Issuu

HET SCHEVENINGSE BOS een nieuwe radicale ingreep RAIDUN SCHOTT ACADEMIE VAN BOUWKUNST AMSTERDAM ontwerp intuitieve analyse landschappelijke analyse

Een kaarsrechte weg dwars door de woeste duinen. Acht bomenrijen, dijkjes aan beide zijden, een tolhek en flanerende adellijke mensen. Dat is het beeld dat fascineerde en als startpunt voor dit project fungeert. Een prent van Christiaan Huygens uit 1665, waarin hij wilde overtuigen om een verbindende weg van Den Haag naar Scheveningen door de stuivende duinen te leggen. Een radicale ingreep die een houding weerspiegelt: de beheersdrang van de mens over het landschap. Huygens beschermde met zijn ontwerp de mens tegen de overweldigende kracht van de natuur. In de huidige situatie is het landschap in inversie. De natuur is niet langer de dominante factor; de stad en haar cultuur zijn dat geworden. Het bos dat langs de Scheveningseweg ligt, draagt de druk van eeuwen

menselijk gebruik. Verstoring, vervuiling, verrijking en verzuring zetten de natuurwaarde en levenskracht van het bos steeds verder onder druk. De plek vraagt om een nieuwe radicale ingreep. Het bos wordt teruggegeven aan zichzelf. Zij krijgt de ruimte om haar natuurlijke structuur en weerbaarheid terug te ontwikkelen door de toegankelijkheid van de meest verstorende factor te veranderen. Tegelijkertijd nodigt het ontwerp uit tot een perspectiefverandering: van bosjes naar bos, gericht op verwondering en het besef van andere tijdschalen. Er ontstaat een spel van toegankelijkheid, bepaald door het bos. Binnen dit project is ook een ontwerpmethode getest voor het werken met een poëtische benadering. Waarin voelen en

Het Scheveningse Bos

weten gelijkwaardig zijn. Waar bij de start de locatie verkent wordt, vanuit intuïtie en observatie, met zo min mogelijk voorkennis. Daarna pas het feitelijke. Zo ontstaat een caleidoscopische manier van kijken, waarin verschillende vormen van kennis samenkomen. Dit project stelt andere waarden centraal naast het maakbare en het meetbare. Ontwerpen met tijd, onzekerheid en loslaten als instrumenten. Het ontwerp schept de condities waarin het landschap zich, ver voorbij de levensspanne van ons als individu, zelf verder kan ontwikkelen.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Afstudeerproject van Raidun Schott Master landschapsarchitectuur Onder begeleiding van Hannah Schubert (mentor), Paul de Kort (commissielid), Yttje Feddes (commissielid) Academie van Bouwkunst in Amsterdam, 2025-2026

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Ontwerp Introductie

Fascinatie Methode Prent

10 10 12

Locatie

Intuïtieve Analyse Werkwijze Intuïtief logboek Verwonderen Sferen Aardbewoners Conclusie

Intuïtieve analyse Intuïtief logboek Plekken van verwondering Aardbewoners

20 22 36 37

Landschappelijke analyse Geschiedenis Expressie van de bodem Scheveningse bosjes Noordzaak

40 42 48 50 54

Concept Levensspanne Tijd Beleving concept Ruimtelijk concept

62 68 70 72 74

Ontwerp Focus gebied Natuurlijke structuur Acties Ontwerp Aardbewoners Vier principes Stol en Loo Wering Traa

78 80 86 98 114 132 134 136 146 156

Een nieuwe radicale ingreep

160

Methode

164

Bronnen

166

Het Scheveningse Bos

08 10 67 71 76

Landschappelijke Analyse Inventarisatie Locatie Dimensies

08 08 10

Geschiedenis Grote schaal Groenzone Reliëf Typering groen gebieden Expressie van de bodem

Project schaal Lagen Dwarsdoorsnede Ecologie Randen Veldkaart Toegankelijkheid Scheveningse bosjes Conclusie

34 34 38 40 42 52 54 58

18 18 19 20 32

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Op de basisschool was ik een van de laatste die AVI-uit las. Terwijl klasgenoten hun AVI-boekjes afvinkten, zat ik te dromen. Boeken waren als blokkades: lange zinnen, volle pagina’s, overweldigende hoofdstukken. Ik bouwde liever dingen, tekende werelden, verzon en speelde verhalen. Achteraf gezien lag dat misschien aan een vorm van dyslexie, toen nog ongezien, nu een stuk logischer. Wat wél bleef hangen, was poëzie. Korte zinnen, ademruimtes op papier, helderheid van woorden en een betekenis die niet te veel uitgelegd werd maar waar ik zelf een betekenis aan kon geven. Ze waren open, vrij, en raakte iets dat ik herkende: een gevoeligheid voor sfeer, voor omgeving, voor wat er in eerste blik onder het oppervlak schuilgaat. Woorden die ik zelf vaak niet kon vinden, maar waar ik mezelf wél in terugvond.

Nog steeds vind ik niet altijd de juiste woorden. Dan verzin ik zelf een woord. Onbewust, onbedoeld, zonder het door te hebben tot iemand er iets van zegt. En toch begrijpt iedereen wat ik bedoel. Misschien is dat precies wat het poëtische ook doet: het omvat iets dat niet letterlijk hoeft te zijn, maar wel voelt als kloppend. Diezelfde gevoeligheid vind ik nu ook terug in mijn interesse binnen mijn vak: landschapsarchitectuur. Ook daar gaat het vaak niet over wat je letterlijk ziet, maar over wat je ervaart en alle processen die zich (vaak onzichtbaar) afspelen. Precies daar begint mijn fascinatie voor een poëtische benadering.

Deel van de introductie van: Schott, R. (2025) Praktisch poëtisme [Ongepubliceerd essay]. Academie van Bouwkunst, Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten.

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Dit afstudeerproject is gestart vanuit een fascinatie voor een poëtische benadering binnen landschapsarchitectuur. Een manier van ontwerpen waarin sensitiviteit voor de omgeving een grotere rol speelt en niet altijd een voorspelbaar eindbeeld te hebben. Je las op de vorige pagina de introductie van mijn essay Praktisch Poëtisme, daarin ben ik op zoek gegaan naar een methode om op deze manier te werken. Daaruit kwamen vier principes voort die richting geven: Intuïtie die het feitelijke vormgeeft Intuïtie laten bepalen waar het feitelijke naartoe beweegt. Analyse op een brede manier. Reflecterend door observatie Niet meteen willen ingrijpen. Eerst kijken. Dan nog eens. Reflectie volgt. Het prikkelt lichamelijk en zintuiglijk, wat aanzet tot denken en voelen.

Dit afstudeerproject is niet alleen vertrokken vanuit deze methode, maar ook door een fascinatie met een prent. In 1665 maakte Christiaan Huygens een overtuigingsbeeld om zijn plan voor de Scheveningse ‘Zeestraete’ te realiseren. Op de prent snijdt een kaarsrechte weg door de woeste duinen, destijds omschreven als de ‘wildernisse’. Volgens Huygens zijn 1025 regel lange gedicht verbeterde de weg de verbinding tussen Den Haag en Scheveningen. Scheveningse vissers bereikten sneller de markt in Den Haag en bewoners van de stad vonden via deze route de frisse zeelucht aan de kust. Deze prent vormde het begin van mijn locatiekeuze. Ze laat zien hoe één ingreep een landschap blijvend kan veranderen. De Scheveningseweg ligt er nog altijd. Rondom de weg ontstond later de Scheveningse Bosjes. Welke vraag stelt dit landschap vier eeuwen later?

Inter-zijn boven ingrijpen Niet de baas willen zijn over het landschap. Een samenwerking aangaan. Jezelf als onderdeel van het geheel zien: inter-zijn. Helderheid boven verrommeling Een helderheid in ontwerp, geen verrommeling van het landschap. Dit afstudeerproject vormt de testcase van die principes. Ik begon daarom met zo min mogelijk voorkennis. Anderhalve maand bezocht ik het gebied twee keer per week. Op gezette dagen en tijden maar zonder vaste route, geleid door verwondering en intuïtie. Ik wilde het landschap eerst ontmoeten, er onderdeel van zijn en van daaruit leren begrijpen. Op locatie observeerde ik. Thuis volgde de reflectie. Pas daar stelde ik mij de vraag waarom een plek mij verwonderde. Na een maand begon ik gelijktijdig met de feitelijke analyse. De klassiekere vorm van een landschappelijke analyse, die beïnvloed werd door de vragen die tijdens de intuïtieve verkenning waren opgekomen. De analyse en de verwondering begonnen elkaar te voeden. Vanuit die wisselwerking ontstond het concept, waarna het ontwerp zich stap voor stap vormde. Geleid door helderheid en het besef dat de mens onderdeel is van. Dit is ook hoe ik jullie mee wil nemen in dit verhaal, deze werkwijze volgend. Eerst de fascinatie en de intuïtieve bevindingen. Daarna de landschappelijke analyse van het landschap. Vervolgens het concept en ten slotte het ontwerp dat daaruit is ontstaan.

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

prent Schevenignse Zeestraete Christiaan Huygens 1665

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

De prent fascineerde mij om verschillende redenen. Allereerst het beeld zelf, de ingreep. Een rechte lange lijn die zich door de woeste duinen snijdt. Een radicale ingreep in die tijd. Maar in die grootsheid van het duinlandschap en de grootsheid van de ingreep ontstaat een verwantschap. Er ontstaat een harmonie in contrast. Daarnaast fascineerde de verhouding tussen natuur en cultuur. De prent laat een landschap zien dat wordt geordend en gecultiveerd. De Scheveningse Zeestraete kreeg aan weerszijden vier bomenrijen en veranderde in een statige laan. Dijkjes beschermden de mens tegen het stuivende zand. Er werd geprobeerd de dynamiek van het duinlandschap te temmen. Tot slot trok de sociale laag mijn aandacht. De weg werd gepresenteerd als een nieuwe verbinding tussen Den Haag en Scheveningen. Tegelijkertijd zie je een groot tolhek met een tolhuisje. De verbinder werd een publieke promenade voor adel. Waar de rijke mens kon flaneren.

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

context project gebied

De focus van dit project ligt op de Scheveningse Bosjes. Een bosgebied van ongeveer 70 hectare, midden in stedelijk gebied, gelegen in de groenzone tussen Den Haag en Scheveningen. Een lange zijde van het gebied wordt begrensd door de Scheveningseweg. Een weg die het centrum van Den Haag en het centrum van Scheveningen verbind. Op ongeveer anderhalve kilometer ligt het strand.

zij onderdeel van de ‘groenezone’ tussen Den Haag en Scheveningen; een aantal groengebieden die vanuit het Oostduin de stad in lopen.

De Scheveningse Bosjes bestaan uit drie deelgebieden: het bos ten zuiden van de B.M. Teldersweg, de waterpartij en de Belvedereduin. In zijn grotere context is

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Intuïtieve analyse* Voor de Intuïtieve analyse ben ik het gebied in gegaan, in eerste instantie om te voelen, met open zintuigen. Door aanwezig te zijn, en echte lokale kennis op te doen - kennis die door het lichaam gaat. Ik liet me leiden door verwondering. Verwondering bepaalde waar ik liep, waar ik stil stond, wat ik vastlegde. De momenten die me raakten heb ik vastgelegd in foto’s en schetsjes. Thuis keek ik terug en reflecteerde: waarom juist dit beeld, dit gevoel, deze plek? Gaandeweg begon de blik te verschuiven - van puur ervaren naar het herkennen van vergane informatie, patronen en relaties. Gedurende zes weken ben ik twee keer per week op vast gezette dagen en tijdstippen naar het gebied gegaan. Zonder vaste route. Alleen het startpunt bepaalde

ik vooraf, gebaseerd op de delen van het bos die ik nog niet had verkend. Vanaf daar liet ik de route ontstaan, door verwondering. Door datgene wat mijn aandacht trok: een plek die uitnodigde om te gaan of te blijven, een detail dat vragen opriep, een sfeer die veranderde. Verwondering ging niet alleen over wat mooi of bijzonder was, maar ook over wat schuurde, ontbrak of ongemakkelijk voelde. De route werd daarmee geen vooraf bepaalde lijn, maar een spoor van plekken van verwondering.

*De volledige intuïtieve analyse is te zien in boek 2 als intuïtief logboek

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Een laan die momumentaal aanvoelt die je het gebied in leidt. De laan volgend is de aandacht gevestigd op de trap aan het einde van de laan. Waar leidt dit naartoe? wat komt er tevoorschijn op de oude duintop?

Het Scheveningse Bos

Teleurstelling. niks. ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

De werkgroep.

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Het Scheveningse Bos

Een oud pad wordt desire path. Leidend naar... niks? of toch wel! Een eigen zelfgemaakte plekje, om even alleen te zijn. Waar het leven langs je kan ruisen, en je voor een moment stil kan staan in de tijd.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Nog geen 3 minuten lopen uit elkaar

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Wat opvalt, is de veelheid aan materialen waaruit de paden zijn opgebouwd. Verrommeling.

De al bestaande onduidelijkheid - voor wie welk pad bedoeld is - wordt er door versterkt. Ook de recent aangelegde halfverharding past niet in de omgeving: een laag die het pad probeert te definiëren, maar in plaats daarvan de vanzelfsprekende leesbaarheid van het landschap en genius loci aantast. 32

Het Scheveningse Bos

Verwondering over de hoeveelheid stikstofminnende planten, snelgroeiers en exoten.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Het Scheveningse Bos

Mensen die hun huis hebben verloren en de bosjes als nieuwe woonplek kiezen. Niet alleen slapen in een tent, maar echt een ‘thuis’ maken. Groene schuttingen, buitenkeukens, openlucht woonkamers - een eigen wereld in het groen.

‘Dit park is ook van ons’, met graffiti gespoten op een prullenbak. Van wie? Is het wel van iemand? Na wat onderzoek een campagne van de Dolle Mina’s. Vrouwen willen zich ook veilig voelen in het park.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

plekken van verwondering uit de intuïtieve analyse

De locaties van plekken van positieve verwondering zijn hier aangeduid. Ze liggen verspreid door het gebied. Vaak ontstond deze verwondering door contrasten, een lichte plek die verschijnt in een donker bos, een uniek element dat opvalt tussen de rest, of een plek die een bepaald gevoel of energie gaf.

Het Scheveningse Bos

volgende twee pagina’s: aardbewoners van de Scheveningse Bosjes houtskool op papier

Verwondering leidde niet alleen naar plekken, maar ook naar aardbewoners. De levende organismen die in de Scheveningse Bosjes leven of er gebruik van maken. Bomen, planten, dieren, schimmels, micro-organismen en mensen vormen samen het levende netwerk van deze plek. Sommige ontmoetingen ontstonden vanzelf. Door te observeren, te kijken en te luisteren. Andere ontstonden in gesprek. Met mensen die ik onderweg tegenkwam of bewust heb opgezocht, omdat zij zich inzetten voor het gebied of er een uitgesproken relatie mee hebben.

De Scheveningse Bosjes zijn een veelbesproken plek. Een plek waar veel aardbewoners iets van vragen, iets van vinden of iets van nodig hebben. Tegelijkertijd wordt het gebied vaak benaderd vanuit het perspectief van de mens. De naam ‘Bosjes’ draagt die menselijke blik al in zich: een verkleining van een levend ecosysteem tot een plek in de stad. Door de verschillende aardbewoners te ontmoeten ontstond een ander perspectief. Ik zie nu een levende gemeenschap met eigen ritmes, behoeften en grenzen.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Landschappelijke analyse* Door eerst zo min mogelijk voorkennis het gebied in te gaan, ontstond een nieuwsgierigheid die richting gaf aan het feitelijke onderzoek. De intuïtieve observaties bepaalden welke lagen van het landschap ik verder wilde ontrafelen. Zo volgde de analyse niet alleen de klassieke landschapslagen, maar ook de vragen die tijdens het veldwerk ontstonden. Deze landschappelijke analyse is opgebouwd uit bureauonderzoek, veldwerk, archiefmateriaal, bestaande plannen en gesprekken met lokale experts.

*De volledige landschappelijke analyse is te zien in boek 3

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

“Ik liet u achter als een stad tussen de duinen, Verzonken in het zand. Waar zijn die witte kruinen? Waar die dorre kliffen, waar dat steile droogland, Waar niemand overheen kon kijken, tenzij torenhoog? Kan ik nu door de duinen heen kijken zonder zand in mijn ogen? En zie ik Scheveningen – of word ik bedrogen – Recht voor me uit, door een laan tot aan het einde van de straat?.” Vogelvlucht over de buitenplaats Zorgvliet. Bron: Haagse Beeldbandk kl. B 1573

- Constantijn Huijgens in Zee-straete

Scheveningse Zeestraat. Bron: Haags Gemeentearchief

Vishandel aan het scheveningse strand. Bron: Haags archief, Het vaderland 1306-1959.

Detail van de kaart van het Hoogheemraadschap van Delfland, 1712. Bron: Nationaal Archief 4.VTH HA

‘s-Grav

Bataafse Boer, Johannes Bosboom. Bron: Gemeentemuseum Den Haag 0090076

Het Scheveningse Bos Krijttekening van een ‘keet in het Wildernisduin ten oosten van de scheveningseweg; waarschijnlijk de Bataafse Boer,

Bosjes in het duin

1600

Wilde duinen en jachtgrond Het gebied is onderdeel van de duinzone, bestaande uit droge zandduin. Het kalkrijke jonge duin stuift over het oude duin. Het gebied is bekend als: ‘s Graefelijkheids Wildernesse. Ook is het een jachtgebied van de graven van Holland en later stadhouder en koning.

De Gouden Eeuw

1644

Aanleg Sorghvliet - Jacob Cats Het eerste stuk gecultiveerde duin. Omgeploegd en geëgaliseerd om als tuin te gebruiken waar Cats zijn zorgen van zich af kon laten ‘vlieden’.

1665

Voltooiing ‘Zeestraete’ (Scheveningseweg) - Christiaan Huijgens 1670 De eerste verharde weg van ‘s Gravenhagen naar Scheveningen dwars door de ‘woeste duinen’.

Aanplant om zandverstuivingen te voorkomen Streng verboden om het terrein met bosjes te betreden.

1700

De Verlichting

venhage 1800. Bron: HGA 003026717

n. Kaart 1832. Bron:

Eind 18e eeuw: De Bataafse Boer Willem Heijtveldt, ‘de bataaf’, kreeg een stuk grond voor akkers en bosaanleg (1798). Zijn plan was om ‘het onvruchtbare land vruchtbaar te maken’. De eerste aanplantingen waren weinig succesvol. Zijn huis, later tapperij, had de locatie van de huidige tennsibaan. 1800

ontwerp | in t u ï t i met eve a nalyse | landschappelijke analyse Duin bosjes

Het gebied is nog altijd sterk duinachtig van karakter, de aanplant van bos gaat moeizaam.

Gemeentemuseum Den Haag 0090076

Krijttekening van een ‘keet in het Wildernisduin ten oosten van de scheveningseweg; waarschijnlijk de Bataafse Boer, 1825. Bron: Haagse Beeldbank kl. A 729

Bosjes in het duin Gemeente Den H

De Bataafse Boer, 1860. Bron: Haagse Beeldbank 0.62670

waterpartij met villa pauline 1885. Bron: Haagse Beeldbank

Een vrouw en kind aan een plas in de Scheveningse Bosjes, 1873. Bron: Haagse Beeldbank kl. B 110 “Sedert 1879 zijn de lieflijke Scheveningse Boschjes heel wat met woningen, villa’s, hotels en gestichten gestoffeerd. Iedereen kent en vereert die bekoorlijke dreven, waar men zoo graag mijmert en ronddoolt. Is het groote Bosch eene symphonie van Weber, de Scheveningse Boschjes met hun zeer hoog hout, open plekken hier en daar, châlets en waterpartijen, herinnert meer aan een lied van Schubert. De eenige grief van vele Hagenaars en vreemdelingen is, dat de speculatiegeest en bouw-hartstocht zich er te sterk van meester gemaakt hebben, zoodat hier en daar te veel geboomte aan woningen moet geofferd worden. De eenzaamheid wordt er al zeldzamer en zeldzamer, en de menschenwoningen al talrijker en talrijker.

Scheveningse park en boschjes 1895. Bron: Caroline (AVN)

En sedert de geneeskundige faculteit verzekert, dat de lucht, welke men er inademt, de zenuwen staalt en de zwakken mensch pantsert, vestigt er zich het eene pension na het andere, om zenuwlijders en zwakken van hoofd op te nemen en de genezen. Het gevolg hiervan is, dat van wijd en zijd de patiënten, die aan deze kwaal lijden, naar eene der inrichtingen in onze Boschjes komen om daar genezing te zoeken. Als men er ’s morgens vroeg of tegen den avond door die lommerijke [sic] laantjes wandelt, waar de zon goudstukken op den grond strooit, ontmoet men dan ook menig schuw, bleek wezen, welks schichtige houding en vreemde blik hem als zenuwlijder bestempelen. Natuurlijk hebben wij deernis met de slachtoffers van onzen haast-je rep-je-tijd, maar toch – wenschten wij Hagenaars wel, dat de Scheveningse Boschjes er wat minder door bevolkt waren.” - Johan Gram

‘Belvédère’ betekend: mooi uitzicht Belvedere. Bron: https:// www.vanstolkpark.nl/belvedereduin/

De Belvedère op het Koepelduin in de Scheveningse Bosjes, 1910. Bron: Haagse Beeldbank

Kaart 1895 (links) en 1930 (rechts). lijke weefsel rondom de Schevenin duin blijft. Bron: Topo Tijdreis

Luchtfoto van de verwoeste Scheveningse Bosjes na de aanleg van de Atlantikwall, Dienst Stedelijke Ontwikkelin 1946. Bron: Haagse Beeldbank 203166

Foto’s van de Scheveningse Bosjes na de tweedewereldoorlog. Bron: Schierbeek, A. (Red.). (z.d.). Den Haag 1945: Een documentatie over de jaren 19401945. De Hofstad.

Het Scheveningse Bos

Aanleg van tergrond d Kerkhoflaa

maken’. De eerste aanplantingen waren weinig succesvol. Zijn huis, later tapperij, had de locatie van de huidige tennsibaan. 1800

Het gebied is nog altijd sterk duinachtig van karakter, de aanplant van bos gaat moeizaam. Het gebied is vrij wild, de bosjes die er zijn hebben een productie functie. Dit blijft tot het laatste deel van de 19e eeuw.

n. Kaart 1832. Bron: Haag

1865

Aanplant Ver Huell tot romantisch bos

Begin 20e eeuw: Stedelijk weefsel 1900

19401945

Vanaf de eind 19e eeuw groeit het stedelijk weefsel rondom de scheveningsebosjes sterk. Begin 20e eeuw is het grotendeels omgeven door villa wijken. De bosjes worden een belangrijke plek voor zien en gezien worden (flaneren).

Tweede wereldoorlog

Start aanleg kanaal Voor de verbetering van de grachtengordel in de stad.

1834

Gebied openbaar toegankelijk gemaakt

1864

Paardentram

Ver Huell werd als gemeenteraadslid ‘belast’ met de zorg voor beplanting in de scheveningsebosjes. Een taak om er een romantisch wandelbos van te maken. Onder zijn 1882 leiding zijn er 20.000 eiken, 1000 populieren, rododendrons en andere exoten aangeplant. 1889

Tijd van wereldoorlogen

De eerste van Nederland langs de Scheveningseweg.

Waterpartij gereed Tol afschaffing voor de Scheveningseweg

Diffuse groen relatie Aan de noordzijde van de Scheveningsebosjes blijft het wat luchtiger door de aanleg van de nieuwe scheveningsebosjes, hubertuspark en klein zwitserland. Hierdoor blijft er een diffuse groen relatie met het oostduin.

Door de bouw van de Antikwall werden er anti-tankgrachten door de waterpartij gelegd en bijna alle bomen in de scheveningsebos1953 Aanleg Prof B. M. jes gekapt als productie hout. In de hongerTeldersweg (s200) winter van 19944-1945 werden ook bomen Weg die de Scheveningse gekapt door de haagse bevolking. Het deel Bosjes door tweeën snijdt. van de bosjes gelegen aan Scheveninge is groten deels bewaard gebleven, evenals de 1950> Plaatsing monumenten padenstructuur. In de jaren na de Tweede wereldoorlog zijn er veel monumenten geplaatst zoals madurodam, het Tweede helft 20e eeuw: Herontwerp indisch monument, de W. M. Dudok gedenkmuur. Sommigen waren een nieuwe aanslag op de bosjes, zoals madurodam die 62.630 m² 2000 Recentelijk aan bos innam. ontwerp | in t u ï t i e2001-2015 v e a n a l yis s eer |gedacht l a n d s over c h a de p p toeelijke analyse 45 Tussen komst van de ‘internationale zone’ wat leidde tot veel ophef onder bewoners. Aan de hand

Tijd van televisie en computer

n paden Scheveningse Bosjes, op de achde Kapel op de R.K. Begraafplaats aan de an, 1954. Bron: Haagse Beeldbank 0.62655

1825

De industrialisatie

. Opvallend is de snelle groei van het stedengse Bosjes en de Belvedère duin dat echt

Duin met bosjes

Foto’s van de Scheveningse Bosjes na de tweedewereldoorlog. Bron: Schierbeek, A. (Red.). (z.d.). Den Haag 1945: Een documentatie over de jaren 19401945. De Hofstad.

Concept-ambitie document ‘Internationaal park’ door LOLA landschapsarchitecte, 2015. Bron: https://architectenweb.nl/nieuws/artikel. aspx?id=37944

T IJ D L I J N - G e s c h i e d e n i s o m g e v i ng S c h e v e n i n gs e w e g

geschiedenis Scheveningse Bosjes tijdlijn

De geschiedenis van de Scheveningse Bosjes laat zien hoe het landschap zich voortdurend heeft aangepast aan de behoeften van de mens. Ooit maakten deze locatie deel uit van een dynamisch duinlandschap, ook wel de ‘woeste gronden’ genoemd. Ze stonden bekend om hun stuivende zand en voortdurende verandering. De aanleg van de Scheveningseweg was een radicale ingreep, en verharde weg door de duinen. Om het stuivende zand tegen te gaan is er meerdere malen geprobeerd het omliggende duin te beplanten met bomen. Na vele pogingen gelukt. De weg bracht

gemak voor de rijke mens, maar maakte ook de verdere ontwikkeling van Den Haag en Scheveningen mogelijk. Nieuwe woonwijken, infrastructuur en voorzieningen volgden, waardoor beide plaatsen geleidelijk met elkaar vergroeiden. De Scheveningse Bosjes bleven als uitgespaard landschap bestaan, maar werden steeds verder ingeperkt. De aanleg van de B.M. Teldersweg, de uitbreidingen van Madurodam, de bouw van villawijk Stolkpark in het bos en andere ruimtelijke ingrepen verkleinden en versnipperden het oorspronkelijke gebied.

Het Scheveningse Bos

Aanleg van tergrond d Kerkhoflaa

ter

W. M. Dudok

n paden Scheveningse Bosjes, op de achde Kapel op de R.K. Begraafplaats aan de an, 1954. Bron: Haagse Beeldbank 0.62655

2000

Huidig

Recentelijk Tussen 2001-2015 is er gedacht over de toekomst van de ‘internationale zone’ wat leidde tot veel ophef onder bewoners. Aan de hand van de ophef is in 2016 de Denktank gestard waar een participatieve visie is uitgekomen die in 2018 is omgezet naar een plan van aanpak. Het beheerplan is nog in uitvoering (loopt tot 2030).

indisch monument, de gedenkmuur. Sommigen waren een nieuwe aanslag op de bosjes, zoals madurodam die 62.630 m² aan bos innam.

Ook vandaag blijft het gebied onderwerp van discussie. Plannen voor een Vredespark werden door bewoners tegengehouden. Via denktanks en participatietrajecten werd gezocht naar een verbetering van recreatie en ecologie. De geschiedenis van de Scheveningse Bosjes laat zien dat er meerdere (radicale) ingrepen zijn gedaan. Tegelijkertijd roept de verandering nu weerstand op.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Gemeente Den Haag

expressie van de bodem woonwijken en groengebieden als expressie van de soort bodem in Den Haag

Wijken met de hoogste sociaal economische score

Wijken met de een-na-hoogste sociale economische score In Den Haag bestaat het gezegde: Woon je op het zand Bosjes behoren tot die eerste categorie: een uitgespaard natuur of op het veen?Uitgespaarde Oorspronkelijk verwees deze vraag binnenduingebied met oude duingronden in de naar sociaal-economische verschillen in de stad. Die ondergrond. natuur onderliggendeAangelegde bodemstructuur is vandaag de dag nog altijd zichtbaar, niet alleen in de woonwijken en de sociaal economische klasse daarvan, maar ook in de groengebieden. AME NVAT TE Nop D de A Nzandgronden A LY SE BE E Lzijn D - E xp re ssie van d e b od e m (sc h aal van d e ge m e e nte Den Haag ) VeelS groengebieden uitgespaarde stukjes landschap, vaak oude duinen. Groengebieden op het veen of de klei zijn juist vaker aangelegd park of groene bufferzone. De Scheveningse

Het Scheveningse Bos

Scheveningse Bosjes

Schevening

gemeente DenHaag Haag Gemeente Den wijken met hoogste sociaal sociaal economische Wijken met dedehoogste economischescore score wijken met een-na-hoogste sociaal score Wijken met dedeeen-na-hoogste socialeeconomische economische score

Uitgespaarde uitgespaardenatuur natuur Aangelegde natuur aangelegde natuur

S A M E N VAT T E N D A N A LY S E B E E L D - E x p r e s s i e va n de bo dem (s ch a a l va n de gem een t e D en Ha a g)

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

O nd er

on he ge t S vee ch r 1 ev ,3 en km ing t se ot str an d

La nd vo rm ing inv loe d

v an

zee wind -

doo r eo lisch e

proc ess e n zo u t

van

u it a

nent tla n tisch conti

1 2

Zorgvliet

Ommuurd - openbaar van 9.00-18.00 Dagelijks met jaarpas Hoge natuurwaarde

Vredespaleis tuin

Ommuurd - Op rondleiding/met ticket wo-zo 11.00-16.00

SAM ENVAT T EN D A N A LY S E BEELD - S c he v e n in gs e B o s je s v a n uit v o ge l p e rs p e c t ie f

Scheveningse Bosjes vanuit vogel perspectief

Het Scheveningse Bos

4 1 van de 5 oud paraboolduin toppen - natuurlijk reliëf

Eolische invloe

den

W inter: koude lucht van u it

eu r opees co ntin

ht luc e arm er: w - Zom

Waterpartij onderdeel van het regionaal oppervlakte watersysteem - verbonden met het Scheveningse Kanaal via een duiker

Begraafplaats St. Petrus Banden

Omhekt - Openbaar van 8.00-18.00 Dagelijks

Begraafplaats St. Petrus Banden

Ommuurd - openbaar van 8.00-16.00 Dagelijks

Joodse begraafplaats

Ommuurd - bezoek op afspraak

on he ge t B ve inn er 1 en ,8 ho km f

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

L La an nd dvvo orrm miin ng gLad dno rming odo ovrroe door eo olliisscch eoelsiss he ep prro oc cessce ehn ne proc es s en

x4 x4

x4 Wegzijging Wegzijging A A

Wegzijging

GHG GHG & & GLG GLG > > 4m 4m GHG & GLG > 4m

Het Het Kanaal Kanaal

Het Kanaal

Belvedereduin Belvedereduin Belvedereduin

dwarsdoorsnede Scheveningse Bosjes

Zwak zwaksiltig siltigzand zand Zwak siltig zand Zwak siltig zand Huisafval en slib (naWOII) WOII) huisafvalen en slib slib (na Huisafval (na WOII) Huisafval en slib (na WOII) puin (vanWOII) WOII) Puin (van Puin (van WOII) Puin (van WOII) veen Veen Veen Veen verstoordebodem bodem Verstoorde Verstoorde bodem Verstoorde bodem

SAMENVAT SAMENVAT T TE E ND ND A AN NA A LY LY S SE E B BE EE E LD LD -- D Do oo o rr sn sn e ed de e S S ch ch e e vv e en n ii n ng g ss e e B Bo o ss jj e e ss SAM ENVAT T E N D A N A LY S E B E E LD - D o o r s n e d e S c h e v e n i n g s e B o s j e s 52

Het Scheveningse Bos

Kwel Kwel

Kwel Kwel Kwel

De De Waterpartij Waterpartij De Wate

A’

Kwel

erpartij

Wegzijging

A’

Wegzijging GHG & GLG > 2m

Professor B.M.Teldersweg

Oude Tolhek

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

links: eilandjes bos tussen de officele paden Scheveningse Bosjes

rechts: officiele paden Scheveningse Bosjes en aangrenzende wegen

De Scheveningse Bosjes zijn een uitgespaard stukje oud duinlandschap midden in de stad. Een landschap waarin de sporen van het oorspronkelijke duin nog altijd aanwezig zijn, maar waarin eeuwenlange menselijke invloed het bos heeft gevormd tot het cultuurlandschap van vandaag. De druk op het bos wordt zichtbaar in de manier waarop het wordt gebruikt. Een fijnmazig netwerk van officiële paden en informele routes doorsnijdt het gebied. De desire paths vertellen het verhaal van herhaald gebruik en verbondenheid met de plek, maar

versnipperen tegelijkertijd het bos. Het leefgebied valt uiteen in kleinere delen, waardoor rust en ruimte voor andere aardbewoners steeds beperkter worden. De bewegingsvrijheid van de mens vergroot, terwijl de ruimte voor natuurlijke processen afneemt. Onder deze verstoring ligt een landschap met een grote ecologische potentie. De bodem, het reliëf en de invloed van de zeewind dragen nog altijd de kenmerken van het oorspronkelijke duinlandschap. De potentieel natuurlijke vegetatie wijst richting een duin-eikenbos. Tegelijkertijd heeft eeuwenlang menselijk gebruik zijn

Het Scheveningse Bos

autoweg fietspad voetpad ruiterpad

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

sporen nagelaten. De bodem verandert door verrijking, verzuring en vervuiling. Hierdoor verschuift de balans in het ecosysteem en krijgen karakteristieke soorten en natuurlijke processen steeds minder ruimte. Soorten die profiteren van voedselrijke en verstoorde bodems krijgen meer ruimte. Exoten en stikstofminnende en kalkmijnnende soorten breiden zich uit, terwijl karakteristieke soorten onder druk komen te staan. De natuurlijke dynamiek van het ecosysteem verarmt en de ruimte voor ontwikkeling naar een rijker en veerkrachtiger bos neemt af. Ook de sterke verbondenheid van mensen met de Scheveningse Bosjes brengt een spanning met zich mee. Het bos is een plek vol betekenissen. Voor de wandelaar, de hondenbezitter, de vrijwilliger, de lokale expert en de bewoner heeft het gebied een eigen waarde. Deze verbondenheid zorgt voor betrokkenheid, maar veel relaties met het gebied zijn gevormd vanuit menselijk gebruik en perspectief. De vraag wat het bos zelf nodig heeft om zich op lange termijn te ontwikkelen krijgt daardoor minder ruimte. De Scheveningse Bosjes dragen veel menselijke functies en verwachtingen. Het is een plek voor beweging, ontmoeting, ontspanning en herinnering. Tegelijkertijd raakt het bos zelf steeds verder op de achtergrond. Het levende systeem achter de plek verdwijnt uit beeld. De ruimte voor natuurlijke ontwikkeling, rust en herstel wordt kleiner. De disbalans tussen mens en andere aardbewoners wordt daardoor steeds zichtbaarder. Het bos vraagt om rust. Rust om natuurlijke processen opnieuw ruimte te geven. Rust om de levenskracht van het landschap te herstellen. En rust als plek voor de mens om opnieuw verbinding te ervaren met een landschap dat niet alleen gebruikt wordt, maar ook ruimte geeft voor verwondering en bezinning.

Het Scheveningse Bos

desire paths - Scheveningse Bosjes foto (eigen archief) 09/2025

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

honden aan de riem en los - Scheveningse Bosjes foto (eigen archief) 10/2025

Het Scheveningse Bos

brandnetel - Scheveningse Bosjes foto (eigen archief) 10/2025

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

hemelboom - Scheveningse Bosjes foto (eigen archief) 09/2025

Het Scheveningse Bos

esdoorn - Scheveningse Bosjes foto (eigen archief) 09/2025

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Concept Het concept ontstond vanuit de wisselwerking tussen kijken, begrijpen en reageren.

Het concept vloeide voort uit deze observaties. Een nieuwe ingreep die ruimte maakt voor herstel, ontwikkeling en een andere relatie tussen mens en landschap.

De bevindingen uit de intuïtieve verkenning en de landschappelijke analyse kwamen samen met de historische laag van de prent van Christiaan Huygens. De drie thema’s die daarin zichtbaar werden — de radicale ingreep, de verhouding tussen natuur en cultuur en de sociale betekenis van het landschap — vormden een nieuwe blik op de Scheveningse Bosjes. Vanuit deze blik werd de urgentie zichtbaar. Het bos draagt nog altijd de sporen van menselijke ingrepen, maar de ruimte voor natuurlijke ontwikkeling neemt af. De balans tussen mens en andere aardbewoners is verschoven.

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Christiaan Huygens sloot zijn weg af van het natuurlijke landschap, de woeste duinen. Hij beschermde de mens van de overweldigende kracht van de natuur. Nu is het landschap gekeerd. De natuur is niet langer de overweldigende kracht; de stad en zijn cultuur is. De Scheveningse Bosjes kunnen die voortdurende druk niet langer dragen. Opnieuw vraagt het landschap om een radicale ingreep, in navolging van Christiaan Huygens. Ditmaal in inversie. Ik geef het bos terug aan zichzelf. Ik bescherm het natuurlijke landschap, het uitgespaarde stukje duin, tegen de overweldigende kracht van de stad.

rechts: inversie concept beeld

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse C O N C E PT - I nve rsie

Een nieuwe radicale ingreep. Ditmaal voor het landschap. Ik geef het bos terug aan zichzelf en verander de toegankelijkheid tijdelijk voor de meest verstorende factor: de mens. Een periode van rust waarin het bos tijd krijgt om te herstellen en de mens tijd krijgt om opnieuw te leren kijken en voelen. De ingreep heeft twee doelen: het herstellen van de weerbaarheid van het bos en het veranderen van de manier waarop mensen naar deze plek kijken. Allereerst krijgt het bos rust. Om zichzelf te herstellen. De ingreep is gericht op het terugbrengen van een situatie waarin het bos zichzelf kan dragen en natuurlijke processen de richting bepalen. Een landschap waarin niet de mens, maar ook andere aardbewoners de ruimte krijgen om te leven. Een landschap waarin flora en fauna kunnen gaan flaneren. Daarnaast ontstaat er tijd voor bezinning. Perspectief verandering van de mens op de plek, van ‘bosjes’ naar bos. Als levend organisme met een eigen ritme, geschiedenis en toekomst. Geleid door verwondering, empathie en bewuster handelen. Die perspectief verandering zit een groot deel in het besef dat de levensspanne van het bos vele malen verder rijkt dan de levensspanne van onszelf als individu. We kunnen nadenken over processen die eeuwen duren, maar het werkelijk voelen van die tijdschaal blijft moeilijk. Door de manier waarop we een landschap waarnemen te veranderen, kan ook onze relatie ermee veranderen. Tijd is een belangrijk aspect. De afgelopen eeuwen heeft het landschap zich steeds verder aangepast aan menselijke wensen en functies. Tegelijkertijd nam de natuurwaarde af. Het bodemleven verarmde, natuurlijke processen kregen minder ruimte en daarmee veranderde ook de beleving van de mens. Wat minder leeft, wordt vaak ook minder zichtbaar en voelbaar. Daarom vraagt dit landschap om een abrupte verandering. Een periode van stilte waarin het bos kan herstellen en de mens opnieuw kan leren kijken. Vanuit rust ontstaat weer ruimte voor leven. De natuurwaarde groeit, de veerkracht neemt toe en daarmee ontstaat uiteindelijk ook een rijkere beleving van het landschap. Wanneer het bos zijn levenskracht en weerbaarheid heeft teruggevonden, ontstaat een geleidelijke overgang naar meer toegankelijkheid. Vanuit vertrouwen in het vermogen van het bos om zichzelf te dragen.

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

n ne

Het Scheveningse Bos

levensspanne levensspanne van een bos is vele male langer die van de mens als individu

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

tijd conceptuele doorsnede van tijd (verleden en toekomst) en hoe ik dat voor me zie in dit project

natuurwaarde verandering in toegankelijkheid bodemleven zien voelen levensspanne mens

C O N C E P T - Ti j d

CO CONNCCEEPPTT -- Tij Tijdd

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Het Scheveningse Bos

concept grond uit de Scheveningse bosjes, houtskool en graffitti op ongebleekt katoen 195 x 80 cm

Het spel van toegankelijkheid vormt een belangrijk onderdeel van de beleving van het ontwerp. Hoe ik dat voor me zie is weergegeven op de doeken Aan de ene kant zie je iets heel moois, maar dat mooie blijft altijd op afstand. Net buiten handbereik. Dit creëerd een verlangen, een ongrijpbare verwondering. Aan de andere kant het bedolven zijn in. Het moment waarop de afstand verdwijnt en je er volledig in wordt opgenomen. Je bevindt je midden in datgene waar je eerder naar verlangde. De verwondering wordt lichamelijk. Een overweldigende verwondering. ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

d. 74

Het Scheveningse Bos

a. Zelfregulerend bos b. Stol c. Loo d. Wering e. Traa ruimtelijk concept ontwerp het Scheveningse Bos

Het spel van toegankelijkheid en de twee doelen van het concept komen ruimtelijk terug in vaste en veranderlijke elementen. Ten eerste heb je het veranderlijke bos. Het bos teruggeven aan zichzelf vraagt om een verschuiving van cultuurbos naar een zelfregulerend bos met zoveel mogelijk niets-doenbeheer. Hierdoor krijgt het bos de mogelijkheid om haar eigen dynamiek terug te vinden. Het tweede deel richt zich op de relatie tussen mens en bos. Hiervoor ontstaan vier ruimtelijke principes die het spel van toegankelijkheid en de perspectief verandering vormgeven. Twee principes zijn vaste elementen: de stol en de loo. Twee principes zijn veranderlijke elementen: de wering en de traa. ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

stol (de; v.) In dit project: een pad dat beweging stolt. Een doodlopend stol (de;pad. v.) In dit project: een pad dat beweging stolt. Een doodlopend pad.

RUIMT E L IJK CON CE PT - St o l

R UIM T ELIJK CON CE

RUIMT E L IJK CON CE PT - St o l

loo (de; o.)

R UIM T ELIJK CON CE

Historisch: een open, lichte plek in het bos. Een plek van gebruik. loo (de; o.) In dit project: een open, lichte plek in het bos. Een plek van zijn. Historisch: een open, lichte plek in het bos. Een plek van gebruik. In dit project: een open, lichte plek in het bos. Een plek van zijn.

RUIMT E L IJK CON CE PT - L o o

R UIM T ELIJK CON CE

boven: stol ruimtelijk principe

onder: loo ruimtelijk principe

RUIMT E L IJK CON CE PT - L o o

R UIM T ELIJK CON CE

De stol en de loo vormen de plekken waar het altijd toegankelijk blijft voor de mens. Dit zijn dan ook de vaste principes. De stol is een pad dat beweging stolt. Een doodlopend pad dat het bos in prikt en de bezoeker uitnodigt om naar binnen te gaan. Vier stollen brengen de mens het bos in, maar laten de beweging eindigen. De beweging stolt in de loo. Een open plek in het bos. Een lichte plek. Een plek van zijn. Hier ontstaat ruimte om stil te staan en het bos en haar levenskracht te ervaren.

tijd van rust die nodig is voor herstel. Het vormt letterlijk een weer-ring rondom het landschap. In eerste instantie is het een duidelijke ingreep, maar langzaam wordt de wering onderdeel van het landschap zelf. De traa is een pad dat wordt gevormd door herhaalderlijk gebruik. Wanneer het bos voldoende weerbaar is, brengt de traa het dwalen en ontdekken terug. De route volgt het landschap in plaats van het landschap de route.

Naast deze vaste elementen zijn er twee veranderlijke principes. De wering beschermt het bos en geeft het de

Het Scheveningse Bos

stol (de; v.)

wering (de; v.)

g stolt. Een doodlopend stol (de;pad. v.)

In dit project: een werende, beschermende ring aan de randen van het bos en langs kwetsbare zones. wering (de; v.) Een grens die rust biedt. In dit project: een werende, beschermende ring aan de randen van het bos en langs kwetsbare zones. Een grens die rust biedt.

g stolt. Een doodlopend pad.

R UIMTE L IJK CON CE PT - We rin g

loo (de; o.)

R UIMTE L IJK CON CE PT - We rin g

en plek van gebruik. loo (de; o.) s. Een plek van zijn. en plek van gebruik.

traa (de; v.) Historisch: een smal uitgesleten pad, ontstaan door herhaaldelijk traa gebruik. (de; v.) InHistorisch: dit project:een eensmal pad uitgesleten dat ontstaatpad, doorontstaan herhaaldelijk door gebruik. Een lijn van beweging. herhaaldelijk gebruik.

s. Een plek van zijn. In dit project: een pad dat ontstaat door herhaaldelijk gebruik. Een lijn van beweging.

R UIMTE L IJK CON CE PT - Traa

boven: wering ruimtelijk principe

onder: traa ruimtelijk principe

R UIMTE L IJK CON CE PT - Traa

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Ontwerp Ontwerpen is een voortdurende wisselwerking tussen waarnemen, begrijpen en reageren. Werken met een levend systeem waarin processen, tijd en verandering voortdurend aanwezig zijn. Deze manier van ontwerpen vraagt om ruimte voor onzekerheid. Het eindbeeld ligt niet volledig vast. Het ontwerp zet een proces in gang. Tijd is daarbij een ontwerptool en loslaten onderdeel van het ontwerp. De kracht ligt niet in het voorspellen van de toekomst, maar in het creëren van omstandigheden waarin een toekomst kan ontstaan. Met deze methode zoek ik naar een balans tussen kennis en verbeelding. Ecologische processen, historische lagen en menselijke ervaringen komen samen met sfeer, gevoel en verwondering. Het ontwerp ontstaat uit een verknoping van kennis en poëzie.

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

oppervlakte areaal

Het ontwerp begint bij de voorwaarden die een bos nodig heeft om zichzelf te kunnen dragen. De ambitie is een ontwikkeling van cultuurbos naar een zelfregulerend bos, met zo veel mogelijk niets-doen-beheer. Hierin bepalen natuurlijke processen zoveel mogelijk de richting. Een zelfregulerend bos vraagt om een minimale oppervlakte waarop natuurlijke processen ongestoord kunnen plaatsvinden: het minimum structuurareaal. De grootte daarvan is afhankelijk van de potentieel natuurlijke vegetatie (PNV), die voortkomt uit de natuurlijke omstandigheden van de plek.

In de Scheveningse Bosjes is het Duin-eikenbos de dominante potentieel natuurlijke vegetatie. Op delen met meer accidatie is dit soms Abelen-Iepenbos en op locaties met meer kalk restanten droog WintereikenBeukenbos. Voor deze bostypen bedraagt het minimum structuurareaal ongeveer 40 hectare, 10 hectare en 50 hectare.

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Minimum structuur areaal: 40 ha

Boomlaag: 15-20m hoog Dominant zomereik Beuk, gewone esdoorn, cursicaanse den door aanplant, iep langs wegen en huizen, ruwe berk in pioniersstadia

Struiklaag: <25%, vooral wilde lijsterbes, meidoorn, hondsroos, wilde kardinaalsmuts, duindoorn, dauwbraam Kruidlaag: 50-75% met wilde kamperfoelie, duinriet, elzen-vogelkersverbond op gestoorde plaatsen

Zoom: Duin Schapegras associatie

Moslaag: Zwak ontwikkeld Gewoon sterrenmos als constante soort Grondslag: Duinvaaggronden. Ten minste oppervlakkig ontkalkt. Ph meestal 4-5, zelden hoger. Zwak tot matig humeus. Standplaats: Binnenduin. Licht golvend tot sterk glooiend terrein

Mantel: Brummelverbond Duindoorn-ligusterstruweel

PNV - Dui n-E i ke nbos

duin-eikenbos PNV (potentieel natuurlijke vegetatie)

Het Scheveningse Bos

Minimum structuur areaal: 10 ha

Boomlaag: 10-15m hoog Dominant geowne iep Witte abeel, gewone abeel, soms gewone esdoorn

Struiklaag: Meidoorn, gewone vlier, spaanse aak, wilde kardinaalsmuts Kruidlaag: Alno-padionsoorten zoals speenkruid, fluitekruid, grote brandnetel, hondsdraf, look-zonder-look Moslaag: Verschillende laddermos- en vedermossoorten

Zoom: Alno-Padion soorten

Grondslag: Min of meer kalkrijk zand met een ph van 5.5-8, vaak niet heel stabiel, weinig (maar soms wel diep) humeushumeus.

Mantel: Brummelverbond Duindoorn-ligusterstruweel

Standplaats: Binnenduinrand P NV - Ab elen-Iep enbos

Minimum structuur areaal: 50 ha

Boomlaag: 30m hoog (soms nog meer) Dominant beuk (80-90%), wintereik (10-20%) Sporadisch zomereik, ruwe berk berk in pioniersstadia

Struiklaag: Gering Wilde lijsterbes dominant, hulst, boswilg, esp, poramesoorten dauwbraam

Zoom: Linten van valse salie

Kruidlaag: Gering Adelaarsvaren, dalkruid, bochtige smele Moslaag: Niet talrijk Gewone quercion-assortiment Strooisellaag van enkele jaren Grondslag: Leemarme maar fijnzandige en zwak maar diep humeuze gronden. Mindere mate van verzuring, soms nog sporen van kalk in de ondergrondhumeus.

Mantel: Bremstruwelen Robus divergens-frangula-associatie Poa nemoralis-rubus sylvaticus-associatie

Standplaats: Op de hoge delen van kleinschalig relief

PNV - Droog W inter ei ke n -Be uke n b os

boven: abelen-iepenbos PNV (potentieel natuurlijke vegetatie)

onder: droog wintereiken-beukenbos PNV (potentieel natuurlijke vegetatie)

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

focus gebied ontwerp

De Scheveningse Bosjes bestaan uit drie deelgebieden: het zuidelijke bos, de waterpartij en de Belvedereduin. De waterpartij en Belvedereduin functioneren landschappelijk als één samenhangend systeem. Het zuidelijke bos beslaat circa 45 hectare; het noordelijke systeem ongeveer 25 hectare.

Bij de waterpartij en de Belvedereduin zijn de cultuurhistorische lagen daarbij ook sterker aanwezig. De zichtlijnen, de oude eikenstoven en de ontworpen landschapsstructuur vertellen het verhaal van de geschiedenis van de plek.

Juist het zuidelijke bos biedt daarmee voldoende oppervlakte om zich als Duin-Eikenbos tot een zelfregulerend systeem te ontwikkelen. Daarom vormt dit deel het focus gebied van het ontwerp.

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Cirkel van Sylvigenese

Innovatiefase

Natuurlijke bosstructuur:

Aggradatiefase

10%

Biostatischefase

35%

cirkel van Sylvigenese natuurlijke fases in een bos

Een zelfregulerend bos heeft een natuurlijke structuur waardoor het zichzelf in stand kan houden. In oerbossen, zoals die in Oost-Polen, is deze structuur nog zichtbaar. Daar bestaat het bos gelijktijdig uit verschillende ontwikkelingsfasen: de innovatiefase, aggradatiefase, biostatische fase en degradatiefase. Samen vormen deze fasen een voortdurend veranderend geheel waarin verjonging, groei, stabiliteit en verval elkaar afwisselen. Het ontwerp zet de eerste stap terug naar een natuurlijke bosstructuur. Door de structuur van natuurlijke fases in de juiste hoeveelheid terug te laten komen. Zo worden

de voorwaarden geschept dat zij zichzelf kan dragen. De ontwikkeling verloopt in vier stappen: 1. Verwijderen van snelgroeiende, uitheemse en ongewenste soorten. 2. Het aanbrengen van een natuurlijke bosstructuur, waarin de verschillende ontwikkelingsfasen in hun natuurlijke verhouding aanwezig zijn. 3. Overgaan naar zoveel mogelijk niets-doen-beheer, waarbij monitoring volgt hoe het bos zich ontwikkelt. 4. Na ongeveer vijfentwintig jaar opnieuw beoordelen of een beperkte ingreep nodig is om de natuurlijke structuur te ondersteunen.

Het Scheveningse Bos

Degradatiefase

55%

Een zelfregulerend bos kan uiteindelijk ook ontstaan zonder menselijke ingrepen. De natuur vindt haar eigen evenwicht. Dat is echter een proces dat enkele eeuwen kan duren (zo’n 300 jaar). Door aan het begin gericht in te grijpen, wordt deze ontwikkeling aanzienlijk versneld. Het ontwerp zet de ideale condities neer, waarna het bos het geleidelijk zelf overneemt.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Het Scheveningse Bos

Biostatische fase Innovatiefase Aggradatiefase

Geringde boom Omgetrokken boom Dunnen - verjonging Dunnen - mantelvorming Gebroken asfalt Omgewoelde halfverharding

bosstructuur huidige sitatie Asfalt Klinkers De huidige structuur van de Scheveningse Bosjes Halfverharding bestaat grotendeels uit de biostatische fase, fase open plekken. Deze afgewisseld metBiostatische enkele kleine Innovatiefase eenzijdige opbouw is het gevolg van de geschiedenis van het bos. Na Aggradatiefase de Tweede Wereldoorlog werden grote

delen in één keer opnieuw aangeplant. Veel bomen behoren daardoor tot dezelfde generatie en bevinden Structuur door ingreep: zich gelijktijdig inGeringde dezelfde ontwikkelingsfase. boom Omgetrokken boom Dunnen - verjonging Dunnen - mantelvorming Gebroken asfalt Omgewoelde halfverharding 0 10 50 150m ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Huidige situatie Innovatiefase

+- 2.8 ha = 7%

Situatie na ontwerp ingrepen cultuur +- 3.9 ha = 9%

Ideale situatie 10% = 4.5 ha

Te bereiken met inwendige ingrepen 0.6 ha

Aggradatiefase

+- 3.2 ha = 8%

+- 2.8 ha = 6%

35% = 15.7 ha

12.9 ha

Biostatischefase & aftakelfase

+- 36 ha = 88%

+- 38.2 ha = 85%

55% = 24.7 ha

-13.5 ha

Verharding & bebouwing +- 5 ha = 12% (halfverhard en asfalt) Totaal oppervlak +- 46 ha = 112% Totaal oppervlak bos +- 41 ha = 100%

+- 1.1 ha = 2.4% +- 42.1 ha = 102.4% +- 44.9 ha = 100%

bosstructuur in getallen huidige situatie en berekeningen voor ontwerp

Een zelfregulerend bos vraagt juist om een specifieke verhouding van alle ontwikkelingsfasen. De getallen* laten zien hoe deze natuurlijke structuur er nu en in de toekomst uit kan zien. De overgang naar deze structuur ontstaat door ingrepen die natuurlijke processen nabootsen en cultuur omvormen naar natuur. Daarbij heb ik bijvoorbeeld gekeken naar de natuurlijke omvang van open plekken, de verhouding tussen liggend en staand dood hout, de richting waarin bomen omvallen en de breekgrootte van paden.

Om de innovatiefase terug te brengen worden vier ingrepen toegepast: ringen, omtrekken, breken en omwoelen. Zij creëren ruimte voor licht en nieuwe ontwikkeling. De aggradatiefase wordt bereikt door verjonging, mantelvorming en niets-doen-beheer op open plekken. De bestaande biostatische delen die overblijven kunnen zich verder ontwikkelen binnen de natuurlijke dynamiek van het bos. *De getallen zijn een grove inschatting, gebaseerd op aannames en gebruikt om in dit project mee te werken. Bij verdere uitwerking vragen deze om een nauwkeurige inventarisatie en onderbouwing.

Het Scheveningse Bos

De grootte van open ruimtes: 1x boom hoogte 2x boom hoogte 3x boom hoogte

6/10 3/10 1/10

Breken en omwoelen paden levert 3.9ha innovatiefase op. Extra oppervlak nodig in innovatiefase: 0.6ha Oppervlak bij omtrekken boom +- 0.03 ha Oppervlak bij ringen boom +- 0.02ha Verhouding liggend en staand dood hout: liggend dood hout 2/3 staand dood hout 1/3

Omtrekken: 0.4ha = +- 14 bomen Ringen: 0.2 ha = +- 10 bomen Omtrekken: 7x 1 boom = 7 bomen 2x boomgroep 2 bomen = 4 bomen 1x boomgroep 3 bomen = 3 bomen Ringen: 7x 1boom = 7 bomen 3x boomgroep 2 bomen = 3 bomen 0x boomgroep 3 bomen Totaal oppervlak nodig aggradatiefase: 12.9 ha Niets-doen-beheer open plekken: 2.8 ha Dunnen (verjonging en mantelvorming): 10.1 ha

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Naar INNOVATIEFASE

Omtrekken (liggend dood hout)

Asfalt paden open breken

Ringen (staand dood hout)

Halfverharding paden om woelen

Het Scheveningse Bos

Naar AGGRADATIEFASE

Niets-doen-beheer op open plekken

Dunnen (verjonging)

Dunnen (mantelvorming) Naar BIOSTATISCHEFASE

Niets-doen-beheer op volwassen bos ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Het Scheveningse Bos

Biostatische fase Innovatiefase Aggradatiefase

Geringde boom Omgetrokken boom Dunnen - verjonging Dunnen - mantelvorming Gebroken asfalt Omgewoelde halfverharding

bosstructuur situatie na ontwerp ingrepen

De kaart laat zien hoe deze natuurlijke bosstructuur zich ruimtelijk over het gebied zou kunnen verdelen. Zij is geen vast eindbeeld, maar een richting. De exacte ligging van de ingrepen ontstaat door te reageren op de huidige staat van het bos. Bij verdere uitwerking moet daarom ter plekke bepaald worden waar de verschillende ingrepen precies het meest passend zijn.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

hoogtekaart met natuurlijke zones

Bij deze ruimtelijke vertaling zijn enkele principes aangehouden. De hoger gelegen duinruggen vormen de plekken waar de meeste ingrepen naar jongere ontwikkelingsfasen plaatsvinden. Van nature zijn deze ruggen droger en kennen zij een opener vegetatiestructuur. Zij vormen daarom zone 2, het deel van het bos met de grootste ruimtelijke variatie. De lagere delen vormen zone 1. Hier blijft het bos grotendeels in de biostatische fase, afgewisseld met kleine plekken waar verjonging en vernieuwing kunnen ontstaan. Zo ontstaat een bosstructuur die voortbouwt op de natuurlijke eigenschappen van het landschap.

Het Scheveningse Bos

Natuurlijke zones Biostatischefase met kleine patches innovatieen/of aggradatiefase

Biostatischefase met grote patches en verscheidenheid in andere fases

Innovatiefase omringt door aggradatiefase

Innovatiefase grenzend aan aggradatiefase

Innovatiefase in biostatischefase

Aggradatiefase aan de randen van biostatischefase

Omtrekrichting (gebaseerd op natuurlijke omval richting)

Breekgrootte asfalt groot (randen) naar klein (kern)

Aggradatiefase in biostatischefase

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

NW 3%

- Omtr ekken

18%

ovatiefase, via degradatiefase: ken (liggend dood hout)

28%

3% ZW 2%

A CTIE - O mt r ekken

NO 30%

ZO 15%

NW 3%

18%

Naar innovatiefase, via degradatiefase: Omtrekken (liggend dood hout)

3% ZW 2%

+- 15m

+- 25m

+- 15m

+- 25m

+- 375m2 per boom

actie: omtrekken (liggend dood hout) via degradatiefase naar innovatiefase actie

Omtrekken is een actie gericht op bereiken van innovatie fase via degradatiefase. Het dode hout brengt mineralen weer in de bodem en is de kraamkamer van nieuw leven. Deze actie kan wordt gedaan in omvang van één, twee, of drie bomen.

ONTWIKKELING ACTIE - Om tr ekken

N 3

Het Scheveningse Bos

ZO 15%

O N T W IKKEL I N G - O m t re kk en

Opening in het kronendak - licht toevoer

Opkomst innovatiefase

Episch centrum Kraam kamer van nieuw leven

Mineralen komen omhoog door de open bodem - schimmels, insecten, mossen, kiemplanten

Voedingsstoffen terug het systeem in - schimmels, insecten, vogels, bodemleven

Episch centrum Kraam kamer van nieuw leven +- 25m

Horizontaal gradient dood hout nattere condities

ontwikkeling na omtrekken via degradatiefase naar innovatiefase ontwikkeling

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

C TIE - Ringen

ar innovatiefase, via degradatiefase: E - (staand Ring endood hout) gen

nnovatiefase, via degradatiefase: n (staand dood hout)

+- 15m +- 15m

+- 15m +- 15m +- 225m2 per boom

+- 225m2 per boom

actie: ringen (staand dood hout) via degradatiefase naar innovatiefase actie

Ringen is een actie gericht op het bereiken van innovatiefase via degradatiefase. Wanneer een boom wordt geringd sterft deze langzaam af en komt er meer licht toevoer door het kronendak. Dit is een vertraagde ontwikkeling in vergelijking met de actie omtrekken.

ONTWIKKELING ACTIE - Ringen

100

Het Scheveningse Bos

WIK KE LI N G - Ringen Opening in het kronendak - licht toevoer

Schuil- en nestplaatsen, voedselbron - vogels, vleermuizen, insecten

verticaal gradient dood hout - drogere condities

Opkomst innovatiefase

ontwikkeling na ringen via degradatiefase naar innovatiefase ontwikkeling

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

101

A C T IE - A sf al t p a d e n o p e n b r ek en

Naar innovatiefase, vanuit cultuur: Asfalt paden open breken

ACT IE - A s f alt p ad en op en b r e k e n Naar innovatiefase, vanuit cultuur: Asfalt paden open breken

Breek grootte van groot an de randen naar klein in het midden - Grote broken = groeit het snelst dicht

actie: asfalt paden open breken cultuur naar innovatiefase actie

Het open breken van asfalt is een actie om meer innovatiefase te bereiken. De opgebroken stukken blijven voornamelijk op zijn plek liggen en geven zaden en planten de ruimte en kans om zich te vestigen en groeien.

O NT WI KKE LI NG ACT I E - As f alt br ek en

102

Het Scheveningse Bos

ONTW I KK E L ING - Asfa l t p ad e n o p e n br e k e n

Pionierplanten en ruderalen - vlinders, vogels, kleine zoogdieren Ruimte voor zaden om achter te blijven hangen - spontane groei

ontwikkeling na openbreken asfalt paden cultuur naar innovatiefase ontwikkeling

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

103

A C T IE - Halfver h a r d i ng p a d e n o m w o e l e n Naar innovatiefase, vanuit cultuur: Halfverharding paden omwoelen

Ondiep omwoelen (afwisselen 3-8cm diep) - Creëren doorlaatbaarheid maar niet verstoren bodemleven

actie: halfverharding paden omwoelen cultuur naar innovatiefase actie

Het omwoelen van asfalt paden is een actie om meer innovatiefase te bereiken. Het omgewoelde materiaal blijft op zijn plek liggen en geven zaden en planten de ruimte en kans om zich te vestigen en te groeien.

O N TW IK K E L IN G A C TIE - H a lf v erh a rd ing o mw o elen

104

Het Scheveningse Bos

ON T W I K K E LI NG - Half ver h a rd i ng pa d e n o m w o e l e n

Microreliëf - nest plekken bijen, algen, mossen

Pionierplanten en ruderalen - vlinders, vogels, kleine zoogdieren

ontwikkeling na omwoelen halfverharding paden cultuur naar innovatiefase ontwikkeling

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

105

CTIE - Dun n en (ver j on gin g)

ar aggradatiefase, vanuit biostatischefase: nnen met als doel verjonging

actie: dunnen met als doel verjonging biostatischefase naar aggradatiefase actie

Het dunnen van delen bos brengt structuur van biostatischefase naar aggradatiefase. Het doel van deze actie is verjonging. Zo ontstaat er een mooie gelaagdheid en zullen er verschillende boom generaties ontstaan.

ONTWIKKELING ACTIE - Verjonging

106

Het Scheveningse Bos

TW I KKELING - Dunnen (verjo n g in g )

Licht toevoer

Temperatuur en vocht verandering

Boom generatie verschillen - ecologische continuïteit, veerkracht, gelaagdheid

Struweel en ondergroei vorming - Grond- en laagbroeders >nachtegaal

ontwikkeling na dunnen met als doel verjonging biostatischefase naar aggradatiefase ontwikkeling

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

107

E - Ring en

nnovatiefase, via degradatiefase: CT I E - Dunnen ( ma n te l vor ming)

n (staand dood hout)

ar aggradatiefase, vanuit biostatischefase: nnen met als doel manelvorming

+- 15m +- 15m

+- 225m2 per boom

actie: dunnen met als doel mantelvorming biostatischefase naar aggradatiefase actie

Het dunnen van delen bos brengt structuur van biostatischefase naar aggradatiefase. Het doel van deze actie is mantelvorming en wordt toegepast aan de randen van het bos en de overgangen van innovatiefase naar aggradatiefase. Zo ontstaan er natuurlijke overgangen.

ONTWIKKELING ACTIE - manelvorming

108

Het Scheveningse Bos

N T WI K K E L ING - Du n n e n ( m an te l vo rmi n g)

Natuurlijke bescherming van het bos - stedelijke impact, invasieven, zeewind

Leefgebied voor andere type fauna - zangvogels (nachtegaal), kleine zoogdieren

Natuurlijke opbouw

ontwikkeling na dunnen met als doel mantelvorming biostatischefase naar aggradatiefase ontwikkeling

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

109

A C T IE - N i ets - doen

Naar aggradatiefase, vanuit innovatiefase: Niets-doen-beheer op open plekken

actie: niets-doen-beheer op open plekken innovatiefase naar aggradatiefase actie

Niets-doen-beheer op open plekken is een non-actie waar het bos zichzelf ontwikkeld van innovatiefase naar aggradatiefase.

110

Het Scheveningse Bos

O NTWIKKEL ING - Nie ts -doe n

Spontane groei door veel licht toevoer > kruidenrijk, bloemrijk - vlinder, bij, jachtgebied roofvogels

ontwikkeling na niets-doen-beheer innovatiefase naar aggradatiefase ontwikkeling

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

111

IE - N i e ts - do e n

atischefase: doen-beheer op bos in biostatischefase

actie: niets-doen-beheer op bos in biostatische fase biostatische fase naar biostatische fase actie

Niets-doen-beheer op bos in biostatische fase is een non-actie waar bos in volwassenfase zichzelf verder zal ontwikkelen en waar vanzelf in de toekomst jongere fasen in zullen ontstaan door de natuurlijke dynamiek.

O N T W I K K E L I N G A C T I E - N ie t s - d o e n - b e h e e r V O LWA S S E N B O S

112

Het Scheveningse Bos

T W I KKE L IN G - Niets-d oen

ontwikkeling na niets-doen-beheer biostatische fase naar biostatische fase ontwikkeling

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

113

Zoom-in A’

PLANKA

SOORTV SCHRIJV ZIET?

114

Het Scheveningse Bos

Bos Stol

AART HUIDIGE SITU

VAN KORTE BEVING VAN WAT JE

Loo Wering Menselijke activiteit Pad (verhard) Pad (halfverhard) Verbeterde langzaam verkeer oversteek Omliggend woongebied Omliggend groengebied

plankaart huidige situatie

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

115

A dwarsdoorsnede huidige situatie

116

Het Scheveningse Bos

A’

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

117

118

Het Scheveningse Bos

Bos Stol Loo Wering Menselijke activiteit Pad (verhard) Pad (halfverhard) Verbeterde langzaam verkeer oversteek Omliggend woongebied Omliggend groengebied

plankaart ontwerp

Naast de ingrepen die het bos ontwikkelen tot een zelfregulerend systeem (inwendige ingrepen), heb je de uitwendige ingrepen: de vier ruimtelijke principes, de stol, loo, wering en traa. De stol en de loo zijn de enige vaste elementen die het bos toegankelijk maken. Vier stolten vormen de nieuwe entrees van het gebied. Hun ligging reageert op het omliggende stedelijke weefsel. De vier ruimtelijke principes worden in de volgende hoofdstukken afzonderlijk verder uitgewerkt. De paden langs de Scheveningseweg blijven behouden. Zij versterken de oorspronkelijke betekenis van de Scheveningseweg als groene boulevard. Ook het pad langs de Archipelbuurt blijft bestaan en behoudt de verbinding tussen de wijk en het landschap. Aan de noord- en noordoostzijde worden de fiets- en wandelverbindingen verplaatst naar de buitenzijde van de ringweg. De verkeersweg vormt hier al een fysieke grens, waardoor zij onderdeel wordt van de wering en de verstoring van het bos afneemt. ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

119

A dwarsdoorsnede ontwerp

120

Het Scheveningse Bos

A’

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

121

122

Het Scheveningse Bos

Bos Stol Loo Wering Menselijke activiteit Pad (verhard) Pad (halfverhard) Verbeterde langzaam verkeer oversteek Omliggend woongebied Omliggend groengebied

plankaart ontwerp met ontwikkeling van ca. 10 jaar *gebaseerd op aannames

Na circa tien jaar worden de eerste veranderingen zichtbaar. De gezette structuur begint zich te vestigen en het bos ontwikkelt opnieuw meer dynamiek. Open plekken veranderen, jonge groei ontstaat en de verschillende ontwikkelingsfasen beginnen zich langzaam met elkaar te verweven. Door de teruggekeerde rust ontstaat ruimte voor flora en fauna om op te bloeien. De ingreep verschuift daarmee langzaam van sturen naar loslaten. Het bos neemt steeds meer het proces over.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

123

A dwarsdoorsnede ontwerp met ontwikkeling van ca. 10 jaar *gebaseerd op aannames

124

Het Scheveningse Bos

A’

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

125

126

Het Scheveningse Bos

Bos Stol Loo Wering Menselijke activiteit Pad (verhard) Pad (halfverhard) Verbeterde langzaam verkeer oversteek Omliggend woongebied Omliggend groengebied

plankaart ontwerp met ontwikkeling van ca. een halve eeuw *gebaseerd op aannames

Na circa een halve eeuw heeft het bos zijn levenskracht teruggekregen. De natuurlijke structuur heeft zich verder ontwikkeld en het bos heeft een grote weerbaarheid. Organismen floreren, natuurlijke dynamiek is teruggekeerd en veranderlijkheid is opnieuw onderdeel van het systeem. Het bos functioneert als een zelfregulerend ecosysteem. De verschillende ontwikkelingsfasen houden zichzelf in stand door natuurlijke processen en natuurlijke verstoringen. Menselijk beheer is niet langer nodig. De boomkronen zijn gegroeid, de structuur is rijker en de natuurwaarde is toegenomen. Het bos laat zien dat het opnieuw ruimte kan bieden aan de mens. Vanuit een veranderde relatie met het landschap ontstaat een nieuwe vorm van toegankelijkheid. De traa wordt op dit moment niet ontworpen, maar gelezen uit het bos zelf. De structuur van het landschap bepaalt waar beweging kan ontstaan. De mens keert terug als onderdeel van het systeem, om opnieuw te dwalen en het bos te ontdekken. ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

127

A dwarsdoorsnede ontwerp met ontwikkeling van ca. een halve eeuw *gebaseerd op aannames

128

Het Scheveningse Bos

A’

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

129

zoom-in plankaart huidige situatie, ontwerp, ontwikkeling van ca. 10 jaar en ontwikkeling van ca. een halve eeuw *ontwikkeling gebaseerd op aannames

130

Het Scheveningse Bos

Bos Stol Loo Wering Menselijke activiteit Pad (verhard) Pad (halfverhard) Verbeterde langzaam verkeer oversteek Omliggend woongebied Omliggend groengebied

Biostatische fase Innovatiefase Aggradatiefase

Geringde boom Omgetrokken boom Dunnen - verjonging Dunnen - mantelvorming Gebroken asfalt Omgewoelde halfverharding 0

50m

Volgende pagina: Het ontwerp brengt een nieuwe balans tussen de verschillende aardbewoners. Door ruimte terug te geven aan natuurlijke processen krijgen de meer-dan-menselijke bewoners van het bos opnieuw de ruimte

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

131

132

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

133

De vier ruimtelijke principes De vier ruimtelijke principes — de stol, loo, wering en traa — geven vorm aan de nieuwe relatie tussen mens en bos. Twee elementen liggen vast: de stol en de loo. Zij vormen de plekken waar de mens het bos kan betreden en ervaren. Twee elementen blijven veranderlijk: de wering en de traa. Zij bewegen mee met de ontwikkeling van het landschap. Alle ingrepen worden gemaakt met wat al aanwezig is in het gebied. Materiaal wordt hergebruikt en niets verlaat het landschap. Oude paden, asfalt, klinkers en bomen die onderdeel worden van natuurlijke processen krijgen een nieuwe betekenis.

Stol Madurodam De stol bij Madurodam komt uit op het entreeplein en bestaat uit uitgesneden asfaltplaten. De route eindigt aan de andere kant in een loo op de bestaande asfaltvlakte. Een deel van het asfalt wordt open gebroken, terwijl een deel zichtbaar blijft. Deze plek blijft permanent open. Op termijn kan zich een laag organisch materiaal vormen waarop ondiepwortelende planten groeien, maar de plek zal nooit volledig dichtgroeien. De entree wordt gemarkeerd door drie kolommen. Aan één zijde wordt de loo betreden; aan de andere zijde blijft zichtbaar wat ooit een doorgang was. De sporen van de menselijke ingreep blijven aanwezig en maken de nieuwe verhouding tussen mens en landschap zichtbaar.

De stol en de loo De vier stollen vormen de nieuwe entrees van het bos. Ze leiden de mens naar binnen, maar laten de beweging uiteindelijk stollen. Iedere stol reageert op zijn eigen omgeving en vormt samen met een loo een plek van aankomst, vertraging en verwondering. De locaties reageren op de context maar zijn ook gebaseerd op de plekken van verwondering uit de intuïtieve analyse. Stol begraafplaats De stol bij de begraafplaats maakt gebruik van het bestaande klinkerpad. De entree wordt gemarkeerd door drie kolommen, het oude tolhek van de Scheveningse Zeestraete. De stol loopt uit op een trap die omhoog leidt naar de loo. Rondom de loo wordt gedund, waardoor een natuurlijk oplopende bosrand ontstaat. Hierdoor voelt de ruimte groter en weidser dan de werkelijke omvang. Aan de andere zijde loopt de stol uit op de begraafplaats. Hierdoor ontstaat een pad dat aan twee kanten eindigt in een moment van vertraging. Stol Zorgvliet De stol bij Zorgvliet sluit aan op de entree van het landgoed. De nieuwe visie voor Zorgvliet wil haar entree publiekelijk maken en activeren, hierdoor loopt de stol aan twee kanten uit in een loo. De stol wordt gemaakt van uitgesneden asfaltplaten uit bestaande paden. Twee kolommen van materiaal uit het gebied markeren de entree. De loo ontstaat door het omtrekken van drie bomen. Hier ontstaat een plek waar de ontwikkeling van het bos gevolgd kan worden: van degradatiefase naar innovatiefase. Afhankelijk van het gebruik blijft deze plek open of groeit zij langzaam verder dicht. Stol Waterpartij De stol bij de waterpartij bestaat uit een combinatie van bestaand fietspad en hergebruikte asfaltplaten. De entree reageert op de context door de verbinding vanaf de overzijde van de ringweg door te zetten richting de waterpartij. De loo ontstaat door het ringen van een boom. Hierdoor ontstaat een uitgestelde openheid in het kronendak en wordt een andere ontwikkeling van het bos zichtbaar. Het staande en liggende dode hout vormt een nieuwe leeflaag voor insecten, vogels en schimmels. Ook hier markeren twee kolommen de entree.

134

Het Scheveningse Bos

a. loo begraafplaats b. loo Zorgvliet c. loo Waterpartij d. loo Madurodam

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

135

veldkaart - plekken van verwondering en context 136

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

137

6 meter Bestaand klinkerpad

6 meter 138

Het Scheveningse Bos

Oud tolhek Scheveningseweg (‘Zeestraete)

Enkele rij bomen aan beide zijdes

loo begraafplaats boven: aanzicht entree onder: detail pad

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

139

3 meter Pad gemaakt door uitgesneden stukken asfalt uit de oude weg door de Scheveningsebosjes

3 meter 140

Het Scheveningse Bos

Twee pilaren (gemaakt van hergebruik asfalt) als entree aanduiding gericht op de groene boulevard

loo Zorgvliet boven: aanzicht entree onder: detail pad

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

141

4 meter Bestaand fietspad (asfalt) ingekort tot nieuw pad als stol

4 meter 142

Het Scheveningse Bos

Twee pilaren (gemaakt van hergebruik asfalt) als entree aanduiding gericht op de Waterpartij Versiering/ornamenten ontstaan over tijd door groei van organismen op poreus materiaal loo Waterpartij boven: aanzicht entree onder: detail pad

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

143

Entree stol Drie pilaren ((gemaakt van hergebruik asfalt) als entree aanduiding gericht op het entree plein van Madurodam

3 meter Opengebroken asfalt grote breek grootte

6 meter 144

Het Scheveningse Bos

‘Entree’ naar wat ooit een doorgang was - het voor sommige pijnlijke, andere mooie, bloodleggen en de nieuwe plaats van de mens binnen het geheel concreter maken

Pad gemaakt door uitgesneden stukken asfalt uit de oude weg door de Scheveningsebosjes

loo Madurodam boven: aanzicht entree onder: detail pad

3 meter ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

145

veldkaart - verharding paden en transparantie randen

146

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

147

principe doorsnede natuurlijke wering

visualisatie natuurlijke wering

De wering beschermt de rust van het bos en reageert op de verschillende typen bosranden. Er zijn drie typen randen te onderscheiden: natuurlijke dichtheid, hoge transparantie en natuurlijke transparantie met hoogteverschil. Bij randen met natuurlijke dichtheid is geen extra ingreep nodig. De vegetatie vormt hier zelf de wering.

148

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

149

principe doorsnede wering ontmoediging

visualisatie wering ontmoediging

Bij vlakke randen met hoge transparantie wordt ontmoediging ingezet. Asfaltbrokken worden in een brede zone achter elkaar geplaatst. Er ontstaat geen harde barrière, maar een reeks obstakels die de beweging ontmoedigt.

150

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

151

principe doorsnede wering diepte verhoging

visualisatie wering diepte verhoging

Bij randen met hoge transparantie en hoogteverschil worden de asfaltbrokken op het hoogste punt geplaatst. Hierdoor wordt het bestaande reliëf versterkt. De wering zal door de tijd heen op genomen worden door het landschap en onderdeel zijn van het natuurlijke relief.

152

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

153

Kale grond

Transparante struik- en kruidlaag

Omgewoeld halfverharding pad

Reliëf verschil maaiveld - transparant

Medium begroeide onderlaag

154

Wering ontmoedigen

Het Scheveningse Bos

Wering ontmoedigen

Gebroken asfalt pad

Wering diepte verhoging

Natuurlijke wering - dichtheid struweellaag

PRINC IPES - Gradati es i n toegank el i jk heid

Principes - ontstaan van gradatie in toegankelijkheid

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

155

plankaart ontwerp

Zo ontstaat een gradatie in toegankelijkheid. Geen harde barrieres maar ontwikkelende elementen die door mede door het bos bepaald worden.

Op dat moment is het bos robuust genoeg om opnieuw meer mens toe te laten. De traa ontstaat vanuit de structuur van het bos zelf en brengt het dwalen en ontdekken terug.

Na het zetten van de natuurlijke structuur krijgt het bos in circa een halve eeuw haar volledige dynamiek terug en bepaald zij waar ruimte ontstaat voor beweging. De wering wordt op sommige plekken opgenomen in het landschap, op andere plekken blijft zij als bescherming zichtbaar.

156

Het Scheveningse Bos

plankaart ontwerp na ontwikkeling van ca. een halve eeuw *ontwikkeling gebaseerd op aannames

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

157

158

Het Scheveningse Bos

traa mogelijkheden

Het bos bepaalt de ligging van de traa. Door op dat moment opnieuw te observeren en te luisteren naar het landschap wordt bepaald waar beweging mogelijk is. De loop van het pad kent daarom nog oneindig veel mogelijkheden. De route wordt gemarkeerd door kleine ingrepen: de markering van een steen, een boom of een gevallen stam. Door herhaald gebruik ontstaat de lijn vanzelf.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

159

De terugkeer van de traa betekent geen definitieve opening van het bos. Na een periode van toegankelijkheid wordt de traa opnieuw afgesloten. Het bos krijgt opnieuw een periode van rust om zich aan te passen en verder te ontwikkelen. Zo kan er een cyclus van toegankelijkheid en rust ontstaan. Een ritme waarin het bos soms meer ruimte geeft aan de mens en soms vraagt om afstand. De duur en frequentie van deze periodes liggen niet vast. Het kan zijn dat het bos vaker toegankelijk wordt, of juist langere tijd gesloten blijft of het helemaal los gelaten kan worden. Deze beslissingen liggen buiten mijn controle. Ze behoren toe aan toekomstige generaties die opnieuw moeten luisteren naar het bos. Het plan overstijgt daarmee de levensspanne van de ontwerper. Loslaten wordt onderdeel van het ontwerp. De volgende generaties nemen het proces over en dragen de verantwoordelijkheid. Dit wordt vast gelegd in een contract stuk (zie rechter pagina).

Een neiuwe radicale ingreep De Scheveningse Bosjes begonnen als een landschap waarin de mens de natuur naar zijn hand zette. Christiaan Huygens trok een rechte lijn door de woeste duinen en maakte het landschap toegankelijk voor de stad. De Scheveningseweg werd een verbinding, een promenade, een plek voor de mens om te flaneren. Eeuwen later is de verhouding veranderd. De stad is de dominante kracht geworden en het bos vraagt om bescherming. Een nieuwe radicale ingreep keert deze beweging om. Het landschap krijgt opnieuw ruimte om zichzelf te vormen. De harmonie ligt opnieuw in de verwantschap van grootsheid en het contrast. De kracht van de menselijke ingreep en de kracht van het natuurlijke proces komen samen. Het recht lijnig denken van Huygens maakt plaats voor de dynamiek van de natuur. De promenade van de adel maakt plaats voor het flaneren van flora en fauna. Ook in het ontwerp ontstaat een spel tussen contrasten. De vier stollen vormen vaste lijnen vanuit de stad het bos in. Het zijn de plekken waar de menselijke beweging, het flaneren, het bos intrekken. Tegelijkertijd wordt deze beweging gestold. De stol leidt de mens naar binnen, vertraagt en brengt de aandacht terug naar de plek. De vaste structuur van de stol staat tegenover het veranderlijke karakter van het bos. Waar de mens een lijn trekt, bepaalt het landschap uiteindelijk de ontwikkeling. Het ontwerp zoekt daarmee naar een nieuwe verhouding tussen sturen en loslaten, tussen cultuur en natuur. De mens blijft onderdeel van het bos, maar niet langer als bepalende kracht.

160

Het Scheveningse Bos

Scheveningseweg 2517 KV, Den Haag 26 augustus 2026 Verklaring Hierbij verklaar ik, als ontwerper van de nieuwe radicale ingreep in het Scheveningse Bos, dat ik het bos terug geef aan haarzelf. Dat toekomstige beslissingen over toegankelijkheid van het bos genomen worden vanuit de draagkracht van het bos. De levenskracht, weerbaarheid en vitaliteit van het bos vormen hierbij het uitgangspunt. De mens neemt een andere positie in. Het gebruik van het bos wordt niet langer leidend bepaald vanuit menselijke behoefte en perspectief, maar afgestemd op wat het levende systeem nodig heeft en kan dragen. Waardering van het landschap Toekomstige generaties verbinden zich aan een bredere manier van waarderen. De waarde van het bos wordt niet uitsluitend bepaald door gebruik, bereikbaarheid, beleving van de mens, of meetbare getallen, maar door de samenhang van alle aardbewoners die onderdeel zijn van dit systeem. Beslissingen worden genomen door het bos te observeren, te luisteren en te voelen. Door aandachtig te zijn naar haar en haar op die manier te begrijpen. Overdracht Dit contract overstijgt de levensspanne van de ontwerper. Op moment van overlijden van de ontwerper wordt het proces overgedragen aan toekomstige generaties. Zij dragen de verantwoordelijkheid om het bos te erkennen als een levend systeem en als aardbewoner. Om haar rechten te bewaken en te verwezenlijken. Het bos bepaald, wij als mens luisteren. Ondertekend te Scheveningen, 26 augustus 2026

De ontwerper De volgende generaties Naam: Raidun Schott Naam: ___________________________

Handtekening: ___________________

Contractstuk

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

161

162

Het Scheveningse Bos

conceptueel beeld ontwerp

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

163

Voor mij is deze methode een manier van ontwerpen met een poëtische benadering. Dat betekent ontwerpen met gevoel. Met onzekerheid. Met tijd. Met loslaten. Met een zekere kwetsbaarheid. De grootste verschuiving zit aan het begin van het ontwerpproces. Ik begon niet met voorkennis, kaarten of analyses, maar met aanwezig zijn. Gedurende meerdere weken bezocht ik de plek steeds opnieuw. Ik keek, luisterde, verwonderde en liet de plek langzaam tot mij spreken. Zonder direct te willen begrijpen of op te lossen. Pas daarna volgde de feitelijke analyse. De geschiedenis, de bodem, de ecologie, de ruimtelijke structuren en de problematiek werden zorgvuldig onderzocht. Mijn vragen kwamen voort uit de verwondering. De analyse volgde mijn intuïtie, niet andersom.

164

Ik heb de plek caleidoscopisch benaderd. Door voortdurend tussen verschillende perspectieven te bewegen ontstond een rijker begrip van het landschap. Intuïtie en analyse, poëzie en wetenschap, voelen en weten kregen ieder een gelijkwaardige plek binnen het ontwerpproces. In het ontwerp bracht ik deze inzichten terug tot helderheid. Het concept bleef leidend. Sfeer en gevoel onderzocht ik niet alleen met woorden of tekeningen, maar ook door artistieke exploraties. Zij hielpen mij om te laten zien hoe een concept kon landen en ideeën voelbaar te maken. Deze manier van werken betekent ook ruimte maken voor het onzichtbare en het onzegbare. Niet alles wat van waarde is, laat zich meten, benoemen of voorspellen. Juist daarin schuilt

Het Scheveningse Bos

voor mij de kritische en politieke potentie van deze methode. Zij stelt andere waarden centraal, naast het maakbare en het meetbare. Zij nodigt uit om opnieuw te kijken naar wat we belangrijk vinden, hoe we ontwerpen en voor wie of wat we uiteindelijk ontwerpen. Deze methode geeft geen zekerheid over het eindbeeld. Zij vraagt om vertrouwen. Vertrouwen in het landschap, in natuurlijke processen en in het vermogen om als ontwerper niet altijd alles vast te willen leggen.

Daar, in de tussenruimte van het zekere en het voelbare, is waar ontwerp betekenis krijgt. * Schott, R. (2025) Praktisch poëtisme [Ongepubliceerd essay]. Academie van Bouwkunst, Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

165

Boeken Le Roy, L. G. (1973). Natuur uitschakelen natuur insehakelen. Van Der Werf, S. (1991). Bosgemeenschappen. Londo, G. (1991). Natuurtechnisch bosbeheer. Kučan, Ana, Introduction, in Kučan, Ana, en Kurir, Mateja, Garden and Metaphor: Essays on the Essence of the Garden, Birkhaüser (2023), pp. 11-33.

Welkom | DINOloket. (2026, April 8). https://www. dinoloket.nl/ Ahn. (2025, February 4). AHN Viewer. AHN. https://www. ahn.nl/ahn-viewer Maarhuis, Nadine. ‘Matthijs Schouten: “Wie Denken We Als Mensheid Wel Dat We Zijn?”‘. MaatschapWij, 18 juni 2021. https://maatschapwij.nu/duurzaam/matthijsschouten-natuurfilosoof/ (geraadpleegd april 2025). AVN. (2016, 2 april). Scheveningse Bosjes als romantisch bos - AVN. https://avn.nl/haagwinde/scheveningsebosjes-als-romantisch-bos/

Bosch, J. (1988). Plantage Kijfhoek. Schierbeek, A. (n.d.). Den Haag 1945: Een documentatie over de jaren 1940-1945.

AVN. (2019, 27 januari). Voorpagina - AVN. https://avn.nl/

Hague, L. (1971). Groot Haag Groenboek. gemeente ’s-gravenhagen.

Scheveningse Bosjes | DenHaag.com. (z.d.). https:// denhaag.com/nl/scheveningse-bosjes

Nijkamp, J. A. (1977). Natuurlijk Den Haag. Voorhoeve. Archief Artikelen en tijdschriften

Haags Gemeentearchief. (z.d.). Haags gemeentearchief. https://haagsgemeentearchief.nl/

Dooren, Noël van, ‘Drawing Time: The representation of growth, change and dynamics in Dutch landscape architectural practice after 1985’, Academisch Proefschift, Universiteit van Amsterdam (2017). https:// www.nvandooren.nl/wp-content/uploads/2018/05/ drawingtime_dissertation_nvandooren.pdf.

Constantijn Huygens, Zee-straet. (ed. L. Strengholt.) W.J. Thieme & Cie, Zutphen 1981.

rapporten en plannen Roncken, Paul A., ‘Shades of Sublime : A Design for Landscape Experiences as an Instrument in the Making of Meaning’, Academisch Proefschrift, Wageningen Universiteit & Research (2018). https://doi. org/10.18174/427612. Prominski, M. (2024). Designing for conviviality in landscape architecture. Journal of Landscape Architecture, 19(3), 28–39. https://doi.org/10.1080/18626 033.2025.2470581

buiting advies. (2020). Beheerplan Scheveningse Bosjes 2020 - 2030. Denk Tank. (2024). Breng romantiek terug: Visie op Westbroekpark en Scheveningse Bosjes met de waterpartij.

Gesprekken Buiting, R. (1994). Procesplanning als alternatief voor eindtoestandplanning. Nederlands Bosbouw Tijdschrift.

Buiting, R. (2026, 18 mei). Persoonlijk gesprek, Dieren. Buiting, R. (2026, 19 maart). Online gesprek.

Online bronnen

Gemeente Den Haag (2025, 9 september). Bijwoning beheerswandeling Scheveningse Bosjes.

Skerl, U. (2025, September 22). Lois Weinberger: Precise carelessness. Landscape Architecture Platform | Landezine. https://landezine.com/lois-weinbergerprecise-carelessness/

Werkgroep Scheveningse Bosjes (2025, 13 september; 8 november; 13 december). Deelname aan werkgroepbijeenkomsten.

Home - PDOK. (n.d.). https://www.pdok.nl/ Google Maps. (n.d.). Google Maps. https://www.google. com/maps

166

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

167

Met dank aan mijn commissie, experts, familie en vrienden wie onvervangbaar zijn geweest tijdens dit proces. Dank voor het vertrouwen, het mee dromen, meeleven, mee worstelen, meedenken, de kritische blik, filosofische gesprekken en warme woorden. Commissie Hannah Schubert (mentor) Paul de Kort (commissielid) Yttje Feddes (commissielid) Experts Ronald Buiting (bosbouw technisch advies) Sanne Beeren (advies boekwerk) Lokale experts (de meer-dan-mensen en mensen die er dagelijks rondlopen of zich inzetten voor het gebied via de AVN, IVN, of als zelfstandige)

Master Landschapsarchitectuur Academie van Bouwkunst, Amsterdam 2025-2026 Het Scheveningse Bos © Raidun Schott [2026] Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze publicatie mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of op welke manier dan ook openbaar worden gemaakt, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur. Alle beelden en illustraties zijn vervaardigd door de auteur, tenzij anders vermeld.

Toegevoegde leden t.b.v examen Willemijn van Manen Roel Wolters

168

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

169

170

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

171

Het Scheveningse Bos