Reportahe secretarial investigacion di presupuesto 2014. 1. Problematica presupuestal Pa un tempo largo economicamente a bay bon na Aruba, cu cifranan di crecemento cu ta considerablemente mas halto cu den e otro paisnan den Reino. Sinembargo dos golpi grandi (ciere di e refineria Valero y e crisis financiero) a ocasiona den ultimo añanan un influencia grandi den reprimi e crecemento (economico). E gabinete (gobierno) a atende cu esaki stimulando economia; e gastonan presupuestario a aumenta fuertemente y e poder di compra di e ciudadanonan a wordo sosteni cu un rebaho di BBO y e tarifanan di awa y coriente. Como consecuencia di esaki e deficitnan di gobierno desde 2008 a aumenta fuertemente; na 2008 ainda gobierno di Aruba a logra (realisa) un saldo (positivo) di 1 porciento di GDP, pa despues via un deficit di casi 10 porciento na 2012 bin caba na 7 porciento deficit (negativo) na 2013. Pa 2014 e deficit ta wordo premira na por lo menos 5 pa 6 porciento (incluyendo e deficitnan di SVB, pero excluyendo e 200 miyon florin cu (gobierno) tin intencion di deposita cerca APFA). E debe di 41,5 porciento di GDP na 2008 mientrastanto ta na 75 porciento y ta sigui crece cu paso acelera E capital propio di gobierno ta2 biyon florin. negativo, e fondonan social ta agota y no tin reserva mas, e grado di cubrimento di APFA ta alrededor di 80 porciento y e capital di e NV-nan di gobierno ta bao di presion. Na mes momento e gastonan di personal ta surpasa 50 porciento di henter e presupuesto, e gastonan di interes ( riba debe) ta mustra un linea creciente y e seguro medico AZV ta menasa di bira impagabel. E limitenan di un maneho pa stimulacion economico (di parti gobierno) a wordo alcansa. Aña pasa caba, tanto Standard & Poors como Fitch, a baha e “rating” di credito (di Aruba). Standard & Poor's a mantene e rating ahusta aki, cu consecuencia cu e mercado di capital ta keda habri ainda, pero esey ta duna di compronde si cu mester tuma medidanan structural na tempo. Na'e mesun tempo e crecemento economico ta bao di presion, despues di un periodo cortico di recuperacion den cual a bay di cabe'i boto cu e crecemento den Norte y Sur America, y e aumento den turismo cu a companj'e. Incertidumbre cu ta aumenta den comercio y e retraso den pagonan di gobierno debi na e deficit di likides (placa). Mientrastanto e proceso presupuestario a wordo tarda cu shete luna, di moda cu e incertidumbre ta aumenta y e posicion di likides ta cuminsa preta. Esaki ta subraya e importancia p' e fechanan obligatorio segun ley pa preparacion di presupuesto 2015 si wordo cumpli cu nan
Pa por cumpli cu obligacionnan di pago ta desvia di articulo31 inciso 1 di'e ley di compatibilidad y ta pasa un Landsverordening cu ta haci posibel pa e ministro di finansas haci fiansa pa cumpli cu compromisonan existente caba. A base di esey na januari 2014 e ministro (MinFin) a wordo podera pa haci un of mas prestamo te na e suma di 175 miyon florin. Segun Raad van Advies e ley aki,awor cu e presupuesto ainda no a wordo stipula, tin e caracter di un apoderacion di emergencia. Un proposicion di ley pa hisa e limite di'e 175 miyon florin ey, no a wordo stipula, pero no tin motibonan (huridico) pa no haci esey, di manera cu ta evita e menasa di falta di likides. E gobierno actual ta consciente di e seriedad di e situacion cu a surgi, testimonio di cual ta e medidanan di reparacion den e presupuesto 2014 pa mantene pension di AOV pagabel, remedia e grado di cubrimento di APFA, y baha e gastonan di personal, bienes y servicio. E medidanan tuma en todo caso ta brinda espacio pa AOV hala rosea (y pa APFA si e palabracionnan haci wordo efectua y formalisa), pero no ta suficiente pa bolbe trece e presupuesto pafo di e zona di peligro. Pa yega na un presupuesto di gobierno cu ta structuralmente sostenibel, mas paso ta necesario. Aki dos asunto ta hunga un papel: 1.Kiko ta e cifranan real? En breve, e presupuesto 2014 ta completo y kico ta e perspectivanan pa mas aña (largo plaso) sin maneho adicional? 2.Cua norma mester wordo aplica? En breve, si tin papia di finansas publico structuralmente sano, cua criterio mester aplica? 2. Realidad di e presupuesto 2014 E presupuesto 2014 ta un programa di maneho amplio y ambicioso. Riba hopi tereno ta presenta den e presupuesto loke ta'e metanan riba largo plaso y unda gabinete (gobierno) kier bay. Esaki ta bay acompaña pa proposicionnan pa gastonan y inversionnan cuantioso. Raad van Advies den su conseho pa e presupuesto ta duna un resumen amplio di tur e proposicionnan ey. Tambe e gabinete (gobierno) den su presupuesto ta parce di ta consciente di'e situacion financiero economico alarmante cu e pais ta'den, y ta dispuesto pa drecha esaki. Descripcionnan di un sistematica nobo di presupuesto, ademas di un pakete di limitacion di gastonan y hisamento di entradanan (intensiva) cu gobierno a implementa caba parcialmente, ta duna testimonio di esey. Estudio di'e documentonan di e presupuesto sinembargo ta conduci na e conclusion cu e plannan ambicioso ta wordo describi berdad, pero cu e intencionnan di inversion corespondiente no ta, of solamente parcialmente, hinca den e presupuestonan di e ministerionan separadamente. Pa por husga si ta trata di un presupuesto completo, mester ta bon cla si, y den tal caso,cua di'e intencionnan di maneho berdaderamente lo bay wordo ehecuta (realisa). Di otro banda e ahustacionnan si ta parce di a wordo hinca den e presupuesto (aunke algun ta den forma di “stelposten”), pero no ta bon cla ki ora
nan ta bin na vigor y kico exactamente nan ta produci. Cu e intencionnan di inversion no ta hinca den e cifranan y e ahustacionnan si, por ta motibo di e patronchi den e cuentanan anual di ultimo a単anan,unda e realisacion final ta diferencia hopi di e cifranan di e presupuesto. Un bista asina lo ta mas riparabel ainda den 2014, pasobra e presupuesto tin como punto di salida cu e gastonan lo ta mas abao cu den 2013. E ahustacionnan den AZV cu ta punto di salida den e presupuesto, lo no wordo realisa sin medidanan adicional di maneho. Cu e medidanan lo wordo tuma ta dudoso pasobra AZV mes no por percura pa traha e ley(nan) necesario pesey. E rebaho riba e contribucion di Land (pais Aruba) mas lihe lo conduci na extra cuentanan reves cu na bahamento di gasto, pasobra Land (pais Aruba) ta legalmente obliga pa paga e deficit ey. E cobransa (extra) di AZV, cu ta wordo proponi, probablemente lo no por wordo implementa lihe bastante pa'e por conduci na evita tal deficitnan. E capital den e asina yama ZF/OV schommelfonds ta consisti pa gran parti di reclamacion riba e gobierno central, cu tin su origen den e particion di bienes di (e pais) Antias Hulandes.Te awor aparentemente no tabatin necesidad pa cancela nan, pero awor e reservanan di e fondo ta agota (a caba). E situacion financiero di e fondonan di SVB ta asina cu no tin ningun reserva pa por absorba cualkier contratiempo financiero. Esaki ta wordo empeora pasobra e reservanan legal cu mester a forma no ta existi, pesar di e obligacion pesey den e Landsverordening. Economisa riba premi di pensioen solamente lo por constata despues cu a haci e fondo di pensioen di empleado publico (APFA) sano atrobe. Den e cuadro ey a yega na palabracionnan entre diferente partido, pero eseynan mester wordo efectua y formalisa ainda. Ta bin acerca cu parti di e palabracionnan ta encera un deposito di capital pa hisa e grado di cubrimento na 100 porciento atrobe, lo cual ta bay hiba gobierno na un deficit financiero cu ta substancialmente mas halto y un debe mas halto. Cu esey e riesgonan structural pa presupuesto lo bira menos si. E gastonan di e aparato gubernamental (mas di 50 porciento di e total di'e presupuesto) ta desproporcional. Pesar di e paro existente di nombramento di personal ta parce cu aki a lanta un situacion fo'i control y cu apenas e aparato ta bira mas chikito, aunke esey ta presupuesta si. Pa termina a calcula entradanan di impuesto mas halto den comparacion cu loke a keda realisa a単a pasa, y cu ainda mester mira si ta recauda nan. E sistematica di gasto cu a uza, den cua gobierno kier aplica cuadronan fiho den cua e gastonan mester keda, ta parce di ta reforsa un tendencia existente pa algun tempo caba pa haci gastonan pafo di presupuesto. Den e parti di maneho di'e presupuesto ta riparabel cuanto di'e inversionnan y incentivonan cu ta proyecta, mester sosode pa medio di fondonan, fundacionnan di gobierno y PPP (partnership publico y priva), sin cu ta menciona e riesgonan of ta para keto na e hecho cu e fondonan y fundacionnan (manera DOW, SOGA, TPEF, IWIF) ta forma parti tambe di'e sector colectivo. Gastonan cu ta mara na PPP, ta parce cu no ta den tur caso nan ta hinca den presupuesto, tambe pasobra e gastonan aki, pa gran parti lo manifesta (aparece) den e cifranan di largo plaso. Di'e
moda'ki e control di henter e sector colectivo ta bira problematico. E gastamento di fondonan colectivo ta wordo kita di e control presupuestario di parlamento. Pa buena marcha mester remarca cu ta trata aki di tendencianan cu ta andando pa algun aña caba y cu no ta den e presupuesto di 2014 nan ta aparece pa prome biaha. Pero si (ta'sina) cu nan ta forma den transcurso di añanan un peligro serio pa presupuesto, pasobra e riesgonan ta wordo traslada (pasa) pa otro partinan cu no ta cay bao di control presupuestario ni bao di e derecho presupuestario di Staten ni di e controladonan interno (di pais Aruba). 3. Bienes y Debe E secretariado tin duda (vraagtekens) cu e presupuesto ta completo y ta considera un deficit mas halto y un debe mas halto cu tin poni awor den e presupuesto ta probabel. E expectativa di un debe mas halto ta wordo atribui (ta debi na) retrasonan mas halto den pagonan. E retrasonan den pagonan na SVB ta evidente den presupuestonan y documentonan di responsabilisacion y AZV tin dos luna caba sin ricibi e deposito di prima, pero tin temor cu esaki ta no mas e top di e “ijsberg”. Algun fundacion y fondonan ya ta presenta reclamo di retrasonan den pagonan. Ta posibel cu otro(nan) lo sigui cu'e consecuencia cu un calculo di nobo di e debe(nan) ta necesario y e situacion lo bay resulta di ta mas serio cu a wordo anticipa awor. E posicion di capital di gobierno ta alarmante. Añanan largo di resultadonan negativo di explotacion a conduci na un capital negativo di'e pais di dos biyon florin, di manera cu ya no tin reservanan financiero y no tin resistencia mas pa wanta sla. Manera ta menciona caba e capital di'e fondonan mientrastanto tambe ta agota (a caba) y no ta mucho cla si e efectonan di'e medidanan proyecta lo ta suficiente riba termino cortico y largo. E pregunta ta keda si e legislacion cu mester wordo entama den curso di'e aña 'ki ainda lo ta cla na tempo y/o si e por wordo trata na tempo den Staten. E proyeccion di calculonan pa mas aña cifranan di deficit y debe ta wordo dificulta pa situacion alarmante di'e administracion financiero. Caracteristico ta cu Alemene Rekenkamer (ARA) den su calidad di accountant externo no por duna un declaracion cu'e relatonan anual,pasobra nan no ta controlabel. E berdadero gasto y pagonan, nan exactitud y eventual retrasonan ta dificil pa recupera. E situacion financiero di'e companianan (NV) di gobierno ta parce di ta mas positivo cu di gobierno, pero tin retraso den entrega di'e relatonan anual, di moda cu no ta bon cla si esey ta e caso ainda. Ta sigur si cu tin dos NV den zona di peligro (Arubus NV y Post Aruba NV), pero e tamaño di'e riesgo pa'e presupuesto ta limita. E adaptacion di'e tarifanan di'e empresanan di utilidad pa influencia e poder di compra y e pagamento di superdividendos no tabata bentahoso pa e posicion di capital di'e empresanan aki y posiblemente lo conduci na tarifanan cu lo bolbe subi den futuro. Finalmente e fondo di pensioen APFA ta trece cun'e riesgonan considerabel pa'e
presupuesto di gobierno Adaptacionnan den e sistema di pensioen ta necesario. Berdaderamente a haci palabracionnan tocante e prevision di pensioen di empleadonan publico, pero riba termino cortico mester formalisa y efectua nan. 4. E norma aplicabel Encuanto e norma cu ta aplicabel e decreto real ta menciona criterionan manera cu ta aplicabel internacionalmente pa finansas publico sostenibel y normanan cu ta wordo aplica den otro partinan di Reino. Por pensa e ora riba e siguiente normanan: 1.Un debe cu ta desaroya den direccion di un nivel cu ta dirigi na mantene e confiansa di mercadonan di capital y inversionistanan; 2.Un norma cu ta conecta cu'e necesidad pa mantene suficiente reservanan stranhero; 3.E normanan cu ta conta pa e pais Hulanda pa motibo di'e pacto Europeo di crecemento y stabilidad; 4.E normanan cu ta conta pa e paisnan Corsow y St. Maarten a base di e ley di Reino pa supervision financiero. Otro normanan cu ta conta den Reino ta por ehempel e normanan na cu ta aplicabel pa presupuestonan di municipionan, provincianan y organonan publico. pa loke ta e pakete di tarea esaki ta asina distinto di e situacion di e paisnan cu e normanan ey no ta bin na consideracion. Compara cu criterionan cu ta aplicabel internacionalmente ta surgi un tarea grandi pa Aruba pa baha e debe. Un debe cu ta desaroya su mes den direccion di un nivel cu ta conduci na mantene e confiansa di mercadonan di capital y inversionistanan, por wordo haya den investigacion di Fondo Monetario Internacional (IMF). IMF ta indica cu pa economianan chikito y habri, manera esun di Aruba, un debe di estado di 35 pa 40 porciento di GDP ta forma un bon marca, mientras cu debe cu ta surpasa 60 porciento (di GDP) por conduci na crecemento mas abao y sigur na riesgo pa absorba golpi di exterior. Aruba tabatin na a単a 2008 un debe di 41,5 porciento di su GDP, y tabata cerca di e norma, mientras cu awor e debe ta suma 75 porciento. Compara cu e norma ey, e presupuesto actual ta conduci na e tarea di reduci e debe cu 35 pa 40 porciento di su GDP.. Den a単anan binidero mester percura ademas pa saldonan halto den e presupuesto di Aruba, dependiendo di e tempo (ritmo) cu kier tuma pa atende e posicion di debe aki. Aruba ta depende na un grado halto di e fluho di divisa stranhero. Cu ceramento di'e refineria di Valero, e cuenta coriente riba balansa di pago a bin den problema, mas tanto pa motibo di'e importacion di combustibel fossiel. Pa convence e mercado internacional pa sigui presta Aruba placa via e cuenta di capital di'e balansa di pago, e finansas publico mester ta na ordo. Aplicacion di un norma presupuestario cu ta dirigi riba mantencion di reservanan (divisa) di exterior ta implica cu no solamente ta haci un declaracion tocante e volumen di e gastonan di gobierno, pero tambe tocante e structura
di'e gastonan di gobierno cu ta dirigi riba haci economia mas “green” y reduccion di importacion di energia. Si aplica criterionan cu ta wordo uza den otro partinan di Reino, ta surgi un otro moda di defini e tarea. Compara cu e norma maximal di 3 porciento di deficit manera e ta conta pa Hulanda, lo mester reduci en todo caso tur aña 2 pa 3 porciento di GDP y posiblemente hasta mas. Dependiendo di'e crecemento economico nominal esey lo conduci a lo largo na reduccion di e debe.. Pero e tempo cu ta tuma pesey ta largo y no ta contribui na crea mucho confiansa. Un “gewone dienst” (di e presupuesto) balansa y pagonan di interes di maximal 5 porciento di e entradanan (norma di peso di interes) cual criterio ta aplica na Corsow y St. Maarten, tambe ta conduci na tareanan considerabel. Pagonan di interes aworaki ta come 15 porciento di entrada di gobierno. Si tuma e entrada fo'i e sector colectivo, e porcentahe ta baha pa alrededor di 10 porciento. E cifranan aki ta implica cu na e norma di 5 porciento en todo caso mester corta e debe te na mita (35 pa 40 porciento.) Actualmente Aruba ta presta placa pa gastonan riba ”gewone dienst” y no ta resta mucho espacio (financiero) pa inversion. Aplicacion di e criterionan cu ta conta pa Corsow y St. Maarten tin cierto bentahanan pa Aruba. Na prome luga e ta hiba Aruba den direccion di un cota di debe sostenibel di 35 pa 40 porciento di GDP. Na segundo luga e ta obliga (gobierno) pa cambia e prioridad di su gastonan den direccion di menos gastonan consumptivo pa mas inversion cu lo por contribui na un demanda cu ta reemplasa importacion of stimula exportacion. Di'e manera ey e presupuesto tambe por haci un contribucion na baha e deficitnan riba'e cuenta coriente di e balansa di pago. Menos gastonan consumptivo di mes na necesario pasobra e pagonan di salario y interes cu ta sigui aumenta,ta pone un peso asina grandi riba'e espacio den e cuadro di gastonan, cu otro gastonan importante di gobierno no ta yega na turno mas. Tareanan di e tamaño aki no ta realisabel den un aña, pero ta exigi un planeamento pa mas anja. Considerando cu 2014 ya a pasa mita di aña, no ta parce probabel cu e aña aki ainda lo haci un contribucion considerabel na soluciona e problematica. Na logra di haci cambio na e presupuesto na e momento aki, ta miho pa uza e (poco) capacidad financiero-economico y huridico di' pais , pa cuminsa di inmediato cu'e preparacion di e presupuesto 2015 y start e trayectonan di legislacion necesario. Den e reportahe final lo incorpora un proyeccion (di cifra) di un pakete di medida cu por implementa pa, den cuadro di 'e norma cu ta aplicabel, hisa e entradanan y baha e gastonan. Den cuadro di esaki mester proyecta un cuadro nobo di ehecucion (di presupuesto) cu por ta motibo pa proyecta un cambio den presupuesto mas laat den aña. Medidanan cu por drenta na vigor na 2014 ainda, por wordo incorpora den e cambio (adaptacion) di presupuesto aki. Un ehecucion reserva y cauteloso di e presupuesto (2014) ta probabel, agregando un mantencion stricto di e paro pa personal, introduccion di un supervision previo di parti di ministro di finansas y introduccion di un paro total pa (contrae) obligacionnan.
5. Conclusionnan preliminar E siguiente conclusionnan, den bista di e limitacionnan di'e investigacion, por wordo saca na'e momento aki. 1. E problematica di presupuesto di Aruba ta grandi. Pa bolbe na normanan aceptabel tin mester riba termino cortico un pakete di medida convenciendo cu ta trece e posicion di deficit y debe na nivelnan sostenibel atrobe. 2. E presupuesto no ta completo, y riba cierto partinan no tin validez mas. Di e medidanan proyecta awor caba por constata cu tin partinan cu no ta realisabel mas pa falta di e capacidad di legislacion y tambe e momento den aña. 3. E presupuesto no ta completo pasobra e ta contene solamente un parti di e realidad. Medionan publico (placa di pueblo) no ta wordo gasta via presupuesto so, pero tambe via otro organonan di'e sector colectivo y PPP. 4. E administracion financiero no ta na ordo. Bista riba e gastonan berdadero ta dificil pa haya y cuentanan anual no por wordo controla. 5. No ta existi proyeccionnan formal pa mas aña, ni di presupuesto y ni di desaroyonan cu lo por tin influencia riba 'e presupuesto. Aruba ta para dilanti un tarea cu ta bay mas aya di e presupuesto 2014. Ta importante pa desaroya un perspectiva pa mas aña cu ta conduci na un finansas publico sostenibel den cuadro normanan internacional vigente. Pa 2014 ta conta cu e presupuesto no ta completo y cu parti di''e medidanan proyecta lo haya tardansa. Mester evita cu den (curso di) 2014 e problematica existente no bira mas grandi ainda. Esey por logra si aplica strictamente un paro pa vacatura y personal., introduci supervision previo di ministro di finansas, declara un paro na (contrae) obligacionnan y tan pronto cu ta posibel adapta y realisa legislacion necesario. Asina e medidanan (pa ahustacion) proyecta den presupuesto 2014 lo por conduci berdaderamente na spaarmento. Ademas, y pa termina, pa haci e presupuesta bira un instrumento util , pa guia na un finansas publico sano, en todo caso e aña presupuestario mester cuminsa cu un presupuesto fiha. Esey ta nifica pa'e presupuesto 2015, tratamento den Staten y su fihamento prome cu fin di aña 2014. E tratamento di un presupuesto den e di dos mita di'e aña coriente manera tabata e caso den ultimo añanan, ta haci cu e direccion desea no ta efectivo y hasta ausente. Pesey tambe ta recomenda pa cuminsa lihe cu haci preparacion di e presupuesto 2015 y ideanan nobo encuanto realisacion di'e presupuesto 2014 y eventual medidanan cu por wordo tuma e aña aki ainda, ta wordo incorpora mas laat den aña den un adaptacion di'e presupuesto(ey).