ARTIKEL | PUBLIEKRECHT
MENSENRECHTEN EN DE BEHOEFTE AAN VEILIGHEID
IN DE SAMENLEVING VAN TEGENWOORDIG BESTAAT EEN TOENEMENDE BEHOEFTE AAN RISICOBEHEERSING EN CONTROLE. BIJ HET BESTRIJDEN VAN TERRORISME EN CRIMINALITEIT IS DEZE BEHOEFTE HET GROOTST. HIERBIJ IS DE VERHOUDING TUSSEN MENSENRECHTEN EN DE BEHOEFTE AAN VEILIGHEID VAN BELANG. MENSENRECHTEN WORDEN IN SOMMIGE GEVALLEN INGEPERKT OM RISICO’S TE KUNNEN VOORKOMEN, WAARBIJ HET RECHT OP PRIVACY HET MEEST WORDT INGEPERKT. WAAR LIGT DE GRENS, EN HOE WORDT DIE BEWAAKT? DOOR AILEEN HOWARD
20
ALIBI MAGAZINE | EDITIE 4 2021
ARTIKEL | PUBLIEKRECHT
DE AIVD De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (hierna: AIVD) is de instantie met de taak om de veiligheid van inwoners van Nederland te waarborgen. Dit doet de AIVD door het zoeken naar onzichtbare dreigingen en het alert zijn op gebeurtenissen die de veiligheid in gevaar kunnen brengen.1 De AIVD werkt volgens de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (hierna: Wiv). Hierin staan de taken en verantwoordelijkheden van de AIVD beschreven en hoe het toezicht daarop is geregeld. DE ET OP DE INLICHTIN EN- EN VEILI HEIDSDIENSTEN IV De bevoegdheden van de AIVD zijn in 2017 in de vernieuwde Wiv uitgebreid, dit ‘om dreigingen voor de nationale veiligheid nu en in de toekomst vroegtijdig te kunnen blijven ontdekken’, zoals door de AIVD verwoord.2 Destijds was er voor de AIVD en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (hierna: MIVD) vraag naar de hervorming van de Wiv 2002, de diensten hadden toen namelijk alleen de mogelijkheid om ‘gericht’ data binnen te halen die werden verzonden via radio- en satellietverkeer. Over de hervorming maakten veel burgers zich zorgen, de hervorming zou de diensten nieuwe bevoegdheden geven voor een ongerichte interceptie van kabelgebonden internet- en telefonieverkeer.3 Dit leidde tot een heftig maatschappelijk debat en in 2018 tot een raadgevend referendum. Een krappe meerderheid van de kiezers verwierp de wet, maar het kabinet-Rutte lll zette de wet toch door. Een van de nieuwe bevoegdheden die de AIVD heeft verkregen met de nieuwe Wiv is de mogelijkheid om de communicatie op de kabel breder te onderzoeken: onderzoeksopdrachtgerichte interceptie (OOG). Bij de OOG-interceptie gaat het om het onderscheppen van communicatie, bij deze communicatie gaat het om gege-
EDITIE 4 2021 | ALIBI MAGAZINE
Volgens de CTIVD moeten de data worden gewist, maar het kabinet wil dit niet. vens van veel mensen. Deze interceptie kan een grote inbreuk maken op de privacy van mensen. Daarom zijn er bij elke stap in de OOG-interceptie toestemming- en toetsingsmomenten door de onafhankelijke Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (hierna: TIB).2 De TIB is er gekomen om tegenwicht te bieden aan de vergaande nieuwe bevoegdheden. De controle die de TIB uitvoert houdt een beoordeling van de inzet van de bijzondere bevoegdheden in, deze beoordeling vindt vooraf, tijdens en achteraf plaats. Aangezien de OOG-interceptie een grote inbreuk kan maken op de privacy van burgers is het belangrijk dat deze onafhankelijke commissie toestemming moet geven voordat de AIVD de handelingen van de OOG-interceptie kan inzetten.4 De TIB is dus een belangrijke schakel, deze onafhankelijke commissie bewaakt, indirect, het recht op privacy van de burgers. RAPPORT VAN DE EVALUATIECOMMISSIE WIV 2017 Toch is er op 5 maart 2021 een rapport verschenen van de evaluatiecommissie waarin 57 voorstellen worden aangevoerd om de wet te stroomlijnen en de verantwoordelijkheden opnieuw te verdelen. Deze stroomlijning is volgens de TIB eerder een uitholling van haar bevoegdheden, waardoor de TIB straks haar werk niet meer kan doen.5 Het doel van de uitgevoerde evaluatie van de commissie: ‘het onderzoeken of de wet datgene heeft gebracht wat de wetgever daarmee voor ogen had, of de wet in de praktijk een werk-
baar instrument is gebleken voor de taakuitvoering van de diensten en welke knelpunten en aandachtspunten er zijn in de toepassingspraktijk van de wet’.6 Inmiddels is gebleken dat de manier waarop de gegevens worden verwerkt minstens zo belangrijk is voor de privacy. De Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (hierna: CTIVD) stelde vorig jaar vast dat de diensten gegevens van miljoenen burgers langer had bewaard dan anderhalf jaar – in strijd met de wet. Volgens de CTIVD moeten de data worden gewist, maar het kabinet wil dit niet. Deze ‘bulkdata’ maken een zeer grote inbreuk op de privacy van burgers. Het toezicht van de TIB is in deze situatie dus cruciaal, zij moet vooraf weten wat de AIVD en de MIVD gaan doen met de data die worden binnengehaald via een tap of- een computer hack. Zoals Mariëtte Moussault, TIB-voorzitter, in een interview met NRC uitlegt: ‘stel, de AIVD wil de
BIO Aileen Howard
Bachelorstudent Rechtsgeleerdheid aan de Universiteit van Amsterdam
21
ARTIKEL | PUBLIEKRECHT
De Nederlandse diensten delen namelijk op dagelijkse basis grote hoeveelheden data met partnerlanden. mailbox van iemand hebben, dan kan het zijn dat je daarvoor een hele mailserver hackt, zodat het minder opvalt. Als de dienst dan belooft dat de rest meteen wordt weggegooid, dan kunnen we daarmee akkoord gaan’.7 Voor de privacy van de burgers is het van belang dat de rest van de data weggegooid wordt. Indien dit niet wordt gedaan en de data worden opgeslagen, wordt er een inbreuk gemaakt op de privacy van de burgers. Om te bepalen of diensten toestemming krijgen van de TIB om gegevens te gebruiken na de tap, bekijkt de TIB
22
welke personen uit de datastroom moeten worden geselecteerd. Het kan namelijk voorkomen dat er gegevens van personen tussen zitten die niet mogen worden afgeluisterd, zoals die van advocaten en journalisten. Daarnaast is het van belang met wie de verzamelde data gedeeld worden. De Nederlandse diensten delen namelijk op dagelijkse basis grote hoeveelheden data met partnerlanden. Inmiddels heeft de evaluatiecommissie voorgesteld dat de TIB voortaan alleen nog toetst of de manier waarop data worden binnengehaald, bijvoor-
beeld via het tappen van een internetkabel, rechtmatig is. De TIB moet niet meer kijken naar hoe die gegevens vervolgens worden verwerkt. Het kabinet maakte daarbij bekend dat het de aanbevelingen van de commissie ‘omarmt’.8 De toets op proportionaliteit die de TIB doet wordt door deze aanbeveling weggehaald. Dit gaat ten koste van de privacy. Het is van belang dat er getoetst wordt op hoe de data binnengehaald en verwerkt worden, de toetsing is van belang voor de bescherming van de privacy van de burgers. Het is van belang dat de TIB kan kijken welke gegevens uit de bulkdata worden geselecteerd, welke worden weggegooid en of de diensten de data delen met andere landen. ZORGEN De voorstellen van de evaluatiecommissie, om bevoegdheden van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten niet langer vooraf en in volle omvang door een onafhankelijke commissie
ALIBI MAGAZINE | EDITIE 4 2021
ARTIKEL | PUBLIEKRECHT
bindend getoetst te laten worden voordat deze worden ingezet, kan een mogelijke achteruitgang betekenen in de balans tussen bescherming van de nationale veiligheid en de privacy van burgers.9 Door de uitbreiding van de Wiv in 2017 mogen de diensten met een ‘sleepnet’ communicatie via de kabel stelselmatig en op grote schaal onderscheppen. De communicatie die onderschept wordt kan dus ook van grote groepen burgers zijn die geen bedreiging vormen voor de samenleving. De terechte vraag hierbij is dan: als je niets verkeerd hebt gedaan, waarom wordt jouw privacy dan niet gerespecteerd? Zoals Amnesty International aangeeft over de zorgen die zij hebben over de uitbreiding van de Wiv: ‘je hebt niet in de hand welke conclusies de diensten trekken uit de gegevens die ze verzamelen. En regeringen wisselen elkaar af. Je weet dus niet wie het straks voor het zeggen krijgt en welke gegevens dan interessant zijn’.10 Het probleem zit hem in de gegevens die niet relevant zijn voor het onderzoek waarvoor ze verzameld zijn. Deze gegevens moeten zo snel mogelijk worden vernietigd. Maar gegevens die niet op relevantie zijn onderzocht mogen drie jaar bewaard worden. Deze gegevens mogen gebruikt worden in metadata-analyses en mogen uitgewisseld worden met buitenlandse diensten.11 Dit is een zeer uitgestrekte bevoegdheid, die zowel de AIVD als de MIVD dus heeft, en het is van belang dat op deze bevoegdheid controle wordt uitgeoefend. Het recht op privacy van burgers wordt door deze bevoegdheid namelijk enorm ingeperkt. Door het voorstel van de evaluatiecommissie, dat de TIB voortaan alleen nog toetst of de manier waarop data worden binnengehaald rechtmatig is, wordt de controle echter lastig. Terwijl het juist van groot belang is dat er een externe, onafhankelijke, onpartijdige toezichthouder is die bindend
EDITIE 4 2021 | ALIBI MAGAZINE
kan oordelen of de geheime diensten hun activiteiten rechtmatig hebben uitgevoerd. GEGEVENSUITWISSELING MET HET BUITENLAND De Wiv staat toe dat gegevens die onge lterd zi n, gedeeld ogen worden met buitenlandse geheime diensten. Dat kan grote gevolgen hebben, want informatie die voor een persoon onschuldig is, kan voor een regering verdacht materiaal zijn. Een voorbeeld: ‘Nederlandse onderschepte gegevens worden gedeeld met een ander land. Het kan gebeuren dat kritische berichten van een persoon over het land worden gedeeld met dat land. Voor de Nederlandse inlichtingendienst AIVD zal dit niet zo interessant zijn, maar voor het ontvangende land mogelijk wel’. De Nederlandse toezichthouder heeft zicht op welke gegevens gedeeld worden, maar kan niet nagaan waar deze daadwerkelijk voor worden gebruikt, welke waarborgen er zijn in het ontvangende land en hoe lang het deze gegevens mag bewaren. CONCLUSIE Het is van belang dat gegevens van mensen die geen bedreiging zijn voor de nationale veiligheid niet stelselmatig en op grote schaal verzameld en geanalyseerd worden. Voor de controle op het binnenhalen van gegevens, is de TIB een belangrijke schakel. Het is belangrijk dat een dienst die bevoegdheden heeft waarmee de grondrechten van burgers worden beperkt, zoals het recht op privacy, wordt gecontroleerd. Daarnaast is het zwaarwegend dat het delen van data met het buitenland consequent gebeurt. Hierbij is een proportionaliteitstoets van belang. Er kan namelijk niet nagegaan worden waar deze gegevens daadwerkelijk voor worden gebruikt, welke waarborgen er zijn met het ontvangende land en hoe lang dit land de gegevens bewaart.
1
2
3
4 5
6
7
8
9 10
11
‘Wat zijn onze wettelijke taken en bevoegdheden’, AIVD.nl. Wat zijn onze wettelijke taken en bevoegdheden’, AIVD.nl. ‘Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017’, wikipedia.nl. ‘Wat doet de TIB’, tib-ivd.nl. S. Derix en R. Wassens, ‘Toezichthouders inlichtingendiensten: Balans tussen nationale veiligheid en privacy raakt zoek’, NRC 7 maart 2021. Kamerbrief met Kabinetsreactie over het rapport van de Evaluatiecommissie Wiv 2017 (Kamerstukken ll 2021). S. Derix en R. Wassens, ‘Toezichthouders inlichtingendiensten: Balans tussen nationale veiligheid en privacy raakt zoek’, NRC 7 maart 2021. S. Derix en R. Wassens, ‘Toezichthouders op AIVD en MIVD vrezen uitholling van hun bevoegdheden’, NRC 7 maart 2021. ‘Reactie TIB Evaluatie Wiv 2017’, tib-idv.nl. ‘Sleepwet: waar maakt Amnesty zich zorgen over?’, amnesty.nl. Artikel 64 en artikel 89 Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten 2017.
23