Issuu

Սույն կատալոգը ներկայացնում է 2015 թ. Գաֆէսճեան արվեստի կենտրոնում ցուցադրված Սահակ Պողոսյանի «մեծ մորս աչքերի լռությունը» նախագիծը:

This catalog features a project by Sahak Poghosyan, silence of my grandmother’s eyes, exhibited at the Cafesjian Center for the Arts in 2015.

Կատալոգում ներկայացված բոլոր աշխատանքները պատկանում են արվեստագետին: Ապակե մանրաթել (ֆայբրգլաս), մետաղ, գործվածք, պարաֆին, ձյութ, նրբատախտակ, 150 x 150 x 40 սմ (էջ 15) Գործվածք, պարաֆին, նրբատախտակ, 133 x 204 սմ (էջ 16-33) Գործվածք, պարաֆին, ձյութ, նրբատախտակ, 204 x 133 սմ (էջ 35)

All works presented in the catalog are on loan from the private collection of the artist. 150 x 150 x 40 cm, fiberglass, metal, paraffin, fabric, tar, cardboard (page 15) 133 x 204 cm, paraffin, fabric, cardboard (pages 16-33) 204 x 133 cm, fabric, paraffin, tar, cardboard (page 35)

Ցուցադրության համադրող և կատալոգի տեքստի հեղինակ՝ Նազարեթ Կարոյան, արվեստի քննադատ Տնօրեն, Ժամանակակից արվեստի ինստիտուտ Երախտիքի խոսք՝ Վահագն Մարաբյան Գործադիր տնօրենի պաշտոնակատար Գաֆէսճեան արվեստի կենտրոն Անգլերեն թարգմանություն՝ Արծվի Բախչինյան Լուսանկարներ Արվեստագետի հոր և հորաքրոջ լուսանկարը Սահակ Պողոսյանի անձնական արխիվից է: Արվեստանմուշների լուսանկարներ՝ Գերման Ավագյան Արվեստագետի լուսանկարներ՝ Արմեն Եսայանց ©2015. Գաֆէսճեան արվեստի կենտրոն Կատալոգի ձևավորում՝ Նանե Թումանյան Տպագրություն՝ Անտենոր տպագրատուն Երևան, Հայաստան ISBN 978-9939-9121-0-3

Exhibition curator and catalog text: Nazaret Karoyan, art critic Director, Institute for Contemporary Art Yerevan Acknowledgments: Vahagn Marabyan Acting Executive Director, Cafesjian Center for the Arts English Translation: Artsvi Bakhchinyan Photography: The photo of the artist’s father and aunt appears courtesy of Sahak Poghosyan’s archives. Photos of the artworks: German Avagyan Photos of the artist: Armen Yesayants ©2015. Cafesjian Center for the Arts Catalog design: Nané Toumanian Printed in Antenor Printing House Yerevan, Armenia ISBN 978-9939-9121-0-3 ©2015. Cafesjian Center for the Arts. All rights reserved. No part of the content of this publication may be reproduced without prior written permission from the Cafesjian Center for the Arts.

Սահակ Պողոսյան Sahak Poghosyan

մեծ մորս աչքերի լռությունը silence of my grandmother’s eyes

Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին Գաֆէսճեան արվեստի կենտրոնը միանում է համայն հայությանը՝ ոգեկոչելու ազգային գոյատևումը մարդկության պատմության ամենամութ էջերում: Ներկայացնելով Սահակ Պողոսյանի «մեծ մորս աչքերի լռությունը» նախագիծը, որն ինքնին խորապես ցնցող է և հուզիչ՝ մենք հնարավորություն ենք ընձեռում կիսելու կորսվածի մասին հիշատակը և այն, ինչ պահպանվել ու հարատևում է: Գաֆէսճեան արվեստի կենտրոնում ներկայացված «մեծ մորս աչքերի լռությունը» նախագիծը հղում է արվեստագետի՝ Եղեռնը վերապրած մեծ մոր երբևէ չպատմված պատմությանը, որը որքան անձնական, այնքան էլ համընդհանուր անդրադարձ է ցավագին լռության մեջ տարիներ շարունակ հարատևած ոճիրին: Արվեստագետի ազդեցիկ ստեղծագործ ուժով երևան է հանվում հազարավոր չլսված սգացող ձայներից մեկը, որ երբեք այլևս չի լռեցվի: Իմ խորին երախտագիտությունն եմ հայտնում բոլոր նրանց, ում ջանքերի շնորհիվ հնարավոր դարձավ «Սահակ Պողոսյան. մեծ մորս աչքերի լռությունը» ցուցադրության բացումը Գաֆէսճեան արվեստի կենտրոնում: Իմ երախտիքն եմ հայտնում Կենտրոնի ողջ անձնակազմին Գաֆէսճեան ժառանգությանն անմնացորդ նվիրվածության համար, որը շարունակում է հարստացնել Հայաստանի մշակութային կյանքը: Հատուկ շնորհակալություն եմ հայտնում ցուցադրության համադրող և ցուցադրության կատալոգի տեքստի հեղինակ, արվեստի քննադատ Նազարեթ Կարոյանին:

Երախտիքի խոսք Վահագն Մարաբյան Գործադիր տնօրենի պաշտոնակատար Գաֆէսճեան արվեստի կենտրոն

Գաֆէսճեան արվեստի կենտրոնի անունից սրտանց շնորհավորում և շնորհակալություն եմ հայտնում Սահակ Պողոսյանին «մեծ մորս աչքերի լռությունը» նախագծի իրագործման առթիվ, որը հիրավի գալիս է հաստատելու Եղեռնը վերապրած կնոջ խոսքերը, որ «այդ Աղետը կարիք ունի մի նոր լեզվի, գուցե և առանց բառերի»:

This centenary year of the Armenian Genocide, 2015, the Cafesjian Center for the Arts joins the people of Armenia in commemoration of the nation’s survival of one of the darkest moments in the crucible of human history. In presenting the poignant and deeply moving work of Sahak Poghosyan, in his project silence of my grandmother’s eyes, we invite you to share in remembrance of what is lost and what remains and endures. Silence of my grandmother’s eyes, was inspired by the untold story of the artist’s grandmother who survived the Genocide. At once personal and universal, a tragic tale of inhumanity held in quiet, if painful, silence. Like so many thousands of silent laments, unheard, here is one revealed with an artist’s grace and compelling force. Never to be stilled again. I convey my sincere gratitude to all whose tireless efforts made the opening of the exhibition, Sahak Poghosyan: silence of my grandmother’s eyes, possible at the Cafesjian Center for the Arts. The Center’s staff is to be commended on their continuing dedication to the Cafesjian Legacy enriching the cultural life of Armenia. We extend special thanks to art critic Nazaret Karoyan, who curated the exhibition and wrote the catalog essay. On behalf of the Cafesjian Center for the Arts, it is my pleasure to congratulate and thank Sahak Poghosyan for his project, silence of my grandmother’s eyes, confirming the words of one Genocide survivor that “this Crime needs a new language of expression, and maybe without words”.

Acknowledgments Vahagn Marabyan Acting Executive Director, Cafesjian Center for the Arts

Երկու սահմանափակությունների հետ է գործ ունեցել Սահակ Պողոսյանը «մեծ մորս աչքերի լռությունը» խորագիրը կրող իր նախագիծը զարգացնելիս։ Դրանցից մեկն առնչվում է շոշափվող թեմային, մյուսը՝ միջոցին, որով փոխանցվում է այդ թեման։ Երկուսն էլ կապված են պատմելու (ասելու) արարքի հետ։ Նախ՝ թեմայի մասին։ Որևէ իրադարձություն, հատկապես այնպիսի բացարձակ, ինչպիսին ցեղասպանությունն է, հնարավոր չէ պատմել։ Ինչպես զգացական, այնպես էլ հասկացական առումներով այն չի տրվում պատմությանը՝ իբրև մեկ ամբողջական պատկերի նկարագրություն։ Հնարավոր են անհամար դրվագների կամ միևնույն դրվագի անհամար նկարագրություններ, բայց դրանք, ոչ առանձին վերցրած և ոչ էլ միասնության մեջ, ընդունակ չեն ամփոփելու արհավիրքի զգացական ողջ պատկերը։ Ցեղասպանությունն այն պատճառով է մարդու և մարդկայնության դեմ գործադրված ոճիր, որ մարդն ի վիճակի չէ, մենք անկարող ենք ըմբռնել ու պատկերացնել, հետևաբար, նաև՝ բացատրել այն։ Սա էլ հենց անհնար է դարձնում դրա նկարագրությունը հասկացական առումով։ Արդյունքում՝ ցեղասպանությունը, իբրև իրադարձություն, մնում է առկախ. դրան կարող ես հղում անել, կարող ես տալ զանազան պարամետրեր, բայց պատմել այն անկարող ես։

Տեսնել չլսվածը կամ ինչպես պատկերել լռության աղաղակը Նազարեթ Կարոյան արվեստի քննադատ

Երկրորդ սահմանափակությունը, որի հետ գործ ունի արվեստագետը, առնչվում է միջոցին։ Կերպարվեստը պատմելու արարքի հետ ունի հակասություններ։ Երբ այն փորձում է ներառել ժամանակի մեջ ծավալվող իրադարձության նկարագրությունը, գործընթացն ինքնին առաջ է բերում շարադրման լարումներ, որոնք էլ բացահայտում են կերպարվեստի՝ իբրև ժամանակային պատկեր կառուցող գործիքի սահմանները։ Կարելի է կարծել, թե այս հակասությունները գոյաբանական են, պատմությունը և կերպարվեստը, մեկն իբրև նյութ, մյուսը՝ միջոց, անհամատեղելի են։ Իրականում այն տեսքով, որով այս հակասությունները մեզ են հասել, ավելի շատ պարտական ենք պատմությանը։ Դրա պատճառը եղել է գրականության հանդեպ կերպարվեստի երկարատև ստորադասվածությունը, պատմողականի միջոցով կրոնի, առասպելի մոտ նրա՝ ծառայողական դիրքերի մեջ գտնվելը։ Մոդեռն արվեստը, լուծելու համար այս հակասությունը, 20-րդ դարի առաջին կեսին սկսեց իր միջից քայլ առ քայլ արտաքսել պատմելու միջոցով մարմնավորելու ուղին՝ իր գործառույթը իրացնելով գույնի, գծի, ծավալի ու մակերեսի ներկայացումներն ապահովելու շրջանակներում։ Մոդեռն արվեստի պատմությունն ինչ-որ առումով կարելի է համարել գրականության դեմ կերպարվեստի մղած ազատագրական պայքարի պատմություն, որի վերջնական նպատակն էսթետիկական մաքուր առարկա արտադրողի դերը ստանձնելն էր։ Էսթետիկական առարկայի տենչը, տենչն էր հավատքի նախնական, ֆենոմենոլոգիական առարկաների (հմայիլներ, չարխափաններ) ու պրակտիկաների (կախարդանք, հիպնոզ, ոգեհարցություն, էկզորսիզմ և այլն)։ Սակայն իր շարժման մեջ այն զանցեց սույն նպատակը՝ իր մինիմալիստական հանգրվանում հանգելով, ի վերջո, արվեստի առարկայի ու նյութականության էականացմանը։ Բայց մոդեռն արվեստի համար, եթե դրանք դեռևս ինքնին մի բան էին (ինչպես Ադ Ռեյնհարդը կասեր), ապա ժամանակակից արվեստի համար, արևմտահայերենով ասած, դրանք բան մը չեն. առարկան և նյութն այստեղ միջոցներ են, յուրօրինակ մի ինտերֆեյս՝ կրելու համար գործի բովանդակությունը։ Ժամանակակից արվեստը վերադառնում է գրականությանը՝ այս անգամ արդեն ներկալելով նրա հնարքները (հղումներ, փոխաբերություններ, փոխանունություններ և այլն), բայց դրանց կիրարկումը պատվիրակելով արվեստասերին։ Մարտավարական այս միջոցին է դիմում նաև Սահակ Պողոսյանը։ Գործի դնելով նյութը և իր գործառնական համատեքստից պոկված առարկան էականացնելու ժամանակակից արվեստի բերած հնարավորությունը՝ արվեստագետը արտաքնայնացնում ու դիտողին է փոխանցում ցեղասպանության պատմության իր վարկածի վիրտուալ վերակազմության առաքելությունը։

Փորձենք ընդունել այդ հրավերը։

այն վերադարձնում էր ետ՝ անգիտակցականի ոլորտ։

Այս նախագծի շրջանակներում ներառված նկարների շարքը նյութի և տեխնիկայի առումով երկկազմ է։ Դրանց մակերևույթը պատված է պարաֆինով, որի տակից թափանցում են զարդանախշ գործվածքեղենի՝ միմյանց կարված հնոտիքը (սփռոցներ, սրբիչներ, անկողնային զանազան պարագաներ՝ ծածկոց, մթել, աստառ և այլն)։ Նկարներից երկուսում պարաֆինի այդ շերտին ավելանում են նաև հալեցված ձյութի անկանոն ուրվագծերով լերդացումներ։ Դրանցից մեկի վրա խրված է հսկայական չափերի ականջազարդ։

Ցեղասպանությունը, հետևաբար, մեծ չափով տեխնոլոգիական ծրագիր էր և արարք։ Իբրև այդպիսին, այն չէր ենթադրում սոսկ մարդկանց խմբի պարզ ոչնչացում, վերացումը այն ամենի, ինչը վերաբերում է նրանց կենցաղին՝ ուտելուն (սրբիչ, սեղանի սփռոց, անձեռոցիկներ), քնելուն (մթել, վերմակ, սավան), ինտիմին, երազանքին, ամենօրյա կյանքի բացահայտ ու թաքուն այն պարագաներին, ինչը Բուրդիոն անվանում էր հաբիտուս։ Գործողությունն ուղղված է ոչ միայն մարդկային հավաքականության, ամբողջ մի ցեղի վերարտադրողական օրգանները ոչնչացնելուն, այլև վկայող բոլոր նշանները վերացնելուն, սուգն ինքնին և սգո խոսքն անհնար դարձնելուն ։

Եվ այսպես, մի կողմից պարաֆին ու ձյութ՝ երկուսն էլ նավթային ապրանքներ, մյուս կողմից ձեռագործ կտորեղեն, գործվածք։ Առաջին շերտը հղում է արդյունաբերական, երկրորդը՝ նախաարդյունաբերական աշխարհին։ Արվեստագետը բևեռային այս ներգրավումների միջոցով հատկանշում է ցեղասպանության երկու մակրո (նավթ և իմպերիալիզմ) և միկրո (մշակույթ և կենցաղավարություն) հարթությունները։ Դրանք միաժամանակ գալիս են բացահայտելու արդիության ծավալման տարածական ու պատմական այն մոտիվները (եթե ժ.-Ֆ. Լիոթարի բառերով ասենք, այն մեծ պատումները), որոնք, մեկն՝ աշխարհատնտեսական, մյուսը՝ գաղափարաքաղաքական, երկուսն էլ ունեն ներհակ բնույթ։ Արդիության ծավալման այս մոտիվները՝ այս մեծ պատումները, երկուսն էլ առկա են հայոց ցեղասպանության մեջ։ Լինելով սոսկ դրվագ առաջին համաշխարհային պատերազմի ընդերքում՝ ցեղասպանությունը հետևանք էր ռազմավարական տեղաշարժի երկու ծրագրի, որոնք իրագործվել են հենց այդ երկու դիխոտոմիկ (համընդհանրացում/տրոհում և առաջադիմություն/հետադիմություն) առանցքներով։ Առաջին ծրագիրը նշանավորում էր արդյունաբերական կապիտալիզմի՝ իմպերիալիզմի դարաշրջան թևակոխելը։ Սա ենթադրում էր զանգվածային արտադրությանն անհրաժեշտ հումքի նոր աղբյուրների, նոր գաղութների տիրանալու համար անհաշտ պայքար (Մերձավոր Արևելք դուրս գալու, մասնավորապես՝ Իրաքի նավթով հարուստ շրջաններ հասնելու Գերմանիայի ձգտումը, որն ընկած էր Բեռլին-Բաղդադ երկաթուղու նախագծի հիմքում)։ Տեղաշարժի երկրորդ ծրագիրը կապված էր մայրցամաքային հին կայսրությունների (Ռուսաստան, Ավստրո-Հունգարիա, Օսմանյան կայսրություն) թուլացման, հեղափոխական փլուզման և տարածքային վերակազմությունների հետ (մասնավորապես բալկանյան ժողովուրդների ազգային ազատագրական պայքարի արդյունքում Եվրոպական մայրցամաքից գրեթե ամբողջովին դուրս մղված Օսմանյան կայսրության պարագան, նրա հայացքի շրջումը դեպի իր առասպելական անցյալը, Կենտրոնական Ասիա և Ալթայ՝ նախապատմական հայրենիքի հետ վերամիավորվելու պանթյուրքիստական խելահեղ գաղափարը)։

Սահակ Պողոսյանը, դիմելով ցեղասպանությանը, գործ ունի այս իրադրության հետ։ Այս իրադրության մեջ ոչ թե պատմություններ չկան, այլ դրանց մասին խոսքն է, որպես այդպիսին, անհնար։ Պարաֆինի ծածկույթով խլացնելով գործվածքեղենի զարդանախշերի գծային հստակություններն ու գունային պայծառությունները՝ նկարիչն ասես կերպավորում է դրանց թույլ շշունջների՝ ի վերջո լռության հանգող համրությունը։ Հնարավո՞ր է արդյոք խախտել անցյալի՝ պարաֆինի շերտի տակ հաստատվող լռությունը, վերականգնել համրացած խոսքը։ Կնոջ դեմքին փայլ տվող ականջազարդի՝ ցուցադրական ակնհայտությունն ակնարկ է, որով արվեստագետը խոսքի և հաղորդակցության վերականգնման ուղին, այնուամենայնիվ, առնչում է տեսողության ու աչքի հետ։ Դիտողի անշուշտ, բայց նաև, դիցուք, մեզ անծանոթ այն կնոջ, ում օղեր նվիրելիս դրանք համապատասխանեցրել էին նրա աչքերի ձևին, դրանց գույնին ու հատակի խորությանը։ Ականջօղի փիրուզ յա քարի միջոցով մեր հայացքը թեքելով այդ կնոջ աչքերի խորքը՝ արվեստագետն «աչքն աչքի դեմ» այս լռությունը դարձնում է խոսուն։ Ցեղասպանությունը և բնաջնջումը, իբրև մարդկության ու մարդկայնության դեմ ոճիր, հնարավոր չէ պատմել։ Հնարավոր չէ ոչ թե այն պատճառով, որ կերպարվեստին դժվարությամբ են տրվում իրադարձություններ, այլ քանի որ անհնար է տեսնել ու ըմբռնել դրա սոսկալի ծավալները, հնարավոր չէ բացել դրա անհամար ու զարհուրելի ծալքերը։ Սահակ Պողոսյանն իր այս նախագծում խոսքի և պատկերի, լսողության և տեսողության միջև փոխատեղումներ կատարելու միջոցով գալիս է ասելու, եթե անգամ չկան ձևեր ներկայացնելու այդ անպատկերացնելին և աներևակայելին, եթե անգամ հնարավոր էլ չէ լսել աչքերով ասվող խոսքը, ապա, գոնե կարելի է նյութականացնել դրանցում կուտակված աղաղակող այդ լռությունը՝ տեսնել տալու համար այդ չլսվածը։

Ցեղասպանությունը, իբրև ծրագիր, անգիտակցականից գիտակցական և հակառակ ուղղությամբ արդիական մտածողության մեջ միաժամանակ իրականացված փոխատեղումների հետևանքն էր։ Արվեստի մեջ այդ ծրագրի ամբողջական իրագործմանն էին լծված մի կողմից սյուրռեալիզմը, որը ձգտում էր տեխնոլոգիական միջոցներով (ավտոմատ գրություն) անգիտակցականը բերել գիտակցական մակարդակ, մյուս կողմից՝ ֆուտուրիզմը, որը գիտակցականը վերածելով տեխնոլոգիականի՝

Sahak Poghosyan has dealt with two constraints while developing his project entitled silence of my grandmother’s eyes. One of them is related to the project’s subject and the other to the means used in communicating that subject. Both are linked to the act of narration; through language, either written or spoken. Let us first discuss the subject. It is impossible to tell any event, especially such an absolute one like genocide. It is not given to history described as a complete image, both in emotional and cognitive terms. There may be countless descriptions of countless episodes or of the same episode, but they are not able to sum up the whole emotional picture of catastrophe either individually or as a whole. Genocide is a crime against humanity, which a human being is not capable of comprehending or imagining, therefore of explaining. This makes it impossible to describe in a cognitive sense. As a result, genocide remains still pending as an event: you can refer to it, you can give its different parameters, but you cannot narrate it. The second constraint the artist deals with is related to the medium. The fine arts have contradictions with the act of telling. When they try to include the description of an event occurring within time, the process in itself reflects the tensions involved in writing, which reveals the limits of the fine arts as a tool for building the image of time. One might think that these contradictions are ontological, that history and the fine arts – one as substance and the other one as medium – are incompatible. In fact, we are indebted to history for the form in which these contradictions have reached us. The reason for this has to be found in the long-time subordination of the fine arts to literature, its subject focus referencing religion and myth through narrative. Since the first half of the 20th century, modern art, in order to resolve this contradiction, began step-by-step to expel from itself the pretense of narration, and fulfilled its function within the realm of color, line, surface, and volume. Modern art history may be considered, to some extent, a history of the liberating struggle of the fine arts against literature, the ultimate goal of which was to assume the role as producer of a pure aesthetic subject. The desire for the aesthetic object was the desire for primitive, phenomenological subjects of faith (amulets, talismans) and practices (witchcraft, hypnosis, spiritism, exorcism etc.). However, through its movement it ignored this goal and reached the essence of the art object and materially its minimalist stage. But if there was still one thing in itself (as Ad Reinhardt would say) for modern art, it was not a thing for contemporary art: the object and the material here are means; they are a unique interface that carries the contents of the case. Contemporary art returns to literature, this time involving its artifices (references, metaphors, metonymies, etc.), but delegating their application to the art lover. Sahak Poghosyan also makes recourse to this tactic. By putting into work the possibility brought by contemporary art of materializing the object detached from its functional context, the artist exteriorizes and transfers to the viewer the mission of virtual reconstruction of his version of the genocide history. Let us accept this invitation.

Seeing the Inaudible, or How to Depict the Cry of Silence Nazaret Karoyan art critic

The series of pictures included in this project have two parts in terms of material and technique. Their surface is covered with paraffin and old pieces of patterned fabrics meshed and sewed together (tablecloths, towels, various bedding, accessories – counterpane, tick, lining, etc.) appear beneath. In two of the pictures, some touches of melted tar are added to those layers of paraffin. A huge pair of earrings is stuck in one of them. Thus, on one hand we have paraffin and tar, byproducts of petroleum, and on the other, fabrics and

textiles. The first layer refers to the industrial world, and the second, to the pre-industrial world. The artist, through those polar involvements, characterizes two macro (oil and imperialism) and micro (culture and lifestyle) layers of genocide. Both also come to reveal those spatial and historical motifs of the expansion of modernity (those Grand narratives, in the words of Jean-François Lyotard), that have an opposite nature, one being geo-economical and the other, ideological and political. These motifs of the expansion of modernity, these Grand narratives, are present in the Armenian genocide. Being just an episode within the First World War, the genocide was the result of two programs of strategic movement implemented by these two dichotomic (globalization-division and progress-regression) axes.

shape of her eyes, their colors and depth. Through the turquoise stone of the earrings, our gaze turns to the depth of her eyes, and the artist makes eloquent this “eye to eye” silence, Genocide and extermination as a crime against humanity and humanism are impossible to tell. It is impossible, not because it is difficult to picture events in fine arts, but since it is impossible to see and comprehend their terrible extent, it is impossible to open their countless and terrifying folds. Sahak Poghosyan in his project, while making substitutions between speech and image, hearing and vision, comes to say: – even if there are no forms to present what is indescribable and unimaginable, even if it is impossible to hear the words told by eyes, then, at least, one can materialize the silence cumulated in them to make visible what is inaudible.

The first program marked the entrance to the era of industrial capitalism: imperialism. This implied a relentless battle for the new sources of raw materials necessary for mass production, for the possession of new colonies (the aspirations of Germany to come to the Middle East, particularly to the oil-rich regions of Iraq, which lay at the heart of the Berlin-Baghdad railway project). The second program of movement was related to the weakening of the old continental empires (Russia, Austria-Hungary, the Ottoman Empire), as well as their revolutionary collapse and regional restoration (particularly the case of Ottoman Empire, almost completely withdrawn from the European continent because of the national liberation struggle of the Balkan peoples, with its eyes turned to his fabulous past, to Central Asia and the Altai, the pan-Turkic mad idea of reuniting with its prehistoric homeland). Genocide, as a program, was the result of simultaneous substitutions in modern mentality between the unconscious and the conscious. In arts, the full implementation of that program was in the hands of surrealism, which sought to bring unconsciousness to the level of consciousness by technological means (automated writing), and futurism, that turned the conscious into technological and took it back to the realm of unconsciousness. Genocide, therefore, was mostly a technological program and action. As such, it did not imply the sheer destruction of a group of people, the removal of all that related to their everyday life: eating (towel, table cloth, napkins), sleeping (tick, blankets, sheets), intimacy, dreams, all those open and secret subjects of everyday life that Bourdieu called habitus. The operation was not only directed to the destruction of the reproductive organs of a human collectivity, an entire race, but also the elimination of all signs, thus making impossible mourning itself and the words of mourning. Sahak Poghosyan, by addressing genocide, deals with this situation. The point is not that there are no stories in this situation, but that it is impossible to talk, as such, about them. The painter seems to portray their weak whispers that eventually become silence by enmeshing the linear clearness and color brightness of fabrics and trimmings with a coating of paraffin. Is it possible to break the silence of the past being established under the paraffin layer and to restore the muted speech? The demonstrative obviousness of the earrings, which give brightness to the feminine face, is a hint by which the artist, nevertheless, relates the path to recovery of speech and communication to vision and the eye. Of course, I mean the vision and the eye of the viewer, but also, of the woman unknown to us; the earrings had been offered to her by adapting them to the

Նվիրվում է ծնողներիս Dedicated to my parents

«մեծ մորս աչքերի լռությունը» նախագիծը շուրջ 50 տարվա լուռ մենախոսություն է... առաջին մարդը, ում միջոցով ես կապվել եմ շրջապատի ու աշխարհի հետ, հորս մայրն էր... իմ հիշողության մեջ մեխված մնում է մանկության այն հոտը, որը ես զգում էի` քնելով մեծ մորս գրկում... դա մշուշված գույներով մի պատմություն էր, որ ես անընդհատ ուզում էի պատկերել... ու այժմ ներկայացնելով այն՝ հիշողությանս մեջ վերականգնվում է նրա կապույտ աչքերի լուռ տխրությունը, որն աղաղակում էր Եղեռնի անցած ամբողջ դժոխքի ճանապարհը... որպես իրական դժոխք անցած՝ նա երբեք չպատմեց դրա մասին... չպատմեց, բայց վերապրողի իրավունքով այն փոխանցեց ապրողներին... որպես հիշատակ՝ կորցրած հայրենիքի կապույտ երկնքի մի ծվեն, որ կրում էր իր աչքերի մեջ… Սահակ Պողոսյան The project “silence of my grandmother’s eyes“ has been a silent monologue for nearly 50 years… my paternal grandmother was the first person, who connected me with the surrounding world... in my memory I still carry the odor of my childhood, which I scented sleeping in my grandmother’s embrace… it was a story with hazy colors, which I was always keen to depict… And now, presenting it, the silent sorrow of her blue eyes recovers in my memory, yelling out the hellish path of the Genocide… Surviving a real hell she never told about it… she did not tell, but with the right of a survivor she transmitted it to the ones who live… carrying as a relic a patch of the blue sky of her lost homeland in her eyes… Sahak Poghosyan

Ծնվել է Երևանում Ավարտել է Երևանի արվեստի և թատրոնի պետական ինստիտուտը «3- րդ հարկ» արվեստային շարժման ակտիվ անդամ Ապրել և աշխատել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգերում Անհատական նախագծեր Հոգու հաց, Ակումբ, Երևան, Հայաստան Մեր բոլորի Մայրենիքը, Գևորգյան պատկերասրահ, Երևան, Հայաստան Մարդ-Դրամ, Հարվեստ պատկերասրահ, Լոս Անջելես, ԱՄՆ Արևել յան գեղեցկություն, Ակումբ, Երևան, Հայաստան Մարդ-Դրամ, Ազատության հրապարակ, Երևան, Հայաստան Ականապատված դաշտեր, պեչենու բաղեր, «Հող և տեխնոլոգիա» Շուշի Արթ Փրոջեքթ, Արցախ Մեծ մորս աչքերի լռությունը, Գաֆէսճեան արվեստի կենտրոն, Երևան, Հայաստան Խմբային ցուցադրությունների ընտրանի Միջազգային քանդակի Կվադրենալե, Ռիգա, Լատվիա Քանդակի միջազգային սիմպոզիում, Իջևան, Հայաստան 3-րդ հարկի ցուցադրություն, France Liberties Հիմնադրամ,Փարիզ, Ֆրանսիա Օբյեկտ-91, Հայաստանի նկարիչների միություն, Երևան Հայաստանի ժամանակակից արվեստը, Գոյակ ցուցասրահ, Մոսկվա, Ռուսաստան Նկարից այն կողմ, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, Երևան Քայլ ձևափոխության և ձևաստեղծման միջև, Հայաստանի նկարիչների միություն, Երևան Պարգևներ Հատուկ դիպլոմ Հռոմի պապ Բենեդիկտոս 16-ի, Գլենդելի դիզայներների խորհրդի և Գլենդելի կաթոլիկ եկեղեցու կողմից՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ հայկական կաթոլիկ եկեղեցու ձևավորման համար, Գլենդել, ԱՄՆ

1959 1983 1985-1990 1991-2012

2003 2005 2006 2009 2011 2012 2015

1987 1988 1989 1991 1991 2001 2014

2005

1959 1983 1985-1990 1991-2012

Born in Yerevan Graduated from the Yerevan State Institute of Fine Arts and Theatre An active member of Armenian contemporary art movement The 3rd Floor Lived and worked in the Unites States of America

2003 2005 2006 2009 2011 2012 2015

Individual Projects Bread of Soul, The Club, Yerevan, Armenia The Motherland of All of Us, Gevorgyan Gallery, Yerevan, Armenia Mard-Dram, Harvest Gallery, Los Angeles, USA Eastern Beauty, The Club, Yerevan, Armenia Mard-Dram, Freedom Square, Yerevan, Armenia Land Mines and Fortune Cookies, Shushi Art Project Land & Technology, Artsakh Silence of my grandmotherâ€™s eyes, Cafesjian Center for the Arts, Yerevan, Armenia

1987 1988 1989 1991 1991 2001 2014

Selected Group Exhibitions International Sculpture Quadrennial, Riga, Latvia International Sculpture Symposium, Ijevan, Armenia The 3-rd Floor Exhibition, France Liberties Foundation, Paris, France Object-91, Artists Union, Yerevan, Armenia Contemporary Art of Armenia, Goyak Gallery, Moscow, Russia Beyond Icons, National Gallery of Armenia, Yerevan Step between Transforming and Forming, Artists Union, Yerevan, Armenia

2005

Awards A special diploma from Pope Benedict XVI, the Design Board of Glendale and Glendale Catholic Church for the design of the Armenian Catholic Church St. Gregory the Illuminator, Glendale, USA