Издавачка куќа Готен | www.gotenpublishing.com КАПКА дизајн | www.kapka.com.mk
Бранко Прља
КАКО ДА ДРЖИШ ЧАДОР БЕЗ РАКА избор раскази
Готен Скопје, 2016
МОДЕРЕН СВЕТ
Чувај на суво ............................................................................................................... 11 Отвори тука ................................................................................................................ 12 Имиграција................................................................................................................... 13 Природа вс. град........................................................................................................ 14 Не реди едно врз друго.......................................................................................... 15 Не превртувај.............................................................................................................. 16 Бреме на модерното време.................................................................................. 17 Продавници.................................................................................................................. 18 Време................................................................................................................................ 19 Гаџет Манијак............................................................................................................. 20 Запаливо........................................................................................................................ 21 Забрането кучиња.................................................................................................... 22 Кој на друг дупка копа... . ..................................................................................... 23 ... дупка станува.......................................................................................................... 24 Центар на гравитација ......................................................................................... 25 Билетарница................................................................................................................ 26 Пошта............................................................................................................................... 27 Не закачувај.................................................................................................................. 28
БАЛКАНСКА РАПСОДИЈА
Просторија за деца................................................................................................... 33 Скали нагоре................................................................................................................ 34 Каменизам.................................................................................................................... 35 Испорака на рака....................................................................................................... 36 Апарат за гаснење пожар..................................................................................... 37 Сезнајко.......................................................................................................................... 38 „Не застанувај тука“................................................................................................. 39
Лифт................................................................................................................................. 40 Контрадикторен лик............................................................................................... 41 Стисни тука.................................................................................................................. 42 Паркинг.......................................................................................................................... 43 Калап стави, македонско семејство извади............................................... 44 Железнички сообраќај........................................................................................... 45 Стрелка кон десно.................................................................................................... 46 Сакам да сум Швајцарија...................................................................................... 47 Царина............................................................................................................................. 48 Изнајмување возила................................................................................................ 49 Стар другар................................................................................................................... 50 Отровни материјали .............................................................................................. 51
ЛУЃЕ НЕОБИЧНИ
Човек со неодлучна боја....................................................................................... 55 Еден ден......................................................................................................................... 56 Подвижни скали........................................................................................................ 57 Една слика во неприлика ................................................................................... 58 Кој чиј нос носи.......................................................................................................... 59 Хелипорт........................................................................................................................ 60 Јади, пиј, убаво спиј.................................................................................................. 61 Херметички затворено.......................................................................................... 62 Па?! ................................................................................................................................... 63 Горостасниот Горан................................................................................................. 64 Оваа страна нагоре.................................................................................................. 65 Три.ги.там.пи.го......................................................................................................... 66 Најдо белјата го снајде........................................................................................... 67 Кршливо......................................................................................................................... 68
Антиприказна............................................................................................................. 69 За молчењето.............................................................................................................. 70 Салон за разубавување.......................................................................................... 71 Коцка или топка, прашањето тропка............................................................ 72 Деца................................................................................................................................... 73 Родители........................................................................................................................ 74
ПАРАЛЕЛНО ПРЕСЕКУВАЊЕ
Струјно оро................................................................................................................... 79 Како еден човек се прокоцка............................................................................. 80 Хотелски информации........................................................................................... 81 суботвА........................................................................................................................... 82 Петелчето што пелтечело.................................................................................... 83 Излечениот петел и едно куче.......................................................................... 84 Содржи состојки од животинско потекло.................................................. 85 Реалноста е сон е реалност е сон... . ............................................................... 86 Пацифистичка пушка............................................................................................. 87 Пацифистичка пушка, втор дел........................................................................ 88 Заминувања ................................................................................................................ 89 Точка што талка ....................................................................................................... 90 Мав? ................................................................................................................................. 91 Еколошкo....................................................................................................................... 92 Африка рика, дамата од среќа цивка............................................................. 93 Безбојно обојување.................................................................................................. 94 Еден свет........................................................................................................................ 95 Разгалени божества ............................................................................................... 96
ВРЕМЕ ЗА ПИШУВАЊЕ Есен
Едначење по звучност ....................................................100 Танцот на ветрот . ..............................................................100 Зима Поема во зима ......................................................................101 Маката на глувчето ..........................................................101 Пролет Васил над книга, а сонце го вика ............................102 Случка со еден пар во парк .........................................102 Лето Случка во ноќта . ................................................................103 Гад од град . ............................................................................103 Копнен транспорт . ........................................................................................................104 Моето јас, јасно ................................................................................................................105 Воден транспорт .............................................................................................................106 1636-2012 ............................................................................................................................107 Може да се рециклира ................................................................................................108 Приказнава можеше да биде напишана .........................................................109 Ракувај со внимание . ....................................................................................................110 Антипод . ...............................................................................................................................111 Неприказна .........................................................................................................................112 Телефон .................................................................................................................................113 Место за фрлање ѓубре ...............................................................................................114 24 секунди ...........................................................................................................................115 Повеќе информации . ....................................................................................................116 Кап! И пак . ...........................................................................................................................117
Белешка за авторот и делото ...................................................................................119
МОДЕРЕН СВЕТ
Чувај на суво - Што е чадор без рака да го држи? - се запраша господин Херц додека го слушаше звукот на капките дожд врз стаклените квадрати од бетонските коцки кои пулсираа со живот. Геометријата на поезијата во која звуците се собираа, се множеа и резонираа со растењето на коцките насекаде околу него длабоко го допре.
- Како е возможно да сме толку многу, а толку осамени? - помисли г-дин Херц, а не сфати дека чадорот е тој самиот.
11
Отвори тука - Никој го нема клучот од умот на другите луѓе, но сепак некои знаат како да го отклучат, - прочита г-ѓа Брава, додека сонуваше за една реалност во која луѓето се насмевнуваат едни на други, туку-така, без причина и повод, наместо едвај да чекаат прилика за навредување. Реалност во која луѓето не седат осамени пред електронските кутии кои го исполнуваат нивниот свет со сомнителни содржини.
- Кој решава за нас, кој ни наметнува да го сакаме тоа што можеби не би го сакале да имавме избор? - помисли таа додека ја затвораше книгата, една од последните на светов кој забрзано се дигитализира и тривијализира, диги-три-два-еден...
Светлата се гасат, а градот продолжува да пулсира длабоко во ноќта. 12
Имиграција Господин Иден на едно од неговите патувања го сретна господин Титет, кој и покрај неговото чудно име воопшто немаше проблем со себеси. Г-дин Иден, пак, везден несигурен беше и кој е се думаше, од каде доаѓа и каде оди се прашуваше. И најмала грешка кога правеше веднаш се обвинуваше, во себе се повлекуваше и така дел од себе губеше. Прво јазикот го изгуби и нем остана, устата му се затвори, а очите со кожа му се покрија. Носот иронијата му го остави за да може да дише, судбината горка да ја преживее. Но, откако безличен стана, дека секаде може да се вклопи дозна. Никому не му пречеше, речиси среќен беше и да имаше уста би се насмевнал, да имаше раце би го гушнал светот цел, а вака стана дух бел. И замисли, конечно низ ѕидови и граници можеше без проблем да минува! 13
Природа вс. град - Kako mo`am da se ispravam i pod ova nebo da se gordeam, koga ni{to sum, ~esti~ka prav vo `ivotot frlena - nasekade samo strav!? Sekoe dvi`ewe e bescelno, sekoe miruvawe e besmisleno, burite me nosat tamu kade sakaat. - Razmisluval taka mudrecot Dipre{, a do nego sedel starecot Optim koj mislite mu gi pro~ital. - Ako denot e svetol, a ti temen, zarem ne si onakov kakov {to saka{, da, a ne kako svetot zapoveda, a? - Dipre{ odgovoril - Mudro govori{, no pote{ko e da ostvari{... - no Optim insistiral - A sepak, neli ti pravi{!? I taka razgovarale dolgo bez zborovi mudrecite pod drvo, a okolu niv - s$ viree, see, `nee i ne se kae, ne poglednuva nazad, tuku tera napred, i ete - edna p~ela proleta, na cvet sleta, cvetot radosno polen & donese i p~elata daleku od mislitelite go raznese, vo krai{tata sivi i zadu{livi, kade p~elite od stutkan vesnik umiraat, a cve}iwata vo vazna veneat. I tamu nikoj ne razmisluva za prirodata ili vselenata, a ako za brm~eweto se zboruva, toa ne e na p~ela, tuku za najnov avtomobil koj se meri spored mo}, izgled i presti`... brrrrr - od mene i{! 14
Не реди едно врз друго Во еден свет сите луѓе си живееја во свои кутии. Секој се раѓаше сам и живееше сам, создавајќи и радувајќи се, тагувајќи и боледувајќи изолиран и недопрен од друга човечка рака или туѓа мисла. Но, најчудно беше дека тоа никому не му пречеше. Напротив, тие уживаа во она што го сметаа за слобода и неограничени можности.
И само кога понекогаш во главите им одѕвонуваше прашањето „Што значи да си човек?“ тие се чувствуваа делумно несреќни, но тоа траеше еден миг. Ретки беа тие кои остануваа долго време парализирани од помислата дека да се биде човек значи да се биде со луѓе. И тогаш се слушаше кинење на картонот...
15
Не превртувај На господин Душан му здодеа секојдневната рутина, читањето на утринскиот весник, појадокот со чај и печено лепче, одењето на работа, седењето пред компјутерскиот екран... Господе, дури и од самото набројување на секојдневните обврски го фати несовладлива потреба од спиење и сон, сон за тоа како остава сè и се упатува на возбудливо патување во егзотични места без граници и без дневен распоред, места каде што кафето не се пие за да се започне мачниот ден, туку за да се продолжи возбудливиот муабет, место каде што долгите вечери пред екраните се заменети со чиниш вечниот залез на Сонцето... но, како што бива, на нашиот Душан брзо му здодеа рајот и се врати во сопствениот пекол, зашто секојдневието е дрога од која човек тешко се откажува!
16
Бреме на модерното време Od muabet mi se zgaduva, od ~ove~kiot glas mi se slo{uva, na glasnite `ici trepetot, na jazikot prepelkot, usni koi se obli`uvaat, nos koj vdi{uva i kiva, tirada od te~nosti i tkiva, s$ ne{to pliva i so glasot izbiva vo eter, ili kon mene - beter! Raka i~ ne mi podavaj, znam saka{ i jas da ka{lam i da se tresam kako ti, no nema - znaj! Ne javuvaj mi se ni na telefon, nemam vreme za lafmuabet ili za bon-ton, imam rabota, pi{i mi na ~et onaka, ili najdobro ostavi me na raat - ete taka! Ako se sretneme na ulica, }e te odminam znaj, zatoa rabota si brkaj! Ne vikaj me ni na gosti, kafe ne pijam zo{to talog ne sakam da plukam, makar da e i od Kra{, nitu tvojata plunka vrz svoeto lice da ja imam - ba{! Se gledame na Fejsbuk, tamu nema miris na luk, glas ne vika, raka ne dopira, samo tekst i slika, pogledni, pa prozorec zatvori i vo svojot svet zadovolen zaspi. Sonuvaj sebe, a lu|e okolu tebe, a ti - pak li be!? 17
Продавници - Нова Година замина, каде сега народе, на што ќе трошиш пари, во што ќе веруваш и што со возбуда ќе очекуваш?... не очајувај, тука е Бадник, изговор за малку пироманија, фолк-музика и ракија, па Божиќ - нова гозба, сетилна дразба и Старата Нова Година, звучникот вика, желудникот рика. Ете го Валентин, нова прилика за џебна неприлика, кој пропушти 8-ми март го чека или Први април и присилна шега, а во мај скара, па аптека. Таман мислиш одмор иде, а тоа летна еуфорија да ти биде, каде ќе се потемнува, целата заштеда во море се бранува! И потоа главоболка - сметки, кредити, школо, но само до зимското лудило. И така секоја година, а во меѓувреме празници лични, свадби, крштевки, родендени, имендени... ни име не им знам!!! Така рече г-дин Празнов и реши да не празнува веќе. Оттогаш го знаат како Непразнов. И животот му е навистина полн. 18
Време „Телевизор од 64 инчи, 150 канали, за возрасни и мали, екрани на компјутери, таблети и мобилни, и детски лица пред нив собрани. Еј, реалноста е таква, ако не си приклучен - не си упатен, информацијата беше моќ, а сега е забава, податокот владее и над твојата свест демне, но значење нема и духот ти го зема!“ г-дин Бесвест викаше на продавачот, со високо крената рака, но овој подготвено му одговори, вака:
„Ако ти е до проповеди оди во црква, тука не ни треба пророк со збор или лик, Господ е во сите нешта, безличен, но анимистички преоблечен, никаде, но секаде, предмет-господ за секого со картичка и код... го чувствуваш, нели, ти ги обзема рацете цели... опушти се и ајде - предај се!“ Од Историјата на една зависност
19
Гаџет Манијак - Jak sum jas, Gaxet Manijak! Sakam aparati, mali i golemi, samo da se svetkavi, pla~am kako dete da gi dobijam, a potoa od sre}a vreskam, si igram i se falam, pa posle pet minuti gi zaboravam i druga igra~ka baram. Kreatorot na igra~kite, potatkoto na Gaxet, sedej}i na svojot prestol ova go slu{nal i si pomislil - Taka, moe bebe, i taka nemam vreme za tebe, igraj si so igra~kite, dodeka jas biznis teram, za du{ata tvoja vreme nemam. Ma [ina e moeto vistinsko dete, kako raste taa znam, ja hranam i u~am kako podobra da stane, pove} e da ja sakaat i da ja po~ituvaat, od nea da zavisat, za bez nea da ne mo`at. - Kreatorot |avolski se nasmevnal i vo mig na sebequbie viknal - Da, podanici moi, jas sum carot-temnina, vie borete se za rakata na mojata Ma [ina, nejzinite noze }e gi celivate, pred niv do posleden }e umirate, dodeka taa ni solza nema da polee, zo{to srce zema, a taa go nema. Mo`ebi sledniot model i so srce }e bide, samo ti plati, pa i toa vo nejzinite gradi }e se klati! Neboto zagrme i do`d zavrna. Kreatorot izleta na ulica, a tamu - viulica. Racete toj gi ra{iri i kon kapkite gi otvori, koga glej - najnovi do`dovni modeli! 20
Запаливо - Во рајот портите се лизгачки, а ангелите насмеани, чиниш не постојат ако тебе не ти служат. На дофат на раката имаш сè што сакаш, сè што на твоето рајско тело му треба и што твојот доблестен дух сака. Зад тебе свири пријатно музиче, а пред тебе полно количе - со работи од бесконечноста побитни. Во рајот животот продолжува, но без редици и пари, без нервози и психолози, таму сè е на дофат на раката без бар-кодови и од секој производ има бескрајно видови. Да, дизајнерите на рајот се грижат за вашето задоволство, зашто ако не сте среќни, ако ве јаде јанѕа бесна, или некоја мисла тешка, може рајската градина да ви стане тесна, па да заминете. Кој замине - враќање нема! Тоа е вечна маркетиншка дилема. Народот рајски мора да биде среќен и да живее без да знае дека надвор од рајот постои само пекол, - Врвниот Готвач рекол. 21
Забрането кучиња Кучето седна да руча со пријателите и кога сакаше да се послужи со нож и виљушка сфати дека неговите раце не се обликувани за таква дејност. Всушност тоа и не беа раце, туку обични кучешки шепи.
Се извини и замина во бањата. Се погледна во огледалото. Гнасна кучешка муцка, јазик што виснал од неа и стрчнати уши. Се обиде да направи гримаса на одвратност, но не можеше. Се обиде да се насмее, но успеа само да мрдне со опашот. Неговата неспособност за изразување емоции го депримираше. Ја крена ногата и се обиде да ја погоди шолјата. Не успеа. Плочките беа испрскани и тој несмасно се обиде да ги избрише со тоалет хартија која ја држеше со муцката. Излезе од бањата, рече дека ненадејно му излегле обврски и засрамено си замина.
22
Кој на друг дупка копа... Si bila edna brojka porazli~na od drugite. Site napred-nazad odele i imale forma interesna, samo taa vo mesto stoela i bila sosema obi~na. - Ti si prazna kako dupka, nema{ duri ni kuka za da se fati{, tuku samo se klati{! - & ka`ala devetkata, a osmicata dodala: - Nema{ ni polovina, tvoeto telo e kako maana! – pa se na smea la, na {to sedmicata doviknala: - Ni ostar agol ima nejzinata glava, ne samo bez stava, tuku i bez stav e taa. - a petkata od smea puknala: - Ni krivina {to nekade zavr{uva, tuku samo kru`i, bez po~etok il’ pri~ina! - [estkata mol~ela, za{to devetkata ve}e s$ ka`ala, ~etvorkata se slo`ila so sedmicata, a i trojkata premol~ela, osmicata da ne ja proglasi za svoja polovina. Dvojkata cvrsto na zemja stoela i si mislela: - I krivina i agol imam, {to }e se raspravam!? - no zatoa edinicata za site ka`ala: - Jas sum prva, za{to od mene s$ po~nuva, a taa odvaj stoi, pa mo`e i da ne postoi! 23
... дупка станува I taka site brojki se mno`ele, delele, odzemale, sobirale, pa se smeele, a nea nikoj ne ja gu{ka, sekoj od sebe samo ja butka. – Butkaj, butkaj! – ka`ala taa, gi poglednala i naedna{: ripna, skokna i site pod noga gi stavi, pa dru{tvo pravo si dobi. - Ete vi na!
24
Центар на гравитација Во првиот миг кога ќе помислиш дека парите го движат светот, од твојата душа се откинува едно ситно, но блескаво парче кое лебди несигурно околу твоето битие, како да се прашува дали е време да замине и дали сè уште има надеж за тебе. Потоа те погледнува за последен пат и пред да замине пушта една солза која капнува врз тебе. Ја креваш главата и помислуваш дека врне, но потоа здогледуваш нова ѕвезда на небото, ѕвезда која не си ја видел дотогаш. Сепак, немаш време да се загледуваш во небото, продолжуваш да се вртиш како во транс додека целиот свет околу тебе, сите бои и нијанси, сите мириси и вкусови, сите звуци и допири не се претворат во златно-жолто.
25
Билетарница - Дали си наш? - ме праша еден апаш кој сакаше да ме обележи со печат и тапија, да ме стави во калап со железна капија.
- Не сум ничиј, па дури ни свој! - му одговорив, а тој се збуни, па му текна и од мака пукна. А како така, науката одговара, вака: „Тие кои се идентификуваат со група, кога се соочени со поинакво размислување експлодираат - од глава глупа!“ Ете тоа се случи со овој лик, само едно бум-трас и го снема, баш сосема!
- Не признавам наука, туку само што животот ми дава како поука. Оној кој туѓата става на рамена си ја става понекогаш од тежина пука, - заклучив и лесно зачекорив, кога слушам толпа се доближува и ме заобиколува. А што стана понатаму, реши ти таму, читателу мил... ако можеш спаси ме, над предрасудите вивни ме - барем во мечтите! 26
Пошта - Со недели писмо чекаш, возбудата ја разгоруваш, каде е, се прашуваш, се разочаруваш и на секое ѕвонче возобновената верба со радост ја пречекуваш... - воздивна г-дин Нос Талгија и продолжи, - а денес еден клик, во мноштвото знаци изгубен лик, во заборав наскоро потони, ах колку сеќавања тони! - Потоа занеме и во екран се загледа. А таму празнина го чека и немо трепка до доцна во ноќта. Едно утро г-дин Совре Мен се разбуди сосем орен и за новиот ден подготвен. Рипна од сон директно во работен бон-тон, нема застој - за никој, денот врви, јаде, се тркала човечката судбина како запчаник кој паѓа и според законот на Марфи во најзафрлениот ќош од душата се стркала и таму писмо кое се изгубило по пат пронаоѓа. Понекогаш треба да се изгубиш, за да се пронајдеш.
Не закачувај - Некои луѓе само знаат да ти се закачат, како смислата на животот да им е туѓите маки и проблеми на својот грб да ги носат, - помисли г-ѓа Проз гледајќи како на улицата пред нејзиниот прозорец поминува една двојка со куче врзано на колан. Кучето ја влечеше раката на момчето, девојката гласно се смееше додека се обидуваше да држи чекор со двете битија кои ги сакаше најмногу на светот, а Сонцето светеше високо над нив и ги грееше срцата на илјадници луѓе како нив, обични и смртни честички во космичкиот танц кои забораваат да бидат благодарни за подарокот од Сонцето.
Но, тоа не размислува за благодарноста на своите поданици и ја продолжува својата игра на небото додека двојката со кучето заминува, а нашата г-ѓа Проз останува да набљудува, со сцените пред прозорецот кои за неа живот значат. 28
БАЛКАНСКА РАПСОДИЈА
Просторија за деца „Ако се будиш со желба за истражување, а те чека на фабричка лента ‘рмбање, плесни ти со рацете!
Ако гледаш само беда и секој ти се јадосува, а костумосан тип прст во нос напикува, плесни ти со рацете! Ако дечињата табли на училиште не бришат, туку шофершајбни на крстопат чистат, плесни ти со рацете! Ако граѓанинот пред зграда со папагалска боја пече стек, а свеста човечка како да е од 19-ти век, плесни ти со рацете!
Ако по книжарниците има само шунд-литературанции, а пред телевизорите сите генерации, плесни ти со рацете!...
33
Скали нагоре Младост во 90-тите, ритам и бас, хипнотички женски глас, космичко сурфање по мозочните бранови, транс и квази-медитација, само-проекција во некое друго време, друго место без бреме, четири ѕида и лажна сигурност, а надвор - ветришта на злокобната судбина по капаците на прозорците удираат! И се преправаш дека не се грижиш. На подобра иднина се надеваш и на сегашноста забораваш. Вечноста те теши, помислата на твоето постоење во историјата те крши, само долна амплитуда во космичкиот бран, за неуспех избран. Сакаш трага во енграмите на вселената да оставиш, но не успеваш. Вечноста е посурова од сегашноста.
34
Каменизам Si bilo edno vreme na nevidlivi yidovi. Vo toj svet sekoja ve~er roditelite na decata ova im go raska`uvale: - Si bile eden umetnik, pisatel i nau~nik. Umetnikot slikal raboti ~udni koi nikoj ne gi prepoznaval, a koja e korista ako narodot ne se raduval? Umetnikot edna ve~er odel nakaj doma, koga - op! - kamen po glava go mava. Mozo~nata brazda mu se razmrdala, pa vedna{ narodni likovi nacrtala, narodot da se prepoznae i raduva - toa e slika prava! Na pisatelot, pak, bez nasoka mu {krtala rakata, pa duri vrz podot se simnala i nadvor se obelodenila, koga - bum! - vo kameniot yid udril negoviot um. Se stresol i vedna{ pesni za narodot da se veseli napi{al. Si bil eden nau~nik koj izmislil ma{ina za ~itawe na mislite, kaj i da ja naso~el drugiot vedna{ zboruval bez usta da otvorel. - Opasna ma{ina e toa, - mu ka`ale, no toj ne slu{al i taka eden den se razbudil na ostrov kamen, sam i ostaven. Vikaat deka poludel, od tu|ite misli ve}e koj e ne znael, pa okolu sebe yidovi si sozdal. Zatoa, dete, ne misli tuku raboti i na narodot }e slu`i{ - ku`i{!? 35