ARTIKEL
“DE BRONNEN VOOR DE VERVOLGING ZIJN LOUTER DE WET, REGELGEVING, WETENSCHAPPELIJKE LITERATUUR EN JURISPRUDENTIE GEWEEST” Het is niet de eerste keer dat Geert Wilders de kranten haalt. Dit keer is de situatie echter anders. Nadat Wilders op 9 december 2016 werd veroordeeld voor de beroemde ‘minder Marokkanen’ uitspraak tijdens de uitslagavond op 19 maart 2014 ging hij, samen met zijn advocaat Geert-Jan Knoops, in hoger beroep bij het Gerechtshof. De veroordeling hield in dat hij wel schuldig werd bevonden, maar geen straf kreeg. In het hoger beroep werd door het OM een boete van €5000 geëist tegen de heer Wilders.1 Nu, ruim vijf jaar later, zijn nieuwe belangrijke documenten naar buiten gekomen waardoor de uitkomst van de zaak wel eens significant kan verschillen van de uitspraak van de rechtbank in 2016.2
E-mails inzake de processtrategie OM door ambtenaren Het proces rondom de uitspraken van de partijleider van de PVV is de afgelopen weken in opspraak geraakt door het bekend worden van e-mails over de strafzaak tussen ambtenaren van het ministerie van Justitie en Veiligheid in september 2014. In de correspondentie komt onder meer naar voren dat het ministerie graag het requisitoir wil lezen, en waar nodig opmerkingen wil doorgeven. Daarnaast worden er aanwijzingen gegeven inzake de partij strategie, en hoe de uitspraken van Wilders zo ‘stevig mogelijk’ aangepakt kunnen worden.3 Het OM geeft desalniettemin aan hier niets van te weten. Volgens Advocaat-Generaal Gerard Sta hebben de zaaksofficieren van justitie de e-mails nooit ontvangen en is het OM er dus nooit op ingegaan. Hij geeft ook aan dat het requisitoir nooit is opgestuurd naar het departement van het Ministerie van Justitie. Bovendien voert Sta aan dat de berichten dateren van dezelfde dag als de dag dat Wilders werd veroordeeld.4 Uit de woorden van Sta kan dus worden opgemaakt dat
14
JOACHIM NIEMEIJER Bachelorstudent Rechtsgeleerdheid aan de Universiteit van Amsterdam
ARTIKEL
‘MINDER MAROKKANEN’ UITSPRAAK FATAAL, OF NIETONTVANKELIJKHEID OM? er geen mogelijkheid is geweest dat het Openbaar Ministerie de zaak heeft beïnvloed. Hij noemt het echter wel ‘opmerkelijk’ dat de ambtenaren zich onderling inhoudelijk bezighielden met de zaak.5 Het OM, en meerdere Advocaten-generaals, geven aan dat de bronnen voor de vervolging louter de wet, regelgeving, wetenschappelijke literatuur en jurisprudentie zijn geweest. Er zou nimmer sprake zijn geweest van politieke sturing bij het OM. Geert Wilders en zijn advocaat Geert-Jan Knoops waren echter furieus nadat zij lucht kregen van de door RTL-Nieuws vrijgegeven berichten van de ambtenaren. Knoops noemde onder meer dat topambtenaren die rechtstreeks in contact stonden met de toenmalige minister van Justitie Opstelten, invloed hebben uitgeoefend op de vervolging van Wilders. ‘Er is in het geheim op geraffineerde wijze druk uitgeoefend op het OM’, aldus Knoops.6 De vrijgegeven correspondentie is volgens de advocaat van Wilders nog geen formele aanwijzing geweest, maar wel een materiële aanwijzing om beïnvloeding van het proces van Wilders aan te tonen.7 Hij kwam door het voorgaande dan ook tot de conclusie dat er geen andere eindbeslissing mogelijk is dan dat het proces moet worden gestaakt, met als grondslag bemoeienis van ministers wat leidt tot niet-ontvankelijkheid van het OM. De heer Wilders zelf liet onder andere vallen dat de bemoeienis van de
November 2019 | ALIBI Magazine
ambtenaren ‘maffiapraktijken’ waren, dat zijn veroordeling een ‘politieke veroordeling’ was en dat het proces ‘totaal was geregisseerd’.8 Advocaat Knoops en zijn cliënt Wilders hebben om die redenen een beroep gedaan op de niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie. Trias politica in het geding? Het Wilders-proces, en in het bijzonder de nieuwe ontwikkelingen van de laatste weken, zijn ook niet onopgemerkt gebleven in de Tweede Kamer. Zo werd door verschillende politici één van de fundamenten van de rechtsstaat, namelijk de Trias politica, betwist tijdens beantwoording van Kamervragen over dit onderwerp. De scheiding der machten bestaat uit de wetgevende macht, bestaande uit de Eerste en Tweede Kamer gezamenlijk, de uitvoerende macht, betreffende de regering van Nederland, en de rechtsprekende macht, bestaande uit de rechtbanken, gerechtshoven en de Hoge Raad. Deze drie machten functioneren oorspronkelijk los van elkaar en kunnen door middel van de scheiding elkaars functioneren beschermen en controleren. De scheiding der machten gaat in Nederland niet in zijn geheel op. Dit komt door het feit dat de uitvoerende macht, de regering, ook wetgevende taken heeft. Er is daarentegen wel degelijk een uitermate strikte scheiding tussen het functioneren van de wetgevende en de uitvoerende macht, en
het functioneren van de rechtsprekende macht.9 . Eventuele niet-ontvankelijkheid OM Wilders en zijn advocaat Knoops hebben door het openbaar worden van de correspondentie van de ambtenaren een beroep gedaan op de niet-ontvankelijkheid van het OM. Dit beroep zal niet zomaar worden gehonoreerd door het Hof. Het Openbaar Ministerie kan op verschillende manieren niet-ontvankelijk worden verklaard. Een manier waardoor het Openbaar Ministerie niet-ontvankelijk kan worden verklaard, is wanneer het vertrouwensbeginsel wordt geschonden. Hiervan kan sprake zijn als de officier een sepotbericht naar de verdachte heeft gestuurd, maar de verdachte alsnog vervolgt. Dit is een schending van het vertrouwensbeginsel, aangezien de verdachte een gerechtvaardigd vertrouwen mocht hebben dat hij niet vervolgd zou worden.10 Een andere, belangrijkere, manier betreft onherstelbare vormverzuimen. Uit artikel 359a van het wetboek van Strafvordering blijkt dat er sprake is van onherstelbare vormverzuimen als op de beginselen van een behoorlijke procesorde ernstige inbreuk wordt gemaakt.11 Dit kan het geval zijn wanneer ambtenaren doelbewust, of met grove onachtzaamheid de belangen van een verdachte tekortdoen, wat flagrant in strijd is met de beginselen van een
15
ARTIKEL
Ondanks al deze voorbeelden wordt nietontvankelijkheid van het OM niet vaak uitgesproken. De verklaring hiervoor is dat het OM het opportuniteitsbeginsel geniet uit artikel 167 Strafvordering. Kort gezegd houdt het opportuniteitsbeginsel in dat de Officier van Justitie in beginsel mag vervolgen wanneer hij dit nodig acht. De rechter heeft hier geen beslissende stem in. Idem voor het het tweede lid, waaruit blijkt dat wanneer de officier zich onthoudt van vervolging op grond van het algemeen belang dit in principe wordt aangehouden.18 Het opportuniteitsbeginsel in combinatie met de strenge eisen voor de nietontvankelijkheid van het OM, waar niet
16
snel aan wordt voldaan, resulteert in het feit dat het OM dus slechts sporadisch niet-ontvankelijk wordt verklaard. Is dit wel het geval, dan leidt dit vaak tot het definitieve einde van de zaak. Dit hoeft echter niet, indien nietontvankelijkheid van het OM op zichzelf niet in de weg staat voor een nieuwe vervolging. Dit gaat vaak in combinatie met andere mankementen, afhankelijk van de specifieke omstandigheden van het geval. Er zijn desalniettemin wel zeer strenge eisen voor nietontvankelijkheid van het OM en dit komt dus ook niet vaak voor. De grootste kans op succes voor Wilders en zijn Knoops is dat het Hof acht dat er een schending is geweest van het interne openbaarheidsbeginsel, en dus een schending van het recht op een
“EEN TOTAAL GEREGISSEERDE POLITIEKE VERVOLGING” behoorlijke procesorde.19 Omdat de eventuele voeging niet bij de overige processtukken is gevoegd, en het niet duidelijk is of het OM de stukken heeft ontvangen en gebruikt, kan dit leiden tot een een schending van het recht op een behoorlijke procesorde. Als er geen goede reden is om deze stukken, mits de stukken zijn ontvangen en gebruikt door het OM, aan de verdediging te onthouden is er geen sprake van ‘equality of arms’ tussen de verdediging en het OM. Is dit het geval, dan kan het Openbaar Ministerie niet-ontvankelijk worden verklaard.20 Uitstel van executie, maar voor wie? Op 10 september hield advocaat Knoops zijn pleidooi waarin werd gehamerd op de toen nog recente bekendwording van de e-mailberichten van de ambtenaren.
November 2019 | ALIBI Magazine
Foto door Craig Whitehead
behoorlijke procesorde.12 Een voorbeeld hiervan is wanneer het OM evident onrechtmatig verkregen gegevens willens en wetens gebruikt voor de veroordeling van een verdachte.13 Dit komt echter niet vaak voor. Hiervan kan ook sprake zijn als de verdachte geen contact mag maken met zijn advocaat, of de processtukken niet, of te laat, mag inzien.14 Dit zijn allemaal voorbeelden van schending van een behoorlijke procesorde. Het beginsel van interne openbaarheid behoort ook tot het recht van de verdachte op een behoorlijke procesorde. Interne openbaarheid houdt in dat de procespartijen ter terechtzitting alle processtukken kennen.15 Een uitzondering hierop wordt gevormd door artikel 127 Rechtsorde.16 Dit artikel luidt dat de minister het Openbaar Ministerie een aanwijzing mag geven over de uitoefening van de taken en bevoegdheden van het Openbaar Ministerie. Dit kan echter alleen onder strikte regels, waaronder dat de voeging, tenzij het in strijd is met het belang van de staat, bij de overige processtukken wordt gevoegd.17 Wordt hier niet aan voldaan, dan kan dit leiden tot een schending van interne openbaarheid, en dus een schending van een behoorlijke procesorde.
ARTIKEL
“MOGELIJKE INBREUK OP ÉÉN VAN DE FUNDAMENTEN VAN DE RECHTSSTAAT, DE TRIAS POLITICA” Na een lang en slopend pleidooi, inhoudende 426 pagina’s, besloot Het Hof om nog geen uitsluitsel te verschaffen over de eventuele nietontvankelijkheid van het OM.21 Daarop volgde de vraag of Knoops het pleidooi direct wilde continueren. Nadat Knoops een aanvraag deed voor een tijdelijke schorsing van het proces om zich verder voor te bereiden, werd hierop negatief gereageerd door het OM en het Gerechtshof. Dit leidde tot grote ontevredenheid en ongeloof bij zowel de advocaat als bij de partijleider van de PVV. Knoops zei over de reactie: ‘totaal onbegrijpelijk wat hier gebeurt, en ook ongepast’.22 Uiteindelijk besloot het Hof om de zaak tijdelijk te schorsen. Ruim vier weken daarna, op 11 oktober, vond, wederom in de extra beveiligde rechtbank bij Schiphol, het repliek plaats. Hierbij was de conclusie van het Hof simpel en kort: het Gerechtshof is wel bevoegd, het Openbaar Ministerie is ontvankelijk en er zijn gegronde redenen voor een veroordeling van de politicus.23 Daarnaast heeft het OM nogmaals met klem ontkend dat er vanuit hun beïnvloeding van het proces is geweest.24 16 oktober heeft het dupliek, de reactie van de advocaat van Wilders over het repliek, plaatsgevonden en heef de heer Wilders een laatste woord gevoerd. Het Gerechtshof heeft tijdens de zitting om uitstel van de inhoudelijke behandeling van de zaak gevraagd.
November 2019 | ALIBI Magazine
In het meeslepende Wilders-proces, wat inmiddels al ruim 5 jaar bezig is, wordt op 9 december de inhoudelijke behandeling hervat. De datum van de definitieve uitspraak van het Gerechtshof in nog niet bekend.25 Als het Hof, na de uitstel waar het Hof om heeft gevraagd, toch ingaat op de E-mails van de ambtenaren en als er genoeg bewijs bestaat dat er bemoeienis is geweest, kan dit eventueel leiden tot niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie. Echter, als het Hof de bewijzen van eventuele bemoeienis van het Ministerie in de veroordeling van Wilders niet gegrond of niet overtuigend genoeg acht, heeft de partijleider nog slechts één kans, door in cassatie te gaan bij de Hoge Raad. De Hoge Raad kijkt nochtans niet meer naar de inhoud van de feiten. Wilders noemde zelf daarom ook, onder andere in de Tweede Kamer dat dit zijn ‘laatste inhoudelijke kans’ is.26 Kortom, het kan nog alle kanten op in de zaak Wilders, die begon met een belangrijke uitspraak van Wilders zelf, en die zal eindigen met een belangrijke uitspraak van het Hof of de Hoge Raad.•
“NA EEN LANG EN SLOPEND PLEIDOOI, BESTAANDE UIT 426 PAGINA’S, WAT EEN GROOT DEEL VAN DE DAG DUURDE, BESLOOT HET HOF OM NOG GEEN UITSLUITSEL TE VERSCHAFFEN OVER DE EVENTUELE NIETONTVANKELIJKHEID VAN HET OM”
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.
12. 13. 14. 15. 16. 17. 18.
19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26.
Trouw, ‘Minder Marokkanen’proces Wilders uitgesteld, 16 oktober 2019 ECLI:NL:RBDHA:2016:15014, Rechtbank Den Haag, 9 december 2016 RTL-nieuws, 6 september 2019 NRC, Aanklager: geen reden om OM niet-ontvankelijk te verklaren in zaak-Wilders, 10 september 2019 Nos, Hof stelt oordeel over politieke beïnvloeding in proces-Wilders uit, 10 september 2019. NRC, Wilders is ‘misselijk, maar het Hof gaat door’, 11 september 2019 NRC, Wilders is ‘misselijk, maar het Hof gaat door’, 11 september 2019 Interview RTL-nieuws, 30 augustus 2019 Artikel 113 Grondwet ECLI:NL:GHSGR:2008:BG6133, Gerechtshof ‘s-Gravenhage, 0512-2008 Tekst & Commentaar Strafvordering, Vormverzuimen in voorbereidend onderzoek bij: Wetboek van Strafvordering, Artikel 359a. ECLI:NL:HR:2004:AM2533 ECLI:NL:HR:2009:BH2678, Hoge Raad, 16-06-2009 ECLI:NL:PHR:1981:AC7463, m.nt. G.E. Mulder D.W.M. Wenders, Eis voor behoorlijke rechtspleging, 27 september 2010 Artikel 127 Rechtsorde NRC, Vervolging Wilders niet op de tocht, 20 juni 2019 Tekst & Commentaar Strafvordering, Opportuniteitsbeginsel bij: Wetboek van Strafvordering, Artikel167[Opportuniteitsbeginsel] T.Blom, T&C Strafvordering, commentaar op art. 126aa Sv, 1 februari 2007 NRC, Vervolging Wilders niet op de tocht, 20 juni 2019 NRC, Proces-Wilders gaat vooralsnog door, 5 september 2019 Advocaat Knoops tijdens de zitting in de extra beveiligde rechtbank Schiphol AD, ‘Gegronde redenen om Wilders te veroordelen’, 11 oktober 2019 NRC, ‘Wildersproces is wél geldig’, 11 oktober 2019. https://www.rechtspraak.nl/ Bekende-rechtszaken/StrafzaakWilders Kamerstukken II, plenaire vergadering, 11 september 2019
17