Issuu

ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÀÐ

ÝÐ¯¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ßÀÌ

ÄÝËÕÈÉÍ ÝÐ¯¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÀ

ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÑÎÐÈËÒÛÍ ÑÀÍ ÝÐ¯¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÒªÑªË

ТАРХИНЫ ХАРВАЛТЫН СЭРГЭЭН ЗАСАХЫН УДИРДАМЖ

Улаанбаатар 2013

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

АГУУЛГА ªÌÍªÕ ¯Ã ............................................................................................................... 4 ОРШИЛ .................................................................................................................... 6 ТҮЛХҮҮР ЗӨВЛӨМЖ ............................................................................................. ... 6 А. ЕРӨНХИЙ ХЭСЭГ .............................................................................................. 10 А.1. Удирдамжийн хэрэгцээ .............................................................................. 10 А.2. Тархины харвалтын тархалт ..................................................................... 10 А.3. Тархины харвалтын сэргээн засахын тодорхойлолт .............................. 11 А.4. Удирдамжийг хэрэглэгчид ......................................................................... 12 А.5. Óäèðäàìæèéí çîðèëãî ................................................................................ 12 А.6. Óäèðäàìæèéí á¿òýö .................................................................................. 12 А.7. Áîëîâñðóóëñàí îãíîî ................................................................................ 13 А.8. Øèíý÷ëýõ îãíîî ......................................................................................... 13 А.9. Óäèðäàìæ áîëîâñðóóëàõàä îðîëöñîí õ¿ì¿¿ñ ........................................... 14 А.10. Удирдамжийг хэлэлцүүлж, баталсан байдал ........................................ 14 А.11. Ашигласан нэр томъёо ............................................................................ 15 Б. МЕНЕЖМЕНТИЙН АЛГОРИТМ ........................................................................ 16 В. СЭРГЭЭН ЗАСАХ ТУСЛАМЖ ҮЙЛЧИЛГЭЭГ ЗОХИОН БАЙГУУЛАХ ......... 17 В.1.1. Харвалтын тусламж үйлчилгээ .............................................................. 18 В.1.2. Эмнэлгийн сэргээн засах тусламж үйлчилгээний зохион байгуулалт .................................................................................. 18 Г. СЭРГЭЭН ЗАСАХ ТУСЛАМЖ ҮЙЛЧИЛГЭЭНИЙ МЕНЕЖМЕНТ БОЛОН УРЬДЧИЛАН СЭРГИЙЛЭХ СТРАТЕГИ .................................................. 19 Г.1.1. Сэргээн засах эмчилгээний ерөнхий зарчим ........................................ 20 Г.1.2. Өдөр тутмын үйл ажиллагааны чадвар ................................................. 21 Г.1.3. Алхах, тэнцвэр, хөдөлгөөний чадвар ..................................................... Г.1.4. Гарны үйл ажиллагааны чадвар ............................................................. 22 Г.1.5. Танин мэдэхүйн чадвар .......................................................................... 23 Г.1.6. Харах чадвар .......................................................................................... 24 Г.1.7. Харилцах чадвар .................................................................................... 25 Г.1.8. Хооллох чадвар ....................................................................................... 26 Г.1.9. Залгих чадвар .......................................................................................... 26 Г.1.10. Шээс задгайрах ........................................................................................ 27 Г.1.11. Баас задгайрах ......................................................................................... 28 Г.2. Хүндрэлүүд ............................................................................................... 29 Г.2.1. Амны хөндийн эрүүл ахуй муу байх ........................................................ 29 Г.2.2. Харвалтын дараа булчингийн тонус ихсэх ........................................... 29 Г.2.3. Контрактур ................................................................................................ 30 Г.2.4. Мөрний хагас мултралаас сэргийлэх, эмчлэх ...................................... 30 Г.2.5. Харвалтын дараах өвдөлт ..................................................................... 31 Г.2.6. Харвалтын дараах мөрний өвдөлтөөс урьдчилан сэргийлэлт ............ 31 Г.2.7. Харвалтын дараах мөрний өвдөлтийн эмчилгээ .................................. 32 Г.2.8. Харвалтын дараах төвийн гаралтай өвдөх хамшинж .......................... 32 Г.2.9. Хөл, гар хавагнах .................................................................................... 32 Г.2.10. Амьсгал, зүрх судасны үйл ажиллагааны чадавхи буурах ................... 33 Г.2.11. Харвалтын дараах ядрах хамшинж ....................................................... 33 Г.2.12. Харвалтын дараах зан төрх өөрчлөгдөх ............................................... 33 Г.2.13. Гүнийн венийн тромбоз, уушгины эмболи ............................................. 34 Г.2.14. Арьсны цоорол ......................................................................................... 35 Г.2.15. Халдвар ................................................................................................... 35 Г.2.16. Унаж, бэртэх ............................................................................................. 35

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Д. ХАРВАЛТЫН ДАРАА ЭМНЭЛГЭЭС ГЭРТ ГАРГАХ СТРАТЕГИ .................... 36 Д.1. Эмнэлгээс гарахын өмнөх үе .................................................................... 37 Д.2. Эмнэлгээс гаргах үе .................................................................................. 37 Д.3. Эмнэлгээс эрт гаргахыг дэмжих, эмнэлгээс гарсны дараах тусламж үйлчилгээ .................................................................................................... 38 Д.4. Гэрийн нөхцөлд болон амбулаторийн нөхцөлд хийгдэх сэргээн засах эмчилгээ .................................................................................................... 39 Д.5. Хамт олонд суурилсан урт хугацааны сэргээн засах тусламж үйлчилгээ .................................................................................... 39 Д.6. Харвалтын дараа тээврийн хэрэгсэл жолоодох ..................................... 39 Д.7. Харвалтын дараа хийгдэх дасгал хөдөлгөөн ........................................... 40 Д.8. Ажилдаа эргэж орох ................................................................................... 40 Д.9. Бэлгийн үйл ажиллагаа .............................................................................. 41 Д.10. Ерөнхий мэргэжлийн тусламж үйлчилгээ ............................................... 41 Е. СЭРГЭЭН ЗАСАХ БАГИЙН ГИШҮҮДИЙН ҮҮРЭГ .......................................... 42 Е.1. Сэргээн засалч эмчийн үүрэг ..................................................................... 42 Е.2. Сувилахуйн тусламж ................................................................................... 43 Е.3. Хөдөлгөөн засалчийн үүрэг ........................................................................ 43 Е.4. Хөдөлмөр засалчийн үүрэг ......................................................................... 44 Е.5. Хэл засалчийн үүрэг .................................................................................... 45 Е.6. Нийгмийн ажилтаны үүрэг .......................................................................... 46 Е.7. Эрүүл мэндийн сэтгэл зүйчийн үүрэг ......................................................... 46 Е.8. Хоол эмчилгээ ............................................................................................. 47 Е.9. Харааны мэргэжилтний үүрэг ................................................................... 47 Е.10. Эмзүйчийн үүрэг ....................................................................................... 48 Ё. МЭДЭЭЛЛЭЭР ХАНГАХ .................................................................................... 49 Ё.1. Өâ÷òºí áîëîí àñðàí õàìãààëàã÷èä õýðýãöýýòýé ìýäýýëýë ...................... 49 Ё.2. Ìýäýýëëèéã øàëãàõ õóóäàñ ........................................................................ 49 Ж. УДИРДАМЖИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ УДИРДАМЖ ............................................... 51 З. ХЯНАЛТЫН ТОГТОЛЦОО ............................................................................... 54 АШИГЛАСАН ХЭВЛЭЛ .......................................................................................... 56 ХАВСРАЛТ Хавсралт 1. Харвалтын протоколын загвар .................................................... 58 Хавсралт 2. Олон улсын үйл ажиллагааны ангилалын загвар ...................... 65 Хавсралт 3. Сэргээн засалч эмчийн үзлэгийн хуудасны загвар .................... 65 Хавсралт 4. Хөдөлгөөн засалчийн үзлэгийн хуудасны загвар ...................... 68 Хавсралт 5. Хөдөлмөр засалчийн үзлэгийн хуудасны загвар ........................ 73 Хавсралт 6. Хэл засалчийн үзлэгийн хуудасны загвар .................................... 77 Хавсралт 7. Эмнэлгээс гаргах хуудасны загвар .............................................. 79 Хавсралт 8. Áàãààð àæèëëàõ ¿íýëãýýíèé хуудасны загвар ............................... 83 Хавсралт 9. Шалгах хуудасны загвар ............................................................... 85

Òàðõèíû õàðâàëòûí ñýðãýýí çàñàõûí óäèðäàìæ

ӨМНӨХ ҮГ ªнөөдөр дэлхийн óлс орнóóдад төдийг¿й Ìонголчóóдын дóнд цóсны даралт ихсэлт, тархины цóс харвалт, з¿рхний шигдээс нь нийт өвчлөл, нас баралтын тэрг¿¿лэх шалтгаанóóдын нэг болсоор байна. Ìанай орны х¿н амын дóнд 2005, 2009 онóóдад хийгдсэн Õалдварт бóс өвчин (ÕÁª)-ий зонхилон тохиолдох эрсдэлт х¿чин з¿йлсийн шаталсан “STEPS” сóдалгааны ¿р д¿нгээс харахад анхдагч эрсдэлт х¿чин з¿йл болох тамхи татах, архийг хэтр¿¿лэн хэрэглэх, хөдөлгөөний идэвхиг¿й байдал, ил¿¿дэл жин, таргалалтын тархалт, т¿¿нчлэн завсрын х¿чин з¿йл болох артерийн даралт ихсэлт, чихрийн шижин хэв шинж 2 зэрэг өвчн¿¿дийн тохиолдол өндөр байна. Дээрх байдлаас ¿зэхэд анхдагч болон завсрын эрсдэлт х¿чин з¿йлийн нөлөөллөөс ¿¿ссэн тархины цочмог цóс харвалт, з¿рхний цочмог шигдээсийн ¿еийн тóсламж ¿йлчилгээг сайжрóóлах зайлшг¿й шаардлагатай байна. Áид ÕÁª-нийг бóóрóóлах зорилгоор нотолгоонд сóóрилсан, ¿р д¿нтэй, өртөг зардал багатай, хариó арга хэмжээн¿¿дийг тодорхой төлөвлөлттэйгээр хэрэгж¿¿лж байгаагийн нэг нь АÍУ-ын Засгийн газар, Ìянганы Сорилтын Корпорацийн санх¿¿гийн дэмжлэг тóслалцаатай манай óлсад хэрэгжиж бóй Ìонголын Ìянганы Сорилтын сан (ÌÌСС)-гийн Эр¿¿л мэндийн төсөл юм. Энэх¿¿ төслийг хэрэгж¿¿лэх ¿йл ажиллагааны х¿рээнд “Тархины цóс харвалт, з¿рхний шигдээсийн ¿еийн тóсламж ¿йлчилгээг сайжрóóлах” төслийг Шастины нэрэмжит Улсын Ãóравдóгаар төв эмнэлгийг т¿шиглэн цогц тóсламж ¿йлчилгээг олон óлсын стандартад нийц¿¿лэн ¿з¿¿лэх эмнэлз¿йн шинэчилсэн хөтөлбөрийг хэрэгж¿¿лж бóсад эмнэлэг, эр¿¿л мэндийн байгóóллагóóдад тóршлага, загвар болохóйц оношлогоо, эмчилгээ, сэргээн засах шинэлэг арга техник, технологийг нэвтр¿¿лэхээр зорин ажиллаж байна. “Тархины цóс харвалт, з¿рхний шигдээсийн ¿еийн тóсламж ¿йлчилгээг сайжрóóлах” төслийн зорилтóóд нь тархины цочмог харвалт, з¿рхний цочмог шигдээсийн ¿еийн болон харвалт, шигдээсийн дараах сэргээн засах тóсламж ¿йлчилгээг ¿з¿¿лэх х¿ний нөөцийн мэдлэг, чадвар, хандлагыг сайжрóóлах, эмнэлгийн тоног төхөөрөмж, техник технологийн х¿чин чадлыг нэмэгд¿¿лж дэлхийн т¿вшинд х¿рэх¿йц тóсламж ¿йлчилгээг ¿з¿¿лэх явдал юм. Төслийн зорилтóóдыг хэрэгж¿¿лэх нэг томоохон ¿йл ажиллагааны х¿рээнд дэлхий дахинд х¿лээн зөвшөөрөгдсөн, анагаах óхааны хамгийн с¿¿лийн ¿еийн нотолгоонд сóóрилсан “Тархины цочмог харвалт”, “З¿рхний цочмог шигдээс”, “З¿рхний шигдээсийн сэргээн засах” болон “Тархины харвалтын сэргээх засах” эмнэлз¿йн óдирдамжóóдыг шинээр боловсрóóлахад мэдлэг мэргэжил óр чадвараа дайчлан ажилласан ажлын хэсгийн гиш¿¿д, эмч, эмнэлгийн мэргэжилтн¿¿д, эрдэмтэд, ÌÌСС-гийн Эр¿¿л мэндийн төслийн баг, ДЭÌÁ-ын зөвлөх¿¿дэд салбарын хамт олны нэрийн өмнөөс болон хóвиасаа чин сэтгэлийн талархлаа илэрхийлж байна. Эр¿¿л мэндийн салбарын шатлал б¿рт ажиллаж бóй эмч, эмнэлгийн мэргэжилтэн, эрдэмтэн сóдлаачид, багш, оюóтнóóдад энэх¿¿ эмнэлз¿йн óдирдамжóóд мэдлэг мэргэжлийг нь дээшл¿¿лэх гарын авлага болно гэдэгт итгэл д¿¿рэн байна. Энэх¿¿ эмнэлз¿йн óдирдамж нь Ìонгол х¿ний эр¿¿л мэндийн аюóлг¿й байдлыг хангах, өвчлөл эндэгдлийг бóóрóóлахад ¿нэтэй хóвь нэмэр болно гэдэгт эргэлзэхг¿й байна. Сайн ¿йлс б¿хэн дэлгэрэг! Ìонгол Улсын засгийн газрын гиш¿¿н, Эр¿¿л Ìэндийн Сайд, монголын мянганы сорилтын сангийн óдирдах зөвлөлийн гиш¿¿н, ашó-ны доктор

Í.Удвал

Òàðõèíû õàðâàëòûí ñýðãýýí çàñàõûí óäèðäàìæ

ӨМНӨХ ҮГ Õалдварт бóс өвчин (ÕÁª) болох з¿рх сóдасны өвчин, хавдар, чихрийн шижин, амьсгалын замын архаг өвчн¿¿д нь Íомхон Далайн Áарóóн Á¿сийн (ÍДÁÁ) орнóóдын хóвьд халдварт өвчнөөс ил¿¿ эр¿¿л мэндийн тэрг¿¿лэх зэргийн тóлгамдсан асóóдал болоод байна. ÍДÁÁ-ийн óлс орнóóдад өдөр б¿р 26 500 х¿н ÕÁª-ний óлмаас нас барж байгаагаас 20 000 орчим нь хөгжиж бóй орнóóдад тохиолдож байна. ДЭÌÁын 2002 оны ¿з¿¿лэлтээр Ìонгол óлс тархины харвалтын тохиолдол өндөртэй орны тоонд багтсан. ÕÁª-ний зонхилох болон завсрын эрсдэлт х¿чин з¿йл¿¿дээс (тамхи татах, зохисг¿й хооллолт, хөдөлгөөний идэвхг¿й байдал, архины хэрэглээ, агаарын бохирдол, артерийн даралт ихсэлт, чихрийн шижин) óрьдчилан сэргийлж болохóйц гэж ¿здэг. Артерийн гипертензи нь тархины харвалтын 62%, з¿рхний титэм сóдасны эмгэгийн 49%-ийг тóс тóс ¿¿сгэх ¿ндсэн шалтгаан болдог. Õарвалт ба з¿рхний шигдээс нь хөдөлмөрийн чадвар алдалт, нас баралтын гол шалтгаан, бие даасан 2 төрлийн эмгэг хирнээ ижил төстэй нэг шалтгаанаар (сóдасны хатóóрал) ¿¿сгэгддэг. Õоёрдогч óрьдчилан сэргийлэлт бол з¿рх сóдасны эмгэгтэй өвчтөний эмгэг дахих эрсдлийг бóóрóóлахад ¿р д¿нтэй арга хэмжээнд тооцогддог. Энэх¿¿ óрьдчилан сэргийлэлтэд амьдралын хэв маягийг өөрчлөх, эмэн болон мэс заслын эмчилгээн¿¿дийг хамаарóóлах ба энэ нь з¿рх сóдасны өвчний эрсдлийг бодитойгоор бóóрóóлж чадна гэж ¿здэг. Дэлхийн “ÕÁª-ний óрьдчилан сэргийлэлт ба хяналт”-ын стратегийг хэрэгж¿¿лэх 2008-2013 оны ¿йл ажиллагааны төлөвлөгөө нь ДЭÌÁ-ын Тамхины Õяналтын Сóóрь Конвенци, “Зохистой хооллолт, идэвхтэй хөдөлгөөн, Эр¿¿л мэнд” ¿ндэсний стратеги, ДЭÌÁ-ын бóсад бодлогын баримт бичг¿¿д дээр ¿ндэслэгдсэн. Энэх¿¿ төлөвлөгөөтэй ÍДÁÁ-ын óлс орнóóдын ÕÁª-ний ¿йл ажиллагааны төлөвлөгөө нягт óялдаатай юм. ÕÁª-ний эрсдэлт х¿чин з¿йлстэй тэмцэхэд Засгийн газрын б¿х талын оролцоо чóхал бөгөөд бодлого нь олон салбарóóдыг татан оролцóóлахад чиглэгдэх шаардлагатай. Тархины харвалт ба з¿рхний шигдээсийг эрт оношлох, эмчлэх, ¿р д¿нтэй сэргээн засах, дахилтаас óрьдчилан сэргийлэх эр¿¿л мэндийн цогц тóсламж ¿йлчилгээг сайжрóóлах зорилгоор Ìонголын Ìянганы Сорилын Сан (ÌÌСС)-гийн Эр¿¿л мэндийн төслийн х¿рээнд олон талын ¿йл ажиллагаанóóдыг хэрэгж¿¿лж байна. ДЭÌÁ, ÌÌÌС-гийн хооронд байгóóлсан гэрээний х¿рээнд тархины харвалт, з¿рхний шигдээсийн эрт илр¿¿лэлт, эмчилгээ, сэргээн засалт, дахилтаас сэргийлэх эмнэлз¿йн óдирдамжóóдыг боловсрóóллаа. Энэх¿¿ óдирдамжийг боловсрóóлах нь төслийн нэг томоохон ¿йл ажиллагаа юм. Áидний боловсрóóлсан эмнэлз¿йн óдирдамж эмч, сóвилагч, эр¿¿л мэндийн мэргэжилтн¿¿дэд ¿р өгөөжөө өгч, óлмаар х¿н амд ¿з¿¿лэх эр¿¿л мэндийн тóсламж ¿йлчилгээний чанарыг сайжрóóлахад зохих хóвь нэмрээ орóóлна гэдэгт итгэж байна. Íийт эмч, мэргэжилтн¿¿дэд х¿н амдаа эр¿¿л мэндийн чанартай, аюóлг¿й тóсламж ¿йлчилгээг ¿з¿¿лэх ажил, ¿йлсдээ амжилт гаргахыг х¿сэн ерөөе! ДЭÌÁ-ÛÍ ТªЛªªЛªÃЧ

ÌÌСС-ÃИЙÍ ЭР¯¯Л ÌЭÍДИЙÍ ТªСЛИЙÍ ЗАÕИРАЛ, АÍАÃААÕ УÕААÍÛ ДОКТОР

СУ ÍЮУÍТ-У

А. ÌªÍÕТАЙВАÍ

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

ОРШИЛ Энэхүү удирдамжийг Эрүүл мэндийн яам (ЭМЯ)-ны ажлын хэсэг, Монголын Мянганы сорилтын сангийн Ýрүүл мэндийн төсөл, ДЭМБ-ûí дэмжлэгтэйгээр боловсруулав. ЭМЯ-ны ажлын хэсэгт Ахмад настан, сэргээн засахын мэргэжлийн салбар зөвлөл, Бие бялдар сэргээн засах судлалын Монголын нийгэмлэг, ЭМШУИС, УКТЭ, ШТЭ, Геронтологийн үндэсний төвийн мэргэжилтнүүд оролцлоо. Удирдамжийг Хөдөлмөр Нийгмийн Хамгааллын яам, Сэргээн засалтын үндэсний төв, AIFO ТТБ болон аймаг сумын эмч, мэргэжилтнүүдээр хэлэлцүүлж саналыг тусгасан болно. Энэ удирдамжинд тархины харвалттай өвчтөнүүдийн эмнэлзүйн сэргээн засалт, урьдчилан сэргийлэлт, харвалтын дараах хүндрэлийн эмчилгээний менежмент, эмнэлгээс гарсны дараах нийгэм хамт олонд суурилсан сэргээн засах эмчилгээний төлөвлөгөө багтсан. Шотландын тархины харвалтын дараах сэргээн засахын эмнэлзүйн үндэсний удирдамж (2010), Австралийн тархины харвалтын менежментийн эмнэлзүйн удирдамж (2010), Их Британийн тархины харвалтын эмнэлзүйн удирдамж (2008), Америкийн харвалтын холбооны (2005) удирдамжуудад тулгуурлан энэхүү удирдамжийг боловсруулсан. Удирдамжинд нотолгоонд суурилагдаж батлагдсан эмчилгээний аргуудыг зөвлөсөн болно. Олон улсын нотолгоонуудаас гадна бүлэг тус бүрд Монголын өнөөгийн нөхцөл байдалд тохируулан хэрхэн хийж болох талаар зөвлөмжийг бичсэн. Удирдамжийг хэрэглэж буй эмнэлэг бүр өөрийн нөхцөл байдалд тохируулан протокол боловсруулан ашиглахыг зөвлөж байна. Хавсралтанд сэргээн засах эмчилгээний эмч, мэргэжилтний үнэлгээний хуудас, эмнэлгээс гаргах хуудас, удирдамжийн хэрэгжилтийг үнэлэх шалгах хуудас болон ашигласан нэр томъёо багтсан болно.

ТҮЛХҮҮР ЗӨВЛӨМЖ Удирдамжийг боловсруулсан ажлын хэсэг удирдамжийг хэрэгжүүлэхэд нэн тэргүүнд анхаарах дараах зөвлөмжүүдийг онцолж байна. Зохион байгуулалтын төлөвлөлт: • Эмнэлэгт хэвтэх шаардлагатай харвасан өвчтөнг төрөлжсөн мэргэжлийн харвалтын нэгдсэн баг (¯үнд мэдрэлийн болон сэргээн засахын баг орно) бүхий харвалтын тасагт хэвтэн эмчлүүлнэ. • Харвалтын тасагт хэвтэх боломжгүй тохиолдолд аль нэгэн хэвтүүлэн эмчлэх тасагт хэвтүүлж сэргээн засахын баг тухайн хүнд тохирсон эмчилгээг хийнэ. • Сэргээн засах эмчилгээний мэргэжлийн багийн үндсэн бүрэлдэхүүнд сэргээн засах эмчилгээний эмч, сэргээн засах эмчилгээний сувилагч, хөдөлгөөн засалч, хөдөлмөр засалч, хэл засалч, нийгмийн ажилтан багтана. • Өвчтөн болон асран хамгаалагч нь сэргээн засах эмчилгээнд эрт, идэвхтэй оролцохыг хичээнэ. • Харвалтын баг (төрөлжсөн мэргэжлийн харвалтын нэгдсэн баг) тогтмол уулзаж (доод тал нь долоо хоногт нэг удаа) шинээр хэвтсэн үйлчлүүлэгчийн эмчилгээ,

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

• • • •

зорилго, эмнэлгээс гаргах төлөвлөгөөний талаар хамтран ярилцаж байх хэрэгтэй. Харвалтын багынхан харвасан өвчтөн, гэр бүлийнхэн, асран хамгаалагчтай тогтмол уулзаж, тэдний эмчилгээ, зорилго, эмнэлгээс гаргах төлөвлөгөөг хамтран гаргаж, ярилцаж байх хэрэгтэй. Харвасан бүх өвчтөнүүд эмнэлгээс гарахын өмнө сэргээн засах эмчилгээний багийн гишүүдэд заавал үзүүлж хийгдэх эмчилгээний талаар зөвлөгөө авсан байх хэрэгтэй. Сэргээн засах эмч, мэргэжилтний тусламж үйлчилгээ авч чадахгүй тохиолдолд алсын зайн аргыг хэрэглэх нь эмчилгээний үр дүнг сайжруулна. Харвалттай хүнд үзүүлж буй тусламж үйлчилгээний чанарыг тогтмол хянаж, эргэх холбоотой ажиллах хэрэгтэй (доод тал нь хоёр жил тутамд).

Сэргээн засах тусламж үйлчилгээний менежмент болон урьдчилан сэргийлэх стратеги: • Харвалтын дараа өвчтөнг аль болох эрт хөдөлгөөнд оруулна. • Сэргээн засах эмчилгээний хөтөлбөрт өвчтөнг өдөр тутмын үйл ажиллагаанд сургах хөдөлмөр засал эмчилгээ байна. Хэрвээ тухайн эмнэлэгт хөдөлмөр засалч байхгүй тохиолдолд сэргээн засах эмчилгээний сувилагч, хөдөлгөөн засалч энэ чиглэлээр суралцаж өвчтөнг өдөр тутмын үйл ажиллагааны чадварт сургана. Сэргээн засах эмчилгээний эмч нь хөдөлмөр засал эмчилгээний талаарõ мэдлэгийг эзэмшсэн байна. • Эмчилгээний эхэнд бие дааж явах чадвартай байсан өвчтөнүүдэд алхах чадварыг сайжруулахын тулд гүйлтийн замыг ашиглаж болно. • Алхах хурд, хэлбэрийг сайжруулах түүнчлэн саажсан хөл дээр биеийн жинг шилжүүлэх болон алхах чадварыг богино хугацаанд сайжруулахын тулд шагайтавхайн ортезийг тухайн хүнд тохируулж, хэрэглэнэ. • Хөдөлгөөн засалч өвчтөн бүрийн хэрэгцээ, онцлогт тохируулан эмчилгээний өөр өөр хувилбарыг сонгоно. • Биеийн байдал нь тогтворжсон, үйл ажиллагааны хувьд эмчилгээнд хамрагдахад аюулгүй бүх өвчтөнг алхах чадварыг сайжруулахад чиглэгдсэн эмчилгээнд хамруулна. • Тархины харвалтын дараа шаардлагатай туслах хэрэгслийг (тэргэнцэр, таяг, шагай-тавхайн гэх мэт) сэргээн засах эмчилгээний эмч өвчтөнд аль тохирохыг нь тааруулж өгнө (хэмжээ, аюулгүй байдал, хаанаас худалдаж авч болох тухай мэдээлэл өгнө). • Алхах хурд, зайг нэмэгдүүлж алхах чадварыг сайжруулах зорилгоор сэргээн засах эмчилгээ хийхэд аюулгүй тохиолдолд өвчтөнд тухайн дасгалыг олон дахин давтан хийлгэнэ (aлхах зай, хурдыг нэмэгдүүлэх болон сууж босгох гэх мэт). • Тухайн өвчтөнд аюулгүй гэдэг нь нотлогдсон тохиолдол бүрт алхах чадварыг сайжруулахын тулд эмчилгээний эрчмийг тухай бүрт нэмэгдүүлнэ. • Гарны үйл ажиллагааг сайжруулах зорилгоор чиг хэрэглэхгүй байх нь зүйтэй. • Сэргээн засах эмчилгээнд ирж буй өвчтөн бүрийн танин мэдэхүйн чадварыг заавал үнэлнэ. Ялангуяа танин мэдэхүйн чадвар шаардагдах ажил хийх тохиолдол бүрт тухайлбал машин жолоодох, ажил хөдөлмөр эрхлэх зэрэг үед заавал үнэлнэ. • Танин мэдэхүйн чадвар алдагдсан өвчтөнг мэргэшсэн хөдөлмөр засалч үзэж үнэлгээ өгөхөөс гадна шаардлагатай тохиолдолд сэтгэцийн эмгэг судлалын

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж мэргэжилтэн үзэж үнэлгээ өгвөл зохино. Хэрвээ дээрх хоёр мэргэжилтэн байхгүй тохиолдолд сэргээн засах эмчилгээний эмч анхан шатны үнэлгээг хийнэ. • Тархины харвалттай өвчтөний харааны чадварыг нарийн үзэж, үнэлгээ өгөн шаардлагатай тусламж үзүүлнэ. • Тархины харвалттай өвчтөний хооллох чадварыг үнэлэхийн тулд дараах үзүүлэлтийг заавал үзсэн байна. Үүнд: o Биохимийн үзүүлэлтүүд (бага нягттай пре-альбумин, цусан дахь сахар гэх мэт) o Залгих чадвар o Шалтгаангүйгээр биеийн жин буурч буй эсэх o Хооллох байдал (бусдын хараат эсвэл бие дааж өөрөө хооллодог эсэх) o Хоол тэжээлийн бүтэц, найрлага

• Харвасан өвчтөнтэй ажиллах байгууллага бүр давсаг, гэдэсний бүтэц, үйл ажиллагааны алдагдалтай хүнд тохирсон удирдамжийг боловсруулж дагаж мөрдөнө. • Мөр мултрах эрсдэлтэй өвчтөний supraspinatus болон deltoid булчинд цахилгаан цочруул эмчилгээг аль болох эрт хийнэ. • Ямарваа нэгэн өвдөлт байгаа тохиолдолд өвдөлт үнэлэх аргаар (VAS) аль болох эрт үнэлж, тохирох эмчилгээг эрт хийнэ. • Харвалтын дараах мөрний өвдөлтөнд сэргээн засах оношлогоо, эмчилгээний цогц арга хэмжээг авна. • Харвалтын эдгэрэлт болон дасан зохицох чадварыг сайжруулах, хүндрэлүүдээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор эрүүл мэндийн сэтгэлзүйч өвчтөн, түүний гэр бүлд сэтгэлзүйн тусламж үзүүлнэ. Эмнэлгээс гэрт нь гаргах стратеги: • Эмнэлгээс гарахын өмнө бүх өвчтөний гэр, орных нь нөхцөл байдалд үнэлгээ хийж, нэмэлт хэрэгцээтэй зүйлийг тодорхойлохоос гадна туслах хэрэгсэл шаардлагатай эсэхийг тодруулж, аюулгүй байдлыг хангаж өгнө. • Өвчтөнг эмнэлгээс гарахын өмнө дараах зүйлсийг эмнэлгийн тусламж үйлчилгээний нэг хэсэг болгон хийсэн байна. o Өвчтөн болон ар гэрийнхэнтэй нь эмнэлгээс гарсны дараах хэрэгцээтэй зүйлсийн талаар багийн гишүүд ярилцлага хийнэ (тухайлбал: биеийн болон сэтгэл санааны, санхүүгийн, нийгмийн халамж үйлчилгээ гэх мэт) o Эмнэлгээс гарах үед болон гарахын өмнө анхан шатны өрхийн эмнэлэгт мэдээлэл өгнө. o Өвчтөний хэрэглэж буй эм, багаж тоног төхөөрөмжийн аюулгүй байдлыг хангана. o Үргэлжлүүлэн хийх эмнэлгийн тусламж үйлчилгээг зохион байгуулна. o Эмнэлгээс гарсны дараа хийгдэх тусламж үйлчилгээний төлөвлөгөөг өвчтөн, гэр бүлийнхэнтэй нь хамтран хийж, тэдэнд нэг хувийг өгнө. (Үүнд: нийгэм хамт олонд тулгуурласан сэргээн засах тусламжийн зохицуулагчтай хэрхэн холбогдох тухай мэдээлэл, амбулаторийн тусламжийг хэрхэн авах гэх мэт мэдээллүүдийг багтаасан байна.) o Багийн гишүүд зарим нэг өвөрмөц тусламж шаардлагатай тохиолдолд

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж тусгайлсан зөвлөгөөг эмнэлгээс гарахын өмнө өгнө, сургана. Тухайлбал: ариун цэврээ хэрхэн сахих, бусадтай харилцах арга, хооллох арга, хоолны найрлага, бүтэц, зан төрхийн байдалд гэх мэт • Хөнгөн болон дунд зэргийн харвалттай өвчтөнд харвалтын баг тусламж үйлчилгээг эмнэлэгт үзүүлэхээс гадна эмнэлгээс гарах үеийн үйлчилгээг үзүүлнэ. • Эрх бүхий байгууллага нь хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүст тусламж, дэмжлэг үзүүлэх холбоо, нийгэмлэг болон сайн дурын байгуулагуудын үйл ажиллагааг дэмжих, ажил эрхлэх боломж нөхцлөөр хангана. • Үлдэц бүхий тархины харвалттай өвчтөнүүд албан ёсны сэргээн засах эмчилгээ хийлгээд дууссан ч гэсэн жил бүр үзлэгт хамрагдан (ихэвчлэн ерөнхий мэргэжлийн эмчид) цаашид эмчилгээ шаардлагатай эсэхээ тодорхойлуулна. • Харвасан өвчтөнд чадвар алдагдал шинээр илэрсэн тохиолдол бүрт сэргээн засах эмчилгээний зорилгыг дахин шинээр тодорхойлж, зорилгод үндэслэсэн эмчилгээг хийнэ. Багаар ажиллахад багийн гишүүдийн гүйцэтгэх үүрэг • Харвалтын тасагт эмчлүүлж буй өвчтөнд 24 цагаар сувилахуйн тусламж үйлчилгээ үзүүлнэ. • Сэргээн засах тусламж үйлчилгээг заавал багаар үзүүлнэ. • Мэдээллийн хангамж: • Өвчтөн болон гэр бүлийн гишүүд, асран хамгаалагч нарт мэдээллийг тогтмол өгнө. Ингэхдээ сургалт болон зөвлөгөөг аль алиныг багтаасан мэдээллийг өгнө.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

А. ЕРӨНХИЙ ХЭСЭГ А.1. Удирдамжийн хэрэгцээ Энэхүү удирдамж нь Монгол улсын хэмжээнд анх удаа хийгдэж байна. Судалгаанаас үзэхэд Монгол улсад сүүлийн жилүүдэд тархины харвалтын тохиолдол, нас баралт ихсýхийн хирээр харвалтын шалтгаантай чадвар алдагдалтай хүний тоо маш хурдацтай ихсэж байна. ДЭМБ-ûí 2009 оны мэдээгээр тархины судасны эмгэг нь нас баралтын 3-р, чадвар алдалтын шалтгаанаар 1-р байрыг тус тус эзлэж байна гэжээ. Иймд тархины харвалтаас урьдчилан сэргийлэх болон сэргээн засах эмчилгээний удирдамж боловсруулах зайлшгүй шаардлага байгааг харуулж байна. Ингэснээр харвалттай өвчтөний оношлогоо эмчилгээг судалгаа, нотолгоонд тулгуурлан хөгжүүлж олон улсын түвшинд хүргэх, ойртуулах болно. Энэхүү удирдамжийн үндсэн гол зорилго нь өвчтөний амьдралын чанарыг дээшлүүлж, чадвар алдалтыг бууруулан, үйл ажиллагааны чадварыг боломжит дээд түвшинд хүргэхэд оршино. А.2. Тархалт • ДЭМБ-ын мэдээгээр тархины харвалт нь нас баралтын 3 дахь, насанд хүрсэн хүний чадвар алдагдлын шалтгааны 1-р байрыг эзэлж байна [17]. • Жилд 780 000 хүн өвддөгөөс 600 000 нь шинэ, 180 000 давтан харвадаг [5]. • 2005 оны байдлаар тархинд харвалттай 5,8 сая хүн амьдарч байна [18]. • Сэргээн засах эмчилгээний дүнд нийт тархинд харвалт өгсөн хүмүүсийн 15-30% нь үйл ажиллагааны хувьд бие даасан болж, 40-50% нь ямар нэг хэмжээгээр чадвар алдагдалтай, 15-30% нь байнгын чадвар алдагдалтай болдог [15]. • Тархины харвалтын дараах эдгэрэх явц нь эмэн эмчилгээ, аяндаа эдгэрэх, сэргээн засах эмчилгээ болон нийгмийн харилцаанд эргэж орох гэсэн чиглэлээр явагддаг. Учир нь хувь хүн бүрт эдгэрэх явц харилцан адилгүй явагдах бөгөөд сэргээн засах эмчилгээний цогц тусламж үйлчилгээ шаардлагатай байдаг. • Сэргээн засах эмчилгээ нь харвасны дараах эхний цаг минутаас эхлэнэ. • Зарим хүмүүст харвасны дараа алдагдсан чадвар өөрөө аяндаа сэргэх боловч ихэнхи хүмүүст сэргээн засах эмчилгээ заавал шаардлагатай болдог. 1990 оноос хойш Монгол улсын хүн амын өвчлөл, нас баралтын хэв маяг, байдал аажмаар өөрчлөгдсөн. Амьдралын хэв маяг, зан төлөвийн хамааралтай өвчин тухайлбал цусны эргэлтийн тогтолцооны эмгэг, хавдар, осол гэмтэл өвчлөлийн голлох шалтгаанууд болж байна. Зүрх судас, тархины судасны өвчин эмгэг нь нас баралтын болон чадвар алдагдлын үндсэн 4 шалтгааны нэг болжээ. Өөрөөр хэлбэл 3 үхэл тутмын нэг нь эдгээр эмгэгийн шалтгаантай байдаг байна. Судалгаанаас үзэхэд тархины судасны эмгэгийн тохиолдол 1975-1990 оныхтой харьцуулахад 60% нэмэгдсэн. Нийт харвалтын тохиолдлын 58% нь 60-аас доош насны хүн байдаг байна. 2008 оны байдлаар цусны эргэлтийн тогтолцооны эмгэгээр нас барсан хүмүүсийн 32% нь эрэгтэй, 39% нь эмэгтэй байсан. Монгол улсад жил бүр 100 000 хүнд 200-290 харвалтын тохиолдол бүртгэгддэг нь дэлхийн улсуудтай харьцуулахад өндөр байна. Өндөр хөгжилтэй улсад тархины цус хомсрох харвалт 87% тохиолддог бол Монгол улсад тархин доторх цус харвалт болон тархины цус хомсрох харвалтын

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж харьцаа 1:1 байгаа нь артерийн даралт ихсэлтээс урьдчилан сэргийлэх хяналт хангалтгүй байгааг харуулж байна [1]. А.3.Харвалтын сэргээн засах эмчилгээний зорилго, зарчим ДЭМБ хүний чадварыг Олон улсын үйл ажиллагааны чадварын ангиллаар (ICF) нэгтгэн тодорхойлсон. Ингэхдээ гадаад болон дотоод хүчин зүйлийг хүний чадвартай уялдуулан авч үздэг бөгөөд энэ ангилал нь гадаад орчны хүчин зүйлийг онцлон авч үзсэнээрээ хуучин ангилалаасаа ялгаатай. Олон улсын үйл ажиллагааны ангиллаар хүний чадварыг өөр хоорондоо холбоо бүхий 3 хэсэгт авч үздэг. o Эмгэг: биеийн бүтэц, үйл ажиллагааны түвшинд өөрчлөлт байх. Жишээ нь: саа саажил, хараагүйдэл гэх мэт o Үйл ажиллагаа, хязгаарлагдах: аливаа зорилготой үйлийг хийж чадахгүй байх, жишээ нь явах, хооллох, ярих гэх мэт o Нийгмийн оролцоо хязгаарлагдах: хүний амьдрах орчинтой холбоотой бэрхшээл байх, жишээ нь ялгаварлан гадуурхагдах, тээврийн хэрэгслээр зорчиж чадахгүй байх гэх мэт Чадвар алдалт гэдэг нь энэ 3 хэсэгт үйл ажиллагааны чадвар алдагдахыг хэлдэг. Энэ ангиллыг үйл ажиллагааны чадварыг үнэлэх, түүнийг ойлгох хэрэгсэл болгож ашиглаж болно. Түүнчлэн энэ ангилал нь чадвар алдагдлын шалтгаан болон хэлбэрийг тусад нь авч үзээгүй, “биеийн эрүүл мэнд” болон “сэтгэцийн эрүүл мэндийг” хамтад нь авч үзсэн гэсэн үг юм. Дээрх ангилалд нөлөөлөх хүчин зүйлсийг олон улсын үйл ажиллагааны ангиллын хүрээнд 2 бүлэг болгож авч үздэг. o Үйл ажиллагаа болон чадвар алдалт  Биеийн бүтэц, үйл ажиллагаа  Үйл ажиллагааны чадвар болон нийгмийн оролцоо o Хавсарсан хүчин зүйл  Гадаад орчны хүчин зүйл  Хувь хүний хүчин зүйл Олон улсын үйл ажиллагааны ангиллаар тархины харвалтын сэргээн засах эмчилгээний үр дүнг сайжруулахын тулд дараах чадваруудад эмчилгээг чиглүүлдэг. Үүнд o Тархины харвалтын талаарх ойлголт, мэдлэг эзэмших, суралцах o Эмчилгээний ерөнхий зорилго, хэрэгцээ o Харилцах чадвар o Хөдөлгөөний чадвар o Өөртөө үйлчлэх чадвар o Ахуйн хэрэгцээт чадвар o Хүмүүс хоорондын харилцаа, холбоо o Амьдрах орчин o Нийгмийн амьдрал

Дээрх үйл ажиллагааны хүрээнд сэргээн засах эмчилгээ нь хувь хүний үйл ажиллагааны чадвар, нийгмийн оролцоо болон амьдралын чанарыг дээд хэмжээгээр сайжруулж, асран хамгаалагч гэр бүлийн гишүүдийн дарамт, ачааллыг багасгахыг зорьдог. Сэргээн засах тусламж үйлчилгээ нь эмч, үйлчлүүлэгч харилцан идэвхитэй, хүн төвтэй, зорилгод чиглэгдсэн эмчилгээ бөгөөд харвалтын дараах эхний өдрөөс

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж эхлэнэ. Үйл ажиллагааны чадварыг сайжруулах, хүндрэл, чадвар алдагдлаас сэргийлэх, биемахбод, сэтгэл санаа, нийгэм, санхүүгийн хувьд хамгийн боломжит дээд түвшинд хүргэж, бусдын хараат бус, бие даасан болгох зорилготой. Түүнчлэн биемахбодийн хувьд сэргээгээд зогсохгүй, хүнийг нийгэмшүүлэх үүрэгтэй. Сэргээн засах эмчилгээ нь дараах байдлаар явагддаг. o Үнэлгээ: өвчтөний хэрэгцээг тодорхойлж, тооцох o Зорилго тодорхойлох: удаан/дунд/богино хугацааны o Тусламж үйлчилгээ: зорилгодоо хүрэхэд туслах o Дахин үнэлгээ хийх: тависан зорилгын хүрээнд ахиц дэвшил байгаа эсэхийг үнэлнэ. Сэргээн засах эмчилгээний зорилгод хүрэхийн тулд хэд хэдэн түвшинд эмчилгээ хийдэг. o Зорилт: ихэвчлэн урт хугацааны байх бөгөөд эмнэлгээс гарсны дараа эргэн холбогдох нөхцөлтэй байна. o Зорилт: чадвар алдагдлын түвшинд олон мэргэжлийн багийн үйл ажиллагааг явуулна. o Бай: Богино хугацааны тодорхой хугацаатай зорилтууд байна.

Сэргээн засах эмчилгээний үр дүн харвахаас өмнөх чадвар алдагдал, хавсарсан өвчин, хүндрэлийн улмаас аль ч шатандаа зогсож болно. А.4.Удирдамжийг хэрэглэгчид Тархины харвалттай өвчтөнтэй ажилладаг бүх л шатны хүмүүс болон бусад тухайлбал статистик мэдээллийн ажилтан, санхүүжүүлэгч, бодлого боловсруулагч, эмч, эмнэлгийн мэргэжилтэнд энэ удирдамж зориулагдсан. Үүнд: • Сэргээн засалч эмч • Сэргээн засалч мэргэжилтэн: хөдөлгөөн болон хөдөлмөр засалч, сувилагч, хоолзүйч, хэлзасалч, нийгмийн ажилтан • Ерөнхий мэргэжлийн эмч/өрхийн эмч • Мэдрэлийн эмч • Бусад төрөлжсөн мэргэжлийн эмч, мэргэжилтэн • Үйлчлүүлэгч, тэдгээрийн гэр бүл, асран хамгаалагч • Төрийн болон төрийн бус байгууллагууд А.5. Удирдамжийн зорилго • Тархины харвалтын сэргээн засах эмчилгээний талаархи хүн амын болон эрүүл мэндийн ажилтны мэдлэгийг дээшлүүлэн эмчилгээ, хяналтыг сайжруулах • Тархины харвалтаас улбаалсан хөдөлмөрийн чадвар алдалт, амьдралын чанар буурах, эрт нас барах болон хүндрэлээс сэргийлэх, эмнэлзүйн сэргээн засах эмчилгээний үр дүн, чанар хүртээмжийг сайжруулах Тархины харвалтын сэргээн засах эмчилгээ нь олон жилээр үргэлжилдэг хэдий ч энэхүү удирдамжинд харвалтын дараах 1 жил хүртэлх хугацаанд хэрэгжүүлж болохуйц зүйлүүдийг багтаасан болно. А.6. Удирдамжийн бүтэц Энэ удирдамж нь үндсэн 5 хэсэгтэй. Үүнд: • Сэргээн засах тусламж үйлчилгээг зохион байгуулах: энэ хэсэг нь тархины харвалттай хүмүүст сэргээн засах тусламж үйлчилгээг хэрхэн зохион

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж •

• • •

байгуулалттай, оновчтой үзүүлэх вэ гэдэгт чиглэсэн. Сэргээн засах тусламж үйлчилгээний менежмент болон урьдчилан сэргийлэх стратеги: энэ хэсэг нь тархины харвалттай өвчтөнд хийгдэх сэргээн засах эмчилгээний ерөнхий зарчимд тулгуурласан. Түүнчлэн харвалтын улмаас олонтаа тохиолдох эмгэгүүд, чадвар алдалт, хүндрэлүүдийг үнэлэх үнэлгээ, тусламж үйлчилгээний менежментийн талаарх мэдээллийг агуулсан. Эмнэлгээс гэрт нь гаргах стратеги: энэ хэсэг нь өвчтөнг эмнэлгээс гарахад сэргээн засах тусламж үйлчилгээг гэрийн орчин нөхцөлд хэрхэн үргэлжлүүлэх төлөвлөгөөг боловсруулахад чиглэгдсэн Багаар ажиллахад багийн гишүүдийн гүйцэтгэх үүрэг: энэ хэсэг нь багийн гишүүдийн хийж гүйцэтгэх тусламж үйлчилгээний шатлалуудад чиглэл удирдамжийг өгөх, дүгнэлт хийх зорилготой. Мэдээллийн хангамж: энэ хэсэг нь өвчтөн ба асран хамгаалагч нарт илүү тулгардаг нөхцөл байдлуудад түлхүү чиглэсэн. Тархины харвалтын дараа өвчтөн болон асран хамгаалагч нарт сэргээн засах тусламж үйлчилгээний талаар танилцуулж ярилцах чигийг өгөхөд илүү чиглэгдсэн.

Энэхүү удирдамж нь сэргээн засах тусламж үйлчилгээний стандарт байдлаар хэрэглэгдэх зориулалтгүй бөгөөд зөвхөн удирдамж болгон ашиглах нь зүйтэй. Удирдамжийг дагаж баримтлах нь тохиолдол бүрт амжилттай үр дүнг үзүүлэх баталгаа биш бөгөөд тусламж үйлчилгээний бүхий л оновчтой арга техникийг багтааж чадаагүй байхын зэрэгцээ дурдаагүй арга текникийг хэрэглэж болохгүй гэсэн үг биш юм. Эмнэлзүйн тодорхой арга хэмжээ, эсвэл эмчилгээний төлөвлөлтөнд хамааралтай эцсийн шийдвэрийг өвчтөнд илэрсэн эмнэлзүйн мэдээлэл, оношлогоо болон эмчилгээний боломжит хувилбар дээр үндэслэн хийнэ. Гэсэн хэдий ч үндэсний хэмжээний удирдамж болон орон нутгийн аль ч удирдамжаас тодорхой хэмжээгээр зөрсөн үед тухайн шийдвэр гаргасан үеийн өвчтөний тохиолдлыг бүрэн гүйцэд тэмдэглэж байх ёстой гэж зөвлөж байна. А.7.Боловсруулсан огноо 2012 он А.8.Шинэчлэх огноо 2016 он

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

А.9.Удирдамж боловсруулахад оролцсон хүмүүс № 1. 2.

Нэр Sussane Nielson А.Балжинням

Р.Оюунханд

С.Дэлгэрмаа

Б.Даваажав

П.Алимаа

С.Булганчимэг

8. 9.

Б.Нарантуяа Н.Оюунбилэг

10. 11.

Салик Рам Говинд Д.Нарантуяа

Албан тушаал ДЭМБ-ûí богино хугацааны зөвлөх ЭМШУИС-ийн сэргээн засах эмчилгээний багш, ЭМЯ-ны ахмад настан, сэргээн засахын мэргэжлийн салбар зөвлөлийн нарийн бичиг ЭМЯ-ны ахмад настан, сэргээн засалын мэргэжлийн салбар зөвлөлийн дарга, Геронтологийн төвийн дарга ШТЭ-ийн мэдрэлийн мэс заслын сэргээн засалч их эмч ШТЭ-ийн сэргээн засах эмчилгээний тасгийн их эмч УКТЭ-ийн сэргээн засах эмчилгээний тасгийн эрхлэгч УКТЭ-ийн сэргээн засах эмчилгээний тасгийн их эмч ЭМЯ-ны ЭТБХЗГ-ын мэргэжилтэн МÌСС-ãийн Ýð¿¿ë ìýíäèéí төслийн áàãèéí àõëàã÷ ДЭМБ-ûí ÕÁª-íèé áàãèéí àõëàã÷ ДЭМБ-ûí “Õàðâàëò áà ç¿ðõíèé øèãäýýñ” òºñëèéí ìýðãýæèëòýí

А.10. Удирдамжийг хэлэлцүүлж, баталсан байдал Хурал Удирдамж боловсруулах ажлын хэсгийн хурал, VI/28; VII/7; VI/15, VIII/1, VIII/15, IX/1, IX/15, X/1, X/15, XI/4 Харвалт ба зүрхний шигдээсийн сэргээн засах эмчилгээний удирдамж боловсруулах ажлын хэсгийн зөвлөлдөх уулзалт, ЭМЯ, XII/20, 2011 Эмнэлгийн нэр томъёоны хурал, ЭМШУИС, III/23, 2012 ББСЗСМН-ийн Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хэлэлцүүлэг, V/19, 2012 Ахмад настан, сэргээн засалтын мэргэжлийн салбар зөвлөлийн хурал X/29, 2012 ЭМЯ-ны удирдлагын зөвлөлийн хурал XI/15, 2012

Хариуцсан албан тушаалтан А.Балжинням, ажлын хэсгийн ахлагч

Д.Гончигсүрэн, ЭМЯ-ны ЭТБХЗГ-ын дарга

Д.Цагаанхүү, хурлын дарга А.Балжинням, ББСЗСМН-ийн тэргүүн Р.Оюунханд, Ахмад настан сэргээн засалтын мэргэжлийн салбар зөвлөлийн дарга Ж.Амарсанаа, ЭМЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж А.11.Ашигласан нэр томъёо Гүйлтийн зам: алхах болон гүйх зорилгоор хэрэглэж буй дасгалын багаж төхөөрөмж Үгүйсгэх (неглект) хамшинж: харвалтын дараа үйлчлүүлэгч саажсан талаа хайхрахгүй, үйл ажиллагаанд оролцуулахгүй байх байдал Нийгмийн оролцоо: амьдралын нөхцөл, үйл ажиллагаанд нөлөөлөх нийгмийн байдал болон тухайн хүний үйл ажиллагааны чадварыг нийгмийн талаас нь авч үзэхийг хэлнэ. Хөдөлмөр засал: ахуйн үйл ажиллагаа болон хөдөлмөр эрхлүүлэх байдлаар хүний эрүүл мэнд, алдагдсан чадварыг сэргээх эмчилгээ юм. Энэ эмчилгээний дүнд хүний өдөр тутмын үйл ажиллагааны чадвар сэргэдэг. Танин мэдэхүйн чадвар: аливаа нэгэн мэдээллийг боловсруулж, нэгтгэн гадаад орчинг таних, ойлгох үйл явц юм. Туслах хэрэгсэл: хүний их биеийн болон хөл гарын үйл ажиллагааг дэмжих, засах зорилгоор хэрэглэж буй ортопедикийн багаж хэрэгсэл юм. Тухайлбал: тэргэнцэр, чиг гм Хөдөлгөөн сэдээх эмчилгээ: тархины харвалтын дараах гарны үйл ажиллагааны чадварыг сайжруулах зорилгоор хийдэг сэргээн засах эмчилгээний нэг хэлбэр бөгөөд эрүүл гарны хөдөлгөөнийг хорьж, саажсан гарыг тодорхой зорилготой хөдөлгөөн хийхэд хүчээр ашиглан үйл ажиллагааны чадварыг сэргээдэг. Хөдөлгөөн засал: амьдралын чанар болон хөдөлгөөний чадавхийг тодорхойлж, чадвар алдалтаас урьдчилан сэргийлэх, эмчлэх байдлаар хүний эрүүл мэнд, алдагдсан чадварыг сэргээх эмчилгээ юм. Энэ эмчилгээний дүнд хүний хөдөлгөөний бүхий л чадвар сэргэдэг. Хөдөлгөөний чадвар: энэ ойлголтонд орон дээр эргэх, шилжих хөдөлгөөн хийх, суух, зогсох, явах, шатаар өгсөх, уруудах болон тэргэнцэр дээр явах чадварууд багтана. Өдөр тутмын үйл ажиллагааны чадвар: бидний өдөр тутам хийдэг үйл ажиллагаанууд тухайлбал усанд орох, хувцсаа өмсөх, ариун цэвэр сахих, өөртөө үйлчлэх гэр орны ажил хийх, чөлөөт цагаараа хийж буй зүйлс гэх мэт бүхий л үйлдлүүд хамаарагдана. Мэдрэлийг цахилгаанаар (TENS) цочроох: богино гүйдлийн аппаратаар өвдөлт намдаах багаж Үений хөдөлгөөний далайц хязгаарлагдах (контрактур): яс болон зөөлөн эдийн гаралтай үений хөдөлгөөний Цахилгаан сэдээлт: Цахилгаан импульсûн тусламжтай булчинг агшаах эмчилгээний арга Чадвар алдалт: аливаа нэг үйлдлийг зорилготойгоор хийж гүйцэтгэх биеийн үйл ажиллагаа алдагдахыг хэлнэ. Шагай-тавхайн ортез: шагайн үений хөдөлгөөн, байрлалыг хянах зорилгоор хөлийн шагай, тавхайг хамарсан чигийг хэлнэ.

Хөдөлгөөн засал

ҮХД Булчин/хүч Тонус

Хөдөлмөр засал

Танин мэдэхүйн чадвар

Мэдэрхүй Рефлекс

Эмийн эмчилгээ

Хэл засал

Давсаг, гэдэсний ү/а

Их тархины ү/а Бага тархины ү/а Гавлын мэдрэлийн

Б.МЕНЕЖМЕНТИЙН АЛГОРИТМ

Өдөр тутмын ү/а

Нийгм ийн ажилт

Нийгэм хамт олонд суурилсан сэргээн засах эмчилгээ

Сувилахуй

Сэргээн засах эмчилгээ

Сэтгэцийн тусламж

Нийгмийн байдал

Харилцах чадвар

Шийдвэрлэх асуудал

Бэлгийн үйл ажиллага

Үйл ажиллага аны

ЧАДВАР АЛДАГДЛЫГ ҮНЭЛЭХ

ТАРХИНЫ ХАРВАЛТ

хоолзүйч

Хүндрэлүүд

Туслах хэрэгсэл

Сэтгэцийн байдал

Сургалт

Залгих чадвар

16 Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

В. СЭРГЭЭН ЗАСАХ ТУСЛАМЖ ҮЙЛЧИЛГЭЭГ ЗОХИОН БАЙГУУЛАХ Эмнэлгийн тусламж үйлчилгээг сайн үзүүлэхэд нөлөөлдөг гол хүчин зүйл бол газарзүйн байрлал, зан заншил, итгэл үнэмшил юм. Ялангуяа алслагдсан орон нутагт хүний нөөцийн асуудал их байна. Тархины харвалт бүхий өвчтөн бүрийн асуудал, түүнийг шийдвэрлэх арга замууд өөр өөр байдаг. Үүнийг өвчтөний хэрэгцээнд тохируулан хамгийн үр дүнтэй зохицуулах арга зам бол сайтар зохион байгуулагдсан харвалтын тасагт тусламж үйлчилгээг үзүүлнэ. Иймд цочмог харвалтын буюу эмнэлгийн, анхан шатны болон гэрийн эсвэл асрамжийн газрын нөхцөлд үзүүлэх байдлаар нь үндэсний хэмжээнд тусламж үйлчилгээг зохион байгуулах хэрэгтэй. • Тархины харвалтын тусламж үйлчилгээг зохион байгуулах, төлөвлөхөд дараах зүйлсийг заавал тусгана. • Эмнэлгийн тусламж үйлчилгээг зохион байгуулах (хот, хөдөө, алслагдсан газарт) • Эмнэлгийн эсвэл гэрийн тусламж үйлчилгээг зохион байгуулах • Эмнэлгээс гарах үеийн болон гарсны дараах тусламж үйлчилгээг зохион байгуулах Сэргээн засах эмчилгээний хяналт, тасралтгүй байдлыг хангах үйл ажиллагааг зохион байгуулах Сэргээн засах тусламж үйлчилгээний чанарыг сайжруулахын тулд эмнэлгийн зохион байгуулалт их чухал. Судалгаанаас харахад харвасан өвчтнүүд гэртээ эсвэл ерөнхий мэргэжлийн тасагт эмчлүүлснээс харвалтын тасагт эмчлүүлсэн нь илүү бие даасан болж байсан байна [14]. Тусламж үйлчилгээг зохион байгуулахад харвалтын өмнөх биеийн байдал, хавсарсан өвчин эмгэг байсан эсэхийг мэдэх нь их чухал байдаг. • Харвалтыг эмчлэх, тусламж үйлчилгээ үзүүлэх тасгийг дараах байдлаар ангилдаг. • Цочмог харвалтын тасаг • Харвалтын нэгдсэн тасаг: цочмог харвалтын болон сэргээн засах эмчилгээтэй хавсарсан тасаг • Харвалтын дараах сэргээн засах эмчилгээний тасаг: харваснаас 1-2 долоо хоногийн дараа харвалтын цочмог тасгаас шилжиж ирж эмчлүүлнэ. Сэргээн засах эмчилгээний холимог тасаг: сэргээн засах эмчилгээ болон ерөнхий эмчилгээ хийх тасаг гэж байдаг. • Сэргээн засах эмчилгээний үр дүн сайн байх нь хэд хэдэн хүчин зүйлээс хамаардаг. • Газарзүйн байрлал • Үнэлгээг зөв хийх • Багийн тусламж үйлчилгээ • Эрт хөдөлгөх, хэвтрийн дэглэмээс зайлсхийх эмч мэргэжилтэнүүдийн сэтгэл, мэргэжлээ дээшлүүлсэн байдал, сургалт • Багийн гишүүд болон гэр бүлийнхэнтэй уулзах уулзалт, хамтын ажиллагаа • Сэргээн засах эмчилгээний явцад өвчтөн болон ар гэрийнхэнд үзүүлэх тусламж дэмжлэг [14].

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж В.1. Харвалтын тусламж үйлчилгээ Тархинд харвалт болсон гэж сэжиглэж буй өвчтөнг эрт илрүүлж, оношлосноор өвчлөл, нас баралтыг бууруулдаг [12].  Монгол улс газарзүйн байршил, хүн амын хувьд таруу байрлалтай учраас харвасан гэж сэжиглэж буй бүх өвчтөнд харвалтын мэргэшсэн баг тусламж үзүүлэх боломжгүй байдаг. Иймд алсын зайн тусламжтайгаар өвчтөн, гэр бүлийн гишүүд болон орон нутгийн эмчтэй харвалтын баг холбогдох боломжтой. o Харвасан гэж сэжиглэж буй өвчтөн бүрт дараах тусламж үйлчилгээг яаралтай үзүүлнэ. o Өвчтөнг эмнэлэгт хэвтүүлэх

 Биеийн байдлыг яаралтай үнэлэх  Дахин харвалт өгөх эрсдэлт хүчин зүйл, харвах үед илрэх шинж тэмдгийн талаар болон харвах үед яаралтай авах арга хэмжээний тухай мэдээллийг өвчтөн авсан байх хэрэгтэй. Харвалтын мэргэшсэн баг байхгүй алслагдсан газар алсын зайн харилцаагаар зөвлөгөө авах хэрэгтэй. В.2. Эмнэлгийн зохион байгуулалт • Харвалтын тасагт эмчлүүлсэн өвчтөний эдгэрэлт болон бие даах чадвар нь ерөнхий мэргэжлийн тасагт болон гэртээ эмчлүүлсэн хүмүүсийнхээс илүү сайн байдаг. • Харвасан өвчтөн мэргэшсэн баг бүхий харвалтын тасагт хэвтэж эмчлүүлэн цогц эмчилгээ хийлгэх ёстой. • Харвалтын тасагт хэвтэж эмчлүүлэх боломжгүй тохиолдолд сэргээн засах эмчилгээний тасагт хувь хүнд тохируулан эмчилгээг хийнэ. • Сэргээн засах эмчилгээг эмнэлгээс гарах үед болон гарсны дараа эрт хийх боломжийг хангаж өгнө. • Эмнэлэгт болон хамт олонд суурилсан сэргээн засах эмчилгээг өвчтөн төвтэйгээр буюу тухайн өвчтөний алдагдсан үйл ажиллагааны чадварыг сэргээхэд чиглэгдэн хувь хүн бүрийн онцлогт тохируулан хийнэ. Өөрөөр хэлбэл тухайн хүнд тохирсон сэргээн засах эмчилгээний зорилго буюу өвчтөний зорилгод нийцүүлэн эмчилгээг хийх ёстой. • Сэргээн засах эмчилгээний багт сэргээн засалч их эмч, сувилагч, хөдөлгөөн болон хөдөлмөр засалч, хэл засалч болон нийгмийн ажилтан заавал багтана. Харвалтын тасаг нь дараах бүрэлдэхүүнтэй ажиллана. Үүнд: дунджаар 10 ортой харвалтын тасагт o Сэргээн засалч их эмч 1-2 (бүтэн цагаар) o Сэргээн засалч сувилагч 10 (24 цагаар ээлжинд) o Хөдөлгөөн засалч 1-2 (бүтэн цагаар) o Хөдөлмөр засалч 1-2 (бүтэн цагаар) o Хэл, яриа засалч 0,5 (хагас цагаар) o Нийгмийн ажилтан 0,5 (хагас цагаар) o Дээрх мэргэжилтэнүүдээс гадна тухайн өвчтөнд шаардлагатай бол o Эмнэлзүйн сэтгэлзүйч o Хоолзүйч

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

o Нүдний эмч, хараа зүйч o Ортезийн (туслах хэрэгсэл) мэргэжилтэн o Сэтгэцийн эмч багт орж ажиллана.

Мэргэжлийн багийн гишүүд тухайн хүний асуудлыг тодорхойлж, тохирох эмчилгээг багаар хийж гүйцэтгэнэ. Сэргээн засах эмчилгээнд өвчтөн өөрөө идэвхитэй оролцох ёстой. Өвчтөний гэр бүл, асран хамгаалагч нарыг харвалтын дараа аль болох эрт үед эмчилгээнд хамруулан, тухайн хүнд шаардлагатай эмчилгээг зааж өгөх ёстой. Тухайн өвчтөнд гарч буй өөрчлөлт, эмчилгээний үр дүнг багийн гишүүд хамгийн багаар долоо хоногт нэг удаа цуглан хамтран ярилцаж шийдвэрлэх ёстой. Ингэснээр тухайн хүний тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэж, сэргээн засах эмчилгээний зорилгыг тодорхойлон түүнд чиглэгдсэн эмчилгээг багаар хийнэ. Тухайн өвчтөний сэргээн засах эмчилгээний зорилгыг тодорхойлоход эмч, эмнэлгийн ажилтан болон өвчтөн, түүний гэр бүл хамтран оролцоно. Багийн гишүүд мэдлэг мэргэжлээ тасралтгүй дээшлүүлэх сургалтанд хамрагдаж байх ёстой.

Г. СЭРГЭЭН ЗАСАХ ТУСЛАМЖ ҮЙЛЧИЛГЭЭНИЙ МЕНЕЖМЕНТ БОЛОН УРЬДЧИЛАН СЭРГИЙЛЭХ СТРАТЕГИ Тархины харвалтын дараа тухайн хүний үйл ажиллагааны чадвар болон нийгмийн харилцаа бүхэлдээ хязгаарлагдаж болдог. Энэ нь харвалтаас эсвэл түүний хүндрэлээс болдог. Энэхүү удирдамжинд харвалтын үед олонтаа тохиолдох үйл ажиллагааны чадвар алдалтууд болон эмгэгүүд, түүний хүндрэлүүдийн үед хийгдэх сэргээн засах эмчилгээний зарчмыг тусгасан /Хүснэгт 1/. Олонтаа тохиолдох эмгэг, чадвар алдалт, хүндрэлүүд

Хүснэгт 1

Олонтаа тохиолдох эмгэгүүд • • • • • • • •

Хэлгүйдэл Ярианы апракси Гар/сарвуу/хөлний булчингийн сулрал Танин мэдэхүйн эмгэг Дисартри Дисфаги Нүүрний булчингийн саажил Контрактур

• •

Алхаа, тэнцвэр, координаци алдагдах Хүрэлцэх болон харааны танин мэдэхүйн чадвар алдагдах Мэдрэхүй алдагдах Гарны үйл ажиллагааны чадвар алдагдах Харах чадвар алдагдах Хөл гар хавагнах

• • • • •

Бэлгийн чадавхи Бие засах Шилжих хөдөлгөөн хийх Шээс, баас задгайрах Алхах, явах

• • • • • • •

Өвдөлт Холголт/цооролт Давтан харвах Мөр өвдөх Мөр мултрах Булчингийн тонус ихсэх Венийн тромбоэмболи

• • • •

Олонтаа тохиолдох чадвар алдалтууд • • • • • •

Усанд орох Харилцах Хувцаслах, өөртөө үйлчлэх Хооллох, уух Нийгмийн харилцаа хязгаарлагдах (ажилдаа эргэж орох) Сэтгэцийн өөрчлөлт (шийдвэр гаргах чадвар)

Олонтаа тохиолдох хүндрэлүүд • • • • • • • •

Сэтгэл түгшүүр Ухаан самуурах Сэтгэл уналт Сэтгэл хөөрөл Унах Ядрах Халдвар (ялангуяа амьсгалын шээсний замын) Хоол тэжээлийн дутагдал

болон

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Г.1.1.СЭРГЭЭН ЗАСАХ ЭМЧИЛГЭЭНИЙ ЗАРЧИМ • Тархины харвалтын дараа аль болох эрт хөдөлгөх • Зөв хэвтүүлэх, суулгах, гипоксийн байрлалд байлгахаас зайлсхийх • Өдөрт тутмын үйл ажиллагааны чадварт сургах Тархины харвалтын дараа аль болох эрт хөдөлгөх Тархины харвалтын дараах дийлэнх хүндрэлүүд өвчтөнг хөдөлгөөнгүй байлгасантай холбоотой байдаг. Тухайлбал: булчингийн сулрал, яс сийрэгжих, үений тэжээлийн өөрчлөлт, контрактур, зүрхний агших чадвар сулрах, хэвтрийн хатгаа, зүрхний үйл ажиллагааны доройтол, венийн зогсонгишил, амьсгалын замын халдвар гэх мэт Зөв хэвтүүлэх, суулгах, гипоксийн байрлалд байлгахаас зайлсхийх Зөв хэвтүүлснээр булчингийн тонусыг бууруулж, тархи руу зөв мэдээлэл дамжуулж эдгэрэлтийг хурдасгах бөгөөд холголт/цооролт, контрактур, өвдөлт болон амьсгалын замын зэрэг олон хүндрэлүүдээс урьдчилан сэргийлэх ач холбогдолтой. Зөв хэвтүүлж, суулгах үндсэн таван байрлалыг зөвлөж байна. Үүнд: эрүүл талаар хэвтэх, саатай талаар хэвтэх, дээш харж хэвтэх, орон дээр болон сандал дээр суух. Аль ч байрлалын үед саажсан талын мөр дотогшилж, дотогш эргэх хандлагатай байдаг тул далыг урагшлуулсан (протракци) байрлалд гарыг урагшлуулан эсвэл гадагшлуулсан, тохойг тэнийлгэж хуруунуудыг тэнийлгэсэн байрлалд байлгана. Цээж эгц байх бөгөөд урагш бөхийгөөгүй эсвэл хажуу тийш хазайгаагүй байх ёстой. Хөлийг түнхний үеэр гадагшилж, гадагш эргэхгүй байлгахын тулд ивээс хэрэглэх бөгөөд хөлийг тэгшхэн дундаж байрлалд, өвдгийг бага зэрэг нугалсан байрлалд хэвтүүлнэ. Ор эсвэл сандал дээр суулгахдаа түшлэгтэй хатуу сандал эсвэл тэргэнцэр ашиглах нь зөв сууж сурахад их ач холбогдолтой. Харвалтын дараах цочмог үед (эхний 72 цаг) өвчтөний биеийн байдал нь тогтвортой бол суулгахад гипокси болох эрсдэлийг бууруулдаг. Энэ байрлалд хүчилтөрөгчийн хангамж бусад байрлалыг бодоход илүү сайн байдаг. Түүнчлэн толгойг 15-30 хэм өндөрлөж хэвтүүлэхэд тархины дунд артерийн цусны урсгалын хурд нэмэгддэгээс гадна толгой, цээжийг 30-45 хэм өндөрлөхөд тархины тал бөмбөлөгийн том хэмжээний голомтот харвалттай үед тархины дотоод даралтыг бууруулах боломжтой. Тодорхой зорилготойгоор (тухайлбал хоол идэх, бие засах, нүүрээ угаах гэх мэт) суулгах, босгох, зогсох дасгалыг хөдөлгөөн засалчийн хяналт доор хийлгэх нь эдгээр чадварыг сэргээх, сайжруулахад сайн нөлөөтэй. Өдөр тутмын үйл ажиллагааны чадвар Хөдөлмөр засалч өвчтөний өөртөө үйлчлэх болон өдөр тутмын үйл ажиллагааны чадварыг үе шаттайгаар сайжруулах, сэргээх эмчилгээг хийх бөгөөд шаардлагатай бол туслах хэрэгсэл ашиглан эдгэрэлтийг хурдасгана. Ингэснээр хүмүүсийн бие даах чадвар мэдэгдэхүйц нэмэгддэг. • Хөдөлмөр засалчийн тусламжтай өдөр тутмын үйл ажиллагаанд сургах • Хөдөлмөр засал эмчилгээ нь сэргээн засах эмчилгээний салшгүй хэсэг байх ёстой.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

Г.1.2. АЛХАХ ТЭНЦВЭР, ХӨДӨЛГӨӨНИЙ ЧАДВАР Хүснэгт 2. Алхаа, тэнцвэр, хөдөлгөөний чадварыг сайжруулах Зайлшгүй хийх эмчилгээ • • • • • •

Шагай-тавхайн ортез Хувь хүнд тохируулсан эмчилгээ Алхах чадварт чиглэгдсэн дасгал Олон дахин давтан хийх дасгал Булчингийн хүчийг сайжруулах дасгал Сэргээн засах эмчилгээний эрчмийг нэмэгдүүлэх

Заалтаар хийх эмчилгээ • • • •

Бие дааж явж чаддаг өвчтөнг гүйлтийн зам дээр алхуулах Тавхай унжсан үед цахилгаан цочруул эмчилгээг шилбэний урд булчинд хийх Алхах үед цахилгаан болон механик багажийн тусламжтай туслах Явах туслах хэрэгсэл хэрэглэх (алхуулагч)

Үр дүнтэй нь батлагдаагүй эмчилгээ • • •

Гүйлтийн зам дээр олон удаа байнга, удаан хугацаагаар алхуулах Эргэх холбооны эмчилгээг байнга хэрэглэх Тэнцвэрийн модон дээр харааны эргэх холбооны тусламжтай дасгал хийх

Гүйлтийн зам • Гүйлтийн замыг харвасны дараа алхах чадварыг сайжруулах зорилгоор байнга хэрэглэхгүй байх • Эмчилгээний эхэнд бие дааж явж чаддаг өвчтөнд гүйлтийн замыг алхах хурдыг сайжруулах зорилгоор хэрэглэх. Эргэх холбооны эмчилгээ • Эргэх холбооны эмчилгээг алхах чадвар, тэнцвэр болон хөдөлгөөний чадварыг сайжруулах зорилгоор байнга хэрэглэхгүй байх • Тэнцвэрийн тавцанг харааны эргэх холбооны эмчилгээтэй хавсран алхах чадвар, тэнцвэр, хөдлөх чадварыг сайжруулах зорилгоор хэрэглэхгүй байх Үйл ажиллагааны цахилгаан цочруул эмчилгээ • Цахилгаан цочруул (стимуляци) эмчилгээг тавхай унжсан үед алхах чадвар/ хурдыг сайжруулах зорилгоор хэрэглэнэ. Шагай-тавхайн ортез • Шагай-тавхайн ортезийг алхах чадварыг сайжруулах, саажсан хөл дээр биеийн жинг авàхуулах зорилгоор мэргэжлийн хүний тусламжтай өвчтөнд тохируулан хэрэглэнэ. • Ортезийг хэрэглэж байгаа үед давтан үзлэгийг тогтмол хийх хэрэгтэй бөгөөд түүний урт хугацааны үр дүн одоогоор тодорхойгүй байна. Хөдөлгөөн засалчийн тусламж үйлчилгээ • Хөдөлгөөн засалч зөвхөн нэг арга барилаар эмчилгээг хязгаарлахгүйгээр өвчтөн бүрийн хэрэгцээ, онцлогт тохируулан эмчилгээний өөр өөр хувилбарыг сонгоно. Биеийн дасгалжилтын байдал • Эмчилгээний зорилго нь алхах чадварыг сайжруулахад чиглэгдсэн бол биеийн байдал нь тогтворжсон, үйл ажиллагааны чадварын хувьд оролцох боломжтой өвчтөнд алхахад чиглэгдсэн дасгал хийлгэх хэрэгтэй.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

Цахилгаан механик багажийн тусламжтай алхуулах дасгал • Зарим өвчтөнд цахилгаан механик аппаратын тусламжтай дасгал хийх боломжтой үед мэргэжлийн хүний хяналтанд хийлгэнэ. Зорилгод суурилсан, олон дахин давтан хийх дасгал • Эмчилгээний зорилго нь алхах хурд, зайг нэмэгдүүлэх зорилгоор хийгдэж байгаа бол өвчтөнд аюулгүй тохиолдолд тухайн дасгалыг олон дахин давтан хийлгэнэ. Алхах туслах хэрэгсэл • Алхахад шаардлагатай туслах хэрэгслийг (таяг, алхуулагч гэх мэт) тухайн өвчтөнд нөлөөлөх сөрөг нөлөөллийг сайтар тооцсоны үндсэн дээр хэрэглэнэ. • Зарим нэг өвчтөн туслах хэрэгсэл хэрэглэснээр өөртөө илүү итгэлтэй болдог. Хэрвээ туслах хэрэгсэл нь алхах чадвар, тэнцвэр болон амьдралын чанар, бие даах чадварт эерэгээр нөлөөлөх эсвэл унахыг багасãаж байгаа бол аль болох хямд хэрэгслийг сонгох хэрэгтэй. Гэхдээ байнга хэрэглэснээр алхах хэв маяг буруу болох, түүнээс хамааралтай болох сөрөг талууд ихтэйг анхаарах нь зүйтэй. Булчингийн хүчийг сайжруулах дасгал • Булчингийн хүчийг сайжруулах зорилгоор цахилгаан цочруул ба тодорхой зорилготой дасгал хийх нь ач холбогдолтой бөгөөд булчингийн хүч нэмэгдсэнээр булчингийн тонус ихэсдэггүй. Эмчилгээний эрчим • Хэрвээ өвчтөний биеийн байдалд аюулгүй бол сэргээн засах эмчилгээний эрчмийг боломж гарах бүрт нэмэгдүүлэх хэрэгтэй. • Нэг өвчтөнд нэг удаа хийгдэх хөдөлгөөн засал эмчилгээ дунджаар 45 минут, хөдөлмөр засал эмчилгээ нэг цаг орчим үргэлжилнэ. Г.1.4. ГАРНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ЧАДВАР

Хүснэгт 3

Гарны үйл ажиллагааны чадварыг сайжруулах арга Заалтаар хийх эмчилгээ • Зарим өвчтөнд заалтын дагуу хөдөлгөөн сэдээх эмчилгээ хийх • Механик багажийн тусламжтай дасгал хийх Дээрх дасгалууд дээр дараах дасгалуудыг хийж болно. • Тархины үйл ажиллагааг сайжруулах, сэдээх дасгал • Цахилгаан цочруул • Эргэх холбооны эмчилгээ • 2 гараар (билатерал) дасгал хийх • Тольтой дасгал Үр дүнтэй нь батлагдаагүй эмчилгээ • • •

Нэг хөдөлгөөнийг олон дахин давтан хийлгэх Гарны чиг хэрэглэх Сэргээн засах эмчилгээний эрчмийг ихдүүлэхгүй байх

Хөдөлгөөн сэдээх эмчилгээг өвчтөний хуруу доод тал нь 10 хэм тэнийдэг, тэнцвэр болон танин мэдэхүйн чадвар хэвийн хүмүүст хийнэ. Энэхүү аргын үр дүн өдөрт дор хаяж 6 цаг эмчилгээг хийхэд гарах бөгөөд эрүүл гарыг сэрүүн байх үеийн хугацааны 90 хувьд хорих хэрэгтэй байдаг. Энэ аргыг эмчилгээнд хэрэглэхийн өмнө эмнэлгийн мэргэжилтэн хөдөлгөөн сэдээх эмчилгээг хэрхэн хийх сургалтанд хамрагдсан байх ёстой.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж • Гарны үйл ажиллагааг сайжруулах зорилгоор нэг дасгалыг байнга олон дахин давтан хийхгүй байх. • Тархины үйл ажиллагааг сэдээх, сайжруулах эмчилгээг гарны чадварыг сэргээх эмчилгээтэй хавсарч хийвэл үр дүнтэй. • Цахилгаан механик багажийн тусламжтай дасгалыг зарим нэг өвчтөнд хийхэд гарны чадвар, булчингийн хүч сайжирдаг. Гэхдээ эмнэлгийн мэргэжилтнүүд заавал сургалтанд хамрагдсан байхаас гадна тусгай тоног төхөөрөмж шаардлагатай. • Гарны үйл ажиллагааг сайжруулах зорилгоор ямарваа нэгэн чиг хэрэглэхгүй. Ялангуяа контрактуртай, контрактур үүсэх эрсдэлтэй хүмүүст чиг хэрэглэхгүй байх, удаан хугацаагаар булчинг уртасгасан байрлалд байлгахгүй байх хэрэгтэй. • Гарны үйл ажиллагааг сайжруулах зорилгоор сэргээн засах эмчилгээний эрчмийг хэт их ихэсгэхгүй байх нь зүйтэй. Г.1.5. ТАНИН МЭДЭХҮЙН ЧАДВАР Зөвлөмж Харвасан бүх өвчтөний танин мэдэхүйн чадварыг олон улсын хэмжээнд хэрэглэдэг үнэн магадтай нь батлагдсан аргаар үнэлэх хэрэгтэй. • Хэрвээ танин мэдэхүйн чадвар алдагдсан бол мэдрэл сэтгэцийн нарийн мэргэжлийн эмчид хандана • Танин мэдэхүйн чадварыг сайжруулах сэргээн засах эмчилгээ нь үйлчлүүлэгчийн анхаарал,төвлөрөлтийг сайжруулахад чиглэгдэнэ. Хэрвээ сэргээн засах эмчилгээнд ирж буй үйлчлүүлэгчийн санах ойн чадамж буурсан байвал дараах зүйлсийг анхаарвал зохилтой. • Нарийн мэргэжлийн эмчийн оношлогоо, эмчилгээ хийлгэх • Асаргаа болон эмчилгээний аргууд нь түүний санах ойн чадамжийг сайжруулахад чиглэгдэх • Хэрвээ санах ойн чадамжыг сайжруулах зорилгоор дасан зохицуулах хэрэгсэл шаардлагатай бол хэрэглэх. Òухайлбал: тэмдэглэлийн дэвтэр, өдрийн тэмдэглэл, электроник багаж, сэрүүлэг гэх мэтийг хэрэглэх нь үр дүнтэй. • Санах ойн чадварыг сайжруулах аргуудыг зааж өгөх • Үйлчлүүлэгчийн хүрээлэн буй орчинг түүнд зориулж зохион байгуулах •

• Үйлчлүүлэгч өөрийн танин мэдэхүйн чадавхийн боломж, сул талын тухай бүрэн ойлголттой болох нь сэргээн засах эмчилгээний төлөвлөгөөний салшгүй нэг хэсэг билээ. • Танин мэдэхүйн үйл ажиллагааны чадварыг бүхэлд нь үнэлэх нь сэргээн засах эмчилгээний салшгүй нэг хэсэг байх ёстой. Харвасан өвчтөн бүрийн танин мэдэхүйн чадварыг заавал үнэлнэ. Ялангуяа танин мэдэхүйн чадвар шаардагдах ажил хийх тохиолдол бүрт тухайлбал машин жолоодох, ажил эрхлэх зэрэг үед заавал үнэлнэ. • Танин мэдэхүйн чадвар алдагдсан өвчтөнг мэргэшсэн хөдөлмөр засалч үзэж үнэлгээ өгөхөөс гадна шаардлагатай тохиолдолд сэтгэц-мэдрэлийн мэргэжилтэн үзэж үнэлгээ өгвөл зохино. Тархины харвалтын дараа танин мэдэхүйн чадвар алдагддаг. Зарим өвчтөнд ерөнхий чадвар (мэдээллийг хүлээн авах чадвар удаашрах гм) болон тодорхой нэг чадвар (баримжаа, аливаа зүйлийг төлөвлөх чадвар, ярих чадвар, харааны танин мэдэхүйн чадвар, санах ой гм) алдагддаг. Харвахаас өмнө тухайн өвчтөний танин мэдэхүйн чадвар ямар байсныг заавал тодорхойлох шаардлагатай. Зарим өвчтөн өөрсдөдөө бий болсон бэрхшээлтэй зүйлийг ойлгох чадвар дутмаг байдаг. Нийт харвасан өвчтөний ойролцоогоор дөрөвний нэгд танин мэдэхүйн чадвар

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

хүндээр алдагддаг. Энэ чадвар хүнд хэлбэрийн биш байсан ч үлдэц үлдэх нь их байна. Одоогоор дээрх бэрхшээлтэй асуудлыг хэрхэн эмчлэх, энэ нь сэргээн засах эмчилгээний үр дүнд хэрхэн нөлөөлж байгааг судалсан судалгааны материал хангалттай байхгүй байна. Хамгийн гол нь өвчтөнг сайтар үзэж үнэлэх хэрэгтэй бөгөөд ихэнхидээ өөртөө үйлчлэх чадвар алдагдсан, түүнийг хийх сонирхолгүй болон аливаа асуудлыг шийдвэрлэх чадваргүй хүмүүст танин мэдэхүйн үйл ажиллагаа алдагдсан байх нь олонтаа байдаг. Танин мэдэхүйн үйл ажиллагааг сайжруулах сэргээн засах эмчилгээ нь өвчтөнд үнэн бодит байдлыг ойлгуулах, алдагдсан үйл ажиллагааг сэргээх, түүнд дасан зохицох, бие даасан болоход нь туслахад чиглэгдэнэ. Танин мэдэхүйн чадвар алдагдсан байж болзошгүй өвчтөнд мэргэжлийн сэтгэлзүйч, сэтгэцийн эмч тусламж үзүүлэх шаардлагатай. Танин мэдэхүйн үйл ажиллагааг сайжруулах сэргээн засах эмчилгээ нь тухайн хүний алдагдсан чадвар нь өвчтөний өдөр тутмын амьдралд нөлөөлж буй сөрөг дагаврыг арилгахад чиглэгдэх хэрэгтэй. Г.1.6. ХАРАХ ЧАДВАР Зөвлөмж • • • • •

Харвасан бүх өвчтөний харааны чадварыг мэргэжлийн хүн шалгаж үнэлэх хэрэгтэй. Түүнчлэн хэрэглэж буй нүдний шил тохирч байгаа эсэхэд үнэлгээ өгөх ёстой. Харвалттай холбоотой эмгэг байгаа эсэхийг үзэж илрүүлэх Гомонимус геминапопитой хүнд 15 диоптертай призм шил зүүхэд харааны чадвар сайжирдаг. Компьютерт суурилсан харааны дасгал нь харааны талбайн эмгэгтэй хүний үйл ажиллагааны чадварыг сайжруулдаг. Харааны танин мэдэхүйн неглектийг илрүүлж, дасан зохицох аргыг зааж өгөх хэрэгтэй.

Тархины харвалттай холбоотойгоор харааны олон тооны асуудал гардаг. Тухайлбал харааны талбай буурах, нүдний хөдөлгөөн болон харааны танин мэдэхүйн чадварууд нь харвасан өвчтөний настай холбоотой буурдаг. Харааны өнцөг муу байх нь сэргээн засах эмчилгээний үр дүнд сөргөөр нөлөөлдөг. Настай холбоотой харааны асуудлыг зөв үнэлж эмчлээгүйгээс өдөр тутмын үйл ажиллагааны болон машин жолоодох чадвар алдагдах, амьдралын чанарт сөргөөр нөлөөлнө. Харааны талбайн эмгэг нийт харвасан өвчтөний 20-75%д тохиолддог бөгөөд энэ нь амьдралын чанар буурч, унаж бэртэх эрсдэлийг ихэсдэг. Түүнчлэн ийм өвчтөнүүд сэргээн засах эмчилгээнд хамрагдаж, идэвхитэй амьдрахад сөргөөр нөлөөлөх ба сэтгэл гутрал, түгшүүрийн түвшин өндөр байдаг билээ. Нийт харвасан өвчтөний 70%д нүдний хөдөлгөөний эмгэг тохиолддог. Үүнээс үүдэлтэй олон тооны асуудал гарна. Үүнд: үйл ажиллагааны чадвар алдалтын түвшин янз бүрийн түвшинд илрэх, танин мэдэхүйн чадвар алдагдал гүнзгийрэх, гар-нүдний координаци буурснаар ном унших, зорилготой зүйл хийхэд бэрхшээлтэй болдог. Ингэснээр харааны санах ой, аливаа зүйлийг таних чадвар, юмыг төлөвлөх, шийдвэрлэх чадвар буурна. Өвчтөний хөдөлгөөний болон өдөр тутмын үйл ажиллагааны чадварыг сэргээх болон танин мэдэхүйн чадварыг сайжруулах нь сэргээн засах эмчилгээний үр дүнд эерэгээр нөлөөлдөг билээ. Харааны танин мэдэхүйн неглект олон өвчтөнд тохиолддог. Энэ үед өвчтөний харах, сонсох чадвар эсвэл эргэн тойрондоо хандсан үйлийг хийхэд бэрхшээлтэй болсоноор өвчтөний өдөр тутмын зорилгот үйл, тухайлбал хооллох, унших, хувцаслах чадварт сөргөөр нөлөөлдөг.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Г.1.7. ХАРИЛЦАХ ЧАДВАР Зөвлөмж • Харвасан бүх өвчтөний харилцах чадварыг үнэн магадтай нь батлагдсан аргаар үнэлэх • Хэлгүйдэл, дультрайтах шинж илэрсэн харвасан өвчтөнүүд хэл заслын эмчилгээнд хамрагдах • Өвчтөн тухайн эмчилгээнд оролцох сонирхолтой байхаас гадна долоо хоногт доод тал нь 2 цаг эмчилгээнд хамрагдах • Хэрвээ өвчтөн хэлгүйдэлтэй байвал эмч дараах зүйлүүдийг хийх нь зүйтэй. Үүнд: o Оношийг баталгаажуулах o Өвчтөн болон түүний ар гэрийнхэнтэй бодит байдлын тухай ярьж, зөвлөлдөх, хэрхэн харилцах чадварыг сайжруулж болох талаар хэлэлцэх o Өвчтөн, түүний ар гэрийнхэнтэй хамтран эмчилгээний зорилгоо тодорхойлж, төлөвлөгөө боловсруулах o Зорилго болон төлөвлөгөөний биелэлтийг тодорхой хугацаанд давтан үнэлж байх • Бүх бичиг баримт нь хэлгүйдэлтэй хүнд тохирсон форматтай байх • Тухайн хүнд тохирсон биеийн болон дохионы хэлийг ашиглах • Тусламж үйлчилгээ нь тухайн хүн бүрд тохирсон өөр өөр байх • Бүлгээр болон ярилцах эмчилгээ хийх • Удаан хугацаагаар хэлгүйдэлтэй байсан хүний зан төрхийн байдалд үнэлгээ хийх • Хэлгүйдэлтэй хүнд тохиолдох орчны сөрөг нөлөөллийг үнэлэх • Хэлгүйдэл нь тухайн хүний идэвхитэй үйл ажиллагаа, нийгмийн оролцоо, амьдралын чанар, бусадтай харилцах харилцаа, ажил хөдөлмөр, чөлөөт цагт хэрхэн нөлөөлж байгааг үнэлэх, тэдгээрт тохирсон эмчилгээг аль болох эрт хийх Хэлгүйдэл нь олон янз хэлбэртэй. Хүний ярих чадвар, бичих болон ярьсан зүйлийг ойлгох чадварт сөргөөр нөлөөлдөг. Хэлгүйдэл нь удаан хугацаанд үргэлжилж, хүний амьдралын хэв маягыг өөрчèëñíººð хувь хүн болон түүний эргэн тойрны хүмүүсийн харилцах чадварт нөлөөлдөг. Түүнчлэн танин мэдэхүйн бусад эмгэгүүдтэй хавсарч болно. Харвалтын дараах эхэн үед хэлгүйдэл нь 2038% тохиолддог. Хэл засалч хэлгүйдэлтэй өвчтөнийг үнэлэх, харилцааны бусад эмгэгүүдээс ялган оношлох, зөвлөгөө өгөх, сургалт зохион байгуулах, тусламж үйлчилгээ үзүүлэх үүрэгтэй. Дультраа нь янз бүрийн хэлбэрээр (тухайлбал хэл яриа тод биш болох, дууны өнгө, хүч өөрчлөгдөх гэх мэт) илэрнэ. Харвалтын дараа 20-30% хүртэл тохиолддог бөгөөд амьдралын чанар, харилцах чадварт маш ихээр нөлөөлнө.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

26 Г.1.8. ХООЛЛОХ ЧАДВАР Зөвлөмж • • • • • • •

Харвасан өвчтөний биеийн шингэний байдалд үнэлгээ өгч, байнга хянаж, тохирсон эмчилгээг хийх хэрэгтэй. Тохирсон шингэнг өвчтөнд нөхөж, усгүйжилтээс урьдчилан сэргийлж, эмчлэх Өвчтөн хоол тэжээлийн дутагдалтай эсэхэд үнэлгээ өгөх Бие дааж хооллох чадварыг үнэлэх Хоол хүнсний эрсдэлт байдалд үнэлгээ өгөх Хооллох чадварт үнэлгээ өгөх Хоол хүнсний байдалд хяналт хийх Хоолзүйчтэй хамтран ажиллах

Заалтаар хийх эмчилгээ • • • •

Хоол тэжээлийн дутагдалтай байгаа өвчтөнд нэмэлт хоол хүнс амаар өгөх Хоолоо нэмэлтээр баяжуулах, хоолны тусгай жор зөвлөх Эргэх холбооны эмчилгээ Шүлс ялгаралтыг багасгах зорилгоор антидепресант, глюкопиролат хэрэглэх

• Харвалтын дараах эхний 48 цагийн дотор өвчтөний хоол хүнс, хооллох чадварын эрсдэлийг тодорхойлж, эдгэрэлтийн явцад болон эмнэлгээс гарахын өмнө дахин үнэлнэ. Ингэхдээ өвчтөний бие дааж хооллох чадварыг үнэлж, хоолны бүтцийг тохируулан өөрчилж байх ёстой. Харвасан өвчтөний хооллох чадварыг үнэлэхийн тулд дараах үзүүлэлтийг заавал үзсэн байна. Үүнд: o Биохимийн үзүүлэлтүүд (бага нягттай пре-альбумин, цусан дахь сахарын хэмжээ гэх мэт) o Залгих чадвар

o Шалтгаангүйгээр биеийн жин буурч буй эсэх

o Хооллох байдал (бусдын хараат эсвэл бие дааж өөрөө хооллодог эсэх) o Хоол тэжээлийн найрлага, бүтэц

Хурц харвалтын дараах эрт үед өвчтөний хоол хүнсний байдал, залгих чадварыг нарийн үнэлж, шингэнийг зөв зохистой өгөн судсаар нэмэлт шингэн өгөх шаардлагатай байдаг. Хоол тэжээл муу авч байгаа өвчтөний эмнэлэгт хэвтэх хугацаа уртсаж, янз бүрийн хүндрэлийн эрсдэл нэмэгдэн харвалтын дараах бие даах чадварын сэргэлт муу байдаг. Залгих чадвар алдагдах, шүлс гоожих эмгэг харвалтын дараа олонтаа тохиолддог. Дисфагийн эмчилгээ, менежментийн ихэнхи хэсэгт дасан зохицуулах чадварт сургах ордог. Үүнд: ам, хэлний булчингийн хүчийг сайжруулах дасгал, дулаан-хүрэлцэхүйн цочруул, цахилгаан сэдээх эмчилгээ, байрлал эмчилгээ, хоол эмчилгээ, булчин суллах дасгал, иллэг гэх мэт орно. Г.1.9. ЗАЛГИХ ЧАДВАР АЛДАГДАХ (ДИСФАГИ) Зөвлөмж • •

Аливаа хоол, шингэн зүйл, эмийг амаар өгөхөөс өмнө өвчтөний залгих чадварыг зайлшгүй үнэлэх хэрэгтэй. Мэргэшсэн мэргэжилтэн залгих үйл ажиллагааны чадварыг үнэн магадтай нь батлагдсан оношлогооны аргаар үнэлнэ. Залгих чадварыг эмнэлэгт хэвтсэн даруйд аль болох хурдан буюу 24 цагийн дотор үнэлэх хэрэгтэй.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж •

• •

• • • •

Дисфагитай бүх өвчтөн нэг долоо хоногоос илүү хугацаагаар сэргээн засах эмчилгээний залгих чадварыг сайжруулах хөтөлбөрт хамрагдах хэрэгтэй. o Залгих эмгэгийг үнэлэх o Өвчтөний танин мэдэхүйн чадвар, мотивацийг үнэлэх Огих рефлексийг үнэлэх нь дисфагийг оношлох арга биш бөгөөд үүнийг оношлогооны арга болгож хэрэглэхгүй байх нь зүйтэй. Хэрвээ өвчтөний залгих чадвар алдагдалтай бол хэл засалчийн нарийн үзлэгт хамрагдах хэрэгтэй. Үүнд багажийн шинжилгээг ашиглаж болно. Тухайлбал: баритай видеофлюроскопи, дуран гэх мэт. Эдгээр аргыг бас сэргээн засах эмчилгээний явцад ашиглаж болно. Дасан зохицуулах арга, тухайлбал: зөв байрлал, хоолны бүтцийг өөрчлөх, шингэн уулгах найдвартай аргыг сонгох гэх мэт Дисфагийн үед дараах аргуудын аль нэгийг хэрэглэх боломжтой: o Тодорхой хэсэг булчинг эмчлэх (shaker ) o Дулаан-хүрэлцэхүйн цочруул o Цахилгаан цочруул Дисфагитай өвчтөний хоолыг тухайн хүний нөхцөл байдалд тохируулан өөрчилж байх Хэрвээ өвчтөн хурдацтай турах, эсвэл амьсгалын замын халдвараар дахин давтан өвдөж байгаа үед залгих чадварыг яаралтай үнэлэх Тухайн өвчтөнтэй ажиллаж байгаа бүх хүн хэрхэн хооллох талаар мэдлэгтэй байх Дисфагитай өвчтөнд тохирсон ам, залгиурын дасгал хийлгэх, дасан зохицох аргад суралцуулах, хоолны бүтцийг өөрчлөх зэрэг арга хэмжээ авна.

Дисфагийн менежмент нь дасан зохицуулах аргад суурилсан. Хооллох чадварт туслах, хөнгөвчлөхөд төрөл бүрийн эмчилгээний дасгал, цахилгаан цочруул, зөв байрлал гэх мэт аргуудыг өргөн хэрэглэдэг. Г.1.10. ШЭЭС ЗАДГАЙРАХ Зөвлөмж • Шээс задгайрах эмгэгтэй гэж үзэж буй харвасан бүх өвчтөнг нарийн мэргэшсэн мэргэжилтэн үзэж, үнэлгээ хийх • Шээс задгайрах эмгэгийн шалтгааныг хэт авиан оношлогооны багажаар оношлох • Шээс задгайрах эмгэгтэй нь оношлогдсон бол эмчилгээний төлөвлөгөөг боловсруулж, бичиг баримт хөтлөн, эмчилгээг эхлүүлэн хянах • Шээс гэнэт хурцаар хаагдахаас бусад тохиолдолд байнгын катетер тавихаас аль болох зайлсхийх • Харвасан өвчтөнг эмнэлгээс гарахаас өмнө шээс задгайрах эмгэгийн тухай, нийгэмд биеэ хэрхэн авч явах тухай мэдээллээр заавал хангасан байх, хэрвээ тухайн эмгэг эмчлэгдэхгүй байвал нарийн мэргэжлийн эмчид хандах • Шээс задгайрах эмгэгтэй бол: o Антихолинэрг бүлгийн эм хэрэглэх o Хүчиллэж шээлгэх эсвэл тодорхой цагт шээлгэх o Хэрвээ дээрх аргууд үр дүнгүй бол олон хүнтэй газар зориулалтын уут хэрэглэх аргыг зааж өгөх • Хэрвээ өвчтөний шээс хаагдсан бол: o Давсганд байнгын катетер аль болох тавихгүй байх. Гэхдээ хүнд хэлбýрийн байвал нэг удаагийн катетерыг эмнэлэгт байхад нь хэрэглэх. Хэрвээ шээс хаагдалт эмчлэгдэхгүй байвал байнгын катетераас нэг удаагийн катетерийг сонгох нь зүйтэй. o Дээрх тохиолдолд халдваргүйжлийн аюулгүй байдлыг чандлан сахих o Хэрвээ архаг хэлбýрийн шээс хаагдалт байвал тохирох аргыг сонгох, тухайлбал уретрал эсвэл умдаг дээгүүрх катетер тавих o Хэрвээ өвчтөн эмнэлгээс катетертай гарч байгаа тохиолдолд ар гэрийнхэнд хэрхэн менежмент хийх талаар зааж өгөх, асуудал гарсан үед хэнтэй холбогдохыг хэлж өгөх o Хэрвээ бүтцийн бус, үйл ажиллагааны гаралтай шээс задгайралт байвал эмчилгээг багаар хийх o Харвалтын дараа хувь хүн бүрт тохирсон зан үйлийн эмчилгээг хийх

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

Хурц харвалтын дараа шээс, баас задгайрах нь өвчтөн болон түүний гэр бүлийн сэтгэл санаанд маш хүчтэй нөлөөлж, амьдралын чанарыг бууруулдаг. Давсаг гэдэсний үйл ажиллагааны алдагдал нь харвалттай холбоотой алдагдаж болно. Тухайлбал: булчингийн сулрал, танин мэдэхүйн алдагдал гэх мэт. Иймд үүнийг зөв оношилж, эмчлэх нь эмчилгээний үр дүнд эерэг нөлөөтэй. Дараах үзүүлэлтийг заавал шалгана. Үүнд: o Шээс задгайрах эмгэг хэр удаан үргэлжилсэн тухай мэдээлэл o Давсаг, гэдэсний эмгэг шинж харвахаас өмнө байсан эсэх o Одоо хэрэглэж буй эмийн тухай мэдээлэл o Эмэгтэйчүүдэд төрөлт хэрхэн явагдсан тухай мэдээлэл o Эрэгтэйчүүдэд түрүү булчирхайн үйл ажиллагааны тухай мэдээлэл o Давсагыг хэвлийгээр тэмтрэх o Шулуун гэдэсний үзлэг хийх (баас хаталт, геморрой, шулуун гэдэсний цууралт, цагаан мах эргэх зэргийг илрүүлнэ) o Үтрээний үзлэг (вагинит, хавдар, үтрээ унжсан эсэхийг үзнэ) o Ухаан санааны байдал o Шээсний шинжилгээ (сахар, уураг, цагаан эс, улаан эс, хувийн жин) o Хэрвээ шээсэнд уураг, цус байгаа бол дэлгэрэнгүй шинжилгээ o Шээсэнд бичил элементүүд үзэх o 3 өдрийн шээсний хэмжээ, тоо, давтамжийг тэмдэглэх o Үлдэгдэл шээсний хэмжээг тодорхойлох Харваагүй өвчтөнд хэрэглэдэг зан үйлийн эмчилгээний зарим аргууд нь харвасан өвчтөнүүдэд үр дүнтэй байдаг. Жишээ нь: тодорхой цагт шээлгэх, танин мэдэхүйн алдагдалтай байвал давсган дээр хүчээр дарж шээлгэх гэх мэт. Түүнчлэн өөрсдөө бие дааж бие засаж чаддаг хүмүүст бага аарцгийн булчинг сайжруулах дасгал хийлгэнэ. Г.11. БААС ЗАДГАЙРАХ Зөвлөмж • Баас задгайрах эмгэг байна гэж үзэж буй харвасан бүх өвчтөнг нарийн мэргэшсэн мэргэжилтэн үзэж, үнэлгээ хийх • Баас хатах, баас задгайрах эмгэгтэй бүх өвчтөнд нарийн шинжилгээ (шулуун гэдэсний үзлэгийг оролцуулаад) хийх шаардлагатай бөгөөд тохирсон эмчилгээг сонгож хийх • Гэдэсний үйл ажиллагааны алдагдалтай хүнд тодорхой цагт баалгах, эслэг ихтэй хоол идүүлэх аргыг хэрэглэх • Хэрвээ баас задгайрах эмгэг эмчлэгдэхгүй байвал нийгмийн харилцаа үүсгэх, олон хүнтэй газар очих үед зориулалтын уут хэрэглэх • Хэрвээ эмнэлгээс гарах үед баас задгайрах эмгэг байвал хэрхэн менежмент хийх талаар сургалт явуулах

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Баас задгайрахад хийх эмчилгээний өвөрмөц арга байхгүй бөгөөд шээс задгайрах үед хэрэглэх аргуудыг хэрэглэх бөгөөд ихэнхи өвчтөнүүдэд баасны дараа болон халдварын гаралтай суулгалтыг (ялангуяа Clostridium difficile-ээр үүсгэгдсэн) эмчилсэний дараа шинж тэмдэг багасдаг. Эдгээрээс гадна: o Хооллосны дараа шууд баадаг бол гастроколик рефлексийг сэдээх o Хооллосны дараа жорлонд бие засахад нь туслах, зөв суулгах o Онцгой шаардлагагүй бол туулгах эм хэрэглэхгүй байх зэрэг аргууд байдаг. Г.2. ХҮНДРЭЛҮҮДИЙГ ЭМЧЛЭХ Г.2.1. АМНЫ ХӨНДИЙН ЭРҮҮЛ АХУЙ МУУ БАЙХ Зөвлөмж • Бүх өвчтөн ялангуяа залгих үйл ажиллагааны алдагдалтай хүмүүст ам, шүдний эрүүл ахуйг сахихад туслах • Өвчтөнтэй ажиллаж буй хүмүүс амны хөндийн эрүүл ахуйг үнэлэх, менежмент хийх аргад суралцсан байх Бие сулрах, тамир доройтох, дисфаги, координаци болон танин мэдэхүйн алдагдлын улмаас харвалтын дараа амны хөндийн эрүүл ахуйг сахихад бэрхшээлтэй байдаг тул амаа тогтмол угааж цэвэрлэх хэрэгтэй. Амны хөндийн эрүүл ахуйг хэрхэн сайжруулах талаар хийсэн судалгаа бага байгаа бөгөөд цаашид нарийвчлан судлах шаардлагатай байна. Г.2.2. ХАРВАЛТЫН ДАРАА БУЛЧИНГИЙН ТОНУС ИХСЭХ Зөвлөмж Хөнгөн болон дунд зэргийн саажилттай хүмүүст харвалтын дараах эрт үед булчингийн тонус бууруулах сэргээн засах эмчилгээг тэр болгон хийдэггүй. Ялангуяа булчингийн тонус нь түүний өдөр тутмын үйл ажиллагаанд саад болоогүй тохиолдолд хийхгүй. Хэрвээ хүнд хэлбэрээр булчингийн тонус ихэссэн бол дараах эмчилгээг хийдэг: • Клостридиум ботулин токсин А хэлбэр (Botox) тарих • Үйл ажиллагааны цахилгаан цочруул эмчилгээ хийх • Булчингийн тонус бууруулах эм уух Үр дүнтэй нь батлагдаагүй эмчилгээ • Гаранд чиг байнга хийх Дээд хөдөлгөгч нейрон гэмтсэнээс хөндлөн судалт булчингийн тонус хэт идэвхижиж байнгын болон завсарлагатайгаар булчингийн тонус ихсэх нь харвалтын дараа их тохиолддог. Булчингийн тонус ихсэх нь чадвар алдагдлын анхдагч эсвэл хоёрдогч шалтгаан уу гэдэг нь өнөөг хүртэл маргаантай байна. Энэ нь магадгүй контрактур эсвэл мөрний өвдөлтийн шалтгаан болдог. Булчингийн тонус ихсэх нь үйл ажиллагааны чадвар хязгаарлагдахын үндсэн шалтгаан биш юм. Булчингийн тонусыг зөвхөн өвчтөний үйл ажиллагааны чадварт сөргөөр нөлөөлж буй тохиолдолд л бууруулах эмчилгээ хийдэг.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

• Булчингийн тонусыг багасгах зорилгоор бугуй, хуруунд чиг хэрэглэхгүй байх нь зүйтэй. • Үйл ажиллагааны булчингийн цахилгаан цочруул эмчилгээ нь булчингийн тонус ихсэлтэнд нөлөөлдөггүй. • Клостридиум ботулин токсин А хэлбýрийг (Botox®) булчингийн тонус ихэссэнээс өвдөлт ихтэй, эсвэл тонус нь үйл ажиллагааны чадвар, гарны эрүүл ахуйн арчилгаанд сөргөөр нөлөөлж байгаа үед хэрэглэнэ. Тариаг 3-4 сар тутамд давтан тарих бөгөөд эмчилгээний үр дүнгүй байвал зогсооно. Г.2.3. КОНТРАКТУР Зөвлөмж • Контрактуртай эсвэл бий болох магадлалтай харвалттай өвчтөнд ердийн, тохирсон эмчилгээг хийх шаардлагатай. • Контрактуртай эсвэл бий болох магадлалтай харвалттай өвчтөнд чиг хэрэглэх, удаан хугацаагаар булчинг уртасгасан байрлалд байлгахгүй байх нь зүйтэй. • Блоктой дасгалыг мөрний үений хөдөлгөөний далайцыг сайжруулах зорилгоор хийхгүй. • Хэрвээ ердийн контрактурын эмчилгээ үр дүнгүй байвал үе шаттайгаар чиг хэрэглэж болно. Харвалтын дараа булчингийн сулрал эсвэл гипертонусын улмаас үений хөдөлгөөний далайц хязгаарлагддаг. Ялангуяа мөрний гадагш эргүүлэх, шууны супинаци, бугуй хурууны тэнийлгэх, тавхай ээтийлгэх, түнхний дотогш эргүүлэх хөдөлгөөн хязгаарлагддаг. Хүнд хэлбэрийн булчингийн сулралтай үүний улмаас аль ч үеэр контрактур үүсэх хандлагатай эсвэл булчинг удаан хугацаагаар уртасгасан байрлалд байлгахад зөөлөн эдийн талаас хүндрэл гарч энэ нь эцэстээ хөдөлгөөн хязгаарлагдах эсвэл өвдөх шалтгаан болдог. Гэхдээ контрактураас сэргийлж зөөлөн эдийг сунгасан байрлалд байлгах шаардлагатай байдаг бөгөөд одоог хүртэл хэрхэх талаар судалгаа хийгдэж байна. Үений хөдөлгөөний далайцыг хэвийн хэмжээнд байлгахын тулд байнга хянах хэрэгтэй. Г.2.4. МӨРНИЙ ХАГАС МУЛТРАЛААС УРЬДЧИЛАН СЭРГИЙЛЭХ, ЭМЧЛЭХ Зөвлөмж • Булчингийн тонус их сул байгаа үед мөр хагас мултрах эрсдэл өндөр байдаг тул дараах аргуудыг хэрэглэнэ. o Цахилгаан цочруул o Тулгуур хэрэглэх o Өвчтөн болон ар гэрийнхэнд сургалт явуулах, гарыг хэрхэн зөв байрлуулах талаар эмнэлгийн ажилтнууд зааж өгөх • Хэрвээ хагас мултралтай байвал хэмжээг нь ихэсгэхгүй байх аргыг тулах хэрэгсэлтэй нь хамт зааж өгөх Харвалтын дараа мөрний хагас мултралын давтамж 7-81% хүртэл байдаг. Мөрний бүслүүрийн булчингийн идэвхи, агшилт хэдийчинээ их байна мултрах магадлал төдийчинээ бага байна. Нэгэнт хагас мултрал үүссэн бол түүнийг багасгах баталгаатай арга одоогоор байхгүй учир урьдчилан сэргийлэх нь хамгийн чухал. Мөрний хагас мултрал нь

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж мөрний өвдөлттэй хамт илрэх нь олонтаа. Хагас мултралыг эмчлэх менежмент нь түүнийг ихэсгэхгүй байх аргууд хамт ордог. Мөрний булчингийн тонус сул эсвэл бага хүмүүст мултралаас урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ заавал авна. Эмчилгээний арга нь мөрний гэмтлийг бууруулах тухайлбал эмнэлгийн мэргэжилтэн, ар гэрийнхэнд сургалт явуулах, мултралаас сэргийлэх, өвдөлтөөс сэргийлэх зорилготой. Эмчилгээнд хэрхэн зөв хөдөлгөх, шилжүүлэх, зөв байрлалын тухай орно. Мөр мултрах магадлалтай хүнд харвалтын дараа аль болох эрт үед нь supraspinatus, deltoid булчинд цахилгаан цочруул эмчилгээ хийнэ. Г.2.5.ӨВДӨЛТ Өвчтөний өвдөлтийг үнэлгээний аргаар (VAS) нарийн үнэлж, эмчилгээг аль болох эрт хийх ёстой. Стандарт эмчилгээнд төвийн гаралтай өвдөлт үр дүнгүй бол эмч гаж нөлөөг тооцсоны үндсэн дээр амитриплинийг эмчилгээнд хэрэглэнэ. Хэрвээ амитриплин үр дүнгүй эсвэл эсрэг заалттай бол ламотригин эсвэл карбамазепины аль нэгийг өгч болно. Харвасан ихэнх өвчтөнд булчингийн саажилттай холбоотой яс-булчингийн гаралтай эсвэл хөдөлгөөнгүй удаан байлгасантай холбоотой ялангуяа мөрний өвдөлт их тохиолддог. Настай холбоотой өөрчлөлт тухайлбал остеоартритын улмаас хөдлөх, зөв хэвтүүлэхэд өвдөлт илэрч болно. Түүнчлэн харваснаас олон сарын дараа хөдөлгөөнтэй холбоотой өвдөж болно. Г.2.6.ХАРВАЛТЫН ДАРААХ МӨРНИЙ ӨВДӨЛТӨӨС УРЬДЧИЛАН СЭРГИЙЛЭХ Заалтаар хийх эмчилгээ Булчингийн тонус хүнд хэлбýрээр суларсан, мөр өвдөх эрсдэл өндөртэй хүнд дараах аргыг хэрэглэнэ. Үүнд: • Мөрний боолт, сойлт • Эмнэлгийн мэргэжилтэн, гэр бүлийнхэнд гэмтлээс урьдчилан сэргийлэх талаар сургалт явуулж сургах Үр дүнтэй нь батлагдаагүй эмчилгээ • Блоктой дасгал (Overhead pulley) • Булчингийн цахилгаан цочруул Харвалтын дараах эхний 6 сард мөрний өвдөлт 24% хүртэл тохиолддог. Энэхүү өвдөлтөөс өвчтөний эмнэлэгт хэвтэх хугацаа уртсаж, гарны сэргэлт удаашрах бөгөөд сэтгэл гутрал, нойргүйдэх шалтгаан болж амьдралын чанар буурдаг. Иймд урьдчилан сэргийлэлт их чухал. • Харвалтын дараах эрт үед мөрийг зөв байрлуулах чухал бөгөөд харин блоктой дасгалыг урьдчилан сэргийлэх зорилгоор хийж болохгүй.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

Г.2.7 ХАРВАЛТЫН ДАРААХ МӨРНИЙ ӨВДӨЛТИЙН ЭМЧИЛГЭЭ Заалтаар хийх эмчилгээ • Нэгэнт мөр өвдсөн бол нотолгоонд суурилагдаж батлагдсан эмнэлзүйн эмчилгээний аргуудыг хэрэглэх Үр дүнтэй нь батлагдаагүй эмчилгээ • Мөрний боолт болон үений хөндийд стеройд тарих аргыг байнга хэрэглэхгүй байх Харвалтын дараа мөр өвдөх олон шалтгаан байдаг. Тухайлбал: булчингийн тонус ихэссэнээс, мөр хагас мултарснаас, буруу байрлуулснаас, урьд нь мөрний эмгэгтэй байснаас, үений үрэвсэлт өвчнүүд (артрит, адгезив капсулит), хавсарсан гэмтэл (хугарал, зөөлөн эдийн гэмтэл, мөр эргүүлэх булчингийн эмгэг) гэх мэт. Иймд шалтгааныг нарийн зөв тодорхойлж эмчлэх нь чухал. Хэрвээ харвахаас өмнө мөрний эмгэггүй байсан бол эмчилгээ нь гарын булчингийн сулралын байдал, мөрний бүслүүрийн булчингийн тонусын байдал, мэдрэхүйн эмгэг/ неглект хамшинж байгаа эсэх, мөрний мултралын хэмжээ, адгезив капсулит байгаа эсэхээс хамаардаг. Г.2.8. ХАРВАЛТЫН ДАРААХ ТӨВИЙН ГАРАЛТАЙ ӨВДӨЛТ

Зөвлөмж • Төвийн гаралтай өвдөлт намдахгүй байгаа үед антидепрессантыг хэрэглэх • Хэрвээ хэдэн долоо хоногийн хугацаанд эмчлэгдэхгүй бол өвдөлтийн мэргэжилтэнд хандаж үзүүлэх

Харвалтын дараах төвийн гаралтай өвдөлт 2-8% тохиолддог. Өнгөц болон халуун оргих, хатгах, зүсэж байгаа мэт таагүй мэдрэмж олонтаа тохиолддог бөгөөд энэ нь хүрэхэд эсвэл ус хүрэх, хөдөлгөхөд дорддог. Өвдөлт намдаах бусад аргууд болох мэдрэлийг цахилгаанаар цочроох (TENS), зүү эсвэл сэтгэцийн тусламж үйлчилгээ (жишээ нь: хэт мэдрэгшилийг бууруулах, танин мэдэхүйн, зан төрхийн эмчилгээ) зарим тохиолдолд үр дүнтэй. Г.2.9. ХӨЛ, ГАР ХАВАГНАХ Зөвлөмж • Хөдөлгөөнгүй байгаа тохиолдолд хөл, гар хавагнахаас сэргийлж дараах тусламжийг үзүүлнэ. o Даралттай динамик боолт o Цахилгаан цочруул o Хөл, гарыг хэвтэж сууж байх үед өндөрлөх • Харин нэгэнт хавагнасан бол түүнийг бууруулах зорилгоор дараах тусламжийг үзүүлнэ. o Динамик даралттай боолт o Цахилгаан цочруул o Хөл гарыг өндөрлөсөн байрлалд идэвхигүйгээр байнга хөдөлгөнө o Амрах үед хөл гарыг өндөрлөнө

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Булчингийн сулралаас өвчтөнг суух, зогсох үед гар эсвэл хөл унжсанаас болон хөдөлгөөнгүй байснаас хавагнах эрсдэл ихэсдэг. Г.2.10. ЗҮРХ, СУДАС АМЬСГАЛЫН ТОГТОЛЦООНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ДОРОЙТОЛ Зөвлөмж • Өвчтөний зүрх судас, амьсгалын тогтолцооны үйл ажиллагааг сайжруулах зорилгоор том булчингуудын хүчийг сайжруулах тусламж үзүүлнэ. • Өвчтөнд бие махбодийг чийрэгжүүлэх дасгалыг тогтмол хийлгэнэ. Харвалтын дараах эрт үед өвчтөн хөдөлгөөнгүй байсны улмаас зүрх судас, амьсгалын эрхтэний үйл ажиллагаа доройтдог. Суурин дугуй, гүйлтийн зам зэргийг хэрэглэхээс гадна тодорхой зорилготой дасгалыг хийлгэдэг. Дасгал нь амьсгал, зүрх судасны тогтолцоонд нөлөөлөхөөр том булчингуудыг хамарч, хангалттай хэмжээний эрчимтэй байх ёстой. Г.2.11.ХАРВАЛТЫН ДАРААХ ЯДРАХ ХАМШИНЖ Зөвлөмж • Харвалтын дараа өвчтөн их ядарсан байдаг тул сэрүүн байх бүхий л үеийн турш ядрахаас сэргийлэх арга хэмжээг авч байх хэрэгтэй. • Өвчтөн болон түүний ар гэрийнхэнд хийгдэж буй эмчилгээний тухайлбал дасгал хөдөлгөөний тухай мэдээлэл өгөх, шөнө сайн унтуулах, тайвшруулах эм хэрэглэхээс зайлсхийх, архины төрлийн зүйл их хэмжээгээр уухгүй зэргийг зөвлөх хэрэгтэй. • Харвалтын дараах ядрах хамшинжтэй өвчтөнд сэтгэл гутрал байгаа эсэхийг шалгах хэрэгтэй. Харвалтын дараа ядрах нь нийт өвчтөний 16-70% тохиолддог урт хугацааны асуудал юм. Ядралтыг эмгэг болон эрүүл гэж ангилдаг. Эмгэг ядралт нь урьд нь хийж байсан зүйлтэй нь хамааралгүй, амарсаны дараа ч ядрах шинж тэмдэг илэрдэг. Эрүүл ядралт нь амарсаны дараа ядрах шинж тэмдэг арилсан байдаг. Харвалтын дараах ядрах хамшинжийн шалтгаан тодорхойгүй. Ядрах хамшинж харвалтын дараах 6 сар гэхэд 68%, 12 сар гэхэд 74%, 3 жилийн дараа 58%д илэрдэг. Ингэснээр амьдралын идэвхигүй, байнга хэвтэж амрах эрмэлзэлтэй, эмчилгээгээ хийх сонирхолгүй болж амьдралын чанар ихээр буурдаг. Ядрах нь ихэвчлэн сэтгэл гутралтай хавсардаг. Иймд эмчилгээг хэт их ачаалалтай, эрчимтэй хийх нь өвчтөний ядралтанд нөлөөлж болзошгүйг анхаарах хэрэгтэй. Г.2.12. ХАРВАЛТЫН ДАРААХ ЗАН ТӨРХИЙН ӨӨРЧЛӨЛТ Заалтаар хийх эмчилгээ Илрүүлэх арга • Харвасан бүх өвчтөнг сэтгэл гутралтай эсэхийг олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн аргаар шалгана • Зан төрх нь өөрчлөгдсөн гэж үзэж байгаа (сэтгэл гутралтай, түгшүүртэй, сэтгэл санаа нь тогтворгүй болсон гм) өвчтөнг мэргэшсэн мэргэжлийн хүн үзэж оношлоно

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Урьдчилан сэргийлэх арга • Сэтгэцийн тусламж үйлчилгээний аргуудаар (асуудал шийдвэрлэх, ярилцлага) сэтгэл гутралаас сэргийлж болно Тусламж үйлчилгээ • Сэтгэл хөөрлийн эсрэг болон сэтгэл гутралын эсрэг эм хэрэглэх • Сэтгэл гутралын эсрэг эм хэрэглэхээс өмнө тухайн эмийн гаж нөлөөг өвчтөнд тайлбарлах • Сэтгэцийн (танин мэдэхүйн-зан төрхийн) тусламж үйлчилгээг харвалтын дараах сэтгэл гутралтай өвчтөнд үзүүлэх Үр дүнтэй нь батлагдаагүй эмчилгээ • Урьдчилан сэргийлэх зорилгоор сэтгэл гутралын эсрэг эм хэрэглэх Харвалтын дараа зан төрхийн өөрчлөлт олонтаа тохиолдож, олон янзаар илэрдэг бөгөөд сэтгэц-нийгмийн болон бие махбодийн хүчин зүйлүүд нөлөөлдөг. Сэтгэл гутрал, түгшүүртэй төстэй шинжүүд илэрдэг тул оношлоход бэрхшээлтэй байдаг. Сэтгэл гутрал нийт харвасан гурван хүн тутмын нэгд тохиолддог бөгөөд ийм хүмүүст сэргээн засах эмчилгээний үр дүн муу, эмнэлэгт удаан хугацаагаар хэвтэж эмчлүүлдэг. Сэтгэл түгшүүртэй өвчтөн тодорхой нэг зүйлээс байнга түгшиж айдаг, тухайлбал унахаас, олон нийтийн дунд орохоос гэх мэт. Сэтгэл хөөрөл, сэтгэл санаа тогтворгүй байх нь шалтгаангүй уйлах, инээх гэх мэт байдлаар илрэх бөгөөд өөрийгөө хянаж удирдаж чаддаггүй. Энэ шинж ихэнхи хүмүүст хэдийгээр удаан үргэлжилдэггүй боловч зарим хүмүүст урт хугацаанд илэрдэг бөгөөд сэргээн засах эмчилгээний үр дүнд сөргөөр нөлөөлдөг. Г.2.13.ГҮНИЙН ВЕНИЙН ТРОМБОЭМБОЛИ Зөвлөмж • Харвасны дараах эхний 2 долоо хоногт аспирин уух • Эрт хөдөлгөх, хангалттай хэмжээний шингэн уулгах нь хурц харвалттай бүх өвчтөнд гүний венийн тромбоз, уушгины эмболигоос сэргийлэхэд тустай • Цус хомсрох харвалтын дараа цус бүлэгнэлтийн эсрэг эмчилгээ хэрэглэх нь гүнийн венийн тромбоз, уушгины эмболигоос сэргийлэхэд тустай • Гүнийн венийн тромбоз болон уушгины эмболигоор хүндрэх өндөр эрсдэлтэй зарим нэг өвчтөнд урьдчилан сэргийлэх тунгаар гепарин хэрэглэж болно. Заалтаар хийх эмчилгээ • Өвдөгнөөс доогуурх даралттай оймс өмсөх Үр дүнтэй нь батлагдаагүй эмчилгээ • Өвдөгнөөс дээгүүрх даралттай оймсыг урьдчилан сэргийлэх зорилгоор хэрэглэхгүй байх • Цус харвах хэлбэрийн харвалтын үед тромб, эмболигоос сэргийлэх зорилгоор тромбозын эсрэг эм хэрэглэхгүй байх Гүнийн венийн тромбоз нь уушгины эмболигоор хүндрэх эрсдэл харвалтын дараах эхний долоо хоногт өндөр байдаг. Энэ нь нийт нас баралтын 5%ийг эзлэх

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж бөгөөд нас баралтын шалтгаанаар 3-рт ордог. Эрсдэлт хүчин зүйлд хөдөлгөөнгүй удаан байх, харвалтын хүнд хэлбэр, нас, биеийн усгүйжил, урьдчилан сэргийлэх аргыг өвчтөнд хэлээгүй байх, цус харвах харвалт зэрэг болно. Эмнэлгийн нөхцөлд тромбоэмболигоос дараах аргын тусламжтай сэргийлэх боломжтой. Үүнд: • Сэргээн засах эмчилгээг эрт эхэлж, өвчтөнг эрт хөдөлгөх, суулгах • Хангалттай хэмжээний шингэн уулгах, нөхөх • Сувилахуйн тусламж үйлчилгээг өндөр түвшинд үзүүлэх Цус хомсрох харвалтын дараа цус бүлэгнэлтийн эсрэг эмчилгээг эхний 2 долоо хоног хийхэд цус харвалтын шалтгаан болох магадлалтай. Иймд аспириныг бага тунгаар өгөхөд аюулгүй бөгөөд гүнийн венийн болон уушгины тромбоос сэргийлэх үр дүнтэй. • Аспириныг цус хомсрох харвалт бүхий өвчтөнд эхний 2 долоо хоног хэрэглэх. Ууж чадахгүй өвчтөнд хамар-ходоодны гуурс эсвэл шулуун гэдсээр өгч болно. Урьд нь гүнийн венийн тромбозоор өвдөж байсан, тромбофили эсвэл идэвхитэй хэлбýрийн хавдартай, эрсдэл ихтэй өвчтөнд урьдчилан сэргийлэх тунгаар гепарин хэрэглэж болно. • 2 долоо хоногийн дараа өвчтөнг гүнийн венийн тромбозоор өвчлөх эрсдэлтэй эсэхийг дахин үнэлж эмчилгээний аргыг сонгоно. Г.2.14.АРЬСНЫ ЦООРОЛ Зөвлөмж • Арьсны цоорол үүсэх өндөр эрсдэлтэй (хүнд хэлбýрийн харвалттай, хөдөлгөөн хязгаарлагдмал, чихрийн шижинтэй, шээс задгайрсан, хоол тэжээлийн дутагдалтай өвчтөнд нарийн мэргэшсэн мэргэжилтэн үнэлгээ хийх хэрэгтэй. • Өндөр эрсдэлтэй өвчтөнд даралт бууруулах зориулалтын гудас хэрэглэх Сувилахуйн тусламж үйлчилгээг сайн үзүүлэхэд цоорол үүсэхгүй байх боломжтой. Иймд өвчтөний арьсны байдлыг зөв үнэлэх, байрлалыг ойр ойрхон солих, өвчтөн болон гэр бүлийнхэнд сайтар ойлгуулах, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг зөв авах хэрэгтэй. Г.2.15. ХАЛДВАР Харвалтын дараа амьсгалын болон шээсний өгсөх замын халдвар олонтаа тохиолддог. Сэргээн засах тусламж үйлчилгээ үзүүлэх явцад дээрх халдвараас сэргийлэх арга хэмжээг авч байх хэрэгтэй. Г.2.16.УНАЖ БЭРТЭХ Зөвлөмж • Өвчтөнг эмнэлэгт хэвтэх үед олон улсад хэрэглэгддэг хүлээн зөвшөөрөгдсөн аргаар унах эрсдэлийг тооцож үнэлэх хэрэгтэй. Ингэснээр тухай эрсдэлийг арилгахад менежмент нь чиглэгдэнэ. • Нийгэм хамт олон суурилсан олон арга байдаг бөгөөд үүний нэг нь хувь хүнд тохирсон дасгалын хөтөлбөрөөр хичээллүүлж унахаас сэргийлэх

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Харвалтын дараа унаж бэртэх олонтаа тохиолддог. Зарим нэг нь нилээн хүнд гэмтдэг тул унах аюулаас сэргийлэх хэрэгтэй. Унах шалтгааныг зөв тодорхойлох хэрэгтэй. Харвалттай холбоотой тодорхой шалтгаан тухайлбал зогсоход бэрхшээлтэй байвал үзүүлэх тусламжийг түүнд нь чиглүүлэх хэрэгтэй. Унах нь бие махбодийн шалтгаантай байхаас гадна сэтгэл санааны хүчин зүйлээс ихээхэн хамааралтай. Тухайн хувь хүнд тохирсон булчингийн хүч, тэнцвэр хөгжүүлэх дасгал хийх, сэтгэцэд нөлөөлөх эм уухгүй байх, гэр орны байдалд үнэлгээ хийх, зарим нэг бэрхшээлүүдийг тухайлбал хараа муу бол шил зүүх зэрэг нь унаж бэртэхээс сэргийлэх үр дүнтэй аргууд юм. Унаж бэртсэнээс яс хугарах эрсдэл өндөр байдаг тул ясны сийрэгжилтийг эрт оношилж, эмчлэх шаардлагатай.

Д. ХАРВАЛТЫН ДАРАА ЭМНЭЛГЭЭС ГЭРТ ГАРГАХ ТӨЛӨВЛӨГӨӨ Өвчтөнг эмнэлгээс гарсны дараа түүний амьдрах орчинд нь үргэлжлүүлэн сэргээн засах эмчилгээг хийх хэрэгтэй. Тухайн орон нутагт ажиллаж байгаа нийгэм хамт олонд суурилсан сэрээн засах эмчилгээний хөтөлбөрт хамрагдсан мэргэжилтнүүд голлох үүрэгтэй оролцож гэр бүл, асран хамгаалагчдыг нь дэмжих үйл ажиллагаа явуулна. Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Áайгууллага нь 1978 оны Алма-Атагийн тунхаглалаар нийгэм хамт олонд суурилсан сэргээн засалтыг (НХОССЗЭ) анх эхлүүлсэн. Сүүлийн 30 гаруй жил нэгдсэн үндэсний байгууллага, төрийн бус байгууллага, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн байгууллагуудтай хамтран ажиллаж хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэх, амьдралын чанарыг дээшлүүлэх чиглэлээр олон салбарт ажиллаж байна. 2004 онд Олон улсын Хөдөлмөр эрхлэлтийн байгууллага, НҮБ-ын Боловсрол шинжлэх ухааны байгууллага болон ДЭМБ хамтран нийгэм хамт олонд суурилсан сэргээн засах эмчилгээний байр суурийг тодорхойлсон. 2010 онд ДЭМБ, олон улсын хөдөлмөр эрхлэлтийн байгууллага, ЮНЕСКО болон олон улсын хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хөгжлийн консорциумаас нийгэм хамт олонд суурилсан сэргээн засах эмчилгээний удирдамж боловсруулж баталсан. Энэхүү удирдамж нь НХОССЗЭийг хөгжүүлэх стратеги бөгөөд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд бүхий л талаас туслаж дэмжих баримт юм. Монгол улсад НХОССЗЭ 1991 оноос үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн бөгөөд хэрэгжүүлэх агентлагаар Сэргээн засалтын үндэсний төв ажилладаг. Энэ хөтөлбөр нь 21 аймаг, Улаанбаатар хотын 9 дүүрэгт Эрүүл Мэндийн Сайдын 216-р тушаалын дагуу хэрэгждэг. Аймаг дүүрэг бүрт НХОССЗЭ-ийн зохицуулагч ажилладаг. Багийн бага эмч, өрх, сумын эмч нар НХОССЗЭ-ийн зохицуулагчаар ажиллахаас гадна мэдрэл, сэргээн засах эмчилгээний эмч нар энэ хөтөлбөрт хамрагдаж сурдаг. Харвасны дараа өвчтөнг эмнэлгээс гаргахдаа аль болох эрт түүний биеийн байдал, үйл ажиллагааны чадварт үнэлгээ өгч, эмчилгээний төлөвлөгөө боловсруулан түүнд өвчтөн болон гэр бүл, асран хамгаалагчдыг оролцуулах нь чухал. Эмнэлгээс гаргах төлөвлөгөөг 3 хэсэгт хуваана. Үүнд: • Эмнэлгээс гарахын өмнөх үе • Эмнэлгээс гаргах үе • Эмнэлгээс гарсны дараах үе

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Д.1. ЭМНЭЛГЭЭС ГАРАХЫН ӨМНӨХ ҮЕ • Шаардлагатай өвчтөнд эмнэлгээс гарахын өмнө түүний гэрт эмнэлгийн мэргэжилтэн очиж үнэлгээ хийх ёстой. Харвасан өвчтөнүүд, гэр бүлийнхэн эмнэлгийн хамгаалàëттай орчноос бие даасан гэрийн орчинд шилжихэд өөртөө итгэх итгэл үнэмшилтэй, урам зоригтой болсон байх хэрэгтэй. • Эмнэлгээс гарахын өмнөх үйл ажиллагаанд өвчтөн, тэдний асран хамгаалагчид, анхан шатны тусламж үзүүлэх баг, нийгмийн халамж үйлчилгээний ажилтнууд оролцоно. Энэ үед өвчтөний орон байрны нөхцлийг тооцно. Тухайлбал: өвчтөн өөрийн орон сууцтай эсэх, түрээслэдэг эсэх, шаардлагатай туслах хэрэгсэл байгаа эсэхийг шалгах ёстой. • Өвчтөнг эмнэлгээс гарахын өмнө өвчтөнд шаардлагатай туслах хэрэгслийг суурилуулж, гэр орны зохион байгуулалтыг түүнд зориулж засаж бэлтгэх хэрэгтэй. Өвчтөнг эмнэлгээс гарахын өмнө гэрт нь очиж үнэлгээ хийх нь эмнэлгээс гарах төлөвлөгөөний чухал хэсэг юм. Энэ үйл ажиллагаанд мэргэжлийн баг тэр тусмаа хөдөлмөр засалч заавал оролцох ёстой бөгөөд өвчтөн болон гэр бүлийнхэнд ямар бэрхшээл байгаа, ямар бэрхшээл тулгарч болохыг тогтоож, шаардлагатай байгаа зүйлсийг тодорхойлно. Ингэснээр өвчтөнг аль болох бие даасан чадвартай болгох зорилготой. Хэрвээ санхүү, тээвэр, хүний нөөцийн асуудлаас шалтгаан гэрт нь очиж үнэлгээ хийх боломжгүй бол эмнэлэгт байх хугацаанд нь түүний амьдрах орчин, аюулгүй байдлын тухай сайтар асууж үнэлгээ хийх хэрэгтэй. Энэ үнэлгээнд суурилан туслах хэрэгслийн талаар тодорхой зөвлөгөө, зөвлөмж өгөх хэрэгтэй. Хэрвээ тухайн эмнэлэгт хөдөлмөр засалч байхгүй бол сэргээн засалч эмч энэ үүргийг хүлээнэ. Нийгэм, хамт олонд суурилсан сэргээн засах эмчилгээний зохицуулагч нар нь эмнэлгээс гэрт гаргах төлөвлөгөөг боловсруулахад голлох үүрэгтэй оролцоно. Д.2. ЭМНЭЛГЭЭС ГАРГАХ ҮЕ Өвчтөнг эмнэлгээс гаргах төлөвлөгөөг хувь хүн бүрт тохируулан гаргах хэрэгтэй. Энэ бичигт дараах зүйлсийг заавал тусгасан байна. • • • • • • • • • • • •

Онош Хийгдсэн шинжилгээ, үр дүн Хийгдэх эмийн эмчилгээ, тун, хугацаа Эмчилгээний үр дүн, үйл ажиллагааны чадвар, эдгэрэлтийн түвшин Багаар ажиллах төлөвлөгөө Өрхийн эмнэлгийн түвшинд хийгдэх шаардлагатай шинжилгээг хэзээ хийлгэх хугацаатай нь Эмнэлгийн түвшинд хийгдэх шаардлагатай шинжилгээг хэзээ хийлгэх хугацаатай нь Эмнэлэгт хэзээ ирж үзүүлэх хугацаатай нь Тээврийн хэрэгсэл жолоодож болох эсэх Эмнэлгийн нэр, утасны дугаар, тасгийн нэр, утасны дугаар Зөвлөх эмчийн нэр, сувилагчийн нэр Эмнэлэгт хэвтсэн болон эмнэлгээс гарсан он сар өдөр

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Энэ бичиг баримтанд өвчтөнд ямар тусламж үйлчилгээ үзүүлэх төлөвлөгөө нь багийн гишүүдэд тодорхой байх бөгөөд бүгд хүлээн зөвшөөрсөн байх ёстой. Энэхүү бүртгэл нь өвчтөний нууцыг чандлан сахина. Эмнэлгээс гаргах төлөвлөгөөг өвчтөн өөрөө оролцож гаргаснаар эмчилгээнд өөрөө ямар үүрэг, хариуцлагатай оролцох ёстойг мэдсэнээр сэтгэл ханамжийг нэмэгдүүлдэг. Энэ бичиг баримт нь харааны эмгэгтэй үйлчлүүлэгчдэд уншиж болохоор доод тал нь 12, түүнээс том үсгийн фонттой, хэлгүйдэлтэй хүн уншиж ойлгохоор энгийн үг хэллэгээр бичигдэх хэрэгтэй. Түүнээс гадна эмнэлгээс гарсны дараа шаардлагатай үед хэнтэй холбогдож болох талаар бичсэн байна. Өвчтөний биеийн байдлын талаарх мэдээллийг өвчтөн, түүний гэр бүлийнхэнд өгсөн байх бөгөөд мэдээлэл өгсөн гишүүний гарын үсэг байх ёстой. Эмнэлгээс гарах үеийн бичиг баримтыг холбогдох байгууллага, баг руу илгээх ёстой. Өвчтөн эмнэлгээс гарч НХОССЗЭ-ийн зохицуулагч нар ирэхэд тэд дараах үүргийг хүлээнэ. • Нийгэм хамт олонд суурилсан ямар сэргээн засалт хэрэгтэй байгааг тодорхойлж (эрүүл мэнд, боловсрол, амьдрах орчин, нийгмийн орчин) тэдгээрт тохирсон тусламж, зөвлөгөөг үзүүлнэ. • Хөгжлийн бэрхшээлтэйг тодорхойлсон барим бичиг, тэтгэмж авахад тусална. • Тухайн бүсийн хөгжлийн брэхшээлтэй иргэдийн байгуулагад мэдээлнэ. • Мэргэжлийн сургалт үйлчилгээний талаар мэдээллээр хангаж, өөрсдөө орлого олох боломжийг бүрдүүлэхэд туслана. • Туслах хэрэгсэл авахад туслана • Бусад үйлчилгээнүүд авахад туслана. НХОССЗЭ-ийн ажилтнууд дараах үүрэгтэй ажиллана. • Гэрийн орчинд нь шаардлагатай байгаа зүйлийг тодорхойлно, гэр бүлийнхэнд нь хэрхэн асрахыг заана, дасгал хөдөлгөөний хэрхэн хийхийг зааж сургана. • Өвчтөний биеийн байдлыг дагаж хянана. • Өвчтөнд тулгарч буй бэрхшээлтэй асуудлыг шийдвэрлэхэд туслаж, зөвлөгөө өгнө. • Бусад нийгмийн халамж, үйлчилгээнүүд авахад тусална. Д.3. ЭМНЭЛГЭЭС АЛЬ БОЛОХ ЭРТ ГАРГАХАД ТУСЛАХ, ЭМНЭЛГЭЭС ГАРСНЫ ДАРААХ ТУСЛАМЖ, ҮЙЛЧИЛГЭЭ Хөнгөн болон дунд зэргийн явцтай харвалтын дараа өвчтөнг аль болох эрт эмнэлгээс гаргах бөгөөд харвалтын баг тусламж үйлчилгээг үзүүлнэ. Харвалтын багд сэргээн засах эмчилгээний эмч, сувилагч, хөдөлгөөн болон хөдөлмөр засалч, хэл засалч багтана. Эмнэлгээс эрт гаргахыг дэмжсэнээр хөнгөн/дунд зэргийн харвалттай өвчтөн энгийн эмчилгээ хийлгэж байсан өвчтөнтэй харьцуулахад нас баралт болон бусдын хараат болох нь бага байдаг. Хэрвээ өвчтөнг эмнэлгээс эрт гаргах боломжгүй бол сэргээн засах эмчилгээг тусгай мэргэшсэн багаар эмнэлгийн нөхцөлд үзүүлнэ.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Д.4. ГЭРИЙН НӨХЦӨЛД БОЛОН АМБУЛАТОРИЙН НӨХЦӨЛД ХИЙГДЭХ СЭРГЭЭН ЗАСАХ ЭМЧИЛГЭЭ Эмнэлгээс гарсны дараа сэргээн засах эмчилгээг гэрийн эсвэл амбулаторийн нөхцөлд аль алинд нь хийх хэрэгтэй. Тухайн өвчтөний хэрэгцээ, шаардлагад нийцүүлэн хөдөлгөөн болон хөдөлмөр засал эмчилгээ, сэтгэл засал болон хэл засал эмчилгээг хийнэ. Хэрвээ гэрийн нөхцөлд сэргээн засах эмчилгээг хийлгэх боломжгүй бол дүүрэг, хэсгийн сэргээн засах эмчилгээний тасагт заавал үргэлжлүүлэн хийлгэнэ. Хэрвээ сэргээн засах эмчилгээг санхүүгийн боломж, тээвэр, газарзүйн байршил эсвэл тухайн хувь хүний шалтгаанаар удаан хугацаагаар хийх боломжгүй бол хувь хүний биеийн байдал, танин мэдэхүй, хэл ярианы байдалд нь тохирсон гэрт нь хийх дасгал хөдөлгөөний хөтөлбөрийг боловсруулж хийлгэнэ. Д.5. ХАМТ ОЛОНД СУУРИЛСАН УРТ ХУГАЦААНЫ СЭРГЭЭН ЗАСАХ ЭМЧИЛГЭЭ Зөвлөмж • Хэрвээ харвасан өвчтөн сэргээн засах эмчилгээ хийлгэсний дараа тодорхой хэмжээгээр чадвар алдагдалтай үлдсэн бол өрхийн болон сэргээн засалч эмчид жил бүр үзүүлж, цаашид эмчилгээ хийлгэх шаардлагатай эсэхийг тодорхойлуулах хэрэгтэй. Хэрвээ сэргээн засах эмчилгээ хийх явцад шинээр ямар нэгэн бэрхшээл гарч ирсэн, эсвэл амьдрах болон нийгмийн орчин солигдох бүрт сэргээн засалч эмч заавал үзэж үнэлгээ өгөх хэрэгтэй. • Харвасан өвчтөнд үлдэц үлдсэн тохиолдолд сэргээн засах эмчилгээний төлөвлөгөөг дахин боловсруулж зорилгоо шинээр тодорхойлно. • Өвчтөний хийж чадахгүй байгаа үйлдлийг шинээр дахин баримтжуулж тэдгээрт чиглэсэн төлөвлөгөөг боловсруулна. • Харвасан өвчтөнүүд нийгэм хамт олонд суурилсан дасгалын хөтөлбөрт урт хугацаагаар хамрагдах хэрэгтэй. Биемахбодийн эдгэрэлт харвалтын дараах 6 сарын дотор хамгийн их явагддаг. Гэхдээ үүнээс цааш хугацаанд сэргээн засах эмчилгээг хийснээр чадвар алдагдал ихсэхийг удаашруулдаг. Хэрвээ сэргээн засах эмчилгээг санхүүгийн боломж, тээвэр, газарзүйн байршил эсвэл тухайн хувь хүний шалтгаанаар удаан хугацаагаар хийх боломжгүй бол хувь хүний биеийн байдал, танин мэдэхүй, хэл ярианы байдалд нь тохирсон гэрт нь хийх дасгал хөдөлгөөний хөтөлбөрийг боловсруулж хийлгэнэ. Д.6. ХАРВАЛТЫН ДАРАА ТЭЭВРИЙН ХЭРЭГСЭЛ ЖОЛООДОХ Зөвлөмж • Харвасан өвчтөн доод тал нь 1 сар тээврийн хэрэгсэл жолоодохгүй байх • Тээврийн хэрэгсэл жолоодохоос өмнө нарийн мэргэжлийн эмчийн үзлэгт хамрагдаж зөвшөөрөл авсаны дараа жолоодох • Хэрвээ өвчтөний эдгэрэлт сайн байгаа үед эмч илэрч болзошгүй чадвар алдагдлыг түүнд хэлж өгөх хэрэгтэй. • Хэрвээ өвчтөний чадвар эргэлзээтэй байгаа тохиолдолд орон нутгийн болон нарийн мэргэжлийн эмчид хандах • Эмч өвчтөнд машин жолоодох тухай мэдээлэх үүрэгтэй. Өвчтөн түүний зөвлөмжийг дагаж биелүүлэх хариуцлага хүлээнэ. Өвчтөн өөрийнхөө биеийн эрүүл мэндийн тухай мэдээллийг даатгалын компанид мэдээлэх үүрэгтэй.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Харвалт нь өвчтөний тээврийн хэрэгсэл жолоодох чадвар болон нийтийн тээврийн хэрэгслээр зорчих чадварт сөргөөр нөлөөлдөг. Харвалтын баг энэ хоёр чадварт хоёуланд нь анхаарч, түүний хөдөлгөөний чадвар болон аюулгүй байдлыг хамгийн дээд хэмжээнд хүргэхэд анхаарах ёстой. Тээврийн хэрэгсэлээр зорчих, жолоодоход ямар бэрхшээл байгааг тодорхойлж, түүнд чиглэгдсэн сэргээн засах эмчилгээг хийнэ. Үүний тулд тусгай зам ашиглаж үнэлнэ. Д.7. ХАРВАЛТЫН ДАРААХ ДАСГАЛ ХӨДӨЛГӨӨН Харвалт нь өвчтөний дасгал хөдөлгөөн хийх чадварт их хэмжээгээр нөлөөлдөг. Өвчтөний хөдөлгөөний чадвар буурснаас өдөр тутмын гэр орны ажлаа хийх чадвар дутмаг болдог. Түүнчлэн давтан харвах, зүрхний эмгэг болон унаж бэртэх, үүнтэй холбоотой яс хугарах эрсдэлийг нэмэгдүүлэх бөгөөд нийгмийн харилцаанд ороход саад болдог. Явж чаддаг, хүнд хэлбýрээр танин мэдэхүйн болон харилцах чадвар алдагдаагүй хүмүүст дасгал хөдөлгөөн хийх нь үр дүнтэй. Харин хүнд хэлбэрийн чадвар алдагдалтай хүнд ямар үр дүнтэйг судалсан баримт олдохгүй байгаа боловч дасгал хөдөлгөөн, аеробик дасгал байнга хийхийг зөвлөж байна. Хэдийгээр хийж буй дасгал нь олон дахин давтаж хийдэг биеийн хөдөлгөөний чадварыг хангалттай хэмжээгээр сайжруулахаар биш байсан ч гэсэн дасгал хийхийг зөвлөх хэрэгтэй. Энэхүү удирдамжаар дараах үйлчилгээг зөвлөж байна. • Хөдөлгөөн засалч болон сувилагчийн удирдлага дор хэсэг бүлгээрээ дасгал хийх • Олон нийтийн үйлчилгээний төвд (фитнесс клуб) хэсэг бүлгээрээ бүлэг болж мэргэшсэн мэргэжилтний удирдлага дор дасгал хийх • Тусгай сургалтанд хамрагдаж мэргэшсэн мэргэжлийн хүний хяналтанд дасгал хийхийг зөвлөж байна. Тухайлбал: эмч, хөдөлгөөн засалч, эрүүл мэндийн ажилтан гэх мэт • Дасгал хөдөлгөөн нь өвчтөнд аюулгүй, үр дүнтэй, сонирхолтой байх хэрэгтэй бөгөөд дасгал хийхэд сэтгэл санааны дэмжлэг, урам өгч урамшуулах их чухал үр дүнтэй. Д.8. ХАРВАЛТЫН ДАРАА АЖИЛ ХӨДӨЛМӨР ЭРХЛЭХ Зөвлөмж • Хэрвээ өвчтөн харвалтын дараа ажил хөдөлмөр эрхлэх хүсэлтэй байвал түүний танин мэдэхүйн чадвар, хэл ярианы болон хөдөлгөөний чадварыг ямар ажил хийх хэрэгцээнд тохируулан нарийн үзэж үнэлнэ. Түүнчлэн тухайн ажилд ороход нь зуучлах, туслах хэрэгтэй. Монгол улсад нийт харвасан хүний 58% нь 60-аас доош насных байгаа нь хөдөлмөр эрхлэх боломжтой насны хүмүүс их байгааг харуулж байна. Мэргэжлийн сэргээн засах эмчилгээ нь “өвчтөн ажлаа үргэлжлүүлэн хийх болон ажилдаа эргэж ороход тулгарч буй бэрхшээлийг даван туулах явц” юм гэж тодорхойлогддог. Иймээс зөвхөн харвасан өвчтөн бус түүний гэр бүлийнхэн энэ үйл ажиллагаанд хамаарна. Ажиллах гэдэгт ямар нэгэн зорилготой сайн дурын ажил байж болохоос гадна цалинтай хөдөлмөр эрхлэлт орно. Ажилдаа эргэж ороход тохиолддог хамгийн том саад бэрхшээлд хөдөлмөр засалчийн тусламж дутагдалтай байх, өөдрөг бус үзэлтэй эрүүл мэндийн ажилтан,

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж сэргээн засах эмчилгээний тусламж хангалтгүй байх зэрэг орно. Түүнчлэн харвалтын дараах ядрах хамшинж, санах ой болон анхаарал төвлөрөх чадвар муу байх зэрэг нөлөөлдөг. • Сэргээн засах эмчилгээний эхэнд өвчтөний хөдөлмөр эрхлэлтийн талаар асууж мэдсэн байх хэрэгтэй. Үүний үндсэн дээр урьд нь хийж байсан ажилд одоогийн өвчтөний байдал тохирох эсэхийг нарийн үзэж үнэлэх хэрэгтэй. • Өвчтөн ажилдаа эргэж орохыг хүсвэл хууль зүйн зөвлөгөө өгөх хэрэгтэй. • Ажил олгогч харвасан өвчтөнг шинээр чадвар эзэмших сургалтанд хамрагдах, ажлын нөхцлийг уян хатан байлгах зэрэг тусламж дэмжлэг үзүүлвэл зохино. Д.9. БЭЛГИЙН ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА Зөвлөмж • Харвасан өвчтөн болон түүний гэр бүлийнхэнд дараах зөвлөгөөг өгнө o Мэргэшсэн эмнэлгийн мэргэжилтэн харвасны дараа бэлгийн ажлыг хэрхэн хийх талаар тохирсон зөвлөгөөг өгөх o Мэдээллийг бичгээр өгөх o Тусламж үйлчилгээг сэтгэц-нийгмийн байдалд нь тохируулж өгнө. Харвасны дараа бэлгийн үйл ажиллагаа зогсоно гэсэн үг биш юм. Харвалтын дараа хөдөлгөөн болон мэдрэхүйн өөрчлөлт, шээсний замын эмгэг, танин мэдэхүйн өөрчлөлт, ядрах, сэтгэл түгшүүр, гутрал, гадаад төрх өөрчлөгдөх, өөртөө итгэх итгэл алдрах зэрэг олон шалтгааны улмаас бэлгийн үйл ажиллагааны чадвар алдагддаг. Эмийн бодис ялангуяа даралтын эсрэг эм бас нөлөөлдөг. Хамгийн гол нь дахин харвах вий гэж айдаг. Харвасны дараа өвчтөн сэтгэл санааны хувьд бэлэн болсон бол бэлгийн идэвхитэй амьдралаа аль болох эрт сэргээх хэрэгтэй. Бэлгийн ажлын үед зүрхний цохилт өдөр тутмын хэвийн хөдөлгөөнөөс илүүтэйгээр ихэсдэггүй. Хэрвээ даралт ихэсдэг бол эмчийн бичиж өгсөн эмийг уух хэрэгтэй. Д.10. ЕРӨНХИЙ МЭРГЭЖЛИЙН ЭМЧИЙН ТУСЛАМЖ, ҮЙЛЧИЛГЭЭ Ерөнхий мэргэжлийн эмч нь харвалтын багийн гишүүн байх ёстой. Учир нь түүний хийж гүйцэтгэх үүрэг асар их юм. Асуудлыг шийдвэрлэх, хавсарсан эмгэгийг эмчлэх, өвчтөн болон асран хамгаалагчид шаардлагатай зөвлөгөө өгч туслана. Ерөнхий мэргэжлийн эмч нь эмнэлэг болон нийгэм хамт олонд суурилсан эмчилгээний талаар мэдлэгтэй байх хэрэгтэй бөгөөд эмнэлэгт үзүүлэх, хэвтэх шаардлагатай бол хаана, хэзээ, яаж хэвтүүлэх асуудлыг голчлон шийдвэрлэхэд хариуцлага хүлээнэ. • Хэрвээ өвчтөн эмнэлэгт хэвтвэл эмнэлгийн эмч, ажилтантай өвчтөний тухай мэдээлэл солилцох шаардлагатай. Тухайлбал: оношийн тухай, харвахаас өмнөх байдал, урьд нь өвчилж байсан өвчин, нийгмийн байдал, одоо ууж байгаа эм, харшил гэх мэт Ерөнхий мэргэжлийн эмч нь өвчтөнг эмнэлгээс гарч, нийгмийн харилцаанд ороход хамгийн чухал үүрэг хүлээдэг. Учир нь харвасан өвчтөн нилээн олон тооны эмчилгээтэй байхаас гадна сэргээн засах эмчилгээ шаардлагатай байдаг. • Эмнэлгээс гарахаас өмнө ерөнхий мэргэжлийн эмч өвчтөний тухай мэдээллийг авсан байх ёстой.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

Тухайлбал: ууж байгаа эм, хэрвээ эм солисон бол яагаад гэдэг шалтгааны тухай, өвчтөний үйл ажиллагааны чадвар болон сэтгэцийн байдлын тухай. Давтан харвахаас сэргийлэх, ууж байгаа эм болон амьдралын хэв маягыг өөрчлөх зэрэг нь ерөнхий мэргэжлийн эмчийн хяналтанд хийгдэх ёстой.

Е. СЭРГЭЭН ЗАСАХ БАГИЙН ГИШҮҮДИЙН ҮҮРЭГ Энэ бүлэгт харвалтын багийн гишүүдийн ажиллах зарчим, харилцаа холбоо, үүргийн тухай бичлээ. Хүснэгт 4. Багийн гишүүдийн харилцаа, үүрэг Багийн гишүүдийн харилцаа, үүрэг • Багийн гишүүдийн хурал, тохиолдлын уулзалт хэлэлцүүлэгт оролцох • Бусад мэргэжлийн эмч, мэргэжилтэн, өвчтөнтэй харилцаа холбоог бий болгох • Багийн гишүүд нэгдсэн нэг зорилгын дор ажиллах • Өвчтөн, гэр бүлийн гишүүдийг дэмжих • Эмнэлгийн мэргэжилтэнүүд интернетээр хоорондоо холбогдох, харвалтын талаарх сургалтанд хамрагдах Е.1. СЭРГЭЭН ЗАСАЛЧ ЭМЧИЙН ҮҮРЭГ • • • • •

Эмчийн үүрэг Сэргээн засах тусламж, үйлчилгээ • Багийг зохион байгуулж, удирдана үзүүлнэ • Зөвлөгөө өгнө Харвалтын шалтгааныг тодорхойлох • Сургалт Давтан харвахаас сэргийлэх • Хяналт Мэдээллээр хангах • Эрдэм шинжилгээ судалгаа хийх Харвалтын улмаас гарах хүндрэлээс • Эмнэлзүйн удирдамжийг урьдчилан сэргийлэх, эмчлэх хэрэгжүүлэх • Эмнэлзүйн практикт гарсан сүүлийн үеийн мэдээллийг судлах

Эмч нь дээрх үүрэгтэйгээс гадна тухайн өвчтөнд шаардлагатай эмчилгээг зохих мэргэжлийн эмчид хандаж үзүүлэх үүрэгтэй. Эмч нь харвалтын багийг багаар ажиллахад удирдах, зохицуулах, багийн гишүүдийн мэдлэг чадварыг хөгжүүлэх хариуцлага хүлээнэ. Түүнчлэн: а. Өвчтөний одоогийн үйл ажиллагааны түвшинг дээшлүүлэхийн тулд шаардлагатай нарийн мэргэжлийн тусламж үйлчилгээг нэгдмэл байдлаар үзүүлэх б. Өвчтөн болон түүний гэр бүлд өвчний талаарх мэдлэг олгох в. Хөдөлгөөн болон өдөр тутмын үйл ажиллагаа гүйцэтгэхэд туслах хэрэгсэл шаардлагатай эсэхийг үнэлэх г. Хөдөлгөөн хязгаарлагдсанаас эрхтэн тогтолцоонд гарах эмгэг өөрчлөлтүүдийг оношлох, эмчлэх, сэргийлэх д. Дахин харвахаас сэргийлэх е. Харвалтын дараах хүндрэлүүдээс сэргийлэх, эмчлэх ё. Сэтгэлзүйн зөвлөгөө өгөх

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж ж. Нийгэм болон хөдөлмөрийн орчинд дахин оруулах з. Өвчтөнийг эмнэлгээс гарах үед нь цаашид үйл ажиллагааны боломжийн дээд түвшинг хангах хамгийн аюулгүй арга сонгоход нь туслах зэрэг үүрэгтэй. Е.2. СУВИЛАХУЙН ТУСЛАМЖ Сувилагч нь биемахбод, сэтгэл санаа, танин мэдэхүй, сэтгэцийн байдал болон нийгмийн халамж үйлчилгээг хамруулан өвчтөн, гэр бүлийн хэрэгцээнд гол анхаарлаа хандуулна. Эдгээр асуудлууд нь хувь хүн бүрт өөр өөр онцлогтой байдаг. Сувилагч өвчтөн болон гэр бүлийнхэнтэй ойр хамтран ажиллаж, асуудлыг зорилготойгоор шийдвэрлэх арга замыг эрэлхийлж, эдгэрэлтийг дэмжиж өгнө. Сувилагч нь сэргээн засах эмчилгээний талаар мэдлэгтэй, ажиллах чин хүсэл эрмэлзэлтэй, эмнэлзүйн өндөр ур чадвартай, өөртөө итгэлтэй байхаас гадна харвалтын талаар нарийн мэргэших сургалтанд хамрагдана. Сувилагч нь өвчтөний асаргаанд голлох үүрэгтэй бөгөөд цооролтоос урьдчилан сэргийлэх, зөв хэвтүүлэх үүрэгтэйгээс гадна эмчийн шадар туслах харвалтын багийн үндсэн гишүүн юм. • • • • • •

Сувилагчийн үүрэг Өвчтөнг харж, ажиглах • Сувилахуйн тусламжийг 24 цагаар Залгих үйл ажиллагаа болон үзүүлэх хөдөлгөөний үйл ажиллагааг дэмжих • Эмнэлгээс гаргах төлөвлөгөөг Шээх, баалгах аргад суралцуулах боловсруулах хэрэгжүүлэхэд Арьсны бүрэн бүтэн байдлыг хангах оролцох Өвдөлтийг хянах • Өвчтөн, гэр бүлд дэмжлэг үзүүлэх Хүндрэлээс сэргийлэх • Сургалт явуулах

Е.3. ХӨДӨЛГӨӨН ЗАСАЛ ЭМЧИЛГЭЭ Хөдөлгөөн засал эмчилгээ нь тухайн хүний алдагдсан үйл ажиллагааны чадварыг сэргээхэд чиглэгдэнэ. Иймд өвчтөн бүрийн асуудлыг тооцож, хувь хүн бүрт тохируулан эмчилгээний аргаа сонгоно. Хөдөлгөөн засалч нь хөдөлгөөний эмгэгийг оношилж эмчлэх бөгөөд үйл ажиллагааны чадварыг сэргээх, чадвар алдалтыг бууруулах, амьдралын чанарыг сайжруулахад тусладаг. Энэ зорилгоор эмчилгээний дасгал хөдөлгөөн, цахилгаан эмчилгээний аргыг ашиглана. Эмчилгээ нь харвасан цаг мөчөөс эхлэн хэдэн сар, жилээр ч үргэлжилдэг. Хөдөлгөөн засалч харвалтын тасагт, мэдрэлийн тасаг, ерөнхий мэргэжлийн эмнэлэгт, сэргээн засах эмчилгээний тасаг, өдрийн эмчилгээний төв, амбулатор, асрамжийн газар болон гэрийн тусламж үйлчилгээ үзүүлдэг. Үнэлгээ • Хөдөлгөөний чадварыг одоогийн байдлыг үнэлж, сэргэх боломжийг тодорхойлох o Амьсгалын үйл ажиллагаа o Булчингийн тонус o Биеийн байрлал, үений хөдөлгөөний далайцын байдал o Хөдөлгөөний байдал o Мэдрэхүй

Тусламж, үйлчилгээ • Зорилгод нийцүүлэн сэргээн засах эмчилгээний шаталсан төлөвлөгөө боловсруулах • Сэргээн засах эмчилгээнд өвчтөн, гэр бүлийнхийг оролцуулах • Мэргэжлийн тусламж үйлчилгээ • Сургалт • Эмнэлзүйн хяналт, судалгаа

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж o Харааны танин мэдэхүйн байдал • Сүүлийн үеийн судалгааны үр o Дасан зохицолтын буруу хэв маяг дүнг орчуулах, нэвтрүүлэх o Тэнцвэр • Эмнэлзүйн удирдамжийг o Явах, шилжих хөдөлгөөн, шатаар хэрэгжүүлэхэд оролцох өгсөх чадвар Харвалт нь хөдөлгөөний чадварыг алдагдуулдаг тул багийн гишүүд өвчтөний хөдөлгөөнийг сэргээх, эдгэрэлтийг түргэсгэх үндсэн зорилготой. Хөдөлгөөн засалч нь зөвхөн тухайн хүний асуудалд нийцүүлэн эмчилгээний аргаа сонгох ёстой. Өөрөөр хэлбэл асуудалд-суурилсан эмчилгээг урт болон богино хугацааны зорилготойгоор хийнэ. Хэрвээ хөдөлгөөн засалч тухайн эмнэлэг, хэсэгт байхгүй тохиолдолд багийн гишүүд түүнд хэрхэн дасгал хөдөлгөөн хийх, шилжих хөдөлгөөн хийх зэргийг зааж өгөх ёстой. Сэргээн засалч эмч өвчтөнд яс-булчингийн болон мэдрэлийн тогтолцоонд эмгэг байгаа эсэх, тэр нь үйл ажиллагааны чадварт нөлөөлж буй эсэхийг тодорхойлж хөдөлгөөн засалчтай хамтран ажиллана. Сэргээн засалч эмч нь хөдөлгөөн засалчийн хийж буй эмчилгээнд хяналт тавих, шаардлагатай эмчилгээг сувилагчид хэлэх үүрэгтэй. Е.4. ХӨДӨЛМӨР ЗАСАЛ ЭМЧИЛГЭЭ • Өдөр тутмын үйл ажиллагааны чадвар алдагдсан харвалттай бүх өвчтөн мэргэшсэн мэргэжилтэнгээр хөдөлмөр засал эмчилгээ хийлгэх ёстой. Хувь хүний онцлогт тохируулан эмчилгээ нь өөр өөр байна. Хөдөлмөр засалч нь аливаа өвчин, эмгэг, гэмтлийн улмаас үйл ажиллагааны чадвар алдагдаж, хязгаарлагдсан өвчтөнтэй ажиллах бөгөөд хүнийг боломжийн дээд хэмжээнд нь бие даасан болгох зорилготой. Харвасан цаг мөчөөс эмчилгээ эхэлж, удаан хугацаанд буюу амбулатор, нийгэм хамт олонд суурилан үргэлжлүүлэн хийгдэнэ. Тухайн хүний аливаа зорилготой үйлийг биемахбодийн, танин мэдэхүйн, сэтгэцийн, нийгмийн, гадаад орчны, сэтгэлзүйн түвшинд хийж чадах чадварыг сэргээнэ. Энэ хүрээнд өдөр тутмын үйл ажиллагааны чадвар, өөртөө үйлчлэх чадвар, гэр ахуйн ажил, хөдөлмөрийн чадвар, нийгмийн оролцоо сэргэнэ. Үнэлгээ • Өдөр тутмын үйл ажиллагааны чадварыг үнэлэх • Саад болж буй хүчин зүйлийг тодорхойлох: мэдрэхүй-хөдөлгөөний, танин мэдэхүйн, хүрэлцэхүйн, сэтгэц нийгмийн гэх мэт

Тусламж, үйлчилгээ • өвчтөнг бие даасан болоход туслах • биеийн, мэдэрхүйн, танин мэдэхүйн, зорилготой үйл хийх чадварыг сэргээх • аливаа зорилготой зүйлийг хийхийг дэмжих • байгаа түвшинд нь тохирсон шинэ аргачлалыг заах • бие даасан болоход нь туслах туслах хэрэгслийг зааж өгөх, хэрэглүүлж сургах

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж • Өөртөө үйлчлэх чадварыг үнэлэх (нүүрээ угаах, хувцаслах, хооллох гм), гэр орны ажил (дэлгүүр явах, хоол хийх, цэвэрлэх), ажил эрхлэх болон чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх чадвар • Нийгмийн гадаад орчинг үнэлэх (гэр бүлийн байдал, найз нөхөд, хамаатан садан) • Хүрээлэн буй гадаад орчныг үнэлэх (орон байрны байдал, ажлын байр гэх мэт)

• тухайн хүнд тохирсон байрлалыг зааж өгөх, сургах • тээврийн хэрэгсэл, жолоодох, явахад туслах, дэмжих • хурц харвалтын тасгаас сэргээн засах эмчилгээний тасаг руу шилжих, эмнэлгээс гарахад туслах • багийн бусад гишүүдтэй хамтран ажиллах • харвалтын тусламж үйлчилгээ, асаргаанд сургах • чөлөөт цагаа хэрхэн үр ашигтай өнгөрүүлэхэд нь туслах, сайн дурын байгуулагуудтай холбох

Хэрвээ хөдөлмөр засалч тухайн эмнэлэг, хэсэгт байхгүй тохиолдолд багийн гишүүд түүнд хэрхэн дасгал хөдөлгөөн хийх, шилжих хөдөлгөөн хийх, өдөр тутмын үйл ажиллагааны чадварт хэрхэн суралцах зэргийг зааж өгөх ёстой. Е.5. ХЭЛ ЗАСАЛ ЭМЧИЛГЭЭ Хэл засал эмчилгээ нь сэргээн засах эмчилгээний салшгүй нэг хэсэг юм. Хэл засалч өвчтөний харилцах чадварыг үнэлж, эмчлэхээс гадна харвалтын дараах залгих үйл ажиллагааны алдагдлыг үнэлж эмчилнэ. Хэл засал эмчилгээ нь сэргээн засах эмчилгээний туршид хийгдэх бөгөөд эрүүл мэндийн ажилтан, төрийн болон сайн дурын байгуулага, нийгмийн ажилтантай ойр ажиллах хэрэгтэй. Оношлох • Харилцах болон залгих чадварын эмгэг • Өвчтөн, гэр бүл, эрүүл мэндийн ажилтанд харилцах болон залгих чадварын эмгэгийн тухай мэдээлэл өгөх • Албан болон албан бус аргаар өвчтөн, гэр бүлийнхэнд асуудал болж буй зүйлийг тодорхойлж, булчингийн хүч, сулрал, сэтгэл санааны байдлыг тодорхойлно.

Хувь хүн бүрийн онцлогт тохирсон хөтөлбөрийг боловсруулах • Сэргээн засах эмчилгээ • Дасан зохицох (компенсаторны) аргыг заах • Өвчтөний урт болон богино хугацааны зорилгод хүрэхэд нь туслах • Дасан зохицох явцад нь өвчтөн болон гэр бүлд туслах • Бусад мэргэжлийн хүмүүсийн тусламж авах

Хэрвээ хэл засалч тухайн эмнэлэг, хэсэгт байхгүй тохиолдолд багийн гишүүд түүнд хэрхэн харилцах чадвараа сайжруулах талаар зааж өгөх ёстой. Энэ тохиолдолд сэргээн засалч эмч тухайн өвчтөнг үнэлж, эмчлэх үүрэг хүлээнэ. Хөдөлгөөн засалч болон сэргээн засах эмчилгээний сувилагч залгих болон харилцах чадварын талаар анхан шатны мэдлэг, чадвартай байх ёстой бөгөөд тусламж үйлчилгээг үзүүлнэ.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Е.6. НИЙГМИЙН АЖИЛТНЫ ҮҮРЭГ • Нийгмийн ажилтан нь харвалтын багийн үндсэн гишүүн байх бөгөөд эмнэлгээс гарахад болон гарсны дараа чухал үүрэгтэй ажиллах ёстой. Хэдийгээр нийгмийн ажилтан ч гэсэн харвалтын болон асаргаа эмчилгээний талаар тодорхой мэдлэгтэй байна. Түүнээс гадна өвчтөний сэтгэл санаа, сэтгэцийн байдлыг мэдсэнээр өвчтөнд юу хэрэгцээтэй байгааг сайтар үнэлж, ойлгох хэрэгтэй. Өвчтөн, гэр бүлд ямар асуудал байна гэдгээс хамаарч сэргээн засах эмчилгээний янз бүрийн шатанд тусламж үйлчилгээ үзүүлнэ. Зарим тохиолдолд харвалтын дараах хурц үед санхүүгийн бэрхшээл, байр сууцны, хамаатан садны асуудлаас улбаатай зөвлөгөө, мэдээлэл авах шаардлагатай байдаг. Нийгмийн ажилтан нь багийн гишүүдэд өвчтөнг эмнэлгээс гаргахад юу боломжтой байна гэдэг тухай мэдээлэл өгөх чадвартай байх ёстой. Эмнэлгээс гарсны дараа нийгмийн ажилтан өвчтөний нийгмийн байдалд бүрэн гүйцэд үнэлгээ хийнэ. Хамгийн гол нь өвчтөний зорилгыг мэдсэнээр түүнд туслах, эрсдэлийг тооцох ёстой. Ингэснээр түүнд шаардлагатай байгаа орчинг бий болгох, түүний хэрэгцээнд сэргээн засах эмчилгээ тохирч буй эсэх, хэцүү бэрхшээлтэй асуудал гарвал дахин үнэлгээ хийдэг. Е.7 ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН СЭТГЭЛЗҮЙЧИЙН ҮҮРЭГ • Харвалтын багд эмнэлзүйн сэтгэлзүйч заавал багтах ёстой. Харвалтын дараа сэтгэцийн байдал, зан төрх болон танин мэдэхүйн чадвар нилээдгүй олон өвчтөнд өөрчлөгддөг. Эдгээр нь хамаатан саданд нь сэтгэлзүйн хүнд дарамт, ачаалал болдог. Иймд эмнэлзүйн сэтгэлзүйч өвчтөний мэдрэл сэтгэцийн байдлыг үнэлж, шаардлагатай тусламж үйлчилгээг үзүүлэн, амьдралын чанарыг сайжруулахад тусалж дэмжинэ. Үүнд шууд болон шууд бус аргыг хэрэглэнэ. Шууд бус аргад ажиглах, заах, сургалт, судалгаа хийж хяналт тавина. Харвалтын дараа шууд үзүүлэх тусламж

Асран хамгаалагч болон эмнэлгийн мэргэжилтэнд үзүүлэх тусламж

• Өвчтөний зан төрх, танин мэдэхүй/ • Сэтгэцийн тусламж үйлчилгээ, оюун ухааны байдалд мэдрэл үнэлгээг тухайн хүнд тохирсон сэтгэцийн үнэлгээ хийж, өдөр тутмын хөтөлбөрийг боловсруулахын үйл ажиллагаа, хүмүүсийн хоорондын тулд багаар ажиллах харилцааны болон сэтгэлзүйн • Бусад мэргэжлийн хүмүүстэй шууд бэрхшээлтэй асуудлыг тодорхойлох харьцан хамтран сургалт явуулах, • Анхаарал төвлөрөх, санах ой болон хянах, зөвлөх хүрэлцэх мэдрэхүйн бэрхшээлтэй үед • Өвчтөний танин мэдэхүйн хэрхэх шинэ арга барилын талаар өөрчлөлтийг зөв ойлгож, зохицох зааж өгөх талаар өвчтөний ар гэрийнхэнтэй ажиллах

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж • Өвчтөний болон ар гэрийнхний сэтгэл гутрал, түгшүүртэй байдлыг хэрхэн даван туулж өөрчлөх аргыг эзэмшүүлэх

• Эмчилгээний хөтөлбөр боловсруулагчид чиглэгдсэн тусламж үйлчилгээ • Өвчтөнд шаардлагатай тусламж үйлчилгээ болон хяналтын • Зан төрхийн өөрчлөлттэй үед хувь тогтолцоог үнэлэх төсөл хүн болон гэрийнхэн болон эмнэлгийн боловсруулж, мэдээллээр хангах мэргэжилтэнүүдэд тохирох аргыг ашиглах • Сэтгэцийн асуудлыг ойлгох, эмчилгээний болон үнэлгээний аргын үр дүнг сайжруулах зорилгоор судалгааны ажил хийх Е.8. ХООЛ ЭМЧИЛГЭЭ Харвалтын дараа хоол тэжээлийн бэрхшээлтэй асуудлууд гардаг тул хоол зүйч тохирсон эмчилгээ, зөвлөгөө өгнө. Үүнд: хооллох үед гарах эрсдэлийг тооцох, хоолны бүтэц найрлагыг тухайн хүнд тохируулан тодорхойлох, гуурснаас амаар хооллох аргад шилжүүлэх, хоёрдогч хүндрэлүүдээс сэргийлэх зэрэг тусламж үйлчилгээ багтана. Түүнчлэн янз бүрийн эмгэгүүд тухайлбал чихрийн шижин, гиперлипедеми, дисфаги, артерийн даралт ихтэй хүнд ямар тусгай хоол тохирох талаар өндөр мэдлэгтэй байх ёстой.

• • • • •

Хоолзүйчийí нүүрэг Харвалтын дараах эдгэрэлтийн үед • Өвчтөн болон ар гэрийнхэнд тураалд орох эрсдэлийг тооцох хооллолттой холбоотой гарах Хоол тэжээлийн байдалд хяналт тавих хоёрдогч хүндрэлээс хэрхэн Ямар хоол хүнс, нэмэлт тэжээл сэргийлэх талаар зөвлөх шаардлагатай байгааг үнэлэх, • Тухайн өвчтөний биеийн Хоолны найрлагыг өөрчлөх байдалд тохируулан хоолны жор шаардлагатай үед эмнэлгийн боловсруулах мэргэжилтэн, ар гэрийнхэнд зөвлөх • Залгих бэрхшээлтэй өвчтөнд Гуурснаас ердийн байдлаар буюу тохирсон хооллох аргын талаар амаар хооллолтонд шилжихэд хяналт зөвлөх тавих, туслах • Эмнэлгээс гарч буй өвчтөнд ердийн байдлаар (амаар) хэрхэн хооллох талаар тусламж үзүүлэх

Е.9. ХАРААНЫ МЭРГЭЖИЛТНИЙ ¯¯ÐÝÃ Харааны мэргэжилтэн (ортоптист) нь харвалтын дараах нүдний хөдөлгөөний эмгэг, харааны эмгэгийг үнэлж, эмчилнэ. Диплопи, хараа муудах, нүдний булчингийн тэнцвэр алдагдах, харааны талбайн дутагдал, харааны анхаарал төвлөрүүлэх чадвар буурах зэрэг нь харвалтын дараа элбэг тохиолддог. Харааны мэргэжилтэн нь өвчтөн болон ар гэрийнхнийг мэдээллээр хангах, дасан зохицох аргад суралцуулах, туслах хэрэгсэл тохируулах зэрэг олон тусламж үзүүлдэг. Түүнчлэн харвалтын дараа тээврийн хэрэгсэл жолоодож болох эсэхэд үнэлгээ өгнө.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

Үнэлгээ • Өвчтөний харааны байдлыг үнэлэх чанарын болон тооны аргыг ашиглах • Нистагм, нүд бүрэлзэх эсвэл толгой эргэх болон осцилопсийн шинжүүдийг өвчтөнд тайлбарлаж өгөх • Харааны талбайг тодорхойлох, шаардлагатай үед нүдний эмчид хандах • Харааны анхаарал төвлөрөх/танин мэдэхүйн чадварыг тодорхойлж, үнэлэх • Амаар болон бичгээр өвчтөний харааны байдлын тухай мэдээлэл бичих, тухайлбал өвчтөний хэрэглэж буй шил нь ном уншихад хангалттай эсэх, тэнцвэр, хөдөлгөөний чадварт сөргөөр нөлөөлж буй эсэх талаар

Тусламж, үйлчилгээ • Ялангуяа босоо саажил, болон нүдний хөдөлгөөний одоогийн байдалд үнэлгээ өгөх, үлдсэн харааны чадвараа хэрхэн хадгалж үлдэх талаар зөвлөгөө өгөх: толгойны байрлал, хөдөлгөөнийг болон харж буй зүйлийг хэрхэн байрлуулах дасан зохицуулах аргад суралцуулах • Диплопи эсвэл астенопийн шинжийг призм ашиглан арилгах, нүдний болон толгойн дасгал хийлгэх • Харааны талбай алдагдсан болон харааны анхаарал төвлөрөх чадвар/харааны неглектийг хэрхэх талаар зөвлөгөө өгөх • Одоо илэрч буй нистагмыг толгойн байрлал болон призмийн тусламжтай багасгах дасан зохицох аргад суралцуулах, мэдээллээр хангах

Е.10. ЭМЗҮЙЧИЙН ҮҮРЭГ Эмзүйч нь харвалтын багийн гишүүн байх бөгөөд өвчтөнд шаардлагатай эмийг тохируулах үүрэгтэй. Эмзүйчийн үүргийг дараах байдлаар тодорхойлдог “эмийн эмчилгээг тодорхой үр дүнд хүргэж, амьдралын чанарыг сайжруулах зорилгоор хийх үүрэгтэй”. Эмзүйч нь эмийн эмчилгээг зөв сонгох үүрэгтэйгээс гадна эмийн гаж нөлөөнөөс сэргийлэх чадвартай байх ёстой. Багийн бусад гишүүд, эмч, өвчтөнд эмзүйчийн хэрэглэж буй эмийн зорилго тодорхой байх ёстой. Эмзүйчийн үүрэг • Өвчтөн, гэр бүлийнхэн болон • Тухайн хүнд эмээ хэрэглэхэд эмнэлгийн мэргэжилтнүүдэд хэрэглэж хялбар байлгах буй эмийн аюулгүй байдлын талаар o Хэзээ яаж уухыг тодорхой мэдээлэл хийх бичиж өгөх • Тухайн хувь хүнд тохирсон эмийн o Амархан онгойдог байх эмчилгээг сонгох: o Заавар уншигдахаар томоор o Нотолгоонд суурилж, үр дүн нь бичигдсэн байх батлагдсан тохирсон эм сонгох • Эмнэлгээс гарсны дараа o Эмийг хэрэглэх аюулгүй аргыг сонгох эмнэлгийн болон нийгмийн (шингэн хэлбэртэй эсвэл гуурсаар тусламж үйлчилгээнд өгөх гэх мэт) шилжүүлэхэд тусалж, дэмжих o Гаж нөлөөг багасгах • Анхан шатны болон хоёрдогч o Эмийн харилцан үйлчлэлийн сөрөг шатлалын түвшинд хэрэглэх нөлөөллөөс зайлсхийх эмийн талаарх мэдээллийг тодорхой болгох

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

Ё. МЭДЭЭЛЛЭЭР ХАНГАХ Ё.1. ӨВЧТӨН БОЛОН АСРАН ХАМГААЛАГЧИД ХЭРЭГЦЭЭТЭЙ МЭДЭЭЛЭЛ • Харвасан өвчтөн ба асран хамгаалагчид харвалтын болон сэргээн засах эмчилгээний талаарх мэдээллийг авах хэрэгтэй. • Шинэ мэдээллийг тогтмол өгөх бөгөөд мэдээлэл нь сургалт, зөвлөгөөг хавсруулан идэвхитэй байдлаар өгөгдөнө. • Өгсөн зөвлөгөө нь өвчтөн, асран хамгаалагчид ойлгогдсон эсэхийг шалгаж, шаардлагатай бол давтан өгнө. • Өвчтөн болон асран хамгаалагчид өгч буй мэдээлэл нь тэд нарт ойлгомжтой энгийн байх бөгөөд тухайлбал хэлгүйдэлтэй өвчтөнд ойлгогдохоор, уншигдахаар байх бөгөөд ойлгосон эсэхийг заавал шалгана. • Мэдээлэл нь цагаа олсон байх хэрэгтэй бөгөөд эдгэрэлтийн үе шатаас хамаарч хэрэгцээтэй үед өөрчилж байна. Мэдээллийн агуулга (жишээ) • • • • • • • • • • •

Харвалтын тухай ерөнхий ойлголт Зөв байрлал Бэлгийн үйл ажиллагаа Хэл яриа, харилцах чадвар Залгих үйл ажиллагаа, хоолны бүтэц Дасгал хөдөлгөөн Өдөр тутмын үйл ажиллагаа Туслах болон дасан зохицуулах хэрэгслийг хэрэглэх тухай Гэр орны зохион байгуулалт Эргэн нийгэмших тухай Давсаг, гэдэсний менежмент

Ё.2. МЭДЭЭЛЛИЙГ ШАЛГАХ ХУУДАС Оношлогоо, үнэлгээний арга • Эмнэлэгт хэвтсэн болон хэвтээгүй өвчтөнд (гэрийнхэнд) харвалтын шалтгааны тухай танилцуулсан эсэх • Өвчтөн, гэр бүлийнхэнд хийгдсэн бүх оношлогооны зорилгыг тайлбарлах • Эмнэлзүйн туршилт шинжилгээнд оролцсоноор ямар ач холбогдолтой талаар өвчтөнд мэдээлэл хийх, эрсдэлийг тайлбарлах Хурц үеийн болон сэргээн засах эмчилгээ

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

• Өвчтөн болон гэр бүлийнхэнд ямар эмчилгээ хийгдэж буй, ямар тасагт байгаа талаар зөвлөгөө өгөх o Ямар тасагт байгаагаас үл хамааран өвчтөнд шаардлагатай эмч, эмнэлгийн мэргэжилтэн тусламж үзүүлнэ гэдгийг тайлбарлах • Дараах асуудлуудын талаар өвчтөн, гэр бүлийнхэнтэй зөвлөх o Шок ба үл итгэх байдал o Сэтгэл түгшүүр o Айдас

•

• •

• • • • •

o Сэтгэл гутрал o Сэтгэл ханамжгүй байдал o Юу болсоныг ойлгоход хэцүү байх Сэргээн засах эмчилгээний талаар дараах зүйлийг зөвлөж ярилцах o Хөдөлмөр эрхлэх байдал/мэргэжлийн сэргээн засах эмчилгээ o Тээврийн хэрэгсэл жолоодох o Хүүхэд болон гэр бүлийн гишүүдийн нөлөө o Санхүүгийн байдал o Бэлгийн үйл ажиллагаа Өвчтөн, ар гэрийнхэн хөдөлгөөнд эрт орохын ач тусын тухай мэдсэн эсэх Сэргээн засах эмчилгээнд өвчтөн, гэр бүлийнхэн идэвхитэй оролцох ёстойг ойлгосон эсэх o Сэргээн засах эмчилгээ нь эдгэрэлтэнд нөлөөлөх үндсэн шалтгаан, хүчин зүйл болохыг ойлгосон эсэх o Өвчтөн, гэр бүлийнхэн эдгэрэхэд өөрсдөө гол үүрэгтэй гэдгийг ойлгосон эсэх o Давтан харвах эрсдэлээс сэргийлэх Гэртээ гарсны дараа гэр бүлийнхэн өвчтөний эдгэрэлтэнд туслах ёстой талаар зөвлөсөн эсэх Дасгал хөдөлгөөн нь дахин харвах шалтгаан болохгүй гэдгийг ойлгосон эсэх Шаардлагатай үед мэдээлэл хаанаас авах эх сурвалжийн талаар зөвлөсөн эсэх Шаардлагатай үед хаана хандахыг зөвлөсөн эсэх Эмнэлзүйн туршилт шинжилгээнд оролцсоноор ямар ач холбогдолтой талаар өвчтөнд мэдээлэл хийх, эрсдэлийг тайлбарлах Харилцах чадвар Харилцах болон танин мэдэхүйн өөрчлөлттэй өвчтөнд мэдээллийг ойлгомжтой байдлаар өгсөн эсэх (уншихад ойлгомжтой, энгийн байдлаар, тод бичсэн байх гэх мэт) Харилцах чадвар алдагдсан өвчтөн, гэр бүлд дэмжлэг үзүүлэх Тухайн хүний биеийн байдлын талаар ярилцах, хэлэлцэх тохиромжтой цагийг тодорхойлох Өвчтөн, гэр бүлийнхэнд зөвлөгөөг бичгээр өгөх Нийгэм, бусад хүмүүстэй харьцахад ямар тусламж шаардлагатай байгааг тодорхойлох, тусламж үзүүлэх (хэл засал эмчилгээ) Эмнэлгээс гаргах төлөвлөгөө

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

• Эмнэлгээс гаргах үе шат болгоны талаар мэдээлэл өгөх • Давтан үзлэгт хамрагдахын ач холбогдлыг таниулах • Өрхийн эмч тухайн өвчтөний эмнэлэгт хэвтсэн болон гэртээ юу хийх ёстой талаарх мэдээллээр бүрэн хангагдсан байх • Өвчтөн болон гэр бүлийнхэн өрхийн эмч болон сувилагчийн тусламж үйлчилгээг хэрэгтэй үед авах боломжтой байх • Эмнэлгээс гармагц нийгмийн тусламж үйлчилгээг нэн даруй авах боломжоор хангах • Өвчтөнд шаардлагатай ахуйн хэрэгслээр хангах • Эмчилгээний үр дүн удаан гарч байгаа ч эмчилгээг үргэлжлүүлэн хийж идэвхитэй байснаар үр дүн гарах боломжтойг ойлгуулах • Яаралтай тусламж шаардлагатай үед холбогдох хүний утасны жагсаалттай байх • • • • • •

Нийгмийн халамж, тусламж үйлчилгээ Эдгэрэхэд өвчтөн өөрөө хариуцлагатай байх ёстойг ойлгуулж, тусалж дэмжих Цаашид эмчилгээнд хэрхэн оролцох талаарх мэдээллээр хангах Нийгмийн тусламж үйлчилгээ үзүүлдэг ямар байгууллагатай холбогдох ёстой талаар мэдээлэх Мэргэжлийн сэргээн засах эмчилгээний талаар мэдээлэл өгөх Харилцах чадвар алдагдсан хүмүүсийг сайн дурын байгууллагуудтай холбож өгөх Харвалтын клуб, фитнесс клуб, соёл олон нийтийн арга хэмжээнүүдэд хэрхэн хандах, оролцох талаар зөвлөгөө өгөх

Ж. УДИРДАМЖИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ЗААВАР Энэ бүлэг нь эмнэлзүйн түлхүүр зөвлөмжүүдийг хэрэгжүүлэхэд гарч болох бэрхшээлийг даван туулахад зөвлөгөө өгөх, хяналт хийхэд хэрэгжүүлэх нэмэлт хэрэгсэл болгох зорилготой. Удирдамжийн зөвлөмжийн дагуу тусламж үйлчилгээ үзүүлж байгаа эсэхийг хянах механизмыг эмнэлгийн тусламж үйлчилгээний шатлал бүрт байлгана. Удирдамжаас зөрүүтэй байгаа шалтгааныг тухайн үед хянаж, чиглүүлэх бөгөөд хувийн эмнэлэг, тасаг, эмчилгээнд үндэсний удирдамжийг хэрэгжүүлэхэд тухайн бүс нутгийн зохицуулалт өөрчлөлтийг хийх хэрэгтэй. Хүснэгт 5. Түлхүүр зөвлөмжүүдийг хэрэгжүүлэхэд гарч болох бэрхшээл Зөвлөмж 1. Мэргэжлийн багийн цөмд сэргээн засах эмчилгээний эмч, сувилагч, хөдөлмөр засалч, хөдөлгөөн засалч, хэл засалч, нийгмийн ажилтан зайлшгүй багтах ёстой. 2. Харвасан өвчтөнг аль болох эрт хөдөлгөөнд оруулна.

Гарч болох бэрхшээл Зарим газарт мэргэшсэн мэргэжилтнүүдийн ялангуяа нийгмийн эрүүл мэндийн ажилтаны хүний нөөцийн хомсдол гарч болно. 24 цагаар тусламж үзүүлэхэд нөөцийн хомсдол гарна.

хүний

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

52 3.

9. 10.

Эмнэлгийн сэргээн засах эмчилгээний хөтөлбөрт өвчтөнг өдөр тутмын үйл ажиллагаанд сургах хөдөлмөр засалчийн тусламж үйлчилгээ багтана. Эмчилгээний эхэнд явах чадвартай байгаа өвчтөнүүдийн алхах чадварыг сайжруулахын тулд гүйлтийн зам ашиглаж дасгал хийж болно. Алхах хурд, хэлбэрийг сайжруулах түүнчлэн саажсан хөл дээр биеийн жинг авàхуулах болон алхах чадварыг богино хугацаанд сайжруулахын тулд шагай-тавхайн ортезийг тохируулж, хэрэглэх хэрэгтэй. Биеийн байдал нь тогтворжсон, үйл ажиллагааны хувьд эмчилгээнд хамрагдахад аюулгүй бүх өвчтөнг алхах чадварыг сайжруулахад чиглэгдсэн эмчилгээнд хамруулна. Эмчилгээний зорилго нь алхах чадварыг сайжруулах, алхах хурд, зайг нэмэгдүүлэхэд чиглэгдэж байгаа бол өвчтөнд сэргээн засах эмчилгээ хийхэд аюулгүй тохиолдолд тухайн дасгалыг олон дахин давтан хийлгэнэ. Тухайн өвчтөнд аюулгүй гэдэг нь нотлогдсон тохиолдол бүрт алхах чадварыг сайжруулахын тулд эмчилгээний эрчмийг тухай бүрт нэмэгдүүлнэ. Гарны үйл ажиллагааг сайжруулах зорилгоор чиг хэрэглэхгүй байх нь хэрэгтэй. Сэргээн засах эмчилгээнд ирж буй өвчтөн бүрийн танин мэдэхүйн чадварыг заавал үнэлнэ. Ялангуяа танин мэдэхүйн чадвар шаардагдах ажил хийх тохиолдол бүрт тухайлбал машин жолоодох, ажил эрхлэх зэрэг үед заавал үнэлнэ. Танин мэдэхүйн чадвар алдагдсан өвчтөнг мэргэшсэн хөдөлмөр засалч үзэж үнэлгээ өгөхөөс гадна шаардлагатай тохиолдолд мэдрэл сэтгэцийн мэргэжилтэн үзэж үнэлгээ өгвөл зохино.

Хөдөлмөр засалчийн хүний нөөцийн хомсдол гарч болох боловч энэ эмчилгээг хийснээр өвчтөний эмнэлэгт хэвтэх хугацааг богиносгож болно. Хөдөлгөөн засалчийн хүний нөөцийн хомсдол болон эмчилгээ хийх байршилтай холбоотой бэрхшээл гарч болно. Шагай-тавхайн ортез хийх үнэ өртөг, хийж чадах мэргэжилтэн ховор байж болох боловч үүнийг хэрэглэснээр ор хоногийг багасгаж, эдийн засгийн хэмнэлт гаргаж болно. Түүнчлэн өвчтөний явах чадâар сайжирна. Хөдөлгөөн засалчийн хүний нөөцийн хомсдол болон эмчилгээ хийх байршилтай холбоотой бэрхшээл гарч болно. Хөдөлгөөн засалчийн хүний нөөцийн хомсдол болон эмчилгээ хийх байршилтай холбоотой бэрхшээл гарч болно.

Хөдөлгөөн засалчийн хүний нөөцийн хомсдолтой холбоотой бэрхшээл гарч болно. Шаардлагагүй тусламж үйлчилгээг багасгаснаар үнэ өртгийг хэмнэнэ. Багийн гишүүдийн ялангуяа сувилагч, хөдөлмөр засалч, сэтгэлзүйч нарын хувьд хүний нөөцийн хомсдол гарч болно. Гэхдээ өвчтөний танин мэдэхүйн чадварыг зөв үнэлэх нь сэргээн засах эмчилгээний үр дүнд эерэгээр нөлөөлнө.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж 11. 12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

Харвасан бүх өвчтөний харааны чадварыг нарийн үзэж үнэлгээ өгөн шаардлагатай тусламж үзүүлнэ. Харвасан өвчтөний хооллох чадварыг үнэлэхийн тулд дараах үзүүлэлтийг заавал үзсэн байна. Үүнд: • Биохимийн үзүүлэлтүүд • Залгих чадвар • Шалтгаангүйгээр биеийн жин буурч буй эсэх • Хооллох байдал (бусдын хараат эсвэл бие дааж өөрөө хооллодог эсэх) • Хоол тэжээлийн найрлага Харвалттай өвчтөнтэй ажиллаж буй газар бүхэнд шээс, баас задгайрах эмгэгийг эмчлэх, зөвлөгөө өгөх талаарх удирдамж боловсруулж мөрдөх Мөр мултрах эрсдэлтэй өвчтөнд supraspinatus болон deltoid булчинд цахилгаан цочруул эмчилгээг аль болох эрт хийнэ. Ямарваа өвдөлт ялангуяа мөрний өвдөлт байгаа тохиолдолд өвдөлт үнэлэх (VAS) аргаар аль болох эрт үнэлж, тохирох эмчилгээг эрт хийнэ. Харвалтын эдгэрэлт болон дасан зохицох чадварыг сайжруулах, хүндрэлүүдээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор эрүүл мэндийн болон эмнэлзүйн сэтгэлзүйч өвчтөн, түүний гэр бүлд сэтгэлзүйн тусламж үзүүлнэ. Хөнгөн болон дунд зэргийн харвалттай өвчтөнд сайтар зохион байгуулагдсан харвалтын баг бүхий тусламж үйлчилгээг эмнэлэгт үзүүлэхээс гадна эмнэлгээс гарах үеийн үйлчилгээг үзүүлэх ёстой. Эрх бүхий байгууллага нь хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүст тусламж, дэмжлэг үзүүлэх холбоо, нийгэмлэг болон сайн дурын байгууллагуудын үйл ажиллагааг дэмжих, ажил эрхлэх боломж нөхцлөөр хангана.

Харааны мэргэжилтэн болон нүдний эмчийн хүний нөөцтэй холбоотой хомсдол гарч болно. Хоолзүйчийн ажлын цагтай холбоотой бэрхшээл гарч болно.

Тухайн орон нутаг бүсийн хэмжээнд удирдамж боловсруулах, хэвлүүлэх, хэрэгжүүлэхэд бэрхшээл гарч болно. Тоног төхөөрөмж худалдан авах, аюулгүй ажиллуулах, ажилтнуудыг сургах цаг хугацааны хувьд бэрхшээл гарна. Биохэмнэлээр (алгоритм) өвдөлтийг үнэлэхэд цаг хугацааны бэрхшээл гарч болно. Шаардлагагүй эмчилгээ тухайлбал мөрний сойлт, боолт зэргийг хэрэглэхгүй байснаар таагүй үр дагавраас сэргийлж болно. Сэтгэцийн тусламж үйлчилгээг үзүүлэхэд хүний нөөцийн хомсдол бэрхшээл гарна. A

Хамт олны дунд харвалтын мэргэшсэн тусламж үйлчилгээг үзүүлэхэд хүний нөөцийн хомсдол бэрхшээл гарна.

Шинээр ажилтан авах, сургахад бэрхшээл гарна.

ажилтаныг

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

54 19.

Өвчтөн болон гэр бүлийн гишүүд, Ажилтныг сургах, хөгжүүлэх, мэдээлэл асран хамгаалагч нарт мэдээллийг хүргэх, хэвлэх, бусад үйлдвэрлэлийн тогтмол өгнө. Ингэхдээ сургалт зардлын хувьд бэрхшээл гарна. болон зөвлөгөөг аль алиныг багтаасан мэдээллийг өгөх хэрэгтэй.

З. ХЯНАЛТЫН ТОГТОЛЦОО Эмнэлзүйн удирдамжийг хэрэгжүүлэх эхний алхам нь эмнэлзүйн өнөөгийн байдлыг ойлгох явдал юм. Хяналтын арга хэрэгсэл нь удирдамжийн зөвлөмжийн дагуу түүний үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлж чадахуйц байдаг. Эдгээр хэрэгслүүд нь дэлгэрэнгүй байх боловч цаг их зарцуулахааргүй байх ёстой. Багийн гишүүдийн харилцаа, хамтын ажиллагаа нь удирдамж хэрэгжих болон хяналтын тогтолцоог бүрэлдүүлэхэд чухал үүрэгтэй. Хүснэгт 6 Удирдамжийг хэрэгжүүлэх хяналтын тогтолцооны түлхүүр ойлголт 1.

Зөвлөмж Өвчтөн болон асран хамгаалагч нь сэргээн засах эмчилгээнд эрт, идэвхтэй оролцох ёстой.

Хяналт хийх түлхүүр үзүүлэлт Шийдвэр гаргахад өвчтөн ба асран хамгаалагч яаж оролцсон гэдгийг тэмдэглэх (эрт, идэвхтэй гэдгийг тодорхой болгох) Өвчтөнг хөдөлгөж эхэлсэн, болон хөдөлгөөн хийж эхэлснийг тэмдэглэх (хэзээ гэдгийг бичих) Өдөр тутмын үйл ажиллагаанд сургаж байгаа сургалтын давтамжийг тэмдэглэх (эмчилгээний дасгал хийлгэсэн үү өвчтөнд нүүрээ угаах, хувцаслахад нь тусласан уу гэдгийн ялгааг бичиж тэмдэглэх) Гарны чиг хэрэглэж байгаа өвчтөнүүдийн тоог гаргах (чиг хэрэглэж буй зорилгыг тодорхойлж бичих) Тухайн орон нутгийн удирдамжийг мөрдөж буй эсэхэд хяналт хийх

Өвчтөнг харвалтын дараа аль болох эрт хөдөлгөөнд оруулна.

Эмнэлзүйн сэргээн засах эмчилгээний салшгүй нэг хэсэгт өвчтөнг өдөр тутмын үйл ажиллагаанд сургах хөдөлмөр засал эмчилгээ орно. Гарны үйл ажиллагааг сайжруулах зорилгоор чиг хэрэглэхгүй байх хэрэгтэй. Харвалттай өвчтөнтэй ажиллаж буй орон нутаг, газар бүхэнд шээс, баас задгайрах эмгэгийг эмчлэх, зөвлөгөө өгөх талаарх удирдамж боловсруулж мөрдөх Ямарваа өвдөлт ялангуяа Биохэмнэлийн (aлгоритм) үе шат бүхэнд мөрний өвдөлт байгаа хяналт хийнэ. тохиолдолд өвдөлт үнэлэх аргаар аль болох эрт үнэлж, тохирох цогц эмчилгээг эрт хийнэ.

4. 5.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж 7.

Харвалтын улмаас гарсан Хэдэн өвчтөнд сэтгэцийн тусламж хэвийн бус байдлыг эмчлэх, үйлчилгээ шаардагдаж байгаа, хэд нь энэ эдгэрэлт болон дасан зохицох тусламжийг авч байгааг бичих чадварыг сайжруулах, хүндрэлүүдээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор шаардлагатай эмнэлгийн тусламж болон эмнэлзүйн сэтгэлзүйч өвчтөн, түүний гэр бүлд сэтгэлзүйн тусламж үзүүлнэ.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

АШИГЛАСАН ХЭВЛЭЛ 1. Memior book of neurology field of Mongolia /1997-2006/. 2. A.Н.Белова. Нейрореабилитация. 2003. Стр 329-399 3. Management of patients with stroke:Rehabilitation, prevention and management of complications and discharge planning. Scottish Intercollegiate Guidelines Network. 2010 4. Clinical Guidelines for Stroke Rehabilitation and Recovery. Approved by Australian Government. 2010 5. Management of Adult Stroke Rehabilitation Care: A Clinical Practice Guideline. 2005. American Stroke Association 6. The Clinical Guidelines on Stroke by the National Institute for Health and Clinical Excellence: Diagnosis and Initial Management of Acute Stroke and transient Ischaemic Attach (TIA). UK (2008). www.nice.org.uk 7. International Classification of Functioning. WHO. 2008 8. Robert Teasell. Stroke Recovery and Rehabilitation. Stroke 2003;34;365-366 9. Neil F. Gordon, Meg Gulanick, Fernando Costa, Gerald Fletcher, Barry A. Franklin,. Elliot J. Roth and Tim Shephard. Physical Activity and Exercise Recommendations for Stroke Survivors: An American Heart Association Scientific Statement From the Council on Clinical Cardiology, Subcommittee on Exercise, Cardiac Rehabilitation, and Prevention; the Council on Cardiovascular Nursing; the Council on Nutrition, Physical Activity, and Metabolism; and the Stroke Council. Stroke 2004;35;12301240 10. Pamela W. Duncan, Ronnie D. Horner, Dean M. Reker, Gregory P. Samsa, Helen Hoenig, Byron Hamilton, Barbara J. LaClair, Tara K. Dudley and Margaret KellyHayes. Adherence to Postacute Rehabilitation Guidelines Is Associated With Functional Recovery in Stroke. Stroke 2002;33;167-178 11. Patricia M.Davies. Steps To Follow:The comprehensive Treatment of Patients with Hemiplegia. 2000 12. Scottish Intercollegiate Guidelines Network (SIGN). Management of patients with stroke or TIA: Assessment, investigation, immediate management and secondary prevention. Edinburgh: SIGN; 2008. (SIGN publication no. 108). [cited 30 Apr 2010]. Available from url: http://www.sign.ac.uk 13. Langhorne and Legg. Evidence behind stroke rehabilitation. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2003;74(Suppl IV):iv18–iv21 14. Langhorne P, Pollock A, Stroke Unit Trialists’ Collaboration. What are the components of effective stroke unit care? Age Ageing 2002;31(5):365-71. 15. Stroke Unit Trialists’ Collaboration. Organised inpatient (stroke unit) care for stroke. Cochrane Database Syst Rev. 2007, Issue 4. CD000197. 16. Gert Kwakkel et al. Diagnostic Accuracy of the Barthel Index for Measuring Activities of Daily outcome After Ischemic Hemispheric Stroke: Does Early Poststroke Timing of Assessment Matter? Stroke.2011;42;342-346. 17. Preventing chronic diseases: a vital investment: Geneva. World Health Organization. WHO 2005.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж 18. Rosamond W, Flegal K, Furie K, Go A, Greenlund K, Haase N, Hailpern SM, Ho M, Howard Kissela B, Kittner S, Lloyd-Jones D, McDermott M, Meigs J, Moy C, Nichol G, O’Donnell C, Roger V, Sorlie P, Steinberger J, Thom T, Wilson M, Hong Y. Heart disease and stroke statistics: 2008 update: a report from the American Heart Association Statistics Committee and Stroke Statistics Subcommittee. Circulation. 2008;117:e25– e146. 19. Guidelines on the provision of manual wheelchairs in less-resourced settings.. World Health Organization, 2008. ISBN 978 92 4 154748 2 ХАВСРАЛТУУД Хавсралт 1. Харвалтын протоколын загвар Хавсралт 2.

Олон улсын үйл ажиллагааны ангилалын загвар

Хавсралт 3.

Сэргээн засалч эмчийн үзлэгийн хуудасны загвар

Хавсралт 4. Хөдөлгөөн засалчийн үзлэгийн хуудасны загвар Хавсралт 5. Хөдөлмөр засалчийн үзлэгийн хуудасны загвар Хавсралт 6. Хэл засалчийн үзлэгийн хуудасны загвар Хавсралт 7.

Эмнэлгээс гаргах хуудасны загвар

Хавсралт 8.

Áàãààð àæèëëàõ ¿íýëãýýíèé хуудасны загвар

Хавсралт 9.

Шалгах хуудасны загвар

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

58 ХАВСРАЛТ 1

_________________________________________________________________________________________

Тархины харвалтын дараах сэргээн засах эмчилгээний протокол Эмнэлгийн нэр :_____________________________________ _________________________________________________________________________________________

1.Тусламж үйлчилгээний зохион байгуулалò 1.1 Îðøèë _________________________________________________________________________________________ Энэхүү протокол нь клиникийн 1,3 р эмнэлэг дээр хэрэглэгдэх бөгөөд тархины харвалтын сэргээн засах эмчилгээний удирдамж дээр үндэслэн хийгдсэн. Эмнэлэгүүдийн одоогийн байгаа байдалд тохируулан энэхүү протоколыг боловсруулсан тул хэрэгжүүлэх бүрэн боломжтой. Хүний нөөц, чадавхи, мэдлэг чадвар, тоног төхөрөөмжийн шинэчлэл зэргийг үндэслэн шинэчлэнэ. Шинэчлэх хугацаа: – жил бүр Энэхүү протокол нь тархины харвалтын протоколтой хамт хэрэглэнэ. 1.2 Õ¿íèé íººö _________________________________________________________________________________________ Олон улсын стандартын дагуу 10 оронд: 1-2 хөдөлгөөн засалч ( нарийн мэргэшсэн болон мэргэшээгүй) 1-2 хөдөлмөр засалч ( нарийн мэргэшсэн болон мэргэшээгүй) 0.2-0.6 хэл засалч 0,5 нийгмийн ажилтан Эмч: 0.6-1.5 (зөвлөх болон залуу эмчийг оролцуулаад) Сувилагч : 10 сувилагч ээлжлэн 24 цагаар (мэргэшсэн болон мэргэшээгүй) 1,3 эмнэлгийн харвалтын хурц тасаг нь : 11 ортой Харвалтын тасаг: 20 ортой Иймд 31 оронд: 3-6 хөдөлгөөн засалч 3-6 хөдөлмөр засалч 0.6-1.8 хэл засалч Эмч : 1.8 – 4.5 Сувилагч : 30 сувилагч ээлжлэн 24-цагаар ажиллана. Сэтгэлзүйч, хоолзүйч, ортез-протезийн мэргэжилтэн ажиллах шаардлагатай.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Харвалтын сэргээн засах эмчилгээний хэсэгт ажиллах хүний нөөцийн бүтэц: №. 1 эмнэлэг №. 3 эмнэлэг • 2 сэргээн засалч эмч • 2 сэргээн засалч эмч • 3 хөдөлгөөн засалч • 1 хөдөлгөөн засалч • 3 сэргээн засалч сувилагч • 2 сэргээн засалч сувилагч (хөдөлмөр засалчийн оронд ) (хөдөлгөөн засалч) • 1 хэл засалч ( сэргээн засалч • 3 сэргээн засалч сувилагч эмч гадаадад суралцаж ирсэний (хөдөлмөр засалч) дараа) • 1 хэл засалч (Сэргээн засалч эмч гадаадад суралцаад ирсэний дараа) 1.3 Сэргээн засах эмчилгээний тасгийн бүтэц, үйл ажиллагаа _________________________________________________________________________________________ Харвалтын дараах сэргээн засах эмчилгээний эмнэлзүйн удирдамж, протоколтой тасгийн бүх гишүүд танилцаж, дагаж мөрдөж ажиллана. Протокол: нь тухайн эмнэлэгт хийгдэх сэргээн засах эмчилгээг нотолгоонд суурилагдаж, үр дүнтэй нь батлагдсан аргаар хэрхэн хийхийг зааварчилсан баримт юм. Гэхдээ тухайн эмнэлгийн хүний нөөц, мэдлэг чадвар, тоног төхөөрөмжөөс шалтгаалж эмнэлэг тус бүрд өөр өөр байж болно. Протоколыг нөхцөл байдалдаа (хүний нөөц, сургалт) тохируулан жил бүр шинэчлэн засварлана. Удирдамжийн шалгах хуудас: хүнийг эмнэлэгт хэвтэх цаг мөчөөс гарах хүртэл хугацаанд хийгдэж буй тусламж үйлчилгээг шалгаж, тэмдэглэх зорилготой. Түүнчлэн шалгах хуудсаар тусламж үйлчилгээг цаг тухайд нь хийж буй эсэхэд хяналт хийх боломжтой. Харвалтын бүртгэл: энэ нь тухайн эмнэлэг болон үндэсний хэмжээнд харвасан өвчтөний талаарх мэдээллийг нэгдсэн сүлжээнд оруулж, мэдээллийн сантай болно Сэргээн засах эмчилгээний үнэлгээний хуудас, эмнэлгээс гаргах хуудас: эмнэлэг тус бүр үнэлгээний хуудсаа баталгаажуулж хэрэглэнэ. Харвалтын багийн уулзалтанд: мэдрэлийн эмч, сэргээн засалч эмч, хөдөлгөөн засалч, сувилагч нар оролцоно. Шаардлагатай бол хоолзүйч оролцоно. Энэ уулзалтыг долоо хоног бүр нэг удаа 1-1,5 цагийн хугацаанд багтааж хийнэ. Өвчтөн бүр дээр 10-15 минут зарцуулна. Хэрвээ илүү нарийн хэлэлцэх шаардлагатай бол өвчтөний ар гэрийг оролцуулан ярилцана. Энэ уулзалт нь олон улсын үйл ажиллагааны ангилалын дагуу (ICF) тухайн өвчтөнд байгаа асуудлыг хэлэлцэж сэргээн засах эмчилгээний болон өвчтөний зорилгыг тодорхойлж, зорилгодоо хэрхэн хүрэх аргыг ярилцан шийдвэрлэж, эмнэлгээс гаргах төлөвлөгөөг гаргана. Энэ төлөвлөгөөнд тухайн хүний нийгмийн, гадаад орчны, эдийн засгийн боломжийг авч үзнэ. Тухайн хүнд эмнэлгээс гарахаас өмнө тэргэнцэр, туслах хэрэгсэл шаардлагатай эсэх, жорлонг нь гэр бүлийнх нь өндөрлөж өгөх боломжтой эсэх зэргийг ярилцаж шийднэ. Гэр бүлийнхэнтэй хийх уулзалт: харвалтын баг өвчтөн, түүний гэр бүл асран хамгаалагчтай уулзаж, зорилгоо тодорхойлон, эмнэлгээс гаргах төлөвлөгөөг боловсруулна.

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Мэдрэлийн тасгийн өглөөний үзлэгт оролцох: сэргээн засалч эмч мэдрэлийн тасгийн өглөөний үзлэгт оролцсоноор шинээр ирсэн өвчтөний тухай мэдээллийг цаг алдалгүй авч үзэх боломжтой болно. 1. Тусламж үйлчилгээний менежмент, урьдчилан сэргийлэлт Эмчилгээний үр дүнг үнэлэх үнэлгээний арга Тавиланг тодорхойлох зорилгоор Глазго үнэлгээг ашиглана Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: Амьсгалын эрхтэн тогтолцоог үнэлэх Залгих үйл ажиллагааг үнэлэх Биеийн байдал тогтворжмогц аль болох хурдан орон дээр суулгах Зөв хэвтүүлэх, суулгах Зөв хэвтүүлэх нь амьсгалын эрхтэн тогтолцооны хүндрэлүүдээс, цооролт, контрактураас сэргийлэх, мэдэрхүйг сайжруулдаг) Гэр бүлийнхэнд нь зөв хэвтэх, хөдөлгөх талаар зөвлөгөө, сургалт хийнэ. Сэргээн засалч эмчийн эхний үзлэг Хэзээ : харваснаас хойш эхний 72 цагт багтаж хийгдэнэ.

A11)Амьсгалын тоо > 40 (12-20 минутанд)

A10)Тархины дотоод даралт > 20мм м б (7-15мм м у б)

A9)Цочмог тромбофлебит / гүний венийн тромбоз

A8)АД ихсэх (хяналтгүй)

A7)Хүнд хэлбýрийн аортын нарийсал

A6)Хүнд хэлбýрийн хэм алдагдал

A5)Ээнэгшилгүй зүрхний дутагдал

A4)Цочмог перикардит /эндокардит/ миокардит

A3) Уушгины эмболи

A2) Тогворгүй стенокарди

A1)Цочмог зүрхний шигдээс

Туйлын эсрэг заалт

R3)Дунд зэргийн хавхлагын эмгэг

R7) Амьсгалын аппараттай

R6) Энцефалопати(зэрэг I, II)

R5) Нойрны хэм алдагдсан

P10)Дотор муухайрах, бөөлжих, толгой өвдөх, харааны алдагдал

P9)Цочмог халдвар, халуурч байгаа

P8)Нүд бүрэлзэх / толгой эргэх

P7)Халуунтай

P6)Тромбоцит< 150 or > 450 x 109/L (150-450*109/L)

P5)Цусны цагаан цогцос> 11.0 x 109/L (4-11*109/L)

P4)Гемоглобиний хэмжээ < 10g/dL (эр:13-17.5g/dL эм:12-16g/dL)

P3)Зүрхний үйл ажиллагааны хяналт шаардлагатай эм ууж байгаа үед

R2) Бради/ тахикарди R4)Өвдөлт (Хяналтгүй)

P2)Амьсгалын тоо > 30 (12-20 минутанд)

R1)Уушгины гипертензи

Анхаарах (дараах шинж тэмдгүүд байвал сэргээн засах эмчилгээ хийхдээ анхаарах хэрэгтэй) P1)Цусан дахь чихрийн хэмжээ< 3.0 or > 6.0 ммол/л (4.4-6.1ммол/л)

Харьцангуй эсрэг заалт( өвчтөний биеийн байдлаас хамаарч сэргээн засах эмчилгээг болгоомжтой хийнэ)

“Биеийн байдал тогтвортой” гэдэг нь амьдралын чухал үзүүлэлтүүд (Глазго үнэлгээ, ЗЦ, АД, цусан дахь хүчилтөрөгчийн хэмжээ, амьсгалын тоо, биеийн дулаан) тогтвортой байна гэсэн үг юм. Энэ хүснэгтийг ашиглан сэргээн засах эмчилгээ эхлэхээс өмнө өвчтөнөө үзэж үнэлэн, эмчилгээний заалт, эсрэг заалт, анхаарах зүйлүүдийг бичиж тэмдэглэсэн байна. Хаалтан дотор байгаа үзүүлэлтүүд нь норматив үзүүлэлт юм.

Идэвхитэй сэргээн засах эмчилгээ хийхэд эрсдэлт хүчин зүйлийг тодорхойлох хуудас

Сэргээн засах эмчилгээ хийхэд анхаарах эрсдэлт хүчин зүйлс ___________________________________________________________________________________________________________________________________________

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж 61

P15) Альбумин< 20 (36-50г/л) P16) Зүрхний цацалтын үзүүлэлт муу P17) Суулгалт зогсохгүй байгаа P18) Өвчтөн эмчилгээ хийлгэхийг хүсэхгүй байгаа P19) Өвчтөний биеийн жин P20) Хоолны шингэц муу байгаа

- систол< 90 or > 200 мм м у б (90-120)

- диастол> 110мм м у б(60-80)

A16)Хэвлийн хурц өвдөлт

A17) Электролитын тэнцвэр алдагдах

A18) Энцефалопати (зэрэг III, IV)

A19) Өвчтөн мансуурлын байдалд байгаа

Adapted from F Oliver 1998, St Georges Guidelines 2003 and King’s College Hospital NHS Trust Guidelines, UK, August 200

A21) Аневризм хагарсан, хагарсан байж болзошгүй

P21) Биеийн жингийн индекс <20 , >30

P14)Байршлын гипотензи

A15)Тайван үеийн АД

A20) Sengstaken-Blakemore гуурстай

P13)Диастолын даралт ихсэх > 120мм м у б

P12)Систолын даралт ихсэх > 250мм м у б эсвэл тайван үеийнхээс > 20мм м у б ихсэх

A13) O2 хангамж< 85% (97-99%)

A14)Зүрхний цохилт < 30–35 мин болон > 150–180 мин (60-100)

P11)Систолын даралт буурах :дасгал эхлэхээс өмнөх түвшингээс > 20мм м у б

A12)Зүрхний монитор шаардлагатай эм тасралтгүй ууж байгаа үед

62 Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: Сэргээн засах эмчилгээний дэлгэрэнгүй үнэлгээ Õàðèëöàõ ÷àäâàðûã ¿íýëýõ Хөдөлгөөн засал эмчилгээ _________________________________________________________________________________________ Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: Хөдөлгөөн, øèëæèõ __________________________________________________________________________________________ Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: ¯éë àæèëëàãààíû äàñãàë __________________________________________________________________________________________ Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: Òàíèí ìýäýõ¿éí ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ, öî÷ðîîõ ýì÷èëãýý __________________________________________________________________________________________ Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: Õàðèëöàõ ÷àäâàðûí àëäàãäëûã ýì÷ëýõ __________________________________________________________________________________________ Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: Äàâñàã ãýäýñíèé ¿éë àæèëëàãààã ¿íýëýõ, ýì÷ëýõ __________________________________________________________________________________________ Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: Õî¸ðäîã÷ õ¿íäðýëèéã îíîøëîõ, ýì÷ëýõ __________________________________________________________________________________________ Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: Öîîðîëò __________________________________________________________________________________________ Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: Ã¿íèéí âåíèéí òðîìáîç __________________________________________________________________________________________ Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: Õàâàí __________________________________________________________________________________________ Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: Ìºðíèé õàãàñ ìóëòðàë __________________________________________________________________________________________ Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: Êîíòðàêòóð __________________________________________________________________________________________ Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: Áóë÷èíãèéí òîíóñ èõñýõ __________________________________________________________________________________________ Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: Òºâèéí ãàðàëòàé ºâäºëò __________________________________________________________________________________________ Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: Ìºð ºâäºõ

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

__________________________________________________________________________________________

Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: Õýñýã ãàçðûí ºâäºëò __________________________________________________________________________________________ Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: 2. Эмнэлгээс гэрт нь гаргах Îäîîãèéí áàéäàë __________________________________________________________________________________________ Ýìíýëãýýñ ãàðãàõ òºëºâëºãºº __________________________________________________________________________________________ Íèéãìèéí õàëàìæ, ¿éë÷èëãýý __________________________________________________________________________________________

3. Мэдээллээр хангах Эмнэлэгт байх хугацаанд нь гэр бүлийнхэнд дараах мэдээлэл, сургалтыг өгсөн байна. __________________________________________________________________________________________ Асран хамгаалагч хэрхэн зөв хөдөлж өвчтөнг зөөвөрлөх, хөдөлгөх тухай заах Зөв хэвтүүлэх, суулгах Эмчилгээний дасгал Зорилготой дасгал хөдөлгөөн Танин мэдэхүйн үйл ажиллагааг сайжруулах Харилцах чадвар Давсаг гэдэсний менежмент Залгих үйл ажиллагааг сайжруулах менежмент Хэл засал Мэдээлэл өгөх арга Сэргээн засалч эмч, мэргэжилтний хийх гүйцэтгэх ажил: Эмнэлгээс гарахын өмнө гэр бүлийнхэнд өгөх мэдээлэл

__________________________________________________________________________________________

Туслах хэрэгслийг хаанаас худалдаж авах (алхуулагч хэрэгсэл, тавхай-шагайн ортез) Дасан зохицуулах багажийг хаанаас авч болох, яаж хийхийг хэлж өгөх

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

ХАВСРАЛТ 2. ХАВСРАЛТ 2.

ОЛОН УЛСЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ АНГИЛАЛЫН ЗАГВАР ОЛОН УЛСЫН �ЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ АНГИЛАЛЫН ЗАГВАР Эрүүл мэнд (Өвчин эмгэг)

Биеийн бүтэц

Үйл ажиллагааа

гадаад орчны хүчин зүйлс

Нийгмийн оролцоо

хувь хүний хүчин зүйлс

ХАВСРАЛТ 3. СЭРГЭЭН ЗАСАЛЧ ЭМЧИЙН �ЗЛЭГИЙН ХУУДАС

ХАВСРАЛТ 3. СЭРГЭЭН ЗАСАЛЧ ЭМЧИЙН ҮЗЛЭГИЙН ХУУДАС Карт № _____________________Тасаг _____ Өрөөний дугаар

Карт № _____________________Тасаг _____ Өрөөний дугаар

____________

Нас:_____Хүйс:_____Харвалт өгсөн өдөр_______Эмнэлэгт хэвтсэн өдөр______

Нас:_____Хүйс:_____Харвалт өгсөн өдөр_______Эмнэлэгт хэвтсэн өдөр______ Онош

Онош

Амьдралын түүх

Одоогийнзовиур зовиур Одоогийн

Өвчний түүх Өвчний түүх

Эмийн эмчилгээ: Багажийн шинжилгээ: Эмийн эмчилгээ: Харилцах бэрхшээлтэй эсэх_____Харилцах чадварыг үнэлэх шаардлагатай эсэх: Багажийн шинжилгээ:

Тийм □ Үгүй □

Залгих чадвар бэрхшээлтэй эсэх ____Залгих чадварыг үнэлэх шаардлагатай Харилцах бэрхшээлтэй эсэх_____Харилцах чадварыг үнэлэх шаардлагатай эсэх: эсэх:

□ □ Тийм Тийм□ □Үгүй Үгүй Залгих чадвар бэрхшээлтэй эсэх ____Залгих чадварыг үнэлэх Хэрвээ тийм бол, хэл засалчийн картыг бөглөх □ шаардлагатай эсэх: Тийм □ Үгүй □ __________________________________________________________________ Хэрвээ тийм бол, хэл засалчийн картыг бөглөх □ __________________________________________________________________

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

66 Б:БОДИТ ҮЗЛЭГ

I.Их тархины (Танин мэдэхүйн) үйл ажиллагаа(сэргээн засалч эмч эсвэл хөдөлмөр засалч бөглөнө) Т/Ү Зөвлөгөө, тайлбар: Таны асуултанд хариулж буй эсэх, таньтай нүдээрээ харьцаж чадаж буй эсэх? Төрсөн он сар, өдрөө мэдэж байгаа эсэх? Хаана байгаагаа мэдэж буй эсэх? Гэрийн хаягаа мэдэж буй эсэх? Утасны дугаараа мэдэж буй эсэх? Өнөөдөр долоо хоногийн хэддэх өдөр вэ? Одоо цаг хэд болж буйг мэдэж буй эсэх? Одоо ямар улиралыг мэдэж буй эсэх? Таны ярианд анхааралаа өөрөө хандуулж чадаж буй эсэх? Өнөө өглөө юу идсэнээ санаж буй эсэх? Өөрийнхөө нэр, овгийг санаж буй эсэх? Түргэн тусламж шаардлагатай үед хэдрүү залгахаа мэдэж буй эсэх? Гэрт нь гал гарвал яахаа мэдэж буй эсэх? Өөрт байгаа бэрхшээлээ мэдэж байгаа эсэх? Оюун ухааны чадамж Эмнэлэгт байгаа зорилгоо мэдэж буй эсэх? Мэдээллийг боловсруулаад түүнийгээ өөрийнхөө зорилгод ашиглаж чадаж байгаа эсэх? Танин мэдэхүйн үйл ажиллагааны чадварыг дараах аргуудын аль нэгээр үнэлэх: MMSE/ GP Co Оноо: Танин мэдэхүйн чадварыг цаашид нарийвчлан үнэлэх шаардлагатай эсэх: Тийм, Үгүй Үнэлгээний аргын нэр: II. Бага тархины үйл ажиллагаа нистагм________салганал: (тайван байхад/хөдлөх үед); өсгий шилбэний сорил________хамар хурууны сорил________тандем алхаа________Ромберг сорил________Солибцсон хурдан хөдөлгөөн ___________ алхааны атакси ___________________ III. Гавлын мэдрэлийн үйл ажиллагаа Птоз________хялар________хүүхэн харааны гэрлийн урвал нүдний алимны хөдөлгөөн________эвэрлэгийн рефлекс нүүрний мэдэрхүй________нүүрний булчингийн сулрал________хэлний хөдөлгөөн/хүүхэн________хэлний хазайлт________огих рефлекс________мөр хавчих

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж I.

Үений хөдөлгөөний далайц

Гар:

_____________________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________________________

Хөл :_____________________________________________________________________________________

__________________________________________________________________________________________

II. Булчингийн хүч Гар:

_____________________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________________________

Хөл :_____________________________________________________________________________________

__________________________________________________________________________________________

III. Булчингийн тонус Гар:

_____________________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________________________

Хөл :_____________________________________________________________________________________

__________________________________________________________________________________________

IV. Мэдрэхүй __________________________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________________________

V. Рефлекс 2 толгойт ____________ Бабински ____________ 3 толгойт ____________ Хоффман ____________ Өвдөг ____________

тавхайн чичигнэлт ____________

Aхиллын ____________ VI. Давсаг гэдэсний үйл ажиллагаа Шээх хүсэл____________ , давсаг дүүрэх мэдрэмж___________, шээх үеийн мэдрэмж шээх арга_________, баах мэдрэмж_________, анусын булчингийн тонус_________, баах арга _________ VII. Харааны чадвар Үнэлгээ Харааны өнцөг (нүдний шил)

Тайлбар

Нүдний хөдөлгөөн/ нистагм Харааны талбай Юмыг гүйлгэж харах Цаашид нарийн шинжилгээ шаардлагатай эсэх: Т/ Ү, хэрэв тийм бол нүдний эмчид хандана уу

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

VIII. Хүлээн авах чадвар(сэргээн засалч эмч эсвэл хөдөлмөр засалч үнэлнэ) Үнэлгээ Асуудал Т/Ү Тайлбар Өөрийн биеэ таньж байгаа эсэх Дэс дараалсан үйлдлийг хийж чадаж байгаа эсэх (ideational dyspraxia) Анхаарал төвлөрөлт буурсан/ неглект Орон зайн харьцаа (Б/З, дээд/доод) Гүнийн мэдэрхүй Стереогнозис Цаг зурах Цаашид нарийвчилсан үнэлгээ шаардлагатай эсэх: Т/ Ү Үнэлгээний арга:

IX. Өдөр тутмын үйл ажиллагааны чадвар (дэлгэрэнгүйг хөдөлгөөн болон хөдөлмөр засалчийн картаас харна уу) Гар нүүрээ угаах,________хувцаслах ________өөртөө үйлчлэх ____________ бие засах _______ хооллох _____________уух____________ X. Үйл ажиллагааны чадвар (дэлгэрэнгүйг хөдөлгөөн болон хөдөлмөр засалчийн картаас харна уу) Орон дээр эргэх ___________хэвтэж байгаад суух_____________суух чадвар_______________ сууж байгаад зогсох чадвар_____________зогсох _____________шилжих хөдөлгөөн__________ алхах чадвар (+/- туслах хэрэгсэл /чиг) ______________________________ Нийгмийн байдал ____________________________________________________ Сэтгэцийн байдал ____________________________________________________ ХАВСРАЛТ 4. ХӨДӨЛГӨӨН ЗАСАЛЧИЙН ҮНЭЛГЭЭНИЙ ХУУДАС Карт № __________________Тасаг _____ Өрөөний дугаар

______________

Нас:_____Хүйс:_____харвалт өгсөн өдөр ______эмнэлэгт хэвтсэн өдөр______ Онош Одоогийн зовиур Өвчний түүх Эмийн эмчилгээ: Шинжилгээ (КТГ/MRI/бусад:)

Амьдралын түүх

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж I.

Бодит үзлэг

Àëü ãàðààð áè÷äýã: Áàðóóí /Ç¿¿í Ç¯¯Í Õºäºëãººí ×èãëýë

ÁÀÐÓÓÍ

¯åíèé õºäºëãººíèé äàëàéö

Áóë÷èíãèéí õ¿÷

Õýâòýõ ¿åä

Ãàðàõ ¿åä

Òýíèéëãýõ

Ìºð

Íóãàëàõ

ÃÀÐ

Áóë÷èíãèéí õ¿÷/ ¯åíèé õºäºëãººíèé äàëàéö

Ãàäàãø ýðã¿¿ëýõ Äîòîãø ýðã¿¿ëýõ Õîëäóóëàõ Îéðòóóëàõ

Òîõîé

Òýíèéëãýõ Íóãàëàõ

Øóó

Ïðîíàöè Ñóïèíàöè

Áóãóé

Íóãàëàõ Òýíèéëãýõ Ulna õàçàéëò Radial õàçàéëò

Õóðóó

Íóãàëàõ Òýíèéëãýõ Àòãàõ Îéðòóóëàõ

Ýðõèé õóðóó

Ýðõèé õóðóóøèâí¿¿ðèéí ¿åýð íóãàëàõ

Õóðóó íóãàëàõ Îéðòóóëàõ Õîëäóóëàõ Àøâîðò ¿íýëãýý

Àøâîðò ¿íýëãýý

Òîíóñ

Ãàð Áóë÷èí (ÿìàð áóë÷èíä áàéãààã áè÷èõ)

Ðåôëåêñ

2 òîëãîéò

Õîôôìàí

2 òîëãîéò

Õîôôìàí

Ìýäýðõ¿é Êîîðäèíàöè (ÕÕÑ, ÑÕÕ) 2 ãàðûí õºäºëãººí Áóñàä

Ñèíåðãè /õàâñàðñàí óðâàë/ ºâäºõ õàì øèíæ/ ìºðíèé õàãàñ ìóëòðàë/ õàâàí/ êîíäðàêòóð ãýõ ìýò.

Ãàðíû ¿éë àæèëëàãààã öààøèä íàðèéâ÷ëàí ¿íýëýõ øààðäëàãàòàé ýñýõ:

Òèéì

¯ã¿é

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

70 Õºäºëãººí ×èãëýë

Үений хөдөлгөөний далайц

Áóë÷èíãèéí õ¿÷

Õýâòýõ ¿åä

Ãàðàõ ¿åä

Íóãàëàõ Òýíèéëãýõ

Áóë÷èíãèéí äàëàéö

Ò¿íõ

Ãàäàãø ýðã¿¿ëýõ Äîòîãø ýðã¿¿ëýõ Õîëäóóëàõ Îéðòóóëàõ

ªâäºã Øàãàé

Íóãàëàõ Òýíèéëãýõ Ýýòèéëãýõ Æèéõ

Áóë÷èíãèéí òîíóñ

Àøâîðò ¿íýëãýý

Õºë Áóë÷èí (ÿìàð áóë÷èíä áàéãààã áè÷èõ)

Ðåôëåêñ

Áàáèíñêè ªâäºã Òàâõàéí ÷è÷èãíýëò

Àõèë

Áàáèíñêè ªâäºã Òàâõàéí ÷è÷èãíýëò

Àõèë

Ìýäðýõ¿é Êîîðäèíàöè (ªØÑ, ÑÕÕ) Áóñàä (ìýäðýëèéí áà ìýäðýëèéí áóñ)

Ñèíåðãè/õàâñàðñàí óðâàë/ ºâäºõ õàìøèíæ/ ìºðíèé õàãàñ ìóëòðàë/ õàâàí/ êîíòðàêòóð ãýõ ìýò.

II. Áèåä ãàðñàí ººð÷ëºëòèéã çóðãààð èëýðõèéëýõ (нарийн хөдөлгөөн/далайц ихтэй хөдөлгөөн/ тонус, зориудын бус хөдөлгөөн, мэдэрхүй рефлексийг үнэлж зурна) Тонус Бага Дунд Их Тонус ихэссэн + ++ +++ Тонус буурсан ---Ачаалал ихэссэн * ** *** Өвдөлт ////// Зурагдаагүй үлдсэн хэсгийг эрүүл гэж үзнэ.

үнэлэх үеийн биеийн байрлал: хэвтээ / суугаа / зогсох

Тонус буурсан Ачаалал ихэссэн Өвдөлт

хэвтээ / суугаа / зогсох

* ** *** ////// Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Зурагдаагүй үлдсэн хэсгийг эрүүл гэж үзнэ.

Òîëãîé, õ¿ç¿¿

III. Үзлэг (дэлгээнгүйг сэргээн засалч эмчийн болон хөдөлмөр засалчийн Толгой, хүзүү харна уу) III. картаас �злэг (дэлгэрэнгүйг сэргээн засалч эмчийн болон хөдөлмөр засалчийн Зүүн гар Баруун гар

Цээж, аарцаг

Баруун хөл

Зүүн хөл

картаас харна уу) Ямар гэмтэл байгаа Ямар гэмтэл байгаа Хараа Сонсгол Хараа Танин мэдэх Сонсгол Неглект/ анхаарал төвлөрөлт буурах Танин мэдэх Хүлээн авах чадвар төвлөрөлт буурах Неглект/ анхаарал Харилцах чадвар Хүлээн авах чадвар Залгих чадвар

êàðòààñ õàðíà óó

Т/Ү Тайлбар, зөвлөгөө:

Харилцах чадвар Залгих чадвар

IV. Үйл ажиллагааны чадвар Үнэлгээ

Анхаарах зүйл: хэвийн гэсэн үзүүлэлтэнд тэнцвэр, биеийн тэгш хэмт байдал болон бие даасан байдлын түвшин хамаарна I = бие дааж хийнэ S= хараа хяналттай хийнэ A1= нэг хүний тусламжтай A2=2 хүний тусламжтай хийнэ D= ганцаар хийж чадахгүй N/ A=үнэлэх боломжгүй N/T=шалгаагаагүй

Эмнэлэгт хэвтэхээс өмнөх байдлыг сэргээн засалч эмчийн үзлэгийн картаас харна уу

Хэвтэх үед

Гарах үед

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

72 Орон дээр эргэх чадвар (2 тийш эргэх/гүүр болох, хэвтэж байгаад суух) Суух чадвар (тэнцвэр/биеийн байрлал/цээж/аарцаг) Сууж байгаад зогсох Зогсох (тэнцвэр/тэгш хэмт байдал/биеийн жингээ авч буй байдал)

Ромберг сорил: +ve

-ve

Нэг хөл дээр зогсох: Баруун хөл дээр зогсох хугацаа ____ Зүүн хөл дээр зогсох хугацаа____ Тандем зогсолт: Зүүн хөлийг баруун хөлний урд тавиад зогсох хугацаа _____ Баруун хөлийг зүүн хөлийн урд тавиад зогсох хугацаа _____

Ромберг сорил +ve / -ve Нэг хөл дээр зогсох: Баруун хөл дээр зогсох хугацаа ____ Зүүн хөл дээр зогсох хугацаа____ Тандем зогсолт: Зүүн хөлийг баруун хөлний урд тавиад зогсох хугацаа _____ Баруун хөлийг зүүн хөлийн урд тавиад зогсох хугацаа _____

ШИЛЖИХ ХӨДӨЛГӨӨН (ор/тэргэнцэр/жорлон) АЛХАХ (+/- туслах хэрэгсэл/чиг) Үнэлэх арга: (10 метр алхах сорил, шатаар өгсөх уруудах сорил) ШАТААР ЯВАХ (бариул/шат/хэмнэлтэй алхах)

ганцаараа гар таягтай алхуулагчтай суга таягтай тэргэнцэртэй бусад:

Хөдөлгөөн засалчийн гарын үсэг ______________________________ Огноо ___________________

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж ХАВСРАЛТ 5. ХӨДӨЛМӨР ЗАСАЛЧИЙН ҮНЭЛГЭЭНИЙ ХУУДАС Карт № ____________________Тасаг______________________Өрөө_______________ Нас:____Хүйс:______харвасан огноо_________ эмнэлэгт хэвтсэн огноо______ Онош

Амьдралын түүх

Зовиур

Өвчний түүх

Эмийн эмчилгээ:

I. Нийгмийн халамж, тусламж, одоогийн байдал: (сэргээн засалч эмч эсвэл хөдөлмөр засалч бөглөнө) Хэнтэйгээ амьдардаг вэ?:

____________________________________________

Хэдэн хүүхэдтэй вэ?:__________________________________________________ Ямар тусламж, үйлчилгээ вадаг: Эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ Т/Ү, хэрвээ тийм бол ямар___________________ Сувилахуйн тусламж үйлчилгээ Т/Ү, авдаг бол ямар________________________ Амбулаторийн сэргээн засах тусламж үйлчилгээТ/Ү, авдаг бол ямар _________ Уламжлалт АУ-ны тусламж үйлчилгээТ/Ү, авдаг бол ямар _________________ Өдрийн эмчилгээнд явдаг эсэх: ________________________________________ Нийгмийн халамжийн төрөл: __________________________________________ Бусад

_____________________________________________________________

___________________________________________________________________

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

74 II. Амьдрах орчин: Хаана амьдардаг

Хауз

Орон сууц

Гэр

Бусад

Хэний эзэмшил Хувийн

хувийн

Хувийн эсвэл түрээсийн

Бусад

Байрны бүтэц

Давхар №

Шаттай эсэх Тоо :

Налуу зам

Бариултай эсэх

Лифттэй эсэх

Бусад

1р давхарт байгаа өрөө

Зочины

Хоолны

Унтлагын

Гал тогоо

Угаалгын

жорлон

Шат

Бариултай эсэх

З/Б asc.

Нэмэлт бариултай эсэх

Бусад :

Дээд давхарт байгаа өрөө

Унтлагын

Угаалгын

Жорлон

Бусад :

Жорлон

Гадаа

Байрны жорлон

Газар

Бусад (жнь: жорлонгийн өндөрсгөсөн суултуур):

Нэмэлт төхөөрөмж

Жорлонгийн хүрээ

Өндөрсгөсн суултуур

Сандал өндөрсгөсөн

Ор өндөрсгөсөн

Угаалгын өрөөний

бусад:

БОДИТ ҮЗЛЭГ (дэлгэрэнгүйг сэргээн засалч эмч болон хөдөлгөөн засалчийн картаас үзнэ үү) Гэмтэл Булчингийн хүч Үений хөдөлгөөний далайц Булчингийн тонус Тэнцвэр Мэдрэхүй Координаци Хараа Сонсгол

Т/Ү

Тайлбар:

Их тархины (танин мэдэхүйн) үйл ажиллагаа (сэргээн засалч эмч эсвэл хөдөлмөр засалч бөглөнө) Т/Ү Таны хүсэлт болон асуултанд зөв хариулж, нүдний харьцааг сайн хийж байгаа эсэх? Төрсөн он сараа мэдэж байгаа эсэх? Хаана байгаагаа мэдэж байгаа эсэх? Гэрийн хаягаа мэдэж байгаа эсэх? Утасны дугаараа мэдэж буй эсэх? Өнөөдөр ямар гариг болж байгааг мэдэж буй эсэх? Хэдэн цаг болж байгааг мэдэж буй эсэх? Ямар улирал болж байгааг мэдэж буй эсэх? Таны ярианд өөрөө анхаарлаа хандуулж чадаж байгаа эсэх?

Тайлбар:

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

Өнөө өглөө юу идсэнээ санаж байгаа эсэх? Өөрийнхөө нэр, овгийг санаж байгаа эсэх? Яаралтай тусламж шаардлагатай үед хэд лүү залгахаа мэдэж буй эсэх? Гэрт нь гал гарвал юу хийхээ мэдэж буй эсэх? Өөрт байгаа бэрхшээлтэй зүйлээ мэдэж, ойлгож байгаа эсэх? Оюун ухааны чадамж Эмнэлэгт байгаа зорилгоо мэдэж буй эсэх? Мэдээллийг боловсруулаад түүнийгээ өөрийнхөө зорилгод ашиглаж чадаж байгаа эсэх? Танин мэдэхүйн үйл ажиллагааны чадварыг дараах аргуудын аль нэгээр үнэлэх: MMSE/ GP Cog Оноо:

Танин мэдэхүйн чадварыг цаашид нарийвчлан үнэлэх шаардлагатай эсэх: Тийм, Үгүй Үнэлгээнний аргын нэр:

Үнэлгээний арга 1 FIM (cognitive part) 2 MMSE/GP Cog 4 5

Хэвтэх үед

Гарах үед

Хүлээж авах чадвар (сэргээн засалч эмч болон хөдөлмөр засалч бөглөнө) Үнэлгээ Аливаа зүйлийг таних чадвар (ярьж чадахгүй байгааг тооцохгүй) Дэс дараа (ideational dyspraxia) Идео-моторны диспракси Анхаарал төвлөрөлт буурах/неглект (шугамын голын олуулах) Дүрс таниулах Орон зай харьцаа (баруун/зүүн, дээд/ доод) Стереогнозис Цаг зурах Цаашид нарийн шинжилгээ шаардлагатай эсэх: Т/ Үүнэлгээний арга:

Өөрчлөлт байгаа эсэх тайлбар

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

Харвалтын дараах үйл ажиллагааны чадварыг үнэлэх №

Хэвтэх үед

1 2 3 4

Бартел индекс Үйл ажиллагааны хараат бус байдлыг үнэлэх арга (FIM) Амьдралын чанарыг үнэлэх 9-нүхний арга

Box & Block

Гарах үед

Өдөр тутмын үйл ажиллагааны чадвар Үнэлгээ : I = бусдын хараат бус S= хяналттай A1 = 1 хүний тусламжтай A2= 2 хүний тусламжтай D= бусдын хараат N/A=үнэлэх боломжгүй N/T=шалгаагүй Өдөр тутмын үйл Хэвтэхээс Хэвтэх Гарах Гэр орны ажил Хэвтэхээс Хэвтэх Гарах ажиллагаа өмнө үед үед өмнө үед үед Өөртөө үйлчлэх Гэр орны ажил Нүү гараа угаах Амны эрүүл ахуй Жорлон Хувцаслах Хооллох, уух Эмийн хэрэглээ Эрүүл мэндийн тогтвортой байдал  Юманд түргэн хариу үйлдэл үзүүлэх  Нийгэм дунд бие авч явах чадвар Үйл ажиллагаа       

    

Хувцсаа цэвэрлэх  Цэвэрлэх  Хоол бэлдэх  Мөнгөө зарцуулах чадвар  Ахуйн хэрэгслээ ашиглах Харилцах чадвар 

 

Дэлгүүр явах Олон нийтийн арга хэмжээнд оролцох

Орон дээр эргэх Тэргэнцэр Хөдөлгөөн Шилжих Явах

Харилцах чадвар Бичих Компьютер Утас Нэмэлт хэрэгсэл (нүдний шил, аппарат) Гэр орны хэрэгсэл    

     

Гэр орны хэрэгсэл    

Түлхүүр Крант Унтраалга Цонх /хаалга Утас Компьютер Соёл олон нийтийн оролцоо Эмнэлэгт хэвтэхээс өмнө Байшин доторх үйл ажиллагаа Гадаа (спорт )



Одоо

Тоос сорогч Хөргөгч Зуух Лааз онгойлгогч Бичил долгионы зуух

Гарах үед

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Соёл олон нийтийн оролцоо Эмнэлэгт хэвтэхээс өмнө Байшин доторх үйл ажиллагаа Гадаа (спорт )

Одоо

Ажил хөдөлмөр эрхлэлтийн байдал Хэвтэхээс өмнө Одоо Ажил хийдэг/тэтгэвэрт/сайн дурын /сурдаг

Гарах үед

ХАВСРАЛТ 6. ХЭЛ ЗАСАЛЧИЙН ҮНЭЛГЭЭНИЙ ХУУДАС (SHEFFIELD СОРИЛ) БҮЛЭГ 1: ХАРИЛЦАХ ЧАДВАР (оноогоор үнэлэхгүй)

Асуулт Таны нэр хэн бэ? Та хаана амьдардаг вэ? Гэр бүлээ танилцуулна уу? Ямар ажил эрхэлдэг вэ? Ямар ажил эрхэлдэг байсан бэ? Таны сонирхол юу вэ? Та ном их уншдаг уу/ зурагт их үздэг үү? Та одоо юу уншиж/зурагтаар юу үзэж байна вэ? Та урьд нь юу уншиж байсан бэ/зурагтаар юу үзэж байсан бэ? Танд хэлэхийг хүссэн үгээ бодож олоход хэцүү байна уу? Таньд заримдаа ярьж байгаа зүйлийн утгыг ойлгохгүй байгаа юм шиг санагдаж байна уу?

a б

Хариулт

БҮЛЭГ 2: ОЙЛГОХ ЧАДВАР Дараах асуултуудыг хэвийн хурдтайгаар, чанга, тодоор нэг удаа хэлнэ. Асуулт болгоныг 100 хувь хариулсан тохиолдолд нэг оноо өгнө. Бүлэг 1

Нэр үгийн утгыг ойлгож буй эсэх Өрөөнд байгаа зүйлийг хэлэхэд үйлчлүүлэгч заах ёстой хаалга [ ] тааз [ ] гэрэл [ ] булан [ ] сандал [ ]

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

78 2

Дэс дараалсан үйлдлийг ойлгож буй эсэх Эхлээд цонх руу заагаад тэгээд хаалгыг заа

Тааз заахаас өмнө сандалд хүр

Нийлмэл үйлдлийг ойлгож буй эсэх Тааз руу харангаа гараа атгасан чигтээ сандлыг хоёр удаа тогшино уу.

Үгийн утгыг ялгах чадвар Би хэдэн үг хэлнэ, та өөр утгатай үгийг олно уу a b c

адуу тэмээ алим үхэр Гүйх уух алхах үсрэх Жижиг том маш том бүүр их том

Өгүүлбэрийн утгыг ойлгох Би богино хэмжээний зүйл уншина, тэгээд танаас асуулт асууна

“Болд дэлгүүр лүү үзэг авахаар явсан. Харин тэнд очмогцоо түрүүвчээ мартсанаа мэдсэн. Тиймээс тэрээр гэртээ ирээд өөртөө аяга цай хийсэн”. Тэр юу авч явах ёстой байсан бэ?

“Бурмаа хэд хэдэн дэлгүүрээр орсон. Тэрээр сонин, ногоо, дугтуй болон хэдэн зайдас авсан” Түүний хоёр дахь орсон дэлгүүр юуны дэлгүүр байсан бэ?

НИЙТ ОНОО

БҮЛЭГ 3: ЯРИХ ЧАДВАР Бүлэг 6 7

Үг олох Таны амьдардаг газарт байдаг 3 газрыг нэрлэнэ үү Хийсвэрлэн бодох Дараах үгнүүдтэй ижил утгатай үгийг хэлнэ үү – • хөөрхөн • ууртай • тэнэг Дэс дараалал Аяга цай бэлтгэх аргын дэс дарааллыг хэлнэ үү. (зөв хариулт нь 2 оос доошгүй өгүүлбэрээр зөв дараалалтай хэлнэ)

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж 9

Үгийн утгыг тодорхойлох Дараах үгнүүдийн утгыг тайлбарлана уу • гэр • хайх • нэр, алдар Үйл үгийн утгыг тайлбарлах • та яагаад шүхэр хэрэглэдэгийг тайлбарлана уу • хүмүүс яагаад амралтанд явдагыг тайлбарлана уу хэрвээ та гэрийнхээ түлхүүрийг мартсан бол яах вэ?

НИЙТ

БҮЛЭГ 4: БҮЛЭГ Харилцах чадвар (оноогүй) Ойлгох чадвар (дээд оноо 9)

Оноо

ЗӨВЛӨГӨӨ

Ярих чадвар (дээд оноо 11) Нийт (дээд оноо 20) Гарын үсэг

Байж болох доод оноо: нас < 59: оноо17 Нас 60-69: оноо 16 оноо 15 ЗӨВЛӨГӨӨ: шаардлагатай [ ]

хэвийн [ ]

Нас > 70:

дахин нарийн үнэлгээ

Бусад ХАВСРАЛТ 7. ЭМНЭЛГЭЭС ГАРГАХ ХУУДАС Нэр:________________________Төрсөн огноо____________Эмнэлэг №.______ Хүйс:_____ Эмнэлэгт хэвтсэн огноо:________ Эмнэлгээс гарсан огноо:_______ Онош

Өвчний түүх

Амьдралын түүх

Эмнэлэгт хийгдсэн сэргээн засах эмчилгээ

Эмнэлэг/ өрхийн эмнэлгийн түвшинд цаашид хийгдэх оношлогоо, хугацаа

Эмнэлэгт дахин үзүүлэх хугацаа

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

Олон улсын үйл ажиллагааны ангиллаар хүрэх зорилго, чадвар, эдгэрэлтийн байдал Эрүүл мэнд ба чадвар алдагдал Одоогийн гэмтлийн байдал: Үйл ажиллагааны чадвар хязгаарлагдах шалтгаан: Нийгмийн оролцоо хязгаарлагдах шалтгаан: Гадаад орчны болон хувь хүний шалтгаан: Гарах үеийн чадварын түвшин Үйл ажиллагаа

Чадварын түвшин

1. Өөрөө хоолоо идэж, цайгаа ууж чаддаг эсэх?

• Ганцаараа чадна • Бусдын тусламжтай • Чадахгүй

2. өөртөө үйлчилж чаддаг эсэх (шүдээ угаах, нүүрээ угаах, усанд орох гм) 3. Нийтийн жорлонд бие засаж чаддаг эсэх 4. Хувцсаа өмсөж, тайлж чаддаг эсэх 5. Энгийн зааварчлагааг ойлгож хийж чаддаг эсэх 6. Хэрэгтэй юмаа хэлж чаддаг эсэх 7. Хөдөлгөөнийг ойлгож, харилцах дохиог ойлгож байгаа эсэх 8. Бусад хүн ойлгохоор хөдөлж, дохиж чадаж байгаа эсэх 9. Амны хөдөлгөөнийг хараад уншиж чадаж байгаа эсэх?

• Ганцаараа чадна • Бусдын тусламжтай • Чадахгүй • Ганцаараа чадна • Бусдын тусламжтай • Чадахгүй • Ганцаараа чадна • Бусдын тусламжтай • Чадахгүй • Хялбархан • Хэцүү • Чадахгүй • Хялбархан • Хэцүү • Чадахгүй • Хялбархан • Хэцүү • Чадахгүй

• Хялбархан • Хэцүү • Чадахгүй • Хялбархан • Хэцүү • Чадахгүй • Хялбархан 10. Ярьж чаддаг эсэх? • Хэцүү • Чадахгүй 11. Ганцаараа сууж чаддаг • Ганцаараа чадна эсэх? (хэвтэж байгаад суух • Бусдын тусламжтай хамаарна) • Чадахгүй

Түвшин (чагтал)

Шалгах боломжгүй (чагтал)

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж 12. Ганцаараа зогсож чадаж байгаа эсэх? (сууж байгаад зогосх хамаарна) 13. Гэр дотроо явж чадаж байгаа эсэх? (алхах, мөлхөх зэрэг орно ) 14. Гадаа явж чадаж байгаа эсэх? (алхах, мөлхөх зэрэг орно ) 15. Доод тал нь 10 шатаар өгсөж чадаж байгаа эсэх?

16. Нуруу, үеэр өвдөж байгаа эсэх? 17. Хөхүүл, эсвэл нэмэлт тэжээлээр байдаг эсэх 18. Өөрийнхөө насанд тохирсон тоглоомоор тоглож чаддаг эсэх?

19. Сургуульд явдаг эсэх?

20. Гэр бүлийн үйл ажиллагаанд оролцдог эсэх? 21. Нийгмийн үйл ажиллагаанд оролцдог эсэх? 22. Гэр орны ажил хийдэг эсэх?

23. Орлоготой ажил хийдэг эсэх?

• Ганцаараа чадна • Бусдын тусламжтай • Чадахгүй • Ганцаараа чадна • Бусдын тусламжтай • Чадахгүй • Ганцаараа чадна • Бусдын тусламжтай • Чадахг¿é • ганцаараа • Түшлэг, бариул, суга таяг, гар таягтай чадна • Хүний тусламжтай • Чадахгүй • Үгүй, маш ховор • Хааяа • Ажиллаж чадахгүй болдог боловч унтахад саад болдоггүй • Унтаж чадахгүй • Тийм • Үгүй • Тийм • Өөрөөсөө бага насны хүүхэд шиг тоглодог • Үгүй, тоглож чаддаггүй • Тйим, энгийн сургуульд сурдаг • Тийм, гэхдээ тусгай сургуульд явдаг • Тийм, гэхдээ хичээлээ хийж чаддаггүйҮгүй • Тийм • Заримдаа • Үгүй • Тийм • Заримдаа • Үгүй • Тийм, бүгдийг • Заримдаа, зарим ажлыг • Үгүй • Өөрийнхөө хэрэгцээг хангахаар бүтэн цагаар ажилладаг • Хагас цагаар эсвэл улирлын чанартай ажил хийдэг • Ажил, орлого байхгүй

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

Эмнэлгээс гараад авах шаардлагатай тусламж үйлчилгээ: Эмнэлгийн _______________________________ Сувилахуйн _________________ Сэргээн засах амбулаторийн _____________________________________________ Уламжлалт анагаах ухààн ______________________________________________ Сэтгэл зүйн __________________________________________________________ Сэтгэцийн _____________________________________________________________ CBR-зохицуулагчид хандах ______________________________________________ ______________________________________________________________________ Эмнэлгээс гарсны дараа хийгдэх сэргээн засах эмчилгээ ______________________________________________________________________ _____________________________________________________________________ ______________________________________________________________________ _____________________________________________________________________ Эмнэлгээс гарах үед өгөх зөвлөгөө Давсаг, гэдэсний менежмент: Харилцах чадвар: Залгих үйл ажиллагаа: Зөв хэвтүүлэх, цооролоос сэргийлэх: Хөдөлгөөн: Гэрийн нөхцөлд бие даасан байх болон хяналтан доор хийгдэх үйлдлүүд: Бусад: Сэргээн засах эмчилгээний эмчийн нэр: :___________________________________ Утасны дугаар :________________________________________________________ Дүүрэг, аймгийн НХОССЗЭ-зохицуулагчийн хаяг:____________________________

Эмчийн гарын үсэг :

Баталгаажуулсан:

Огноо: __________________________

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж ХАВСРАЛТ 8. БАГААР АЖИЛЛАХ ҮНЭЛГЭЭНИЙ ХУУДАС Эмчилгээний төлөвлөгөө Огноо

Гэмтэл (өвдөлт, мэдэрхүй, тонус гэх мэт)

Огноо

Үйл ажиллагааны чадвар алдагдал

Огноо

Нийгмийн оролцоо

Огноо

Гадаад орчны болон хувь хүний хүчин зүйл

Удирдамжийн шалгах хуудас бөглөсөн эсэх

Зорилго тодорхойлсон эсэх

Огноо

Зорилго

Хэзээ

Харвалтын багийн уулзалтын зорилго Эмчилгээ/Хийх үйлдэлүүд

Хэн хийх

Гарын үсэг

Хийх боломжгүй бол шалтгаан

84 Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

ХАВСРАЛТ 9. ШАЛГАХ ХУУДАС ШАЛГАХ ХУУДАС – Тархины харвалт Õàðâàñàí ºäºð Ýìíýëýãò õýâòñýí ºäºð Á¿ðòãýëèéí äóãààð ................................................................................................................................................. Онош .................................................................................................................................................

Хэзээ

Хийгдэх үнэлгээ, эмчилгээ

Хэн хийх

Хэзээ

Эхний 24 цагт

Тавиланг тодорхойлох зорилгоор Глазгогийн үнэлгээг үнэлэх

Эмч

(_____)

Эхний 24 цагт

Амьсгалын эрхтэн тогтолцоог үнэлэх Амьсгалын эрхтэний сэргээн засах эмчилгээ

Сэргээн засалч эмч

(_____)

Аль болох хурдан

Залгих үйл ажиллагааг үнэлэх Мэдрэлийн эмч

(_____)

Аль болох хурдан

Биеийн байдал тогтворжмогц орон дээр суулгах

Тасгийн сувилагч

(_____)

Аль болох хурдан

Зөв хэвтүүлэх (уушгины үрэвсэл, цооролт, контрактураас сэргийлэх, цахилгаан цочруул): Гэрийнхэнд нь зөв хэвтүүлэх, хэрхэн хөдөлгөх арга барилын талаар зөвлөгөө өгч, сургах

Тасгийн сувилагч болон хөдөлгөөн засалч

(_____)

Эхний 72 цагт

Сэргээн засах эмчилгээний эхний үнэлгээ (ерөнхий болон залгих үйл ажиллагааг хамтад нь)

Сэргээн засалч эмч

(_____)

Хэрэв хийгээгүй бол шалтгаан

Мэдээл лийн эх сурвалж Глазго үнэлгээ

Эмчийн үнэлгээний хуудас ашиглана

Сэргээн засах эмчилгээ эхлэхээс өмнө эрсдэл хүчин зүйлийг тодорхойлох хуудсыг заавал бөглөнө. (_____)

Эхний 72 цагт

Хөдөлгөөн болон хөдөлмөр засалчийн үзлэг Яс булчингийн тогтолцоог үнэлэх Мэдрэлийн тогтолцоог үнэлэх Үйл ажиллагааны чадварыг үнэлэх 1. FIM болон бартел индекс 2. Зөв хэвтүүлэх 3. Шилжих болон хөдөлгөөний чадвар 4. Өдөр тутмын үйл ажиллагааны чадвар 5. Өдөр тутмын болон явахад хэрэглэх туслах хэрэгслийг үнэлэх

Сэргээн засалч эмч/хөдөлгөөн болон хөдөлмөр засалч, сувилагч

(_____)

хөдөлгөөн болон хөдөлмөр засалчийн үнэлгээний хуудас ашиглана

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

Эхний 72 цагт

Харилцах чадварыг үнэлэх суурь үнэлгээ

Сэргээн засах үнэлгээний дараа

Хөдөлгөөн засал эмчилгээ мобилизаци: идэвхигүй, тусламжтай мобилизаци: идэвхитэй, эсэргүүцэлтэй сунгах дасгал хэт мэдрэгшлийг бууруулах/ мэдэрхүйн цочруул

Сэргээн засах үнэлгээний дараа

Хөдөлгөөн болон шилжих хөдөлгөөн Орон дээр хөлөө унжуулж суух (суух тэнцвэрийг хөгжүүлэх) Сууж байгаад зогсож сургах Зогсох тэнцвэрийг хөгжүүлэх Шилжих хөдөлгөөнд сургах Хөдөлгөөн Явах туслах хэрэгслийг хэрэглэж сурах(суга таяг, 4 хөлтэй таяг, алхуулагч, гар таяг, тэргэнцэр)

Сэргээн засалч эмч/ мэргэжилтэн

(_____) Хөдөлгөөн засалч/ сувилагч

Сэргээн засах үнэлгээний дараа Сэргээн засах үнэлгээний дараа

(_____) Хөдөлгөөн засалч/ сэргээн засалч сувилагч

(_____) (_____) (_____) (_____) (_____)

(_____) (_____) (_____) (_____) (_____) (_____)

Сэргээн засалч мэргэжилтэн эсвэл сувилагч (_____)

Харилцах чадварыг үнэлэх суурь үнэлгээ

Харвалтын багийн уулзалт Эхний 7 (үйлчлүүлэгчийн биеийн хоногт байдлыг тодорхойлно, багтаж, өвчтөний зорилгыг тэгээд эмнэлгээс долоо хоног тодорхойлно, гаргах төлөвлөгөөг бүр боловсруулна) Аль болох хурдан

(_____)

Үйл ажиллагаанд суурилсан дасгал Нийгмийн харилцаанд оруулахад туслах, өдөр тутмын үйл ажиллагааны чадварт сургах: 1. гар, нүүрээ угаах Хөдөлмөр 2. Шүдээ угаах, үсээ самнах засалч/ 3. Хувцаслах сувилагч 4. Уух, хооллох Хоёр гарыг оролцуулж дасгал хийх Гарны нарийн хөдөлгөөний чадварыг сайжруулах дасгал (бичих, түлхүүр эргүүлэх гэх мэт) Танин мэдэхүйн чадварыг сайжруулах эмчилгээ

(_____)

Тэнцвэрийн дасгал

Сэргээн засах үнэлгээний дараа

(_____)

Сэргээн засалч эмч

(_____) (_____)

Сэргээн засах болон мэдрэлийн тасгийн гишүүд

Давсаг, гэдэсний үйл Сэргээн засалч ажиллагааг үнэлэх, эмчлэх эмч

(_____) (_____) (_____) (_____)

хэл засалчийн үнэлгээний хуудас ашиглана

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж Хоёрдогч хүндрэлүүдийг үнэлэх: Цооролт, холголт

(_____)

Гүнийн венийн тромбоз

(_____)

Хаван

(_____)

Мөрний хагас мултрал Явцын үнэлгээ

Контрактур засалч Гарны булчингийн тонус ихсэх Сэргээн эмч Хөлний булчингийн тонус ихсэх Төвийн гаралтай өвдөлт

(_____) (_____) (_____)

Мөрний өвдөлт

(_____)

Хэсэг газрын өвдөх хамшинж

(_____) (_____)

Эмчилгээ (шаардлагатай бол)

Аль болох хурдан

Аль болох хурдан Эмнэлгээс гарахын өмнө Эмнэлгээс гарахын өмнө Эмнэлгээс гарахын өмнө Эмнэлгээс гарахын өмнө

Цооролт, холголт Гүнийн венийн тромбоз Хаван Мөрний хагас мултрал Контрактур Гарны булчингийн тонус Сэргээн засалч ихсэх эмч Хөлний булчингийн тонус ихсэх Төвийн гаралтай өвдөлт Мөрний өвдөлт Хэсэг газрын өвдөх хамшинж Үйлчлүүлэгч болон гэр бүлийнхэнд өгөх мэдээлэл Үйлчлүүлэгч болон гэр бүлийнхэнд нь дасгал хөдөлгөөн болон хэрхэн хөдлөх аргыг зааж өгөх, харуулах Үйлчлүүлэгчид болон гэр бүлийнхэнд өдөр тутмын үйл ажиллагааг хэрхэн хийж гүйцэтгэхийг зааж өгөх

Сэргээн засалч эмч/ мэргэжилтэнь хөдөлгөөн, хөдөлмөр засалч

Мэдээлэл өгөх (гарын авлага) Туслах хэрэгслийг хаанаас худалдаж авах талаарх мэдээлэл өгөх (тэргэнцэр, таяг, шагай-тавхайн чиг гэх мэт) Дасан зохицуулах хэрэгслийг хэрхэн хийж болох, хаанаас худалдаж авах талаарх мэдээлэл өгөх Нийгмийн халамж үйлчилгээнд хэрхэн Сэргээн засалч хамрагдах тухай мэдээлэл эмч өгөх (шаардлагатай бол)

(_____) (_____) (_____) (_____) (_____) (_____) (_____) (_____) (_____) (_____)

(_____)

(_____) (_____)

(_____)

Тархины харвалтын сэргээн засахын удирдамж

ÒÀËÀÐÕÀËÛÍ ¯Ã Мэдрэл судлал төдийгүй анагаах ухаанд тулгамдсан асуудлуудын нэг тархины харвалтын өвчлөл, нас баралт, түүний хор уршиг, үр дагавар юм. Үүнийг шийдэхэд сүүлийн арван жилийн туршид харвалтын яаралтай тусламжийн менежментийн талаар гарсан удирдамж, зөвлөмжүүдийг мөрдөн ажилласан нь үр дүнд хүрсэн олон орны туршлага байна. Үндэсний удирдамжийг эмнэлгийн шатлалын бүх түвшинд хэрэгжүүлснээр тархины харвалттай өвчтөнд үзүүлэх тусламж, үйлчилгээг шинэ шатанд гаргаж чадна гэдэгт бид гүнээ итгэлтэй байна. Энэ бололцоог хангаж, удирдамжийг боловсруулахад хөрөнгө санхүүгийн туслалцаа үзүүлсэн Монголын Мянганы Сорилтын Сангийн Эрүүл мэндийн төсөл, хамтран ажиллаж техникийн тусламж, дэмжлэг үзүүлсэн ДЭМБ-ын “Харвалт ба зүрхний шигдээс” төслийн хамт олонд, ДЭМБ-ын олон улсын зөвлөх Абрахам Курувилла нарт удирдамжийг боловсруулсан ажлын хэсгийн зүгээс гүн талархал илэрхийлье. Мөн хэмжиж, үнэлэшгүй их оюун ухаан, асар үнэтэй цаг заваа гаргаж, сэтгэл харамгүй ажилласан Г.Цагаанхүү багш, Ж.Сарангэрэл эмч нартаа болон хамтран ажилласан Монголын Мэдрэлийн Эмч нарын Нийгэмлэг, Мэдрэлийн мэргэжлийн салбар зөвлөл, ЭМШУИС, УГТЭ, УНТЭ, Рефлекс эмнэлэгийн төлөөл, эрдэмтэн докторууд, эмч, багш нартаа гүн талархлаа илэрхийлье. Ажлын хэсгийн багийн ахлагч Ж.Ариунаа