Sportaccom 2&3-2026 - Dossier Energie en Verlichting by Golazo Media

Voorwoord

DOSSIER ENERGIE EN VERLICHTING DE KRACHT VAN DE VERENIGING IN DE ENERGIETRANSITIE Bij de verenigingen die ik bezoek, zie ik steeds weer

heeft een vrijwilliger ervaring met projectmanage-

hoeveel energie binnen een club aanwezig is. Bij

ment. Door deze mensen te vinden en te betrekken,

SV Hector zag ik hoe een grote groep vrijwilligers

wordt verduurzaming geen extra taak voor één

samen de club toekomstbestendiger maakten en

bestuurder, maar een gezamenlijke opgave. Het

haar rol in de lokale gemeenschap versterkten.

werk wordt beter verdeeld en het draagvlak groeit.

Niemand wachtte af; ze gingen aan de slag. Ik denk ook aan de jonge voetballer van voetbalvereniging

Daar hoort goede ondersteuning bij. Duidelijke

IFC die met een statiegeldactie geld inzamelde voor

regels en toegankelijke subsidies helpen clubs

het Prinses Máxima Centrum voor kinderoncologie.

vooruit, net als een gemeente die meedenkt over

Twee verschillende voorbeelden met dezelfde basis:

onderhoud en investeringen. Door samen vroeg

betrokken mensen die iets willen bijdragen.

aan tafel te gaan, kunnen plannen beter op elkaar aansluiten. Ook NOC*NSF helpt verenigingen, onder

Colofon: Het Dossier Energie en verlichting is een initiatief van Sportinfrastructuur.nl in samenwerking met het vakblad Sportaccom. Hoofdredactie Robert Barreveld Eindredactie Karlijn de Jonge Aan dit katern werkten mee Leo Aquina Leon Janssen Lok Luc Keersmaekers Emilie McLaine Pont Pieter van der Meer Joris Otten Vormgeving Pageturnerdesign

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 25

Die energie is hard nodig. Veel sportaccommo-

andere via ‘De Groene Club’, om verduurzaming en

daties zijn verouderd, energiekosten drukken op

kostenbesparingen te vertalen naar een haalbaar

de begroting en regels en subsidies veranderen.

plan met ondersteuning van een energiecoach.

Ook het einde van de salderingsregeling vraagt om actie. Clubs met zonnepanelen moeten opnieuw

Deze special biedt daarvoor verschillende prakti-

kijken hoe zij hun opgewekte stroom gebruiken.

sche aanknopingspunten. Je leest wat het einde van

Hoe houd je als vereniging grip op de kosten en

de salderingsregeling betekent voor de exploitatie,

blijft er geld beschikbaar voor de sport? Dat begint

hoe je verlichting slim en zuinig aanpakt en waarom

met inzicht in het energieverbruik, besparingen en

veilige lichtmasten belangrijk zijn. Ook komen de

passende investeringen. Onderzoek in opdracht van

Energiecoachregeling, het sportpark als lokale

‘De Groene Club’, het duurzaamheidsprogramma

energiehub en de aanpak van Rugbyclub Haarlem

van de KNVB, laat zien dat voetbalverenigingen

aan bod.

met de juiste maatregelen tot wel 40 procent op hun vaste lasten kunnen besparen. Wat haalbaar is,

Lees verder met je eigen accommodatie in gedach-

verschilt per club.

ten. Wat speelt er bij jullie? Welke stap is haalbaar? En wie kan helpen? Niet alles hoeft tegelijk. De

Wat ik zie, is dat oplossingen vaak dichterbij zijn

eerste stap kan al een gesprek langs de lijn zijn.

dan gedacht. Niet iedere bestuurder hoeft verstand

Want de kennis en energie om verder te komen,

te hebben van warmtepompen, ledverlichting of

staan misschien wel naast je.

energieopslag. Binnen een vereniging is vaak veel kennis aanwezig. Misschien werkt een ouder als

Thomas Degen

installateur, weet een lid veel over subsidies of

Programmamanager duurzaamheid, KNVB ■

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

ENERGIE EN DE EXPLOITATIE VAN DE SPORTACCOMMODATIE Grip op de energierekening van sportclubs door verduurzaming

Door: Pieter van der Meer Beeld: Shutterstock

Hoe houden we de financiële huishouding van onze sportclub op orde? Die vraag houdt steeds meer clubbestuurders bezig, vooral de clubs met een eigen of gehuurde accommodatie. Nog iets verder ingezoomd is het energieverbruik een grote kostenkost bij die clubs. Met de stijgende energieprijzen voor gas en elektra is dit een aandachtspunt om de sport betaalbaar te houden in de toekomst. “De contributie is de laatste knop waar je als penningmeester aan wil draaien om je exploitatie rond te krijgen”, zegt Gerben van Hardeveld, Teamleider Ruimte voor Sport en Accommodaties bij NOC*NSF. Hij ziet juist ook volop kansen en mogelijkheden voor clubs om de energie-uitgaven te drukken.

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 26

28-09-2026 12:05

Energie en exploitatie

HET ENERGIEVERBRUIK HANGT SAMEN MET DE RUIMTE DIE DE SPORT NODIG HEEFT” Gerben van Hardeveld (NOC*NSF)

Ongeveer de helft van de kosten van sport-

Tot slot is er nog een klein deel (9%) dat hele-

is. Het energieverbruik hangt bijvoorbeeld

clubs heeft te maken met de accommodatie.

maal geen energiekosten betaalt.

samen met de ruimte die de sport nodig

Dit blijkt uit eerder onderzoek van het Mulier

Deze verschillende constructies maken gelijk

heeft, hoeveel mensen er tegelijk kunnen

Instituut (Financiële Weerbaarheid sportver-

duidelijk dat niet alle clubs invloed hebben

sporten en bijvoorbeeld het gebruik van

enigingen, 2024). Binnensportclubs geven

op hun energiekosten. Clubs die bijvoorbeeld

douches na afloop.

gemiddeld 53 procent uit aan accommoda-

een sporthal huren van een gemeente, beta-

tiekosten en bij buitensportclubs ligt dit iets

len vaak een vast bedrag voor gas en elektra

VAN HET GAS AF

lager op 48 procent. Onder deze categorie

als onderdeel van de huur. Daardoor kunnen

Met het oog op de toekomst wordt verduurza-

vallen huurkosten, energiekosten, onderhoud,

zij ook minder sturen op het verlagen van de

ming van accommodaties steeds belangrijker

afschrijvingen en reserveringen.

energiekosten. Dit ligt uiteraard anders voor

en, ook vanuit de overheid, zelfs noodzakelijk.

In hetzelfde rapport zijn de energiekosten

clubs die een eigen accommodatie hebben

Van Hardeveld benadrukt dat clubs nu al heel

ook nader bestudeerd. Daaruit blijkt dat bij

of een deel van een clubgebouw of complex

veel kunnen doen. “Sommige maatregelen

buitensportclubs de kosten voor energie en

kunnen exploiteren. De energiekosten zijn bij

worden minder aantrekkelijk dan ze in het

water 8,1 procent zijn van de totale uitgaven

uitstek een post waar deze clubs meer grip

verleden waren, zoals zonnepanelen door

en bij binnensportclubs 1,7 procent. Bij die

op kunnen krijgen. Daarbij is het goed om in

de afschaffing van de salderingregeling. Het

tweede groep is de huur voor het complex

gedachten te houden dat het besparen op de

inzetten van een warmtepomp leidt weer niet

weer een grotere kostenpost (48,8% ten

energierekening voor elke club weer anders

per se tot minder energieverbruik, wel tot

opzichte van 18,8%).

DE ENERGIELASTEN VAN CLUBS Om dit verschil beter te begrijpen, is het goed om te kijken naar de manier waarop clubs hun energiekosten betalen. Dat heeft het Mulier Instituut in de Verenigingsmonitor Jaarbericht

2023 duidelijk uiteengezet. Ruim de helft van de verenigingen (54%) betaalt de energiekosten zelf. Dit zijn vooral buitensportverenigingen en clubs met een eigen accommodatie. Bij een kwart van de verenigingen (27%) zijn de energiekosten verwerkt in de huurprijs. Het gaat dan bijvoorbeeld om zaalsportclubs voor bijvoorbeeld judo, gymnastiek en basketbal. Er is overigens ook een groep (9%) die zelf energiekosten betaalt en ook nog extra energiekosten betaalt voor gehuurde panden.

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 27

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

EEN WARMTEPOMP IS NU AL RENDABEL: DE KOSTEN NEMEN AF, DE EFFICIENCY NEEMT TOE EN DE KOSTEN VAN HET GAS NEMEN TOE” Gerben van Hardeveld (NOC*NSF)

minder gasverbruik. Het heeft veel energie

schrijft voor dat in 2050 iedereen van het

bij nieuwbouw dat je al verplicht wordt om

nodig om warmte te produceren, maar is

gas af moet zijn en Nederland heeft zelfs

goed te isoleren, anders mag je niet bouwen.

tegelijkertijd ook heel efficiënt, zelfs in het

2040 als stip op de horizon gezet om dat

Bij bestaande gebouwen is het een maatregel

koelen van gebouwen. Het grote voordeel

punt eerder te bereiken. Dat is al dichtbij. In

die relatief duur is en zich alleen over een

van een warmtepomp is dat deze in gebruik

principe is een warmtepomp nu al rendabel:

langere periode laat terugverdienen. Maar

relatief goedkoper wordt omdat elektriciteit

de kosten nemen af, de efficiency neemt

daarbij moet je bedenken: isolatie hoef je niet

minder snel in prijs stijgt dan gas. Ook als je

toe en de kosten van het gas nemen toe,

elke tien jaar opnieuw te doen. Dubbelglas of

er geen subsidie op krijgt.”

dus alles draait dezelfde kant op. Dat is dus

zelfs driedubbelglas behoudt zijn waarde. Dat

Hij acht het een reëel scenario dat binnen

op zich een goede maatregel om te nemen.

zijn goede maatregelen om te nemen voor de

afzienbare tijd alle sportclubs in Nederland

Isolatie is zo mogelijk nog beter, maar dat

lange termijn.”

van het gas af zijn. “De huidige EU-wetgeving

vraagt uiteraard een flinke investering. Je ziet

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 28

28-09-2026 12:05

Energie en exploitatie

ENERGIESLURPERS OPZOEKEN

opwekt ga je nooit genoeg capaciteit hebben.

opladen en snel ontladen. Dat heb je als club

Ledverlichting levert ook veel besparing op,

Batterijen zijn dus niet de eindoplossing.”

niet nodig.” Een alternatief voor de toekomst

zeker als het om de verlichting van trainings-

Behalve dat batterijen nog relatief duur

ziet Van Hardeveld in de snelle opkomst in

velden gaat. Van Hardeveld weet ook een

en complex qua installatie zijn, hebben ze

China van zoutbatterijen. “Die kunnen goed-

goedkopere maatregel: inzetten op bewuste

nog een ander nadeel: het risico op brand.

koper worden geproduceerd omdat je daar

omgang met energieverbruik. “De ledverlich-

“Daar moet je ook rekening mee houden als

geen zeldzaam metaal voor nodig hebt. En

ting op tijd uitzetten, de deuren niet telkens

bestuur. Daarom is de lithium-ion-batterij

ze zijn minder brandgevaarlijk. Dat zou in de

open laten staan of door sporters niet langer

misschien niet het type batterij wat je moet

toekomst wellicht meer betaalbare opslag-

te laten douchen dan strikt noodzakelijk. Met

willen gebruiken. Die zijn ook vooral voor snel

mogelijkheden kunnen bieden. Ik ben geen

dat soort gedragsmaatregelen kun je naar schatting al 25 procent van het energieverbruik terugdringen zonder überhaupt te hoeven investeren. Dat is natuurlijk de allerbeste manier van besparen en ook goed voor onze planeet.” Verder kan het raadzaam zijn kritisch naar de apparatuur in het clubgebouw te kijken. “Daar kunnen ook energieslurpers tussen zitten, bijvoorbeeld een oude koelkast. Als je daar een goede analyse op loslaat en je investeert daarin, heb je die nieuwe vrieskist zo eruit en zal het ook veel energie besparen. Daar moet je goed naar kijken. Het zit dus niet alleen in het gebouw, maar ook in wat er gebeurt.”

BATTERIJ GEEN EINDOPLOSSING De grootste verandering voor de toekomst zit wat Van Hardeveld in het zelf opwekken en gebruik van energie noemt. “Door de omstandigheden zal dat hopelijk meer richting energiehubs gaan, een lokaal energienetwerkje waar een sportaccommodatie een onderdeel van kan zijn. Als we niet die kant op bewegen, gaan we met elkaar heel veel investeringen van de laatste tien jaar in zonnepanelen weggooien.” Over batterijen voor energieopslag wordt de laatste tijd veel gesproken, maar Van Hardeveld denkt dat die maar een deel van de oplossing vormen. “Je kunt iets van voordeel halen uit een batterij met een beperkte capaciteit waarmee de energie die je ’s avonds nodig hebt overdag opslaat. Voor alle energie die je in de zomermaanden

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 29

ISO TIE HOEF JE NIET ELKE TIEN JAAR OPNIEUW TE DOEN. DAT ZIJN GOEDE MAATREGELEN OM TE NEMEN VOOR DE NGE TERMIJN” Gerben van Hardeveld (NOC*NSF)

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

JE MOET AAN EEN AANTAL KNOPPEN PROBEREN TE DRAAIEN EN PER CLUB KIJKEN WAT HAALBAAR IS” Gerben van Hardeveld (NOC*NSF)

EXTRA STEUNTJE IN DE RUG

ons zorgen om. We doen daarom alles om die

In de nabijere toekomst verwacht Van

clubs een extra steuntje in de rug te geven.”

Hardeveld dat verenigingen stapsgewijs

De Energiecoachregeling is daar een goed

zullen verduurzamen via nieuwbouw of

voorbeeld van, waarmee clubs aan de hand

renovatie. Daartoe worden ze ook verplicht

worden genomen om te verduurzamen.

via wetgeving van de rijksoverheid, maar

Daarbij wordt ook naar het gedrag gekeken

of het tempo wat de overheid voor ogen

om op energieverbruik te besparen. “Je

heeft haalbaar is, betwijfelt hij. “Zeker nu

moet niet onderschatten wat je daarmee

subsidieregelingen als de BOSA structureel te

kunt besparen. Tegelijkertijd is gedrag niet

laag gebudgetteerd zijn, wordt het voor clubs

het makkelijkste om te beïnvloeden. Een

lastig om op tijd de eindstreep te halen. De

gewoonte die erin is geslopen heb je er niet

kosten die clubs betalen voor energie zullen

zomaar uit. Daar kun je bij je leden maar

gaan toenemen en uiteindelijk is de contribu-

het beste mee beginnen als ze jong zijn.

tie de laatste knop waar je als penningmees-

Dat vraagt een proces. Als je dat een beetje

ter aan wil draaien om je exploitatie rond te

leuk maakt en er een wedstrijdje van maakt

krijgen.”

bijvoorbeeld, kan het ook goed uitpakken.”

Van Hardeveld ziet al verschillen tussen clubs

Van Hardeveld benadrukt dat er niet één

door de afbouw van de BOSA. “Clubs die op

oplossing is voor alle clubs. “Je moet aan een

tijd zijn begonnen en hebben geïnvesteerd in

aantal knoppen proberen te draaien en per

nieuwbouw toen de BOSA voldoende budget

club kijken wat haalbaar is. Zo kunnen we

had, zijn nu spekkoper. Clubs die dat niet

samen de Routekaart Verduurzaming Sport

gedaan hebben of nog zelfs moeten beginnen,

verder uitrollen met maatwerk voor elke

hebben wel een probleem. En daar maken wij

club.” ■

toekomstvoorspeller, maar dat is iets waar ik rekening mee houd: de techniek staat niet stil en wellicht dat we in de toekomst juist op locaties waar sportclubs actief zijn, hier meer mee zouden kunnen doen dan op plekken waar juist snelle oplading en ontlading van belang is.” Het exploiteren van energie door sportclubs zal in beperkte mate gebeuren. “Wij geloven niet in een sprookje dat de verenging straks de broek ophoudt door energiehandel te gaan plegen. Dat vraagt veel kennis en mankracht. Opgewekte energie zal eerder worden gebruikt voor de omgeving van een club vanuit de energiehub-gedachte.” Daarmee wordt de gelijktijdigheid van opwek en gebruik vergroot en de netcongestie verminderd.

CLUBS DIE OP TIJD ZIJN BEGONNEN EN HEBBEN GEÏNVESTEERD IN NIEUWBOUW TOEN DE BOSA VOLDOENDE BUDGET HAD, ZIJN NU SPEKKOPER” Gerben van Hardeveld (NOC*NSF)

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 30

28-09-2026 12:05

Golazo Media in samenwerking met Lumosa

Goed licht waar het nodig is, donker waar het kan

NIEUWE SPORTVERLICHTING? KIJK VERDER DAN HET VELD Sportverlichting gaat vaak tientallen jaren mee. Als een installatie aan vervanging toe is, biedt dat een kans om niet alleen te verduurzamen, maar ook te verbeteren. Hoe zorgt u voor goed licht voor sporters én zo min mogelijk hinder voor de omgeving? Onafhankelijk lichthinderexpert André Bakker en lichtspecialist Niels Goijaarts van Lumosa leggen uit.

Lumosa CS860-armaturen in 4000K bij o.s.v. NiTA in Nieuwer ter Aa.

ANDRÉ, WAAR BEGINT GOEDE SPORTVERLICHTING?

WAAR MOETEN OPDRACHTGEVERS OP LETTEN?

Bakker: “Met goed kijken naar de situatie. Niet alleen naar

Goijaarts: “Zie vervanging niet als een-op-een vernieuwen. Kijk opnieuw

het sportveld, maar ook naar de omgeving. Betrek gebruikers,

naar gebruik, omgeving, energieverbruik en aansturing. Dan wordt

omwonenden, beheerders en gemeente en kijk naar flora en fauna.

nieuwe sportverlichting niet alleen zuiniger, maar vooral beter.”

Zo krijg je vooraf alle belangen in beeld en voorkom je verrassingen achteraf.”

De NSVV-publicatie Lichthinder (2020) vormt de basis voor het beoordelen en beperken van lichthinder. Het Addendum

NIELS, HOE BEPERK JE LICHTHINDER IN DE PRAKTIJK?

Kleurtemperatuur (2026) vult deze aan met richtwaarden voor

Goijaarts: “Met een goed lichtplan bepaal je waar en hoeveel licht

kleurtemperatuur. Beide zijn verkrijgbaar via de NSVV. ■

nodig is. De juiste armaturen, optieken, masthoogte en nauwkeurige uitrichting voorkomen dat licht onnodig buiten het veld terechtkomt. Slimme aansturing helpt vervolgens om alleen te verlichten waar, wanneer en zoveel als nodig.”

WELKE ROL SPEELT KLEURTEMPERATUUR? Bakker: “Ook die speelt mee. Hoe hoger de kleurtemperatuur, hoe

Over Lumosa Lumosa is een Nederlandse fabrikant van sportverlichting. Het familiebedrijf is internationaal actief en realiseerde wereldwijd ruim zevenduizend projecten, waarvan meer dan tweeduizend in Nederland.

groter doorgaans het aandeel blauw licht. Dat kan invloed hebben op biodiversiteit en skyglow. Een warmere kleurtemperatuur, bijvoorbeeld 4000K of 3000K, kan helpen om de impact op de omgeving te beperken.”

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 31

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

ENERGIECOACHREGELING: EEN GOEDE START OP WEG NAAR VERDUURZAMING Door: Leo Aquina

Gratis begeleiding moet sportclubs helpen om hun accommodatie stap voor stap te verduurzamen. Op papier is de rekensom eenvoudig: minder energieverbruik leidt tot een lagere rekening, een toekomstbestendig clubhuis en minder uitstoot. In de praktijk blijkt verduurzaming bij sportverenigingen lastig. Van de ongeveer 7.500 Nederlandse sportclubs met een eigen accommodatie hadden er eind 2024 pas zo’n duizend hun gebouw volledig verduurzaamd. Tegelijkertijd lopen de energielasten op en komt nieuwe Europese regelgeving dichterbij. De Energiecoachregeling moet clubs op weg helpen.

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 32

28-09-2026 12:05

Routekaart

De Energiecoachregeling ging begin 2026 van start en loopt tot en met 2027. Verenigingen en stichtingen die zijn aangesloten bij een sportbond van NOC*NSF of bij een organisatie binnen het Platform Ondernemende Sportaanbieders kunnen via Sport NL Groen (https://sportnlgroen.nl/sportnlgroen/) kosteloos een energiecoach aanvragen. Die brengt de huidige toestand van het gebouw in kaart en maakt een routekaart: Welke maatregelen zijn nodig? In welke volgorde kunnen die het beste worden uitgevoerd? Wat kosten ze en wat is de terugverdientijd?

EPBD IV: Wat komt er op sportclubs af? EPBD IV staat voor Energy Performance of Buildings Directive. Met deze Europese richtlijn moet de gebouwde omgeving in 2050 energiezuinig en emissievrij zijn. Dat betekent: gebouwen die weinig energie nodig hebben, geen aardgas gebruiken en waar mogelijk zelf duurzame energie opwekken. Voor bestaande utiliteitsbouw – waaronder veel sportaccommodaties vallen – komen er tussendoelen. Vanaf 2030 moet elk gebouw beter presteren dan de slechtste 16 procent van de utiliteitsgebouwen uit 2020. In 2033 verschuift die grens naar de slechtste 26 procent. Europa schrijft dus niet voor dat elk clubhuis in 2030 zonder meer label D moet hebben. Nederland werkt nog uit hoe de grens precies wordt berekend, welke uitzonderingen gelden en hoe er wordt gehandhaafd. De verantwoordelijkheid ligt bij de eigenaar van de accommodatie. Ook het energielabel verandert. Vanaf 2030 verdwijnen de labels A+ tot en met A++++ en loopt de schaal weer van G tot A. De berekening moet beter aansluiten bij de werkelijke energieprestatie van een gebouw.

VRIJWILLIGERS MET EEN VOLLE AGENDA niet dat er niets gebeurt. Volgens Wikke

Subsidies dekken slechts een deel van

Tuinhout van NOC*NSF hebben inmiddels

de kosten en voor het resterende bedrag

naar schatting drie- tot vierduizend clubs een

moet de club vaak zelf financiering vinden.

energiescan gehad of met een energiecoach

Bovendien kost het aanvragen van subsidie

gewerkt. Tussen ‘volledig verduurzaamd’ en

tijd. “Er zijn diverse subsidieregelingen op

‘nog niets gedaan’ ligt een groot grijs gebied:

landelijk, regionaal en lokaal niveau en er is

van een vereniging die alleen de verlichting

hulp bij de ontzorging”, zegt Tuinhout. “Maar

heeft vervangen tot een club die al een

uiteindelijk vragen de meeste maatregelen

compleet renovatieplan uitvoert. Toch valt er

een investering en dat is voor veel clubs een

nog veel te doen. Tegelijkertijd is er nog veel

uitdaging.”

ruimte binnen de Energiecoachregeling voor clubs om zich aan te melden.

WAAR TE BEGINNEN?

Waarom blijft het tempo dan toch achter?

Verduurzaming begint met een goed plan.

“Het zijn vrijwilligers en die komen er niet aan

De energiecoach bezoekt de accommodatie,

toe”, zegt Tuinhout. “Dat blijft een uitdaging,

beoordeelt de energieprestatie en legt de

ook al zien ze de toegevoegde waarde.” Een

bevindingen vast op Sport NL Groen. Het

clubbestuur moet niet alleen trainingen, com-

resultaat is geen algemeen lijstje met groene

petities, ledenadministratie en kantinedien-

tips, maar een plan dat past bij het gebouw

sten organiseren, maar ook verstand hebben

en de begroting van de vereniging.

van isolatiewaarden, warmtepompen, offertes

Dat voorkomt bijvoorbeeld dat een club

en subsidieregelingen. Verduurzaming con-

eerst zonnepanelen plaatst en pas daarna

curreert daarbij met concrete uitgaven op de

ontdekt dat het dak moet worden vervangen

korte termijn. Als de tennisbaan moet worden

of geïsoleerd. “Zo’n plan geeft aan waar je

vervangen of het dak lekt, schuift verduurza-

moet beginnen en hoeveel het kost”, vertelt

ming naar de lange termijn.

Tuinhout. De coach helpt de club op weg met

Ook geld vormt een drempel. Een energie-

het opvragen en beoordelen van offertes voor

coach is gratis, maar de meeste maatregelen

de eerste twee maatregelen. Daarna moet de

zijn dat niet en vragen wel investeringen.

club het zelf regelen.

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 33

FOTO: SHUTTERSTOCK

Dat veel clubs nog niet ver zijn, betekent

DE MEESTE MAATREGELEN VRAGEN EEN INVESTERING EN DAT IS VOOR VEEL CLUBS EEN UITDAGING” Wikke Tuinhout (NOC*NSF)

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

De routekaart maakt inzichtelijk wat tech-

De Europese richtlijn EPBD IV is naast kosten-

26 procent. Hoe Nederland dat precies ver-

nisch verstandig en financieel haalbaar is,

besparing en minder CO2-uitstoot een belang-

taalt naar normen en handhaving, wordt nog

maar de uitvoering ligt voor het grootste

rijke reden om te gaan verduurzamen. Deze

uitgewerkt. Een simpele landelijke eis dat elk

gedeelte bij de club zelf. “We hopen dat die

richtlijn verplicht lidstaten om de slechtst

sportclubhuis in 2030 label D moet hebben,

ontzorging de clubs op weg helpt”, aldus

presterende utiliteitsgebouwen stapsge-

staat dus nog niet vast.

Tuinhout.

wijs te verbeteren. Vanaf 2030 moeten alle

DE SLECHTSTE GEBOUWEN EERST De regeling is vooral gericht op clubs met de

utiliteitsgebouwen beter presteren dan de

Ook de classificering van de energielabels

slechtste 16 procent van de voorraad uit

verandert. “Er is nog geen duidelijkheid

2020; vanaf 2033 gaat het om de slechtste

over de precieze uitwerking”, zegt Tuinhout,

slechtste energieprestaties. Vooral clubhuizen uit de jaren zestig, zeventig en tachtig hebben over het algemeen een flinke opgave. Het maximale bereik van de Energiecoachregeling is 2.700 clubs. Om dat aantal clubs in beweging te krijgen, wordt het contact via bonden en gemeenten geïntensiveerd en gaan energiecoaches actiever het land in. “Een uitnodiging aan een club is vaak niet voldoende”, zegt Tuinhout. “Sportbonden, gemeenten en de coaches zelf worden nadrukkelijker ingezet om verenigingen te bereiken.”

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 34

SPORTBONDEN, GEMEENTEN EN DE COACHES ZELF WORDEN NADRUKKELIJKER INGEZET OM VERENIGINGEN TE BEREIKEN” Wikke Tuinhout (NOC*NSF)

28-09-2026 12:05

Routekaart

“maar dat er iets staat te gebeuren en dat vastgoedeigenaren daar iets mee moeten, is wel duidelijk.”

EEN GRATIS PLAN, GEEN GRATIS VERBOUWING Wie na het advies wil doorpakken, krijgt te maken met diverse subsidieregelingen. De energiecoach neemt relevante regelingen op in de routekaart, maar subsidie blijft vrijwel

ER STAAT IETS TE GEBEUREN EN VASTGOEDEIGENAREN MOETEN DAAR IETS MEE. DAT IS WEL DUIDELIJK” Wikke Tuinhout (NOC*NSF)

altijd een bijdrage en geen volledige dekking. De BOSA-regeling, jarenlang een belangrijk instrument voor bouw en onderhoud van sportaccommodaties, leverde in 2026 veel frustratie op. Het loket was door de grote belangstelling snel overtekend en aanvragen werden uiteindelijk via loting gerangschikt. Tuinhout hoort bij clubs en bonden dat de wijzigingen met betrekking tot subsidies en de weten regelgeving (bijvoorbeeld het afschaffen van de salderingsregeling), het lastig maakt voor clubs om het allemaal bij te houden en voldoende snel te schakelen. Ontzorging van vrijwilligersorganisaties door de inzet van energiecoaches is de eerste sleutel tot verduurzaming, zo concludeerde ook het Nationaal Klimaat Platform in 2024

één keer een warmtepomp, nieuw dak en

richt zich op verenigingen en stichtingen die

in haar rapport Amateursport fit voor de

zonnepanelen te financieren. Als het dak toch

zijn aangesloten bij NOC*NSF of een orga-

toekomst, maar het verlagen van de finan-

aan vervanging toe is, kan isolatie meteen

nisatie binnen het Platform Ondernemende

cieringsdrempel is een volgende belangrijke

worden meegenomen. Als verlichting wordt

Sportaanbieders. Commerciële exploitanten

stap.

vernieuwd, kan de club tegelijkertijd kijken

kunnen er dus geen gebruik van maken.

De energiecoach kan een prachtig plan

naar gebruikstijden en slimme sturing. Die

maken, maar hij kan geen vrijwilliger vrijroos-

volgorde maakt verduurzaming voor de club

DREMPELS VERLAGEN

teren, geen gemeentelijk besluit versnellen

inzichtelijk: een concrete offerte, een verant-

Het succes van de regeling wordt niet

en geen ontbrekend investeringsbedrag

woordelijke vrijwilliger, een ledenvergadering

alleen afgemeten aan het aantal scans.

wegpoetsen. De stap van routekaart naar

en een begrotingspost. De energiecoach

Doorslaggevend is hoeveel clubs na het

renovatie blijft lastig.

vertaalt een groot beleidsdoel naar een reeks

rapport ook daadwerkelijk besluiten nemen,

bestuurbare stappen.

financiering vinden en werkzaamheden laten

VAN RAPPORT NAAR CLUBBESLUIT

Voor clubs zonder eigen accommodatie ligt

uitvoeren. Daarvoor is samenwerking nodig

De waarde van de energiecoach is onmis-

de verantwoordelijkheid meestal elders. Wie

tussen bonden, gemeenten, provincies,

kenbaar. Een goed plan is onontbeerlijk en

sport in gemeentelijk vastgoed, valt buiten

financiers en de sportclubs zelf. Een gratis

de routekaart kan maatregelen spreiden

deze specifieke route als eigenaar en is

energiecoach kan de drempel verlagen, maar

over meerdere jaren en koppelen aan logisch

afhankelijk van de gemeente of een andere

niet alle obstakels wegnemen.

onderhoud. Een clubbestuur hoeft niet in

vastgoedeigenaar. De Energiecoachregeling

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 35

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

FOTO: SHUTTERSTOCK

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

Voor Tuinhout ligt de praktische winst vooral

ideeën en een uitvoerbaar plan groot.

om het gesprek over hun accommodatie

in het krijgen van inzicht en een concreet

Wie weet wat eerst moet, kan ook gerich-

te voeren voordat een lekkend dak, een

stappenplan. “Zo’n plan geeft aan waar je

ter sparen, subsidie aanvragen en leden

aflopende installatie of strengere wetgeving

moet beginnen en hoeveel dat kost. Dat klinkt

meenemen.”

de keuzes dicteert. Verduurzaming wordt

bescheiden, maar voor een vrijwilligersbe-

De Energiecoachregeling is geen eindoplos-

er niet gratis van en ook niet automatisch

stuur is het verschil tussen een verzameling

sing, maar een startregeling die clubs helpt

eenvoudig, maar de eerste stap wordt wel kleiner: iemand komt langs, kijkt naar de

ONTZORGING VAN VRIJWILLIGERSORGANISATIES DOOR DE INZET VAN ENERGIECOACHES IS DE EERSTE SLEUTEL TOT VERDUURZAMING

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 36

hele accommodatie en maakt een concreet stappenplan. ■

Benieuwd naar het rapport Amateursport fit voor de toekomst van

het Nationaal Klimaat Platform? Lees het hier!

28-09-2026 12:05

B.A.S. gaat verder als Adviesbureau BAS Na jaren actief te zijn geweest als B.A.S. Begeleiding & Advies Sportterreinen, gaat het adviesbureau verder onder een nieuwe naam: Adviesbureau BAS. Tegelijkertijd krijgt de organisatie een vernieuwde uitstraling en wordt het werkveld uitgebreid met groene ruimte. De verandering komt niet uit de lucht vallen. B.A.S. heeft door de jaren heen een stevige positie opgebouwd binnen de buitensport. De organisatie adviseert en begeleidt onder meer gemeenten en sportverenigingen bij vraagstukken rondom sportaccommodaties. In die jaren zijn niet alleen de kennis en ervaring binnen het bureau gegroeid, maar is ook de organisatie zelf verder ontwikkeld. De bestaande uitstraling groeide daar niet voldoende in mee. Deze liet steeds minder zien wat er inmiddels achter BAS schuilgaat: een team van professionals met specialistische kennis en veel ervaring in de praktijk. Reden om niet alleen de visuele identiteit te vernieuwen, maar opnieuw te kijken naar de positionering van het bureau.

Ook de oorspronkelijke naam paste niet langer bij die ontwikkeling. Met ‘Sportterreinen’ in de naam lag de nadruk volledig op één werkveld, terwijl BAS zijn expertise vanaf nu ook inzet voor groene ruimte. Naast buitensport richt Adviesbureau BAS zich daarom ook voortaan op vraagstukken rondom natuur, parken, recreatie en vergroening. Een verbreding die aansluit bij de manier waarop het bureau al werkt: met aandacht voor gebruik, beheer, kwaliteit en levensduur. De expertise die binnen de sport is opgebouwd, vormt daarbij een belangrijke basis. Met de nieuwe naam en uitstraling kiest Adviesbureau BAS daarmee niet voor een andere koers, maar voor een presentatie die beter aansluit bij de organisatie van vandaag en ruimte biedt voor verdere ontwikkeling. Adviesbureau BAS is uw onafhankelijk partner voor advies, ontwerp, beheer en projectbegeleiding.

Adviseurs voor sport en groen adviesbureaubas.nl

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 37

28-09-2026 12:05

Golazo Media in samenwerking met The Special Ones

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

SPORTVERENIGINGEN VERDUURZAMEN EN BESPAREN FORS OP ENERGIEREKENING MET INFRARODE VERWARMINGSPANELEN Bastiaan Roest is uitvinder. Hij is altijd bezig met kijken en denken hoe dingen anders, beter, slimmer en duurzamer kunnen. Zijn infrarode verwarmingspanelen zijn daar een goed voorbeeld van. Daarmee kun je op duurzame manier gericht ruimtes verwarmen en tegelijkertijd enorm besparen op stookkosten. Samen met drie partners, waaronder merken communicatiestrateeg Peter Huijsman, begon hij The Special Ones (TSO). Technisch manager Ron Voorn van voetbalvereniging JOS Watergraafsmeer is er blij mee. En zijn penningmeester al helemaal.

TSO levert infrarode verwarmingspanelen aan particulieren, bedrijven en organisaties. “Dat is een heel andere manier van verwarmen dan we gewend zijn”, legt Roest uit. “Bij traditionele verwarming wordt de lucht in een ruimte verwarmd. De lucht moet helemaal verwarmd zijn om een bepaalde temperatuur te krijgen. Als je dan een grote ruimte hebt, laten we zeggen een voetbalkantine, waar weinig mensen zijn, stook je dus een groot deel voor niks. Met onze infraroodpanelen kun je specifieke delen van een kantine of een ruimte verwarmen. Dit omdat het een andere manier van verwarmen is. Infraroodverwarming richt zich op een object of persoon die in de ruimte is en die wordt verwarmd. Dat is veel efficiënter en scheelt enorm in de kosten.” Opwarmen gaat razendsnel. Binnen twee minuten geven

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 38

28-09-2026 12:05

“WE VINDEN HET BE NGRIJK OM VERENIGINGEN WAAR MOGELIJK TE ONDERSTEUNEN EN TE VERSTERKEN” Peter Huijsman (The Special Ones) de panelen de optimale warmte af. Je hoeft

er gewoon doorheen komt. Hoewel, zo gewoon

is het gelijk ijskoud. Wij hebben een techniek

dus niet een halfuur te wachten voor het een

is dat niet. Geen andere fabrikant van infrarood-

ontwikkeld waarbij de infraroodstraling niet

beetje behaaglijk begint te worden.

panelen is dat gelukt. Roest: “Infrarood is in

wordt geblokkeerd door afbeeldingen op de

feite licht, en licht kan niet door karton of een

panelen en heel gericht warmte blijft afgeven.”

BEDRUKBARE PANELEN

ijzeren plaat. Ik vergelijk het altijd als je met -10

Met die techniek wordt er ook meer warmte af-

Wat de infraroodpanelen van TSO uniek maakt,

boven op een berg staat en de zon schijnt. In

gegeven per hoeveelheid stroom die je gebruikt.

is dat je er foto’s, logo’s en allerlei afbeeldingen

dat geval kun je lekker in je T-shirt een wijntje

En heb je dus een hoger rendement. Daar heeft

op kunt aanbrengen terwijl de infraroodstraling

drinken. Maar als er een wolk voor de zon komt,

TSO een patent op aangevraagd en gekregen.

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 39

28-09-2026 12:05

Golazo Media in samenwerking met The Special Ones

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

“HET IS NIET IETS VAN DE NGE ADEM. JE HEBT HET VRIJ SNEL TERUGVERDIEND” Peter Huijsman (The Special Ones)

SPORTVERENIGINGEN VERSTERKEN

aanvragen voor de aanschaf van de pane-

Toepassingen zijn op allerlei gebieden mogelijk

ondersteund door de overheid vanwege hun

zolang er een ruimte is die verwarmd moet

positieve maatschappelijke impact.

len.” Clubs die verduurzamen worden daarin

worden. TSO richt zich in eerste instantie laatste betreft”, zegt Peter Huijsman, een

FORSE BESPARING OP STOOKKOSTEN

ervaren merken communicatiestrateeg en

Ron Voorn, oud-voetbalprof en tegenwoordig

partner bij TSO, “in Nederland hebben we

technisch manager bij voetbalvereniging

een unieke sportinfrastructuur met meer

JOS Watergraafsmeer, beaamt dat. “Het is

dan 24.000 sportverenigingen. Dat moet

precies waarom wij voor TSO hebben gekozen.

vooral zo blijven. We vinden het belangrijk om

Verduurzamen en besparen op kosten. De

verenigingen waar mogelijk te ondersteunen

besparingen zijn enorm. We hebben nog geen

en te versterken. Met onze infrarode verwar-

exacte cijfers, maar de penningmeester is

mingsoplossingen bieden we verenigingen

erg vrolijk de laatste tijd. Dat kan ook niet

de mogelijkheid om fors te besparen op hun

anders. We hebben nu infraroodpanelen in de

stookkosten, wat naast salariskosten, vaak

kantine, bestuurskamer en kleedkamers. De

de hoogste kostenpost van een vereniging is.

kleedkamers leveren de grootste besparing op.

Wat het extra interessant maakt, is dat je als

Als je vroeger de verwarming aanzette, ging

sportclub via de BOSA-regeling subsidie kunt

die in alle kleedkamers tegelijk branden. De

op thuis, horeca, retail en sport. “Wat dat

“MET ONZE INFRAROODPANELEN KUN JE SPECIFIEKE DELEN VAN EEN KANTINE OF EEN RUIMTE VERWARMEN” Bastiaan Roest

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 40

28-09-2026 12:05

“HET IS EEN MOOI PRODUCT DAT TOT EEN WIN-WIN-WINSITUATIE LEIDT” Bastiaan Roest

infraroodpanelen branden alleen als er men-

JOS Watergraafsmeer. Een bedrijf of organi-

sen in de kleedkamer zijn.” Daarbij komt dat

satie kan er met zijn logo, een mooie leus of

je de panelen zó kunt instellen dat ze na een

boodschap op. Door sponsoring haal je de

halfuur of een uur, net wat je wilt, automatisch

kosten die je voor de panelen betaalt er op die

uitgaan. “Je hoeft dus niet bang te zijn dat je

manier makkelijk uit. Sterker nog, de praktijk

de verwarming vergeet uit te zetten en die een

wijst uit dat je erop verdient.” Als sponsor

paar dagen staat te loeien.”

draag je zo bij aan een vitale verenigingen, sponsor je duurzame oplossingen en … ben je

SUPERHANDIG

goed zichtbaar.

Dat de panelen gericht personen in de ruimte verwarmen, is ook voordeling omdat het lang

GROTE ZICHTBAARHEID

niet altijd even druk is in de kantine. “Dat is

De infraroodpanelen, die worden geprodu-

superhandig’”, gaat Voorn verder. “Als je op

ceerd, bedrukt, verpakt en verzonden door

zaterdag of zondag naar de club komt, zit de

Provalu, een werken ontwikkelbedrijf voor

kantine stampvol. Maar als je bijvoorbeeld op

mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt,

dinsdagavond komt, als er getraind wordt, is

vallen enorm op. Voorn: “Je kunt er bijna niet

het een stuk minder druk en zitten mensen

omheen. Dat is een mooie boodschap voor

meestal in een klein gedeelte van de kantine

potentiële sponsors: ook in een volle kantine

bij elkaar. In plaats van de hele kantine te ver-

spring je er als sponsor uit. Ik kan me nog her-

warmen, zet je gewoon één of twee infrarood-

inneren toen ze er net hingen. Iedereen keek

panelen die in de buurt staan aan. De straling

omhoog en begon er automatisch over te pra-

richt zich op iedereen die daar zit of staat.

ten. Prachtig. Hoe dan ook, wekelijks komen er

win-win-winsituatie leidt. Verenigingen kunnen

Binnen no time word je verwarmd.”

honderden mensen op de club. Die zien jou als

enorm op de kosten besparen, sponsors kun-

sponsor allemaal. Dus ja, ik denk dat het voor

nen zich goed profileren en tegelijkertijd ben je

KANSEN VOOR SPONSORS

sponsors een heel mooi kans is om zichtbaar

als club aan het verduurzamen. En wat lekker

In de kantine heeft JOS Watergraafsmeer

te zijn en bekendheid op te bouwen.”

is: de warmte die de infraroodpanelen afgeven,

veertien infrarode panelen. Voor elk paneel is

Het laatste woord is voor de uitvinder zelf.

voelt als een aangenaam lentezonnetje. Daar

250 euro betaald. Uit testen met de panelen

Roest: “Het is een mooi product dat tot een

word ik altijd heel blij van.” ■

blijkt dat de terugverdientijd veertien maanden is. Huijsman: “Het is niet iets van de lange adem. Je hebt het vrij snel terugverdiend. Dat maakt het voor elke club aantrekkelijk. Nog mooier is, en dan komen we terug bij het begin van dit verhaal, dat je onze panelen kunt bedrukken zonder dat het de warmtestraling blokkeert. Dat bedrukken is hartstikke

Meer info Meer weten over de mogelijkheden van infrarode verwarmingspanelen op jouw vereniging? Kijk op thespecialones.nl. Of neem gelijk contact op met Peter Huijsman (peter@thespecialones.nl, 06 22520412) of André van Remmerden (andre@thespecialones.nl, 06 53326499).

interessant voor (potentiële) sponsors van

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 41

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

EINDE SALDERINGSREGELING RAAKT SPORTCLUBS HARD Door: Leo Aquina

FOTO: SHUTTERSTOCK

Vanaf 2027 verdwijnt de salderingsregeling en kunnen sportverenigingen hun zonnestroom niet langer wegstrepen tegen hun verbruik. Dat raakt clubs extra hard: hun panelen pieken als de velden leeg zijn. De techniek blijft dezelfde, de rekensom niet. Wat kunnen bestuurders nu al doen?

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 42

28-09-2026 12:05

Na het salderen

Een zonnige dinsdagmiddag. Het sportpark ligt er verlaten bij. Kleedkamers leeg, veldverlichting uit, in de kantine draait alleen een koelkast. Op het dak werken tientallen zonnepanelen intussen op volle kracht. Uren later pas komen de teams, gaan de lampen aan en stromen de douches. Vanaf 1 januari 2027 zit precies daar het probleem. Tot en met 2026 mogen kleinverbruikers geleverde stroom jaarlijks verrekenen met afgenomen elektriciteit. Daarna is het salderen voorbij. Terugleveren mag nog steeds en levert een vergoeding op, maar die is lager dan de waarde van stroom die de club meteen zelf gebruikt. Leveranciers kunnen bovendien terugleverkosten rekenen. Dat raakt sportclubs financieel.

DE ZON HOUDT ZICH NIET AAN HET TRAININGSSCHEMA Een huishouden kan de wasmachine laten draaien als de zon schijnt en de auto overdag laden. Een vereniging heeft minder bewegingsruimte. Het energieverbruik van een sportclub is bijna het spiegelbeeld van de zonneproductie. De vraag piekt ’s avonds, in het weekeinde en in de winter. Juist in de zomer, wanneer de panelen het meest opleveren, ligt bij veel buitensportclubs de competitie stil. “Wat je wilt bereiken, is dat op het moment

EEN VERENIGING HEEFT WEINIG BEWEGINGSRUIMTE. HET ENERGIEVERBRUIK VAN EEN SPORTCLUB IS BIJNA HET SPIEGELBEELD VAN DE ZONNEPRODUCTIE

van opwekken meer energie wordt verbruikt”, zegt Wikke Tuinhout van NOC*NSF. “Dat is juist voor sportclubs heel lastig. Een voetbal-

dat ze bedrogen uitkomen”, zegt Tuinhout.

met zestig zonnepanelen vanaf 2027 onge-

club kan het dak vol panelen hebben, maar op

Zij krijgt zelfs de vraag of de panelen niet

veer 6.500 euro per seizoen meer betalen.

een zomerse werkdag gebeurt er op het ter-

beter van het dak kunnen, maar dat is zelden

“Maar bij iedereen geldt dat het negatief zal

rein vrijwel niets. De stroom gaat het net op.

verstandig.

zijn, in meer of mindere mate”, zegt Tuinhout.

Een paar uur later koopt de club elektriciteit

Dat is een stevig alarmsignaal. Voor een

terug, tegen een hoger tarief.”

EEN REKENING VAN DUIZENDEN EURO’S

Daarmee zijn verenigingen kwetsbaarder

Hoe hard de klap aankomt, verschilt per

snel de contributie, het onderhoud of het

dan veel huishoudens. De panelen liggen

accommodatie, contract en verbruiksprofiel.

sportaanbod.

er al, vaak aangeschaft op basis van een

Sectorcijfers geven wel een indicatie. Volgens

Uiteindelijk draait het om drie cijfers: Hoeveel

terugverdientijd waarin salderen zwaar

een trendanalyse in opdracht van De Groene

stroom wekt de club op? Hoeveel gebruikt de

meetelde. “Veel clubs hebben het gevoel

Club gaat een gemiddelde voetbalvereniging

club direct? En wat rekent de leverancier voor

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 43

vrijwilligersorganisatie raakt zo’n bedrag al

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

teruglevering? Daarom begint elke oplossing met meten. Kwartierdata uit de slimme meter tonen wanneer verbruik en opbrengst samenvallen. Wie alleen de jaarafrekening bekijkt, mist precies het patroon dat vanaf 2027 de rekening bepaalt.

EERST REKENEN, DAN INVESTEREN Met de rekentool van Sport NL Groen (https://sportnlgroen.nl/sportnlgroen/) kunnen clubs hun situatie inzichtelijk maken. Het realitycheck. Bestuurders leggen aansluiting, contract, panelen, teruglevering en direct verbruik naast elkaar. “Hoe meer je gelijktijdig gebruikt, hoe gunstiger het is”, aldus

FOTO: SHUTTERSTOCK

is geen kristallen bol, maar wel een nuttige

Tuinhout. “Het is maatwerkadvies, bedoeld om clubs te inspireren.” De meest voor de hand liggende oplossing – een grote batterij – is niet automatisch de beste. Opslag verplaatst zonnestroom naar de avond, maar kost veel geld. Daarbij komt dat sportclubs vaak een zomerstop hebben op het moment dat de meeste energie opgewekt wordt. “Dat zou dan eigenlijk een batterij moeten zijn die de in de zomer opgewekte energie tot aan de winter kan vasthouden”, zegt Tuinhout. “Dat zijn enorme moeten precies kloppen. Ook laadpalen klinken eenvoudiger dan ze zijn. De club bezit de grond niet altijd en bezoekers arriveren meestal als de zon al zakt.”

FOTO: SHUTTERSTOCK

kosten. Capaciteit, levensduur en rendement

Een groter deel voor eigen verbruik kan ook zonder een megabatterij, bijvoorbeeld door overdag water op te warmen voor ’s avonds, of door koeling en andere installaties slimmer aan te sturen en onderhoud te verschuiven naar zonne-uren. Een warmtepomp of elektrische boiler kan extra stroomvraag creëren. “Veel sportclubs willen ook van het gas af”, zegt Tuinhout. “Een warmtepomp kan een goede oplossing zijn, maar het moet wel passen binnen een integraal energieplan. Een

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 44

EEN APPARAAT IS PAS EEN OPLOSSING ALS HET PAST BIJ HET GEBOUW EN BIJ HET RITME VAN DE CLUB” Wikke Tuinhout (NOC*NSF)

28-09-2026 12:05

Na het salderen

DE ENERGIECOACH KAN HET TOTALE P ATJE IN KAART BRENGEN EN KIJKEN WELKE OPLOSSINGEN MOGELIJK ZIJN” Wikke Tuinhout (NOC*NSF)

apparaat is dus pas een oplossing als het past

steeds aandacht is voor het ontzorgen van

gevraagd worden om sportclubs en verenigin-

bij het gebouw en bij het ritme van de club.”

vrijwilligers zodat de sportclubs mee kunnen

gen en huurders tegemoet te komen.

DE CLUB ALS ENERGIEHUB

hierin. De gemeente bezit bovendien vaak de grond

WAT EEN BESTUUR VANDAAG KAN DOEN

Op langere termijn ziet NOC*NSF een grotere

of de accommodatie en moet dus mee willen

Toch kunnen clubs al aan de slag. Tuinhout:

rol voor sportparken. Veel dakoppervlak,

en kunnen bewegen. “Voordat een sport-

“Begin met het verkrijgen van inzicht in

een aansluiting en ruimte voor techniek: de

club überhaupt een laadpaal kan plaatsen,

verbruiks- en opwekdata. Leg daar het ener-

ingrediënten voor een lokale energiehub zijn

moeten ze met de gemeente in gesprek”, zegt

giecontract naast, inclusief terugleververgoe-

er vaak al. Zo’n park kan stroom opwekken,

Tuinhout.

ding en terugleverkosten. Zoek vervolgens

opslaan, delen of beschikbaar stellen aan de

Ook netcongestie gooit roet in het eten: een

installaties die zonder sportieve hinder over-

buurt. Overdag laden voertuigen of nabij-

zwaardere aansluiting voor een warmtepomp

dag kunnen draaien. Laat daarna scenario’s

gelegen gebouwen. ’s Avonds gebruikt de

of laadplein is lang niet overal beschikbaar.

doorrekenen voor een boiler, warmtepomp,

vereniging de energie voor licht en warmte.

Een club kan het plan technisch rond hebben

laadpunt of batterij.”

en toch stranden bij de netbeheerder.

Clubs hoeven dat niet alleen te doen. Via

Daarom moet het gesprek beginnen vóór de

Sport NL Groen kunnen zij hun situatie laten

installateur op de stoep staat.

doorlichten en een energiecoach inschake-

Op pagina 60 van dit magazine wordt nader ingegaan op de club als energiehub. Welke mogelijkheden zijn er op dat gebied precies, hoe kan het werken en wat brengt de toekomst?

GEEN REDEN OM PANELEN AF TE SCHRIJVEN

len. “Clubs die hier last van hebben en het graag willen aanpakken als onderdeel van de bredere verduurzamingsopgave, kunnen

Het einde van salderen maakt zonnepanelen

gebruikmaken van een energiecoach”, zegt

niet waardeloos. Elk kilowattuur die de club

Tuinhout. Die helpt maatregelen rangschik-

direct gebruikt, hoeft zij niet in te kopen. De

ken, subsidies vinden en miskopen voorko-

Het is een mooi perspectief, maar de praktijk

panelen kunnen bovendien nog jaren mee.

men. “De energiecoach kan het totale plaatje

is weerbarstig. Een energiehub vraagt nieuwe

Wel verandert de vraag bij nieuwe projecten.

in kaart brengen en kijken welke oplossingen

contracten, technische kennis en samen-

Niet meer automatisch het hele dak volleg-

mogelijk zijn.” ■

werking met netbeheerders, leveranciers en

gen, maar het aantal panelen afstemmen

gemeenten. Ondertussen rust het meeste

op het eigen verbruik en op een realistisch

clubwerk op vrijwilligers met toch al volle

toekomstscenario.

agenda’s. De gebiedsgerichte aanpak vraagt

Het Nationaal Klimaat Platform vraagt in de

om meer regie van een gemeente waarbij een

Kamer de aandacht voor een rechtvaardige

duidelijke lijn wordt uitgezet en waar er nog

energietransitie waarbij passende regelingen

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 45

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

SPORTSECTOR WERKT AAN CERTIFICERING VELDVERLICHTINGSINSTALLATIES

Incidenten zijn wake-upcall voor sector voor meer veiligheid en kwaliteit

Door: Leon Janssen Lok

Twee incidenten met omgevallen lichtmasten op hockeyaccommodaties maakten in april 2024 duidelijk dat de veiligheid van sportveldverlichting niet vanzelfsprekend is. Sindsdien werkt de sportsector aan een proces om te komen tot certificering van sportveldverlichtingsinstallaties. Niet alleen de mast moet veilig zijn, ook de lichtkwaliteit en elektrotechnische installatie moeten straks aantoonbaar aan de eisen voldoen.

Nog geen maand na de gebeurtenissen

die werkgroep hebben onder andere Toine

in 2024 bracht NSVV; Kenniscentrum van

Adams (zelfstandig adviseur en auteur van

Licht, een publicatie uit over lichtmas-

de NSVV-publicatie), Peter van den Herik

ten. In die publicatie – ook te vinden op

(algemeen directeur van Normec Rei-Lux,

Sportinfrastructuur.nl – werden handvatten

gespecialiseerd in de inspectie van lichtmas-

gegeven voor het (laten) controleren van

ten) en Mark Laponder namens de expert-

bestaande lichtmasten langs het sportveld

groep sportverlichting van NSSV zitting.

en wat er nodig is om een verantwoorde

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 46

ombouw van conventionele schijnwerpers

HELE INSTALLATIE MOET VOLDOEN

naar ledverlichting mogelijk te maken. Ook

Het breed uitmeten door de pers van de

NOC*NSF zag in de gebeurtenissen aanlei-

laatste incidenten heeft gezorgd voor een

ding om in actie te komen; een omvallende

wake-upcall. “Er gaan al veel langer veel

mast vormt immers een ernstig veiligheids-

dingen mis in de wereld van sportverlichtings-

risico voor sporters en publiek. Omdat

installaties”, stelt Adams. “Het is eigenlijk

achter een sportveldverlichtingsinstallatie

heel gek: alles op en rondom een sportveld

een ingewikkelde technische keten schuil-

is gecertificeerd, behalve de objecten die

gaat, werd een werkgroep ingesteld om te

het meest risicovol zijn. Een bestek voor

onderzoeken hoe dergelijke incidenten in

een nieuw voetbalveld bestaat grotendeels

de toekomst kunnen worden voorkomen. In

uit eisen aan het kunstgras, de onderlaag,

28-09-2026 12:05

Veilig verlicht

IN VERSCHILLENDE SCHAKELS VAN DE KETEN ZIEN WE DAT ER RUIMTE IS VOOR VERBETERING” Peter van den Herik (Normec Rei-Lux)

hekwerken, drainage, et cetera. Voor de ver-

Met onze meetapparatuur registreren we

door ledarmaturen. Anders dan bij openbare

lichting wordt in sommige gevallen volstaan

het trillingsgedrag van de mast. Afwijkingen

verlichting veelal het geval is, zijn deze led-

met de eis dat die moet voldoen aan de van

in het trillingsgedrag kunnen bijvoorbeeld

armaturen vaak zwaarder en/of hebben een

toepassing zijnde verlichtingseisen.” De

wijzen op gebreken in de mast, problemen

groter geprojecteerd windoppervlak dan de

inzet is inmiddels dan ook breder dan alleen

met de fundatie of een loszittend armatuur.

gasontladingslampen waar de lichtmast veelal

het controleren van lichtmasten. Er wordt

Vervolgens berekenen we op basis van de

op is ontworpen. Wij komen helaas regelma-

gewerkt aan een systematiek voor certifi-

verzamelde gegevens of de maximale belast-

tig lichtmasten tegen die overbelast zijn na

cering van sportveldverlichtingsinstallaties.

baarheid van de lichtmast al dan niet wordt

aanpassing van de verlichting. Afhankelijk van

Die moet ervoor zorgen dat niet alleen de

overschreden. Daarbij kijken we zowel naar

de mate van overbelasting kan dat betekenen

mastconstructie, maar de hele installatie

de bestaande situatie als, indien van toepas-

dat de belasting moet worden verminderd of

aantoonbaar voldoet: van de armaturen en

sing, naar een voorgenomen vervanging van

dat de mast zelfs moet worden verwijderd.

de lichtkwaliteit tot de elektrotechniek en de

de armaturen door (andere) ledverlichting.

Gelukkig zijn we er dan op tijd bij, maar er zijn

constructieve veiligheid van lichtmasten.

Alle gegevens, meetresultaten en bevindingen

meerdere voorbeelden van masten die ten

leggen we vast in onze webbased applicatie.”

gevolge van overbelasting zijn bezweken, met

UITGEBREIDE INSPECTIES

alle gevolgen van dien.”

tienduizenden masten. Tijdens een inspectie

OVERBELASTING, NUMMER 1 OORZAAK VAN MASTFALEN

RUIMTE VOOR VERBETERING

beoordelen we de actuele technische staat

De locatie van de lichtmast, de staalsoort,

“In verschillende schakels van de keten

van de lichtmast en maken we een inschat-

de afmetingen, het type versteviging van

zien we dat er ruimte is voor verbetering”,

ting van de resterende technische levensduur.

de deuropening en de specificaties van

stelt Van den Herik. Het begint veelal bij

We nemen alle mastgegevens op en doen

het armatuur zijn allemaal van invloed op

een stukje bewustwording. Zo zien wij nog

een uitgebreide visuele inspectie, eventueel

de uitkomst van de berekeningen. “Met

steeds dat, vanuit een behoefte naar meer

met behulp van een geavanceerde drone.

name bij sportmasten zijn deze berekenin-

licht op de velden, extra armaturen worden

Daarnaast voeren wij een stabiliteitsmeting

gen belangrijk”, vervolgt Van den Herik.

bijgeplaatst in de mast, zonder dat vooraf

uit. Dit is een sterktemeting, waarbij wij de

“Gasontladingslampen kunnen namelijk

de benodigde constructieve berekeningen

mast gecontroleerd in beweging brengen.

niet zomaar een-op-een worden vervangen

worden uitgevoerd. Ook wordt daarbij niet

Van den Herik: “Wij inspecteren jaarlijks

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 47

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

altijd uitgegaan van de juiste gegevens zoals het gewicht en geprojecteerd windoppervlak van de armaturen. Adams en Laponder vullen aan: “Om de juiste verlichtingssterkte en gelijkmatigheid op het veld te krijgen, worden armaturen soms een beetje naar achteren gekanteld, maar dat kan dan weer lichthinder opleveren voor omwonenden. Om dat te voorkomen worden er soms kapjes geplaatst, maar die zorgen dus weer voor extra windvang.” Ook bij lichtmasten ziet Van den Herik kwaliteitsverschillen. “In Nederland moet een lichtmast tot 20 meter voldoen aan de NEN-EN 40. Toch komen wij op de Nederlandse sportvelden lichtmasten tegen die hier aantoonbaar niet aan voldoen.” Volgens Van den Herik is daarom meer aandacht nodig voor kwaliteit en de borging hiervan in de gehele keten. “Door bijvoorbeeld periodieke kennissessies te organiseren, waar zowel installateurs, adviseurs als gemeenten aan deelnemen, proberen wij ervoor te zorgen dat al aan de voorkant de juiste keuzes worden gemaakt. Naast het beperken van veiligheidsrisico’s voorkomt dit in een later stadium een hoop kosten en problemen voor beheerders en eigenaren van de lichtmasten.”

CERTIFICERING ALS DÉ OPLOSSING Regelmatig controleren op kwaliteit en veiligheid is een belangrijke stap, maar het is niet de hele oplossing. Er is ook onafhan-

ALLES OP EN RONDOM EEN SPORTVELD IS GECERTIFICEERD, BEHALVE DE OBJECTEN DIE HET MEEST RISICOVOL ZIJN” Toine Adams (zelfstandig adviseur)

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 48

kelijke bevestiging nodig dat het systeem daadwerkelijk aan de gestelde eisen voldoet. Adams: “Het al dan niet laten uitvoeren van kwaliteitscontroles gedurende de technische levensduur van een mast hangt momenteel helaas in belangrijke mate af van het verantwoordelijkheidsgevoel en de technische kennis van de eigenaar. Dat is er te vaak niet. Je kunt echter niet zomaar van alles gaan ophangen in een mast. Je loopt echt risico’s als je

28-09-2026 12:05

Veilig verlicht

ALS NOC*NSF ZEGT: ER MOGEN HIER GEEN WEDSTRIJDEN MEER GESPEELD WORDEN ALS ER GEEN CERTIFICAAT IS AFGEGEVEN, IS ER SIMPELWEG GEEN KEUS MEER” Mark Laponder (ESZET Group)

niet weet waar je mee bezig bent. Bovendien

van een sportverlichtingsinstallatie. Niet

individuele beheerder, de zorgvuldigheid van

is de markt zeer competitief. Verenigingen

alleen om nieuwe incidenten te voorko-

een installateur of de prijs die een vereniging

hebben een grote prikkel om te verledden. Er

men, maar vooral om ervoor te zorgen dat

bereid is te betalen. Laponder vat het samen:

is subsidie voor en het levert direct voordeel

veiligheid een structureel onderdeel wordt

“De mast klopt, het verlichtingsniveau en

op bij de energierekening. Maar als er dan

van ontwerp, aanleg, gebruik, onderhoud en

gelijkmatigheid klopt, geen verblinding en

ook een mast vervangen moet worden, wordt

beheer. De uiteindelijke ambitie is helder:

elektrotechnisch klopt het.” Met als resultaat:

het meteen een stuk duurder. Helaas geven

de kwaliteit van sportverlichting moet niet

geen omvallende masten meer en een installa-

installateurs dat niet altijd aan, bang dat ze

langer afhankelijk zijn van de kennis van een

tie die aantoonbaar voldoet aan alle eisen. ■

dan het werk niet gegund krijgen. Keuzes worden op die manier vaak alleen op basis van prijs gemaakt.” Certificering moet volgens de drie gaan leiden tot een grote boost in de kwaliteit van verlichtingsinstallaties. “Voor ons klonk certificering in eerste instantie een beetje bureaucratisch, maar het is gewoon dé oplossing”, geeft Laponder aan. “Het gebeurt al volop in de sport en als NOC*NSF zegt: er mogen hier geen wedstrijden meer gespeeld worden als er geen certificaat is afgegeven, is er simpelweg geen keus meer.”

KWALITEITSBORGING Certificering en strengere eisen zullen best wat reuring gaan brengen, daarvan zijn Laponder, Adams en Van den Herik overtuigd. De voorstellen van de werkgroep liggen momenteel ter beoordeling voor, maar als het aan de experts ligt, leiden ze ertoe dat er een productenlijst ontstaat met alleen maar goedgekeurde producten. Certificering kan daarmee uitgroeien tot een kwaliteitsbor-

Certificering Certificering op basis van heldere richtlijnen heeft als doel om de controle op kwaliteit en veiligheid te borgen. Kwaliteit en veiligheid zijn te allen tijde leidend, maar in het conceptvoorstel voor certificering is meegewogen dat het niet tot onnodig hoge kosten moet leiden. Daarom is gekozen voor certificering op basis van dossiervorming. Bestaande controles die al onder de zorgplicht van de eigenaar vallen, zoals maststabiliteit en de elektrische installatie, kunnen in één dossier op Sportinfrastructuur.nl worden opgenomen. Alleen periodieke keuring van de kwaliteit van veldverlichting komt daar nu bij. De keuring na aanleg wordt doorgaans al uitgevoerd voor oplevering. Op jaarbasis betekent dit slechts minimale extra kosten voor eigenaren van verlichtingsinstallaties.

gingssysteem voor de volledige levensduur

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 49

28-09-2026 12:05

Golazo Media in samenwerking met LI sports

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

EEN NIEUWE LEDINSTAL TIE? BEGIN BIJ DE KWALITEIT Een sportvereniging of gemeente die nieuwe veldverlichting aanschaft, doet een investering die tientallen jaren mee zou moeten gaan. Uit onderzoek blijkt echter dat ruim zestig procent van de gemeenten en sportverenigingen, die ledverlichting aanschaften in de afgelopen vijf jaar, problemen ervaart. Volgens Joran de Witte, directeur van LI sports, wordt nog te vaak gestart met de vraag van hoeveel licht er op het veld gewenst is en hoeveel energie er mee bespaard wordt. “De belangrijkste vraag is echter: Welke kwaliteit verwachten we van onze installatie en hoe leggen we die kwaliteit vooraf vast?” LI sports heeft ruim vijftien jaar ervaring in ledverlichting en is sinds

Na de nulmeting stelt LI sports een ‘Programma van Eisen’ op. Daarin

2019 actief als specialist in sportverlichting. Vanuit Goes werkt het be-

moeten volgens De Witte ook praktische keuzes worden vastgelegd.

drijf voor verenigingen en gemeenten in Nederland en België. De Witte

“Waar plaats je het meest kwetsbare onderdeel, de driver? In veel

ziet dat opdrachtgevers zelden voldoende technische kennis hebben

installaties hangt die boven bij de lamp op vijftien meter hoogte. Dit is

om kwaliteit goed te beoordelen. “Veel verenigingen werken met vrij-

bij aanschaf goedkoper, maar op de lange termijn is dat een superdure

willigers en gemeenten schakelen voor technische vraagstukken vaak

oplossing.”

adviesbureaus in. Iedere installateur zegt dat hij kwaliteit levert, maar

Dat illustreert volgens hem waarom niet alleen de aanschafprijs telt. “Je

als je kwaliteit niet concreet maakt en niet vastlegt waarop je gaat

kunt aan de voorkant misschien wat besparen, maar bent vervolgens

toetsen, blijft het een marketingterm. De marketing van aanbieders

in de onderhoudskosten meer geld kwijt. Wij kijken daarom naar de

van sportveldverlichting is sterk, de ervaringen van verenigingen en ge-

lange termijn en de total cost of ownership. Ik durf te stellen dat van de

meenten helaas stukken minder. Met alle financiële gevolgen van dien.”

huidige kwaliteit aan armaturen op de markt zeventig procent binnen tien jaar vervangen moet worden.”

BELANG VAN NULMETINGEN VOOR VERVANGING Daarom adviseert LI sports om nulmetingen te doen voordat er über-

KWALITEIT VAN ONDERDELEN

haupt iets wordt vervangen. Hoe staat de bestaande infrastructuur

LI sports heeft zelf ervaren wat er kan gebeuren wanneer kwaliteit

ervoor? Hoeveel licht meten we nu? Zijn de masten en grondkabels nog

onvoldoende wordt geborgd. “Toen wij begonnen, werkten we met een

geschikt? De Witte: “Nieuwe ledarmaturen op oude (grond)kabels, zeke-

standaardproduct uit de markt”, blikt De Witte terug. “Daar gingen al

ringsautomaten en masten zetten, is niet altijd verstandig. Als je alleen

vrij snel dingen aan kapot en omwonenden hadden last van verblinden-

de lampen vervangt, terwijl andere onderdelen van de installatie aan

de spots in hun woonkamer. We zijn toen met een van onze ervaren fa-

het einde van hun levensduur zijn, kun je later alsnog voor onverwachte

brikanten naar de tekentafel gegaan. Vanuit ervaring wisten we dat deze

hoge kosten komen te staan.”

fabrikant alleen voor de hoogste haalbare kwaliteit gaat, maar door een heel efficiënte keten toch betaalbaar kan blijven. We wilden ons weg

“WIJ VINDEN DAT JE ALS FABRIKANT VERANTWOORDELIJKHEID MOET NEMEN VOOR WAT JE LEVERT” Joran de Witte (LI sports)

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 50

28-09-2026 12:05

positioneren bij de prijsvechters en de tijd is onze vriend. Waar andere fabrikaten vervangen worden, hebben wij in al die jaren nog geen enkel defect armatuur gehad.” Het bedrijf werkt met een modulair ontwerp, zodat onderdelen kunnen worden vervangen zonder dat het complete armatuur direct moet worden weggegooid. Ook doet LI sports onderzoek naar ervaringen met led sportveldverlichting. In een eerste groep van ruim 250 benaderde gemeenten en verenigingen reageerden 59 partijen. Volgens de voorlopige resultaten meldde 61 procent binnen vijf jaar storingen of problemen. Van die problemen hield volgens het onderzoek 55 procent verband met defecten en storingen in de armaturen en drivers. “Led als technologie heeft zich inmiddels wel bewezen. Maar dat bete-

“WIJ WILLEN EEN INSTAL TIE NEERZETTEN DIE NGDURIG BLIJFT FUNCTIONEREN” Joran de Witte (LI sports)

kent niet dat elke ledinstallatie automatisch een goede installatie is. Als er wordt gezegd dat een armatuur 100.000 branduren meegaat, moet

LI sports geeft op zijn armaturen een fabrieksgarantie van tien jaar.

je je afvragen wat daar precies mee wordt bedoeld. Gaat het over de

De Witte: “Wij vinden dat je als fabrikant verantwoordelijkheid moet

led zelf? Over het complete armatuur? En wat gebeurt er met de driver?

nemen voor wat je levert. Onze ambitie is niet om een product te verko-

Waarom dan maar vijf jaar fabrieksgarantie?”

pen dat na de garantieperiode vervangen moet worden. Wij willen een installatie neerzetten die langdurig blijft functioneren.”

ROL VAN ADVIESBUREAUS

Daarom stelt LI sports een gratis ‘Programma van Eisen’-template

LI sports vindt dat opdrachtgevers kwaliteit vooraf moeten vastleggen

beschikbaar. Daarin is de visie van het bedrijf op kwaliteit vertaald naar

in een ‘Programma van Eisen’, met daarin opgenomen eisen voor mate-

concrete uitgangspunten voor sportveldverlichting. Verenigingen en ge-

rialen, montage, bescherming, technologie, lichtniveau en afstelling. Zo

meenten kunnen het template opvragen en gebruiken als basis voor hun

wordt kwaliteit concreet en dat is noodzakelijk in de markt. “Het aantal

eigen ‘Programma van Eisen’. “Wij willen dat gemeenten en verenigin-

copy-paste-bestekken is niet te tellen, terwijl aannemers vaak vooral

gen bewust kunnen kiezen. Niet op basis van een mooie brochure of de

naar de prijs kijken.” Volgens De Witte is daarbij duidelijkheid extra

bekendste naam, maar op basis van eisen die je kunt controleren. Het

belangrijk nu veel ledinstallaties al aan vervanging toe zijn: “Wat koop ik

template is niet toegeschreven naar een product, maar zorgt wel voor

eigenlijk, hoe lang moet het meegaan en wat zijn de kosten over de hele

een verhoogde kwaliteitsstandaard waardoor ledleveranciers stappen

levensduur?”

moeten gaan maken. En dat is keihard nodig!” ■

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 51

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

Verlichting

SPORTVERLICHTING WORDT STEEDS SLIMMER, MAAR ER IS OOK KRITIEK “Clubbestuurders en gemeenten hebben vaak geen idee en komen nu bedrogen uit”

Wie sportverlichting zegt, denkt al snel aan led. Maar een energiezuinige sportaccommodatie begint niet bij de vraag welke lamp er boven het veld hangt. Minstens zo belangrijk zijn het lichtplan, de afstelling, de kwaliteit van de armaturen, het onderhoud en de manier waarop de verlichting wordt gebruikt. Bovendien verschuift de aandacht. Waar de eerste overstap naar led vooral werd ingegeven door de energierekening, gaat het inmiddels ook nadrukkelijk over lichtkwaliteit, veiligheid, lichthinder en de levensduur van de installatie. “Overstappen naar led was dé manier om je

Die overstap levert natuurlijk niet weer een

“Wij zijn een van de jongste spelers in de

energierekening naar beneden te krijgen”,

besparing op van 50 procent, maar wel van

sportverlichting, maar we zitten al zo’n

zegt Martin Bolderman, oprichter en eigenaar

gemiddeld 25 procent. Voor een accommo-

vijftien jaar in de ledindustrie. We weten

van Sportverlichting.com. “In Nederland

datie die tien jaar geleden al verduurzaamde,

daardoor veel over armaturen en de techniek

lopen we wat sportverlichting betreft redelijk

kan opnieuw investeren in nieuwe ledinstal-

daarachter. Zes jaar geleden zijn we met

voorop. Sinds ledverlichting ongeveer tien jaar

laties dus wederom wat opleveren. Gelukkig

LI sports de sportverlichtingsmarkt ingestapt,

geleden aantrekkelijk werd voor sportclubs, is

hebben wij altijd tegen onze klanten gezegd

omdat we vanuit de markt steeds vaker de

inmiddels zo’n 80 procent van onze verenigin-

een afschrijvingstermijn van tien jaar aan te

vraag kregen om daar iets mee te doen.”

gen voorzien. In Duitsland ligt dat percentage

houden voor de eerste generatie ledverlich-

De Witte constateert dat verenigingen en

nog onder de 10 procent. De overstap naar led

ting. Dat komt dus ook uit.”

gemeenten niet altijd voldoende kennis

leverde een besparing van zo’n 50 procent op.”

KWALITEIT ESSENTIEEL

hebben om verschillende aanbiedingen goed op waarde te schatten. “Er werden offertes

Die eerste generatie ledinstallaties is inmid-

Volgens Joran de Witte, directeur van

uitgebracht zonder dat er goed advies werd

dels echter alweer aan vervanging toe. “De

LI sports, komt daarmee ook een ander

gegeven over wat een club uiteindelijk kreeg.

lampen van tien jaar geleden hadden een

vraagstuk nadrukkelijk naar voren: Wat is de

Het was een beetje een cowboymarkt en

garantie van vijf jaar. Die beginnen het nu

kwaliteit van de installaties die de afgelopen

misschien is dat nog steeds wel zo. Een

langzaamaan allemaal wel te begeven”, weet

jaren zijn geplaatst? LI sports is actief in

clubbestuurder of gemeente heeft vaak rela-

Bolderman. “In de Nederlandse sportbranche

Nederland en België en begeleidt projecten

tief weinig kennis van verlichting. Maar ook

zie je nu dus veel clubs die van hun oude

van nulmeting en lichtontwerp tot realisatie,

adviesbureaus die gemeenten ondersteunen,

ledverlichting overstappen naar nieuwe.

infrastructuur en onderhoud.

weten bijvoorbeeld niet altijd wat weer en

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 52

28-09-2026 12:05

Golazo Media in samenwerking met LI sports, Lumosa en Sportverlichting.com

De verlichting van Lumosa bij amateurvereniging O.S.V. NiTA in Nieuwe Ter Aa.

wind met een armatuur doen. Daardoor zijn

plaats een installatie die in alle opzichten

ze de wind zo goed mogelijk kunnen dragen.

er veel kwaliteitsproblemen en ontstaat er

veilig is.

Je wilt natuurlijk niet dat tijdens een wedstrijd

ontevredenheid over bestaande merken.”

“Dat is in feite het allerbelangrijkst. Laat de

of training een mast neerzeilt.”

installatie uitvoeren door een goede, erkende

Ook het onderhoud wordt volgens Van der

installateur en zorg vervolgens voor goed

Waart nog weleens onderschat. Een ledinstal-

Voordat het over energieoptimalisatie of

onderhoud. Dat geldt ook voor de masten.

latie lijkt weinig onderhoud nodig te hebben,

slimme systemen gaat, moet de basis op

Een armatuur moet een bepaalde belasting

maar staat wel permanent buiten. “Wij zijn in

orde zijn. Voor sportaccommodaties bete-

kunnen dragen en je hebt natuurlijk te maken

dit opzicht een van de pioniers in Nederland,

kent dat volgens Joris van der Waart, chief

met windbelasting. Wij zorgen ervoor dat

durf ik wel te zeggen. We dachten in het begin

marketing officer van Lumosa, in de eerste

onze armaturen zo licht mogelijk zijn en dat

ook: ledverlichting hang je op en daarna hoef

EERST VEILIG, DAN SLIM

je er nooit meer naar om te kijken. Maar dat

DE KEUZE VOOR VERLICHTING BEGINT AL VOORDAT DE EERSTE ARMATUUR WORDT BESTELD

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 53

is niet zo. Het zijn permanente buiteninstallaties. Ze krijgen te maken met weer en wind, hitte en kou, spinnen en vogels. Er worden nesten gebouwd, er komt ontlasting op en lenzen kunnen na verloop van tijd doffer worden.” “Vergelijk het met een auto die je een jaar buiten zet zonder ernaar om te kijken. Dan worden de banden zachter en komt er mos

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

DE MARKT IS GEBAAT BIJ VOORLICHTING EN SPECIALISME” Joran de Witte (LI sports)

op. Met verlichting werkt het eigenlijk net zo. Schoonmaken en onderhoud plegen kan letterlijk meer licht op het veld opleveren. Dat is niet alleen prettig voor sporters, maar kan ook betekenen dat een installatie minder hard hoeft te worden aangestuurd om hetzelfde lichtniveau te bereiken.” De Witte ziet de omstandigheden waaronder een installatie moet functioneren als een wezenlijk onderdeel van de keuze voor verlichting. Volgens hem wordt nog te vaak naar

Lumosa verzorgt ook de verlichting van Roda JC in Kerkrade.

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 54

28-09-2026 12:05

Golazo Media in samenwerking met LI sports, Lumosa en Sportverlichting.com

de armatuur gekeken als een los product,

MEER LICHT IS NIET BETER

terwijl juist de complete installatie bepalend

Een goede installatie draait vervolgens

is voor de prestaties en levensduur.

niet om zo veel mogelijk licht produceren.

“Je hebt te maken met een buitenomgeving.

Paradoxaal genoeg is dat niet bepalend

Regen, wind, temperatuurverschillen en vocht

voor de optimale werking van de installatie.

hebben allemaal invloed op de levensduur. In

Juist de manier waarop het licht op het veld

de openbare verlichting is daar de afgelo-

terechtkomt, bepaalt hoe efficiënt een instal-

pen jaren al veel kennis over opgebouwd.

latie is. Bolderman merkt dat verenigingen

Lantaarnpalen moeten jarenlang onder die

inmiddels ook andere vragen stellen.

omstandigheden functioneren. In de sport-

“De vraag is veranderd van hoe clubs zo veel

verlichting moet je daar net zo goed rekening

mogelijk geld kunnen besparen op hun ener-

mee houden.”

gierekening, naar hoe ze een zo kwalitatief

LI sports onderzoekt juist daarom momenteel

mogelijke lichtinstallatie krijgen die voldoet

de ervaringen van gemeenten en sportver-

aan alle normen en waaronder de leden

enigingen met bestaande ledinstallaties. Dat

optimaal kunnen sporten. Wij hebben vanaf

onderzoek loopt nog. Van de eerste groep van

dag één, naast de besparing, ingezet op kwa-

259 benaderde verenigingen en gemeenten

liteit en lichthinder. Dit hebben we ook goed

hebben 59 partijen gereageerd. Zij zijn geen

kenbaar gemaakt aan de clubs.”

klanten van LI sports en de onderzochte

Een goed lichtbeeld blijkt in de praktijk

installaties zijn niet door het bedrijf geleverd.

ingewikkelder dan simpelweg het benodigde

In deze eerste groep meldt 61 procent binnen

aantal lux op het veld weten te werpen. “Op

de eerste vijf jaar storingen of problemen;

het eerste oog zou je bijvoorbeeld zeggen

volgens de voorlopige onderzoeksresultaten

dat een laaggeplaatste lamp voor veel licht

houdt 55 procent daarvan verband met defec-

en weinig hinder naar buiten toe zorgt. Dat

ten en storingen in armaturen.

blijkt andersom te zijn. Hoe hoger je de mast

“Dat is de eerste batch van ons onder-

kunt zetten, hoe platter je het armatuur kunt

zoek. Maar je ziet in de praktijk ook dat er

plaatsen. Daardoor kan het licht rechter

elke maand behoorlijk wat ledinstallaties

naar beneden schijnen en heb je dus minder

worden vervangen omdat ze vroegtijdig

lichthinder richting de omgeving. Met de

Waart: “Sportverenigingen bevinden zich

kapot zijn. Dat is natuurlijk niet duurzaam.

richtlijnen die ook in ontwikkeling blijven en

vaak midden in een woonwijk of in de buurt

Ledtechnologie heeft zich bewezen, daar

de lichthindernormeringen die zwaarder wor-

van natuur. Licht dat niet nodig is voor het

bestaat geen discussie over. Maar armatu-

den, is de exacte plaatsing van de verlichting

sporten, kan daar hinder veroorzaken. Zorg

ren en drivers kunnen wel stukgaan. Dat is

steeds meer een thema.”

ervoor dat je buren je beste vrienden blijven.

zorgelijk.”

Van der Waart benadrukt daarbij het verschil

Sport is het hart van de samenleving. Er zijn

tussen lumen en lux. “Onze lampen leveren

geen rangen en standen en een vereniging

ruim 200.000 lumen. Dat is heel veel. Maar

is doorgaans een mooie afspiegeling van

je hebt er niets aan als een groot deel

de maatschappij. Dan moet je ook rekening

daarvan naast het veld, naar boven of naar

houden met je omgeving.”

de buren gaat. Het gaat uiteindelijk om het

Dat geldt ook voor de kleur van het licht. De

licht dat op het veld terechtkomt. Dat zijn de

kleurtemperatuur wordt uitgedrukt in Kelvin.

lux. Hoe groot is het veld? Hoe hoog staan

“Bij 5700 Kelvin krijg je heel wit-blauw licht”,

de masten? Hoeveel lux willen we op het veld

weet Van der Waart. Dat is perfect voor een

hebben? Dat hele spel bepaalt uiteindelijk

interland die op televisie komt, maar het kan

hoe efficiënt je kunt verlichten.”

negatieve invloed hebben op flora en fauna

Een goed lichtplan en de juiste lenzen

en ook hinder voor de omgeving veroorza-

zijn daarom belangrijker dan de maximale

ken. Het speelt misschien wel lekker, maar

lichtopbrengst van een armatuur. Ook de

voor een doorsnee training of wedstrijd is het

omgeving hoort bij die afweging. Van der

niet per se nodig.”

Dit dossier bevat ook een artikel over de kwaliteit en veiligheid van lichtinstallaties en het belang van certificering in dit opzicht om risico’s en ongelukken zo klein mogelijk te houden. Kijk op pagina 46.

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 55

Goed afgewerkte en beschermde mastkabels in een systeem van LI sports.

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

Van der Waart verwijst daarbij naar de Nederlandse Stichting Voor Verlichtingskunde (NSVV). “De NSVV gaat vooralsnog uit van 4000 Kelvin als standaard vanaf 2027. Het gaat om een richtlijn, niet om een wettelijke verplichting. In het buitenland zie je soms zelfs lagere waarden. Je moet dus goed kijken naar wat je daadwerkelijk nodig hebt.”

EEN GOED LICHTPLAN VOORKOMT VERSPILLING Niet alleen de lamp zelf moet efficiënt zijn; ook de manier waarop een installatie wordt ontworpen en ingesteld, bepaalt het energieverbruik. Volgens Van der Waart is het daarom niet altijd verstandig om een installatie zo krap mogelijk te dimensioneren. “Als fabrikant of installateur wil je de normen halen. Hoe hoger het niveau, hoe hoger de normen. Wij zien het als een sport om zo efficiënt mogelijk ingestelde armaturen te gebruiken. Dat kan betekenen dat een installatie met iets grotere armaturen uiteindelijk zuiniger is dan een installatie met veel kleinere armaturen die allemaal harder moeten werken. Ook is het verstandig een installatie niet zo krap te berekenen dat de armaturen continu op honderd procent moeten draaien. Dat gaat ten koste van het energieverbruik en de levensduur. Wij houden daarom wat vermogen achter de hand en zoeken het punt waarop een armatuur het efficiëntst werkt. Net als bij een auto: vol gas rijden is zelden het zuinigst.” Voor De Witte begint een goede installatie daarom al voordat er een armatuur wordt besteld. LI sports begeleidt opdrachtgevers bij onder meer nulmetingen, lichtontwerp, berekeningen, het vervangen van armaturen,

Sportverlichting.com aan het werk bij een installatie.

het plaatsen van lichtmasten, grondkabels en andere infrastructuur en het onderhoud.

grote spelers op volle toeren en voor een

van Eisen’. Ik mis in de hele advieskant van de

“Wij willen juist helpen om die keuzes te

clubbestuurder of gemeente is het lastig om

markt dat het volledige verhaal wordt verteld

maken. Bijvoorbeeld bij de keuze voor

daar doorheen te kijken. Die heeft vaak geen

aan de gemiddelde clubbestuurder. Die weet

drivertechnologie. We zien dat die drivers

idee wat het verschil is.”

gewoon niet waar hij op moet letten. De

massaal boven bij de lamp hangen. Dan denk

De Witte pleit daarom voor meer kennis

markt is gebaat bij voorlichting en specia-

ik: Waarom zou je die niet op ooghoogte

aan de voorkant van een project. “Wij delen

lisme. Je moet op onderdeelniveau kunnen

kunnen plaatsen? Dat is veel handiger voor

proactief kennis en helpen verenigingen en

beoordelen wat je koopt en bewust kunnen

onderhoud. Maar de marketing draait bij

gemeenten bijvoorbeeld met een ‘Programma

kiezen voor een bepaalde kwaliteit.”

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 56

28-09-2026 12:05

Golazo Media in samenwerking met LI sports, Lumosa en Sportverlichting.com

HET LICHT ALLEEN GEBRUIKEN ALS HET NODIG IS Een volgende stap is het slimmer gebruiken van de installatie. Led is niet alleen energiezuiniger, maar laat zich ook beter dimmen, schakelen en automatiseren. Volgens Bolderman verandert dat de manier waarop een accommodatie kan worden gebruikt. “Met led kun je bij een sportaccommodatie al 45 tot 50 procent besparen. Als je daar slimme software aan toevoegt, kun je

DE MANIER WAAROP EEN ACCOMMODATIE WORDT GEBRUIKT, BEPAALT WELKE VORM VAN AUTOMATISERING ZINVOL IS

dat oprekken richting 80 procent. Je kunt bijvoorbeeld programmeren dat de verlichting om 23.00 uur uitgaat. Maar je hoeft ook niet

Sportverlichting.com inmiddels al meerdere

uitvalt, ik noem maar iets, moet de verlichting

per se een heel veld volledig te verlichten als

keren heeft gerealiseerd. “Maar zo vergaand

natuurlijk gewoon kunnen worden aangezet.

er maar op één gedeelte wordt getraind. Dan

hoeft het natuurlijk niet overal te zijn. Bij voet-

Op elk sportniveau is het vervelend als de

kun je de hoeveelheid licht afstemmen op wat

bal- en hockeyaccommodaties worden heel

verlichting het niet doet wanneer je wilt

er daadwerkelijk nodig is. Het gaat erom dat

veel trainingen gegeven en zijn dus heel vaak

trainen of een wedstrijd speelt.”

je zo efficiënt mogelijk met energie en licht

mensen van de club aanwezig. Sommige van

Bij grote stadions is die zekerheid hele-

omgaat en verspilling voorkomt.”

die clubs hebben wel hun trainingsschema

maal belangrijk. “Je moet er ook niet aan

Een voorbeeld is een padellocatie die voor

in ons systeem geladen, zodat de lampen

denken dat de stadions die wij van ledver-

een groot deel van de tijd onbemand is. “Je

automatisch aangaan. Anderen werken met

lichting hebben voorzien en waar ze er hele

reserveert daar online voor bijvoorbeeld de

een paar trainers die de verlichting via een

lichtshows mee kunnen geven – FC Utrecht,

volgende ochtend om 8.00 uur. Dan kom je

app kunnen besturen als zij die avond staan

Borussia Mönchengladbach, Heracles

aan om 7.45 uur, toets je je code in en gaat

ingepland.”

Almelo, GelreDome, ADO Den Haag – op een

de deur open. Op het moment dat die deur

wedstrijddag de verlichting niet aankrijgen.

reservering maakte, is er. Dan gaan automa-

SLIM IS NIET HETZELFDE ALS INGEWIKKELD

tisch de lampen in de gang aan, de muziek in

Daarmee is er niet één recept voor slimme

de kantine gaat zachtjes spelen, om 7.55 uur

sportverlichting. De manier waarop een

springt de verlichting op de padelbaan aan

accommodatie wordt gebruikt, bepaalt welke

EEN DUURZAME INSTALLATIE GAAT LANGER MEE

en ondertussen beoordeelt het ventilatiesys-

vorm van automatisering zinvol is.

De ontwikkeling van sportverlichting gaat

teem zelf hoe hard het moet werken”, geeft

“Je kunt ook te ver gaan met een slim sys-

daarmee niet alleen over steeds efficiëntere

Bolderman aan.

teem”, zegt Bolderman. “Natuurlijk is automa-

lampen. De levensduur van de complete

Ook na afloop wordt het licht niet meteen

tisering prettig, want het is energiezuinig en

installatie wordt minstens zo relevant. Als

volledig uitgeschakeld. Bolderman: “Om

zorgt nooit onnodig voor lichthinder, maar het

armaturen of drivers vroegtijdig uitvallen,

9.00 uur zit het padellen erop, maar dan gaan

moet wel werkbaar zijn voor de accommo-

moet opnieuw worden geïnvesteerd en ver-

de lampen nog niet meteen uit. Die worden

datie. Bij de genoemde padelclub is dus niet

dwijnen de voordelen van een energiezuinige

gedimd naar 30 procent. Dat is genoeg om

altijd iemand aanwezig, terwijl er bij sommige

installatie gedeeltelijk.

nog rustig je spullen te pakken en de deur

accommodaties altijd iemand achter de bar

Volgens De Witte vraagt dat om een andere

weer te vinden, maar bewust te weinig om nog

staat. In dat geval is er gewoon iemand die de

manier van kijken naar duurzaamheid. “Toen

bij te spelen. Om 9.10 uur gaan de lampen dan

verlichting zelf kan bedienen. Een vereniging

wij begonnen, liepen we ook tegen defecten

weer echt uit, tenzij er meteen een reserve-

met veel vrijwilligers heeft andere behoeften

in drivers en andere problemen aan. We zijn

ring na zit.”

dan een vrijwel volledig onbemande accom-

toen met een bekende fabrikant om tafel

Dit voorbeeld is vergaand, maar het principe

modatie. Het is maatwerk.”

gegaan en hebben bewust gekozen voor

kan ook eenvoudiger worden toegepast.

Ook bij een slim systeem blijft een eenvou-

duurzame kwaliteit in plaats van prijsvechten.

“Het sportcomplex van de toekomst”,

dige bediening noodzakelijk. “Wij laten altijd

Onze installaties moeten minimaal dertig

noemt Bolderman het. Een concept dat

de fysieke knoppen intact. Als ergens de wifi

jaar mee gaan. Bij veel van onze klanten zien

opengaat, weet het systeem: de gast die een

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 57

Daarom moet er altijd een back-up zijn die het slimme systeem kan overrulen.”

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

ZORG ERVOOR DAT JE BUREN JE BESTE VRIENDEN BLIJVEN” Joris van der Waart (Lumosa)

we, helaas, dat zij voor een dubbeltje op de

wilt de energie die je opwekt zelf gebruiken,

eerste rij hebben willen zitten en nu bedrogen

bijvoorbeeld om het veld te verlichten. Dan

uitkomen.”

kun je veel slimmer met die energie omgaan.”

Hij ziet daarom ruimte voor een kwaliteits-

Volgens Van der Waart past dat in een bre-

controle. “Het is niet heel ingewikkeld: je kunt

dere ontwikkeling. “We gaan van fossiel naar

op onderdeelniveau toetsen. Wij willen club-

elektrisch, van dom – aan en uit – naar slim,

bestuurders, gemeenten en adviesbureaus

met sensoren en software en van centraal

kennis bijbrengen, zodat ze bewust de keuze

energie opwekken naar decentraal. Iedereen

voor een bepaalde kwaliteit kunnen maken.”

krijgt als het ware zijn eigen energiefabriekje.

Daarmee ligt er volgens De Witte ook een

Als je als sportclub zelf kunt opwekken,

verantwoordelijkheid bij opdrachtgevers.

opslaan en gebruiken en dat zo slim mogelijk

“Een lage aanschafprijs zegt immers niet

kunt inrichten, wordt dat steeds interessan-

automatisch iets over de kosten of duurzaam-

ter. Wij geloven daarom dat er in de toekomst

heid gedurende de volledige levensduur van

meer DC zal komen en dus ook meer

een installatie. Wie bij de aanbesteding alleen

DC-armaturen. Voor sportaccommodaties

kijkt naar de lamp en de prijs, kan belangrijke

betekent dat dat verlichting steeds minder

onderdelen van het uiteindelijke systeem

een losstaand onderdeel van de accommo-

buiten beschouwing laten.”

datie wordt. De lamp boven het veld maakt

VAN VERLICHTING NAAR ENERGIESYSTEEM

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 58

onderdeel uit van een groter energiesysteem, waarin opwekking, opslag, verlichting en gebruik steeds slimmer op elkaar worden

De ontwikkeling gaat volgens Van der Waart

afgestemd.”

nog een stap verder: van een zuinige en

De sportverlichting van de toekomst wordt

slimme lamp naar een sportaccommodatie

daarmee niet alleen een kwestie van een

die zijn energie zo efficiënt mogelijk opwekt,

nieuwe lamp ophangen. De grootste winst

opslaat en gebruikt. Van der Waart ziet daar-

ontstaat door verschillende onderdelen met

bij kansen voor gelijkstroom, oftewel DC.

elkaar te verbinden: een passend lichtplan,

“Wisselstroom is AC en gelijkstroom is DC.

kwalitatieve en weerbestendige armaturen,

Als je bijvoorbeeld zonnepanelen hebt, wek

goed onderhoud, een slimme aansturing

je gelijkstroom op. Ons hele grid is gebaseerd

en een installatie die aansluit bij de manier

op wisselstroom. Als je die energie wilt terug-

waarop een accommodatie daadwerkelijk

leveren, moet je dus omvormen. En als je

wordt gebruikt. Voor gemeenten en vereni-

jouw computer gaat gebruiken, werkt die op

gingen betekent dat vooral dat de keuze

gelijkstroom. Dan moet de energie opnieuw

voor verlichting al begint voordat de eerste

worden omgezet naar DC. Bij die omzettingen

armatuur wordt besteld.

gaat energie verloren.”

De Witte vat het belang van die kennis samen

Voor sportclubs die steeds meer zelf energie

vanuit de positie van de opdrachtgever. “Het

opwekken en opslaan, kan het daarom inte-

volledige verhaal moet worden verteld. Als

ressant worden om die omzettingen zo veel

een gemiddelde clubbestuurder weet wat

mogelijk te beperken. Lumosa heeft daarvoor

de mogelijkheden zijn en waar hij op moet

al DC-armaturen. “Stel dat je een sportclub of

letten, kan hij ook een bewuste keuze maken

stadion hebt met een DC-grid, een microgrid.

voor kwaliteit. Daar is de markt uiteindelijk bij

Je hebt zonnepanelen, een eigen batterij en je

gebaat.” ■

28-09-2026 12:05

Golazo Media in samenwerking met LI sports, Lumosa en Sportverlichting.com

De verlichting van Sportverlichting.com op het trainingscomplex van Heracles Almelo.

DE EXACTE P ATSING VAN DE VERLICHTING IS STEEDS MEER EEN THEMA” Martin Bolderman (Sportverlichting.com)

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 59

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

DUURZAAM EN EFFICIËNT: HET SPORTPARK ALS LOKALE ENERGIEHUB Door: Pieter van der Meer

FOTO: GEMEENTE EINDHOVEN

Sportparken kunnen een onderdeel van de oplossing vormen bij de opgaven in de energietransitie. De energie uit warmte of zonlicht kan namelijk gebruikt worden om woningen, bedrijven of andere gebouwen in de buurt te verwarmen of van stroom te voorzien. Hiervoor kan een lokale energiehub worden opgezet, waar de sportaccommodatie een radertje in kan zijn. Dit idee moet in de toekomst helpen bij het aardgasvrij maken van wijken en het tegengaan van netcongestie. Voorlopig zijn er – ook door netcongestie – nog wat hobbels te nemen, maar experts en gemeenten zien al veel potentie in sportparken als onderdeel van een energiehub.

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 60

28-09-2026 12:05

Nieuwe energie

FOTO: GEMEENTE EINDHOVEN

Een energiehub is een lokaal netwerkje

waarbij in een collectief energie wordt uitgewisseld. “Dat kan warmte zijn of elektriciteit van opgewekte zonne-energie”, legt Gerben van Hardeveld, Teamleider Ruimte voor Sport en Accommodaties bij NOC*NSF, uit. “Die laatste noem ik expres vanwege de aanstaande afschaffing van de salderingregeling per 1 januari 2027. Veel sportclubs hebben afgelopen jaren geïnvesteerd in zonnepanelen, maar de gelijktijdigheid van zonne-energie is bij een sportclub qua verbruik heel beperkt.” Uit een enquête die NOC*NSF hield onder sportclubs komt een beeld naar voren dat 28 procent van de energie door sportverenigingen daadwerkelijk zelf wordt gebruikt

ze vooral meer gaan betalen als ze ’s avonds

effect hebben op de exploitatie van sport-

op het moment dat die energie wordt

geen energie opwekken en wel energie nodig

clubs”, aldus Van Hardeveld.

opgewekt. “Dat betekent dat zij nu nog fors

hebben voor de lichtinstallatie of de douches

profiteren van de salderingsregeling door de

tijdens trainingen of wedstrijden. Dat maakt

MOMENTUM

teruglevering en de terugleververgoeding.

dat de energielasten voor sportclubs met

Clubs die tien jaar geleden zonnepanelen

Door de afschaffing daarvan krijgen ze nog

zonnepanelen vanaf 1 januari fors omhoog

hebben geïnstalleerd, hebben de afgelopen

maar een kleine vergoeding, maar moeten

zullen gaan. Dat gaat een sterk negatief

jaren goed geprofiteerd van de salderingsregeling. Dit voordeel vervalt per januari 2027. Toch ziet Van Hardeveld hierin een

WE MOETEN HET SPORTPARK OF DE ACCOMMODATIE NIET ALS EEN AFZONDERLIJKE EENHEID BEKIJKEN, MAAR ALS ONDERDEEL VAN EEN LOKAAL ENERGIENETWERKJE IN DE OMGEVING” Gerben van Hardeveld (NOC*NSF)

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 61

momentum om anders over de energiehuishouding bij sportclubs te gaan nadenken. Lang werd gedacht dat de oplossing rond te veel opgewekte energie in batterijen lag, maar dat is volgens de expert van NOC*NSF slechts beperkt mogelijk. “Een batterij kun je overdag opladen en ’s avonds ontladen, maar daarmee heb je nog niet het probleem getackeld dat je in de zomer veel meer energie opwekt dan in de winter. Als je energie nodig hebt, heb je waarschijnlijk minder opgeslagen en als je geen energie nodig hebt, heb je zoveel energie dat je het niet kunt opslaan. Die batterij is na een paar uur zon namelijk vol.” Om echt verder te komen, zijn meer langetermijnoplossingen nodig, vervolgt Van Hardeveld. “Wij denken dat we in de

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

toekomst het sportpark of de accommodatie niet als een afzonderlijke eenheid moeten bekijken, maar juist als onderdeel van een lokaal energienetwerkje in de omgeving. Dat noemen ze dan een energiehub. Dat kan uit elektriciteit bestaan dat opgewekt wordt met zonnepanelen of uit warmte die met collectorvelden wordt opgevangen.”

DE UITDAGINGEN ROND DE ENERGIETRANSITIE ZIJN EEN NDELIJK PROBLEEM” Sem Elders (Gemeente Eindhoven)

BREDER PERSPECTIEF Het realiseren van een energiehub is een complex project waar een groot aantal partijen bij betrokken wordt: van netbeheerders en warmtebedrijven tot alle afnemers zoals bedrijven, woningen en instellingen. “Het is dus niet zo dat je als vereniging kunt zeggen: ‘Wij gaan even een collectorveld aanleggen.’ Daar zijn de kosten en risico’s simpelweg te groot voor. Bovendien zijn de velden en de ondergrond vaak eigendom van de gemeente. Kortom: het ligt meer voor de hand dat gemeenten investeren in dit soort innovaties en dat zij de regisserende partij vormen bij de totstandkoming van een energiehub”, zegt Van Hardeveld. in het onderdeel worden van zo’n hub, zegt hij. “Je kunt meeliften op de energie die op jouw veld wordt opgewekt. Dat betekent dus lagere energielasten. De rest van de

FOTO: SHUTTERSTOCK

Voor verenigingen zit een duidelijk voordeel

energie zou gebruikt kunnen worden voor woningen in de omgeving, bedrijven of mis-

een bredere maatschappelijke positie. En dat

NOC*NSF, Vereniging Sport en Gemeenten,

schien voor een zwembad.” Toch benadrukt

juichen we bij NOC*NSF zeker toe.”

POS, Kenniscentrum Sport & Bewegen,

Van Hardeveld dat de energiehub vooral in

RVO Nederland, BSNC en het Ministerie

een breder perspectief dan het sportpark

VOORLOPERS OP LOKAAL NIVEAU

gezien moet worden. “De gedachte: die club

Die bredere blik op de omgeving van

merkt dat in dat overleg alle partijen hun

wordt geholpen met een collectorveld zal

sportparken staat ook op de agenda van

verantwoordelijkheid willen nemen. “De

niet de insteek zijn om zoiets te starten. Ja,

de Routekaart Verduurzaming Sport. Dit is

gesprekken worden steeds constructiever

misschien dat ze één van de partijen zijn

het samenwerkingsverband waarbinnen de

en daarmee ook productiever. En je ziet ook

die daar een rol in zouden kunnen spelen en

sportsector werkt aan toekomstbestendige

dat op lokaal niveau een aantal gemeenten

misschien dat ze daar een beetje van gaan

sportaccommodaties. In de stuurgroep

voorop loopt omdat ze kansen zien. Je ziet

profiteren. Maar zij zijn niet de regievoerders

van dit traject zijn alle spelers die bij

dat die voorlopers een beweging op gang

of de eigenaar, ze zijn hooguit één van de

het halen van de klimaatdoelen voor de

brengen, waardoor meer gemeenten geïnte-

betrokken partijen. De sportclub krijgt zo wel

sport een rol spelen, vertegenwoordigd:

resseerd raken.”

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 62

van VWS met een regierol. Van Hardeveld

28-09-2026 12:05

Nieuwe energie

Hij vindt het positief dat gemeenten als

je dicht bij inwoners hebben. Tegelijkertijd

verschillende systemen aangelegd vanuit de

Eindhoven, Amsterdam en Gouda het voor-

hebben die sportvelden best een flink

‘Proeftuin aardgasvrije wijken’, waarvoor de

touw nemen met het aanleggen van collec-

ruimtebeslag. Daarom zijn we gaan kijken:

gemeente rijkssubsidie ontving. De gemeente

torvelden. “Als je een collectorveld aanlegt,

Kunnen we die ruimte niet op meerdere

wilde het kunstgrasveld van korfbalvereniging

moet je ook gaan nadenken wat je met die

manieren benutten? Zeker als het gaat om de

Rust Roest al vervangen, dus het moment

opgewekte energie gaat doen. Dat geldt ook

aanleg van kunstgrassportvelden. We had-

was goed gekozen. Naast die velden waren

voor zonnepanelen. Als je naar energiehubs

den daarbij ook gezien dat er veel problemen

eerder een schoolgebouw en een sporthal

wilt toewerken, zul je daar ook een aanpak

zijn met de opwarming van de velden. Als

met kantine gebouwd en aangesloten op een

voor moeten creëren. Dat is ook één van de

de zon daar de hele dag op staat, wordt het

duurzame installatie. “We hebben daar een

initiatieven waar we met de Routekaart naar

minder fijn sporten omdat het veld dan heel

warmte-koude-opslag. Dat systeem was er al.

kijken: Wie pakt welke rol? Welke partijen

erg opwarmt.”

Op het dak ligt een energiedak, dat warmte

moet je betrekken? Welke partijen kunnen

van de zon opvangt en in een bodembron

profiteren? Zo kun je stap voor stap toewer-

’T VEN VAN HET GAS AF

ken naar een werkende energiehub.”

Op die manier werd het één-plus-één,

uit de grond om gebouwen te koelen. In de

vervolgt Elders: “Die warmte van de kunst-

winter haal je de opgeslagen warmte naar

grasvelden wilden we graag opvangen, want

boven en kun je dat met een warmtepomp

In Eindhoven zijn in 2023 op Sportpark Strijp

dat kunnen we als bron gebruiken voor de

lokaal opwaarderen om de gebouwen te

collectorvelden aangelegd met het idee om

verwarming van woningen. Zo is dat idee

verwarmen.”

in de toekomst woningen in de nabijgelegen

ontstaan, ook vanuit de gedachte dat sport-

wijk ’t Ven te verwarmen. Dit idee ont-

velden overal in de stad en ook bij andere

UITDAGINGEN

stond vanuit de ambities van de gemeente

gemeenten liggen. Dat zou potentieel interes-

Om de naastgelegen wijk ’t Ven aardgas-

Eindhoven om grote stappen in de energie-

sant kunnen zijn op meer plekken.”

vrij te maken, was een grotere bron nodig.

transitie te zetten, vertelt Sem Elders. Hij is

De gemeente Eindhoven kwam in contact met

Met de aanleg van het collectorveld en

Beleidsadviseur Aardgasvrij & Ontwikkelaar

een leverancier die al met dit concept bezig

de aansluiting op het bestaande systeem

Energiehuis bij de afdeling Energietransitie

was. In 2023 werden vervolgens op Sportpark

kunnen in de toekomst zo’n vierhonderd

van de gemeente Eindhoven. “Wij kwamen

Strijp als pilot twee collectorvelden met

woningen verwarmd en gekoeld worden. Dat

DE ENERGIETRANSITIE IN EINDHOVEN

opslaat. Daarnaast haalt het systeem warmte

er vrij snel achter dat de energietransitie ook een ruimtelijk probleem is. Het is ons doel om de stad van het aardgas af te halen, maar dat is niet het enige doel: we hebben te maken met het opwarmende klimaat, dus we moeten iets met klimaatadaptatie in de stad. Recent is daar netcongestie bij gekomen, waardoor we ook iets met het stroomnet moeten. Dus al die ontwikkelingen moeten een plek krijgen in de stad, maar de stad is al zo vol. Dan ga je op zoek naar waar nog ruimte is.” Zo verschoof de blik van de adviseurs van de afdeling Energietransitie naar de sportvoorzieningen van Eindhoven. “Bij ons liggen alle sportaccommodaties binnen de stad. Dat willen we ook graag zo houden, want sport is belangrijk voor gezondheid en geluk, dat wil

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 63

HET LIGT VOOR DE HAND DAT GEMEENTEN INVESTEREN IN DIT SOORT INNOVATIES EN DAT ZIJ DE REGISSERENDE PARTIJ VORMEN BIJ DE TOTSTANDKOMING VAN EEN ENERGIEHUB” Gerben van Hardeveld (NOC*NSF)

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

is voorlopig nog toekomstmuziek, want de

blijven voor de gemeente Eindhoven de

gemeente Eindhoven loopt bij het opzetten

ambities en doelstellingen overeind staan.

van deze vorm van een lokale energiehub nog

“Als we het werkend krijgen, heeft het grote

tegen een aantal uitdagingen aan. Elders ziet

potentie. Dan gaat het misschien ook verder

dat die hobbels breder zijn dan het collector-

dan sportvelden. Waarom zou je dan niet

veld in Eindhoven. Hij ziet dat het in de hele

wegen gebruiken? We hebben hier een groot

energietransitie momenteel stokt. “Dat heeft

vliegveld liggen met veel asfalt, wat ook

met de betaalbaarheid van het hele systeem

warm wordt. De potentie is enorm, zeker in

te maken en je moet ook bedenken dat alle

een stad als Eindhoven waar we geen grote

straten open moeten voor het aansluiten

warmtebronnen hebben.”

van woningen. Bij bestaande bouw is dat erg sluiten, moet iedereen zijn huis isoleren om

GEMEENTE ALS VERBINDER EN TREKKER

het optimaal te laten werken.” De uitdagingen

Elders ziet ook nog altijd voor sportparken

rond de energietransitie zijn een landelijk pro-

veel kansen om onderdeel te worden van een

bleem, voegt hij toe. “Dat heeft ook te maken

energiehub. “Een sportpark kan voor een

met wetgeving en met ruimtelijke inpassing.

deel als bron worden gebruikt. Het is natuur-

Niet alleen boven de grond, maar ook in de

lijk ook leuk als je naast een sportveld woont

grond. Wegen en straten moeten daarvoor

en kunt zeggen dat jouw club jouw huis

open. Dat is een ingewikkelde puzzel, waar

verwarmt. Dat idee spreekt aan. Bijkomend

alles wat de gemeente doet bij elkaar komt.

voordeel is dat als het werkt, het voor spor-

Dan moet je ook nog eens bij iedereen achter

ters ook aangenamer wordt in de zomer.”

de voordeur zijn om het helemaal voor elkaar

Net als Van Hardeveld vindt Elders het

te krijgen. Dat gaat niet zo vlot als we hopen

logisch dat bij dit soort projecten naar

en willen, maar we werken daar hard aan.”

gemeenten wordt gekeken. “Die velden zijn

FOTO: SHUTTERSTOCK

complex. En als het lukt woningen aan te

enorme oppervlaktes, als je daar iets mee

STEEDS MEER GEMEENTEN ZIEN IN DAT DE ENERGIETRANSITIE EEN GROOT RUIMTELIJK PROBLEEM IS” Sem Elders (Gemeente Eindhoven)

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 64

Een afgeleid probleem in ’t Ven is de

wilt doen, moet je naar de wijdere omgeving

netcongestie, waardoor ze geen nieuwe

kijken. Als het een stad of een dorp is, kom

energieaansluitingen kunnen krijgen. “Voor

je vervolgens automatisch bij de gemeente

die uitbreiding van het warmte-koudenetwerk

uit. Die kunnen deels als verbinder optreden

hebben we een grote warmtepomp nodig.

maar als ze – zoals in Eindhoven – enthou-

Die heeft een zware elektriciteitsaansluiting

siast zijn, kunnen ze zeker als trekker een

nodig en die krijgen we nu gewoon niet. Zelfs

belangrijke rol spelen.” Hij voorziet dat veel

als alle seinen op groen stonden, staat-ie

gemeenten die handschoen op gaan pakken.

daar op rood.”

“Steeds meer gemeenten zijn al verder en zien in dat de energietransitie een groot

Doordat het collectorveld een pilot is,

ruimtelijk probleem is. Als je dan bij de grote

hebben ze in dat systeem bovendien nog met

sportvelden komt, zie je daar automatisch

kinderziektes te maken waardoor het nog

de potentie liggen. De andere kant van

niet betrouwbaar genoeg is. Daarin moet de

het verhaal is wel dat er nog innovatie op

gemeente nog stappen zetten samen met

het systeem moet plaatsvinden om het

de leverancier. Nu valt nog niet goed hard

betrouwbaar te krijgen. Maar als we eenmaal

te maken wat de opbrengst kan zijn van

succesverhalen hebben, kan het heel snel

het collectorveld. Ondanks die uitdagingen

gaan.” ■

28-09-2026 12:05

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 65

28-09-2026 12:05

Golazo Media in samenwerking met Aendless Energy en Antea Sport

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

ANTEA SPORT EN AENDLESS ENERGY: PIONIEREN VOOR EEN DUURZAME TOEKOMST Het veld om te sporten, maar ook als bron en opslag van warmte en koude, voor clubhuis en kleedkamers én voor de omgeving buiten het sportpark zoals zwembaden, MFA’s, sporthallen en woningbouw. Het klinkt als toekomstmuziek, maar de techniek bestaat en wordt op steeds meer locaties in de praktijk gebracht. Aendless Energy is een van de specialisten in deze groeiende markt en vormt samen met Antea Sport (onderdeel van ingenieurs- en adviesbureau Antea Group) een hecht team bij de ontwikkeling en aanleg van deze systemen onder kunstgrassportvelden.

Een team bovendien met veel potentie, weten Antea Sport-directeur

omdat het niet primair tot de functie van de snelweg behoort. Terwijl het

Gosewin Bos en Manager Energie Ontwikkeling bij Aendless Energy,

juist in theorie een positieve invloed kan hebben op de levensduur van

Willem Biesheuvel. “Wat wij doen is een geweldig voorbeeld van dubbel

het asfalt. En er zijn onterechte zorgen over het onderhoud. Daardoor

ruimtegebruik. Je voegt een onwaarschijnlijke mooie functie toe aan de

wordt nog niet op grote schaal warmte gewonnen uit asfalt. Maar als

ruimte van een sportveld, zonder dat iemand het merkt. Je brengt de

de combinatie met energie-afzet gemaakt kan worden, kan de potentie

energietransitie letterlijk in beweging.”

groot zijn. Denk hierbij bijvoorbeeld aan geasfalteerde parkeerterreinen

De samenwerking tussen Antea Sport en Aendless Energy ontstond niet

bij bedrijventerreinen of nabij woningbouw.”

zomaar. Binnen de groep werd al met Aendless samengewerkt. De tech-

Potentie die er ook is onder kunstgrasvelden. Het is inmiddels tien jaar

niek om warmte te winnen en op te slaan en die beschikbaar te maken

geleden dat de partijen met behulp van verschillende proefopstellingen

voor de omgeving wordt immers ook gebruikt in asfalt. Daar vonden

van veldconstructies onderzochten hoe warmtewinning onder een veld

beide partijen elkaar. “En vervolgens zij wij ook het gesprek aangegaan

precies kon werken. Uitgangspunt daarbij was een goed functionerend

met de Roelofs Groep, eigenaar van Aendless Energy”, blikt Bos terug. Simpelweg vanuit het idee: wij bouwen sportaccommodaties en kunstgrasvelden. Kunstgrasvelden worden ook heel warm in de zomer, is daar niet hetzelfde mogelijk? Daar bleken mogelijkheden te liggen.

POTENTIE De techniek bestond dus al en het systeem van warmtewinning en -opslag ligt daadwerkelijk in enkele stukken asfalt, maar heeft tot op heden geen vlucht genomen. Een complicerende factor is het feit dat er ook een afzetgebied voor de energie in de nabije omgeving moet zijn, er moeten panden in de buurt zijn die de warmte kunnen gebruiken en dat is lang niet overal het geval. Maar belangrijker; snelwegbeheerders zijn tot nu toe terughoudend in het gebruik van het systeem. Bos: “Ze zijn terughoudend om zo’n systeem, deze leidingen, in het asfalt te verwerken

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 66

“HET SYSTEEM LEVERT EEN BASISTEMPERATUUR, WAT DE WARMTEPOMP EEN VEEL GUNSTIGER VERTREKPUNT GEEFT” Gosewin Bos (Antea Sport)

28-09-2026 12:05

systeem dat niet of nauwelijks concessies deed aan het speelcomfort van het veld. “We wilden speelcomfort, maar ook balstuit, demping en schokabsorptie niet beïnvloeden. De eerste ontwerpen leverden warmte, maar voldeden nog niet aan de sporttechnische eisen.”

LAVALAAG: BASIS EN BATTERIJ De basis van de oplossing werd een relatief dikke lavalaag waarin alle leidingen komen te liggen. Deze laag, direct onder het kunstgras, borgt als het ware de sporttechnische eisen van het veld en buffert tegelijkertijd warmte. “Je moet het eigenlijk zien als een omgekeerde vloerverwarming”, aldus Biesheuvel. “Alleen verwarm je het veld niet, je onttrekt er juist warmte aan. Door de leidingen in de lavalaag stroomt een vloeistof

“WAT WIJ DOEN IS EEN GEWELDIG VOORBEELD VAN DUBBEL RUIMTEGEBRUIK”

Willem Biesheuvel (Aendless Energy)

die de zonnewarmte opneemt. De leidingen hebben in het veld zelf geen koppelingen, waardoor de kans op storingen klein is. De aansluitingen

doorgaans daarna naar een warmte-koudeopslag in de bodem, een

bevinden zich buiten het veld, waardoor onderhoud mogelijk is. Zo kan

zogenoemde WKO. De warmte van de zomer wordt op diepte bewaard

het systeem tientallen jaren blijven liggen.”

voor gebruik in de winter. Andersom kan de opgeslagen koude in de

“En de lavalaag werkt ook als een batterij”, vult Bos aan. “Waar een

zomer worden benut voor passieve koeling, dus koeling zonder gebruik

dunne, sterk isolerende constructie snel afkoelt als er bijvoorbeeld een

van een koelinstallatie.

wolk voor de zon schuift, houdt lava warmte langer vast. Ook bij zo’n wolkje geeft die laag nog veel warmte af. Zelfs gedurende de nacht

WARMTEPOMP

komt er nog warmte uit de leidingen.”

Afhankelijk van het seizoen gaat de warmte direct vanuit het veld naar

“Dat leidt tot een stabielere temperatuur van het speeloppervlak”, weet

de afnemers of wordt het in de zomer en winter vanuit de WKO naar

Biesheuvel. “Metingen laten zien dat een veld met warmtewinning aan

afnemers getransporteerd via een leidingnetwerk. Een systeem onder

het oppervlak op warme momenten bijna tien graden koeler kan zijn

één veld kan in potentie vierhonderd woningen verwarmen. Het is dus

dan een vergelijkbaar veld zonder systeem. Dat vermindert hittestress

een collectief aardgasvrij energienet. Biesheuvel: “Bij de gevel van een

en vergroot het speelcomfort.”

woning komt de warmte aan op ongeveer 10 tot 20 graden Celsius.

Tot zover de winning. Vervolgens gaat de gewonnen warmte in de

Dat gaat via het zeer lage temperatuurnet, een zogenaamd ZLT-net. Het

vorm van een vloeistof via leidingen naar een technische installatie en

temperatuurverschil met de bodem is beperkt. Er gaat onderweg maar

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 67

28-09-2026 12:05

Golazo Media in samenwerking met Aendless Energy en Antea Sport

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

weinig energie verloren, dus zwaar geïsoleerde leidingen zijn niet nodig.

functioneerde het systeem, maar waren de bespeelbaarheid en de

In de woning waardeert een efficiënte water-warmtepomp de tempera-

sporttechnische kenmerken niet optimaal. Door de unieke opbouw die

tuur verder op voor verwarming en douche en tapwater. Een alternatief

we nu gebruiken, is dat allebei optimaal én heeft het veld dubbele waar-

voor een pomp in elk huishouden is een centrale warmtepomp in de

de voor de lokale gemeenschap zonder dat iemand het door heeft.”

wijk, waarna warmer water, wel via geïsoleerde leidingen, wordt verdeeld over panden.”

STEEN IN DE VIJVER

“De kern van het Aendless-systeem is dat het lokale, duurzame

De weg die Antea Sport en Aendless Energy zijn ingeslagen, is er één

warmte en koude wint uit oppervlakken zoals asfalt en kunstgras, deze

van de lange adem. Tot op heden is er één volledig operationeel veld

opslaat in de bodem (WKO) en vervolgens via een lage-temperatuur

gerealiseerd, bij voetbalvereniging SV Donk in Gouda en is sprake van

warmte- en koudenet levert aan gebouwen. Daarmee vormt Aendless

twee testvelden. De mogelijkheden zijn nu eenmaal afhankelijk van de

één geïntegreerd systeem dat zomerwarmte omzet in winterwarmte,

lokale situatie. Waar een veld met warmtewinning zou passen, moet

passieve koeling levert in de zomer en niet voor piekbelasting op het

met veel belanghebbenden worden overlegd. “En dan zijn daadwerkelijk

elektriciteitsnet zorgt.”

vierhonderd woningen verwarmen weer een heel ander verhaal dan een groot pand”, zegt Biesheuvel. “Een nieuw appartementencomplex of een

DUBBELE WAARDE

naast het sportcomplex gelegen zwembad, zijn ideale koppelingen voor

Dat heeft natuurlijk een positief effect op de energierekening, maar is

dit systeem. Maar hoe dan ook, het zijn inderdaad langdurige proces-

ook een welkome ontwikkeling in een tijd van grote druk op het stroom-

sen. Ik zou heel tevreden zijn als over vijf jaar drie velden ook echt

netwerk. En misschien nog wel belangrijker in maatschappelijk opzicht;

warmte en koude leveren aan de omgeving, aan woningen of panden”,

het is een ultieme vorm van efficiënt ruimtegebruik. Zeker in stedelijke

blikt Biesheuvel vooruit.

gebieden, waar gebruik van de schaarse ruimte een ingewikkelde

“En als ik dan toch een steen in de vijver mag gooien…”, besluit Bos.

puzzel is, is een sportveld met warmteopslag een ideale optie. “Sterker

“Over twintig jaar staat dit in het handboek. Als er dan een sportpark

nog, het is eigenlijk de kern van deze innovatie, van het proces dat wij

wordt aangelegd nabij nieuwe woningen, wordt deze koppeling als

de afgelopen tien jaar hebben doorlopen”, weet Bos. “Aanvankelijk

vanzelfsprekend gemaakt.” ■

Ho de d iins De iinn mu be be en e iins ge g iide pr

De pe On O Sp S va v

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 68

28-09-2026 12:05

INSPIRATIEREIS

DENEMARKEN Innova Innovatieve v tieve va v sportin ve sportinfrastructuur i fr in f astructuur voor v or een actieve vo v toekomst ve

15 t/m 20 november 2026

Hoe ziet de sportaccommodatie van de toekomst eruit? Tijdens deze inspiratiereis ontdek je hoe Denemarken vooroploopt in innovatieve, duurzame en multifunctionele sporten beweeginfrastructuur. Samen met beleidsmakers, adviseurs, ontwerpers en accommodatiemanagers bezoek je inspirerende sportlocaties, ga je in gesprek met Deense experts en doe je ideeën op voor de Nederlandse praktijk. Deelname is mogelijk vanaf € 2.750 per persoon. Ben je betrokken bij Spot On of accounthouder Sportinfrastructuur? Dan profiteer je van een extra deelnemerskorting.

Scan de QR-code en lees meer over de inspiratiereis of meld je direct aan. Een initiatief van::

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 69

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

SPORTACCOMMODATIE VAN HET JAAR

Rugbyclub Haarlem zet duurzame accommodatie om in sportief succes

Door vol in te zetten op een duurzame sportaccommodatie, is Rugbyclub Haarlem in de afgelopen jaren steeds verder gegroeid. De vereniging laat zien dat duurzaamheid als gezamenlijk doel op alle fronten positief kan werken. Dit jaar werden deze inspanningen op het gebied van duurzaamheid beloond met de prijs voor Sportaccommodatie van het Jaar 2026. Door: Joris Otten Het clubhuis van Rugbyclub Haarlem

grote eer en een erkenning voor al het mooie

hebben we bamboe en ledlampen gebruikt en

is door NOC*NSF uitgeroepen tot

werk van alle mensen die hieraan hebben

zijn de isolatiewaarden hoog.” Het enige wat

Sportaccommodatie van het Jaar 2026. De

meegewerkt”.

toen nog achterbleef, was de gasverwarming.

jury bepaalde dat de rugbyvereniging uit-

“Toen in 2022 de energiecrisis kwam, werd

zonderlijk werk heeft verricht op het gebied

DE SPORTACCOMMODATIE

van duurzaamheid en dat met name de

Maar hoe is die duurzame accommoda-

gaan.” Dat lukte toen er in 2024 bodemwarm-

betrokkenheid van leden daarbij een grote rol

tie ontstaan en wat is er precies allemaal

tewisselaars werden aangelegd. Deze slaan

speelt. René Verbruggen, die als vrijwilliger

gedaan? Verbruggen: “We hebben dit in 2019

de warmte in de zomer op in de bodem, waar

het proces van de bouw van het nieuwe

neergezet en hebben alleen gebruikgemaakt

vervolgens het clubhuis in de winter mee

clubhuis begeleidde, noemt de prijs “een

van moderne technieken en materialen. Zo

verwarmd kan worden. Daarnaast werden

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 70

meteen het doel om ook van het gas af te

28-09-2026 12:05

Inspiratie

warmtepompen en extra zonnepanelen geplaatst. Het werkt als een vorm van oogsten van warmte die in de winter gebruikt kan worden. Ook de lichtmasten werken op deze manier. Zonne-energie wordt overdag in een accu opgeslagen en gebruikt in de avonden. Het resultaat? Een sportaccommodatie die meer energie opwekt dan het gebruikt.

VERDUURZAMEN HOUDT NOOIT ECHT OP, MAAR WE ZIJN WEL AL HEEL TROTS OP WAT WE HIER HEBBEN NEERGEZET” René Verbruggen (Rugbyclub Haarlem)

KERNGROEP Om dit alles te realiseren, was veel research nodig. “Je begint met praten met veel mensen. Met andere verenigingen, de gemeente Haarlem, sponsors, je hele netwerk eigenlijk. Die kennis hebben we gebundeld en vervolgens zijn we ermee aan de slag gegaan.” Een belangrijke basis voor de duurzame accommodatie is de kerngroep van waaruit het initiatief is gekomen. Vanuit het bestuur ontstond de vraag om meer met duurzaamheid te gaan doen, maar in plaats van dat het bestuur dat zelf ging regelen, werd er een kerngroep met leden en ouders van leden geformeerd, die zich puur daarop ging richten. “Het is echt belangrijk dat je een gescheiden groep mensen bij elkaar zet met allemaal een bepaalde expertise. We hadden iemand die iets wist van het technische aspect, iemand die het commerciële deel begreep, iemand die verstand had van vergunningen... Het waren allemaal mensen die hier op de lange termijn hun schouders onder konden zetten en niet, zoals het bestuur, ook nog verantwoordelijk waren voor alle andere dagelijkse dingen.”

ACTIES Waarschijnlijk een van de meest bijzondere aspecten aan de rugbyclub en ook een belangrijke reden voor de prijs Sportaccommodatie van het Jaar, is de grote betrokkenheid van de leden bij het duurzame initiatief. Hoe werd die betrokkenheid gerealiseerd? Verbruggen: “We hebben vanaf het begin echt ons best gedaan om zo veel

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 71

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

mogelijk updates te geven over waar we mee bezig waren. We wilden iedereen goed informeren en op de hoogte houden. Dat vergroot de betrokkenheid.” Leden kregen hierdoor ook meer zin om actief een steentje bij te dragen aan het nieuwe clubhuis. Zo werden er allerlei acties opgezet om geld in te zamelen. “Van de jongste jeugd tot de oudste senioren, iedereen wilde een actie of

HET IS BE NGRIJK DAT JE EEN GESCHEIDEN GROEP MENSEN BIJ ELKAAR ZET MET ALLEMAAL EEN BEPAALDE EXPERTISE” René Verbruggen (Rugbyclub Haarlem)

een challenge optuigen. Door die geweldige inzet hebben we het allemaal zonder schuld kunnen opleveren.” Voorbeelden hiervan waren het verkopen van de eerste tribune-

SPORTIEF SUCCES

werven van jeugd, maar in die tijd hadden we

plaats, veilingen, loterijen en de verkoop

Een opvallend aspect aan het succesvolle

eigenlijk een oude, maar sfeervolle bouwkeet

van cupcakes. In totaal werden ongeveer

project van het clubhuis van Rugbyclub

als clubhuis. Toen het bestuur de club wilde

zeventig acties opgetuigd die bij elkaar zo’n

Haarlem, is de positieve invloed die het heeft

laten groeien, was duidelijk dat de accom-

750.000 euro opbrachten. “Het zorgde er

gehad op de club als geheel. Verbruggen

modatie het eerste was waarin geïnvesteerd

ook voor dat, toen het klaar was, het ook

geeft aan dat de accommodatie de club

moest worden. Zo kwamen ze bij mij uit. In

echt voelde als óns clubhuis. Het is echt van

aantrekkelijker heeft gemaakt. “Sinds

de afgelopen jaren zijn er honderden leden

iedereen.”

2013 zijn we ons meer gaan richten op het

bijgekomen en hebben steeds betere trainers

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 72

28-09-2026 12:05

Inspiratie

RFC Haarlem van het Gas Af – 22 tot 26

Bij oplevering in 2019 - 2021

Bamboe buitenkant Bamboe binnenkant (3 x harder dan eikenhout) Gedeeltelijk Houtskeletbouw Hoge Isolatiewaarden LED verlichting / Sensoren Tijdsknop douchebediening HR++ glas etcc Tijdsklokken verwarming / douchewater 70 Zonnepanelen

Tussen 2022 en 2026 – Van het Gas Af

4 VBWW (verticale bodem warmte wisselaar) 2 water/warmtepompen 1000 + 500 ltr opslagvat + elektrische na-verwarming 4 zonnecollectoren Douchewater Vloerverwarming Koeling/verwarming clubhuis - 3 ventilatieconvectoren 59 zonnepanelen Nieuwe elektrische keukenapparatuur 312 kWh accu opslagsysteem

160 m 6

16-9-2026 en spelers zich bij ons aangesloten.” Het leidde ertoe dat de club, die tot 2015 speelde in de landelijke tweede klasse, in 2022 meedeed om het landskampioenschap in de hoofdklasse. Daarnaast spelen verschillende jeugdleden in het Nederlands team. “Verduurzamen heeft een bepaalde energie gecreëerd binnen de vereniging die zich vertaalt naar sportieve successen.”

SAMEN VERDUURZAMEN Een belangrijke les die Rugbyclub Haarlem

WE WILDEN IEDEREEN GOED INFORMEREN EN OP DE HOOGTE HOUDEN. DAT VERGROOT DE BETROKKENHEID” René Verbruggen (Rugbyclub Haarlem)

wil meegeven, is dat je verduurzamen niet alleen kunt. “Voor wij dit proces in gingen, hadden wij ook met heel veel partijen contact. Zo praatten we met meerdere andere

met hun eigen verduurzamingsproces. “Op

vereniging wil verduurzamen. Dan leggen wij

rugbyverenigingen, waaronder in Den Haag,

het veld zijn we dan misschien concurrenten,

uit wat wij gedaan hebben, hoe ver de ambi-

Amersfoort en Eindhoven. Daar hebben we

maar verduurzamen moet je toch echt samen

ties kunnen gaan en wat er allemaal mogelijk

heel veel van geleerd. Dit is iets waarin sport-

doen.” Verbruggen krijgt dan ook regelmatig

is. De vereniging moet er in zijn geheel wel

verenigingen elkaar moeten vinden”, vindt

telefoon van verenigingen die advies willen.

klaar voor zijn, maar het wordt steeds belang-

Verbruggen. Hij is dan ook zo actief mogelijk

“Vanuit de gemeente Haarlem zijn wij nu

rijker om te verduurzamen. Wij leveren daar

bezig andere sportverenigingen te helpen

de partij waarnaar wordt verwezen als een

graag een bijdrage aan.”

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 73

28-09-2026 12:05

Dossier Energie en verlichting

sportaccom » oktober 2026 » nummer 2+3

DOOR DE GEWELDIGE INZET VAN DE LEDEN HEBBEN WE HET ALLEMAAL ZONDER SCHULD KUNNEN OPLEVEREN” René Verbruggen (Rugbyclub Haarlem)

DE VOLGENDE STAP Hoewel Rugbyclub Haarlem dus al meer energie opwekt dan gebruikt, staat de planning van de kerngroep van Verbruggen nog steeds vol met nieuwe plannen. Zo werken ze mee aan het ‘Scale Up’-project. Dat is een samenwerking tussen de gemeenten Haarlem en Amsterdam die erop gericht is om op den duur zo’n driehonderd kunstgrasvelden te vernieuwen. Voor dit project zijn nu drie ‘pilotvelden’ aangelegd, waarbij gebruik is gemaakt van verschillende energiezuinige technieken. Een van die velden ligt naast het hoofdveld van Rugbyclub Haarlem. Daaronder bevindt zich een wateropslag die dan weer wordt gebruikt om de hittestress in de stad in de zomer te verminderen. Uiteindelijk worden de resultaten van deze pilot gebruikt om op een duurzame manier de kunstgrasvelden te vervangen, ook bij de rugbyvereniging. Daarnaast heeft Verbruggen nog een grote wens. “We zijn nog aan het kijken naar mogelijkheden om de energie die we in de zomer over hebben, in te zetten voor twee elektrische laadpalen op de parkeerplaats. Verduurzamen houdt nooit echt op, maar we zijn wel al heel trots op wat we hier hebben

Verduurzamen? Begin samen! In dit artikel laat Rugbyclub Haarlem zien dat een duurzame sportaccommodatie niet alleen een technisch project is, maar vooral een project van de hele vereniging. De club werd in juni 2026 uitgeroepen tot Sportaccommodatie van het Jaar vanwege de manier waarop duurzaamheid al jaren onderdeel is van de clubcultuur. Wil jij met jouw vereniging ook stappen zetten als het gaat om een duurzamere accommodatie? Hierbij enkele tips. • Begin met inzicht. Breng eerst het huidige energie-, water- en materiaalgebruik in kaart. Wat kost gas, elektriciteit en water jaarlijks? Waar zitten de grootste kosten en verliezen? Een energiecoach of quickscan kan helpen om de juiste prioriteiten te bepalen. NOC*NSF adviseert ook om eerst de noodzaak en kansen goed te analyseren voordat maatregelen worden gekozen. • Denk integraal bij nieuwbouw. Kijk naar het gebouw als geheel: goede isolatie, een energiezuinig verwarmings- en ventilatiesysteem, slimme verlichting, waterbesparing, duurzame materialen en mogelijkheden voor hergebruik. Wie nieuw bouwt, kan bovendien rekening houden met toekomstige ontwikkelingen, bijvoorbeeld uitbreiding van energieopwekking of -opslag. De renovatiestandaard van RVO biedt daarbij een nuttig richtpunt. • Maak duurzaamheid een verenigingsproject. Betrek leden, ouders, vrijwilligers, sponsors, gemeente en verhuurder vanaf het begin. Rugbyclub Haarlem haalde bijvoorbeeld zelf geld op en zette leden actief in bij duurzaamheidsacties. Juist die betrokkenheid zorgt voor draagvlak én extra ideeën. • Maak een financieel plan. Zet investeringen, besparingen en terugverdientijden naast elkaar en onderzoek subsidies voordat je gaat bouwen of bestellen. Voor amateursportverenigingen zijn onder meer BOSA en DUMAVA beschikbaar voor verduurzaming. • En misschien wel de belangrijkste tip: begin, ook als het eindbeeld nog niet haalbaar is. Verduurzamen hoeft niet in één keer. Een goed plan maakt het mogelijk om stap voor stap toe te werken naar een betaalbare, comfortabele en toekomstbestendige accommodatie.

neergezet.” ■

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 74

28-09-2026 12:05

Golazo Media in samenwerking met Grasspartners

GRASSPARTNERS MAAKT KUNSTGRAS MET ZELF OPGEWEKTE STROOM Kunstgrasfabrikant Grasspartners timmert hard aan de weg. Het familiebedrijf produceert voornamelijk voor padelbanen en doet dat zo duurzaam mogelijk. Zo wekken ze hun energie volledig zelf op. DUURZAAMHEID Grasspartners focust zich met name op de sporttechnische kant van het produceren van kunstgras en is daarin eerlijk over het weinig duurzame karakter van het product zelf. Een duurzame aanpak in deze branche zit hem vooral in het gehele proces, van vervoer en aanleveren grondstoffen en energieverbruik bedrijfspanden tot uiteindelijke aanleg van een veld. “Uiteindelijk is kunstgras een chemisch ontwikkeld product dat in een fabriek wordt gemaakt. Maar omdat we wel zo duurzaam mogelijk willen produceren, werken we volledig op zelf opgewekte stroom. Daarnaast zijn al onze machines en heftrucks elektrisch. Recycling is ook een hot item in onze bedrijfstak. Om daar op de juiste manier mee om te gaan, ontwikkelen wij producten die worden ingevuld met silicazand, een materiaal dat geschikt is voor mens en dier en toch Waar veel fabrikanten van kunstgras zich met name richten op voet-

garant staat voor de juiste omstandigheden voor de sport die erop

balvelden, focust Grasspartners zich vooral op nieuwere sporten zoals

beoefend wordt.” Hoewel Grasspartners dus zeker zijn best doet om op

padel. “We maken gecertificeerde kunstgrasvelden in veel verschillende

een zo duurzaam mogelijke manier te produceren, benadrukt Dijkslag

kleuren. Dit zijn velden voor padel, maar bijvoorbeeld ook voor hockey

dat het niet iets is waar hij graag mee te koop loopt. “Kunstgras blijft

of tennis”, zegt commercieel directeur Ronald Dijkslag. Het is een

nu eenmaal kunstgras. Onze partners vragen in de eerste plaats om

specialisatie die sinds de opkomst van padel de afgelopen vijf jaar een

functionaliteit.”

flinke boost heeft gekregen. Ondertussen liggen er in Nederland al ruim drieduizend padelbanen. Een groot deel van het kunstgras daarvan

FAMILIEBEDRIJF

kwam van Grasspartners.

Gevraagd naar wat zijn bedrijf bij uitstek typeert, geeft Dijkslag aan: “Wij zijn onderdeel van een familiebedrijf dat staat voor kwaliteit en

WE CREATE, YOU PLAY

dat kunstgras volledig in Nederland produceert.” Ook onderscheidt

De belangrijkste leus van Grasspartners is ‘We create, you play’. “Ons

Grasspartners zich in het gebruik van maar liefst vijftien kleuren voor

uitgangspunt is dat wij ons focussen op de hoogwaardige kwaliteit

verschillende soorten kunstgras. Naast het traditionele groen en blauw

van ons product dat dan vervolgens door een professionele installa-

produceren ze ook bijvoorbeeld in kleuren als ‘Betonlook’, ‘Fuchsia

teur wordt aangelegd. Wij zijn een Nederlandse fabriek en we hebben

Rose’, ‘Appelgroen’ en ‘Vuurrood’. Het idee erachter is dat ze een

kwaliteit hoog in het vaandel staan.” Daarnaast legt Dijkslag uit dat

kleurbeleving creëren in een wereld vol groen gras. “We zijn een jong

Grasspartners haar klanten ook echt als partners ziet. “Ze weten ons te

bedrijf met veel ervaring en kennis op ons vakgebied en dat dragen we

vinden na aanschaf van ons kunstgras. Ze geloven in onze filosofie dat

graag uit.” ■

ze niet alleen bij aanschaf klant zijn, maar ook daarna bij ons terecht kunnen wanneer nodig. Zo groeien klanten uit tot partner en komen ze dus ook bij ons terug. We hebben dagelijks contact met partners over installatie, kleur, materiaal en alles eromheen.”

BW_Sportaccom 2+3-2026.indb 75

28-09-2026 12:05