มกราคม – มิถุนายน), ๒๕๖๒. า า มื า า นนทบุรี: ศรีปัญญา, ๒๕๕๗. า า า าง ง า มืเ งเ าเ าอย ง า า มื มืเ า ย มื า ง กรุงเทพฯ: อมรินทร์ พริ้นติง้ กรุ�พ, ๒๕๓๐. น. ณ ปากนํ้า. ยอ ง าย า กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ : องค์การค้าของคุรุสภูา, ๒๕๔๓. น. ณ ปากนํ้า. ธ มืา ง ย กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ : องค์การค้า ของคุรุสภูา, ๒๕๔๓. ผั่องศรี วนาสิน และทิวา ศุภูจรรยา. เมืืองโ า เ าย ง เ เ มื อง า า าง เ ย า า า ง ง มื า มื ธ ายงา า ย กรุงเทพฯ: ทุนวิจัยรัชดาภูิเษกสมโภูช จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๒๓. า ง า า ง อยธยา มืา เ มื า ง า า ง อยธยา ง เ า า า งเ า า า ง นนทบุรี: ศรี ปัญญา, ๒๕๕๓. วัชรี วัชรสินธุ์. เมื า า ามื กรุงเทพฯ: แกลเลอรีก ่ ารพิมพ์, ๒๕๕๓. วิเชียร อากาศฤกษ์. มื ย กรุงเทพฯ: เนชั่นแนล เอ็สเต็ท, ๒๕๒๘. วินัย พงศ์ศรีเพียร. า มื า อยธยา เอ า า อ ง ามื มื กรุงเทพฯ: อุษาคเนย์, ๒๕๕๑. ศรีศักร วัลลิโภูดม. ยามื เ มื ง กรุงเทพฯ: สํานักพิมพ์มติชน, ๒๕๔๗. ศานติ ภูักดีคํา. า อยธยา า า กรุงเทพฯ: สมาคมประวัติศาสตร์ในพระ ราชูปถัมภู์, ๒๕๖๑. สันติ เล็กสุขุม. อยธยา งา าง ง ง มื ง กรุงเทพฯ: สํานัก พิมพ์เมืองโบราณ, ๒๕๔๔. อธ าย อยธยา า ย อง ยาโ า า ธา า ง เ ือง มื า อยธยา อง มื า พระนคร: โรงพิมพ์คุรุสภูา, ๒๕๐๙. Takaya, Yoshikazu. Kyoto: Kyoto University, 1987.
คณะบรรณกร บรรณ�ธิก�รที�ปูร่กษ�
ศาสตราจารย์ ดร.บัณฑิต เอื้ออาภูรณ์ ผัู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ปมทอง มาลากุล ณ อยุธยา
บรรณ�ธิก�รอำ�นวัยก�ร
รองศาสตราจารย์ ดร.สันติ ฉันทวิลาสวงศ์ กรรชิต จิตระทาน ผัู้ช่วยศาสตราจารย์ กวีไกร ศรีหิรัญ
บรรณ�ธิก�ร
ผัู้ช่วยศาสตราจารย์ พงศกร ยิ้มสวัสดิ� วีรยา บัวประดิษฐ
กองบรรณ�ธิก�ร
รองศาสตราจารย์ ดร.สันติ ฉันทวิลาสวงศ์ เพ็ญนภูา วงศ์สวัสดิ�
บรรณ�ธิก�รภ�พ
รองศาสตราจารย์ ดร.สันติ ฉันทวิลาสวงศ์ นัฐพนธ์ โพธิ�ประทีป ผัู้ช่วยศาสตราจารย์ พงศกร ยิ้มสวัสดิ� วีรยา บัวประดิษฐ
ภ�พถ่�ยเก่�
ศูนย์รูปธรรมศึกษา
จััดทำ�ล�ยเส้น
ผัู้ช่วยศาสตราจารย์ พงศกร ยิ้มสวัสดิ�
บรรณ�ธิก�รศิลปู์ อธิโชค พิมพ์วิริยะกุล
จััดทำ�แผืนผืัง
ชุณห์ศิริ ไชยเอีย
ข้อข้อบพระคุณ วัดศาลาปูนวรวิหาร