INTERVIEW | RECHTSPSYCHOLOGIE
4
ALIBI MAGAZINE | EDITIE 2 2021
INTERVIEW | RECHTSPSYCHOLOGIE
Interview met Peter van Koppen
DE JURISTEN DENKEN DAT HET NIET MIS KAN GAAN, TERWIJL HET DRAMATISCH MIS KAN GAAN IN DEZE EDITIE VAN ALIBI KREEG IK DE KANS OM RECHTSPSYCHOLOOG PETER VAN KOPPEN TE INTERVIEWEN. DE IN 1953 GEBOREN HAARLEMMER IS ONDER MEER BEKEND VAN ZIJN ONDERZOEK NAAR DE BEFAAMDE ‘SCHIEDAMMER PARKMOORD’, HET PROJECT GEREDE TWIJFEL EN ZIJN OPTREDEN ALS GETUIGEN-DESKUNDIGE IN VELE ZAKEN. DOOR JOACHIM NIEMEIJER
Ik stelde hem vragen over zijn visie op bepaalde onderdelen van het Nederlandse strafrechtssysteem, zoals het ontstaan van rechterlijke dwalingen, scenariovorming tijdens een strafrechtelijk onderzoek en de rol van rechters in het strafproces. Verder vroeg ik naar zijn boek ‘Dubieuze Zaken’ en het Project Gerede Twijfel. BESTE MENEER VAN KOPPEN, KUNT U KORT VERTELLEN WIE U BENT EN WAT U DOET? Ik ben hoogleraar Rechtspsychologie met emeritaat sinds eind 2019. Maar ik werk gewoon nog door hoor, zo gaat dat nou eenmaal bij mijn vak. Ik ben geboren in Haarlem en na de middelbare school heb ik in Groningen Psychologie gestudeerd. Daarna ben ik begonnen aan de studie Rechtsgeleerdheid in Amsterdam, toen nog op de Oudemanhuispoort. Vlak voor het afstuderen ben ik gestopt, simpelweg omdat ik geen
EDITIE 2 2021 | ALIBI MAGAZINE
advocaat wilde worden en mijn vader anders wilde dat ik advocaat werd. Later ben ik alsnog gepromoveerd in de Rechtsgeleerdheid. Ik ben toen begonnen in het privaatrecht en heb pas later de overstap gemaakt naar het strafrecht. Dit deed ik voornamelijk omdat het strafrecht sinds de rechtspraak van het Europese Hof niet alleen juridisch, maar ook psychologisch veel interessanter is geworden. EVEN TERUG IN DE TIJD.. IN 1992 BRACHT U SAMEN MET HANS CROMBAG EN WILLEM ALBERT WAGENAAR HET BOEK ‘DUBIEUZE ZAKEN’ UIT. WAT WA DE O VA E EN OF DE REDEN VOOR HET SCHRIJVEN VAN HET BOEK? Ik zal je de voorgeschiedenis van het boek vertellen. In Nederland kwam ik regelmatig bijeen met een groepje dat zich bezighield met Rechtspsychologie. Het werd ons steeds duidelijker dat we in het strafrecht in Nederland te maken
hebben met een bewijsrechtelijk probleem. Er is namelijk geen ontwikkeld bewijsrecht in Nederland. Het originele plan was dus om een wetboek voor strafrechtelijk bewijs te maken. Echter, omdat wij als empirische onderzoekers begonnen met wat we in de praktijk tegenkwamen, kwamen wij er al snel achter dat in verschillende zaken sprake was van slechte bewijsredeneringen en dat evident onbetrouwbaar bewijs regelmatig als valide bewijs werd beschouwd. Aan de hand van deze zaken gingen we een boek schrijven. Het was een groot probleem waar serieus naar gekeken moest worden. HET BOEK ZORGDE VOOR VEEL COMMOTIE IN DE NEDERLANDSE JURISTERIJ, EN ZEKER AAN HET BEGIN NIET ALTIJD VOOR POSITIEVE REACTIES. HAD U DIE REURING VERWACHT? Het was precies de bedoeling. We hebben het boek niet voor niets bij een
5
INTERVIEW | RECHTSPSYCHOLOGIE
De juristen hebben zo’n heilig vertrouwen in het recht. Ze denken dat het niet mis kan gaan, terwijl het dramatisch mis kan gaan publieke in plaats van een juridische uitgeverij gepubliceerd. Er moest discussie ontstaan omtrent het probleem van het bewijsrecht in Nederland. Het resultaat was schokkend. De juristen hebben zo’n heilig vertrouwen in het recht. Ze denken dat het niet mis kan gaan, terwijl het dramatisch mis kan gaan. WAT WAREN DE VOORNAAMSTE BEZWAREN? Vooral werd gezegd dat de zaken die we hadden gekozen niet representatief waren, omdat we alleen bijzondere zaken hadden uitgekozen. Ergens is het ook wel logisch dat er in eerste instantie veel kritiek was. In Nederland werkt het in vergelijking met andere landen natuurlijk prima, maar dat betekent nog niet dat het ook prima werkt. Op een gegeven moment kwamen ze er ook wel een beetje achter hoor, dat wij gelijk hadden.
BIO Peter van Koppen Rechtspsycholoog en hoogleraar met emiraat.
6
HET BOEK KAN DUS WORDEN GEZIEN ALS EEN SPRINGPLANK VOOR DE TOENEMENDE BELANGSTELLING VOOR RECHTERLIJKE DWALINGEN. WAT IS EEN RECHTERLIJKE DWALING EIGENLIJK? Een rechterlijke dwaling doet zich voor indien iemand onterecht wordt veroordeeld op basis van een fout van de rechter. Een rechterlijke dwaling is een feit vanaf het moment dat er verdachten zijn tegen wie het bewijs een grotere zekerheid van schuld biedt dan het bewijs dat tegen de oorspronkelijke verdachte bestaat.
IK HEB U REGELMATIG HOREN PRATEN OVER SCENARIOVORMING, NAMELIJK DAT ER IN ZAKEN WAARIN SPRAKE IS VAN RECHTERLIJKE DWALING VAAK EEN LEIDEND SCENARIO WORDT GEKOZEN EN DAT ALTERNATIEVE SCENARIO’S WORDEN GENEGEERD. WAT BEDOELT U MET SCENARIOVORMING? Het is basaal nadenken over de wereld. Als ingewikkelde problemen zich voordoen worden vaak twee belangrijke scenario’s vergeleken. Ik zal een voorbeeld noemen. Stel dat ik verdacht word van het plegen van een overval op de snackbar in de Tempeliersstraat.1 Een belangrijk bewijsmiddel is dat mijn ving ra r k o ali is aang tro n De vraag of ik de overvaller ben kan dan alleen worden beantwoord als in scenario’s wordt gedacht. Als ik de overvaller ben, ben ik daar geweest en heb ik mijn vingerafdruk op de balie achtergelaten. Als ik er niet ben geweest, kan mijn ving ra r k ni t ijn aang tro n n ben ik dus niet de overvaller. Zo gaan veel simpele bewijsredeneringen. Dat past dan bij het leidende scenario dat het OM heeft gevormd en daarom wordt het bewezen geacht. Er wordt teveel gekeken of het erbij past. Is dat het geval, dan interpreteert men dit als een aanwijzing voor schuld. Dat klopt dus niet, omdat het niet zo werkt. Er zijn immers nog veel meer mogelijke scenario’s over wat gebeurd zou kunnen zijn. Het gebrek aan het denken in scenario’s vormt mogelijk een oorzaak voor rechterlijke dwalingen. EEN ANDERE OORZAAK VOOR HET ONTSTAAN VAN RECHTERLIJKE DWALINGEN ZIJN GETUIGENVERKLARINGEN. DE VERDACHTE WORDT DAN OP GROND VAN EEN (AFGEDWONGEN) VALSE BEKENTENIS VEROORDEELD. HOE ONTSTAAT ZO’N VALSE BEKENTENIS? Een valse bekentenis is een bekentenis van de verdachte, terwijl hij niet de da-
ALIBI MAGAZINE | EDITIE 2 2021
INTERVIEW | RECHTSPSYCHOLOGIE
der is. In Nederland bestaat een breed scala aan trucs om een bekentenis af te dwingen. Verschillende trucs, als nagels eruit trekken of sigaretten uitdrukken op de arm, worden in Nederland niet gebruikt. Wel worden allerlei dingen gezegd en allerlei indrukken gewekt aan de verdachte. Dit kan zeer overweldigend overkomen op de verdachte, wat mogelijk een valse bekentenis tot gevolg heeft. Een voorbeeld betreft de voorlopige hechtenis met beperkingen. De verdachte wordt alleen, op blote voeten en met een dun dekentje in een kleine, koude cel geplaatst. Hij mag, met uitzondering van de advocaat, met niemand contact hebben. Op onregelmatige momenten wordt eten gebracht, de verdachte wordt op onregelmatige momenten wakker gemaakt en het licht wordt onregelmatig aan- en uitgezet. Dit is heel uitputtend. Op het moment dat de verdachte dan in een warme verhoorkamer komt en wordt ondervraagd door twee aardige verhoorders, ontstaat al snel een valse bekentenis. Een reden voor een verdachte om een valse bekentenis af te leggen is bijvoorbeeld omdat hij denkt dat bekennen voordelig voor hem is. Dan is hij tenminste vrij en kan hij na overleg met de advocaat de bekentenis weer intrekken. Echter, dat wordt nooit geloofd, en dan ben je de pineut. Een andere reden waardoor verdachten
geschetst, en dan wordt aan het einde gesteld dat ‘het zo evident is dat’. Op dat moment denk ik altijd: het kan niet zo zijn dat er geen bewijs was dat de andere kant op wees. Dat bewijs moet je tegen elkaar afwegen. Als uit een arrest blijkt dat ál het bewijs tegen de verdachte is, dan klopt er iets niet. Om dit te voorkomen moet dus expliciet over alternatieve scenario’s worden gesproken. Gelukkig worden, sinds wij het erover hebben gehad, steeds vaker ook alternatieve scenario’s gepresenteerd. Dit is een verbetering voor de rechtspraak.
kunnen vallen voor trucs is dat veel verdachten kampen met een licht verstandelijke beperking. Dit heeft tot gevolg dat zij door simpele trucs beïnvloed kunnen worden en soms bekennen terwijl zij niet de dader zijn.
maar jij bent eindverantwoordelijk voor het uiteindelijke product. Dat is bij de
WAT IS NAAR UW MENING NODIG OM EEN RECHTERLIJKE DWALING TE VOORKOMEN? Een rechterlijke dwaling kan worden voorkomen door veel explicieter in scenario’s te denken en te overleggen. Tegenwoordig komen arresten voorbij waarin slechts één scenario wordt
EDITIE 2 2021 | ALIBI MAGAZINE
U SCHRIJFT IN HET BOEK ‘ROUTES VAN HET RECHT’ HET VOLGENDE: “EEN RECHTERLIJKE DWALING IS ALTIJD DE SCHULD VAN DE RECHTER. HET IS ECHTER EEN MISVATTING DAT DEZE ONTSTAAT DOOR DE BESLISSING VAN EEN RECHTER”. KUNT U DIT TOELICHTEN? Als de politie niet de verkeerde verdachte heeft aangehouden en het OM niet het verkeerde vervolg geeft, dan kan de rechter niet de verkeerde verdachte veroordelen. Het begint dus altijd ergens bij de politie en niet bij de rechter. De rechter is natuurlijk wel de eindcontroleur. Als je bij Mercedes werkt als eindverantwoordelijke en er zijn fouten gemaakt eerder in het productieproces kun je dat wel zeggen,
In Nederland werkt het als je vergelijkt met andere landen natuurlijk prima, maar dat betekent nog niet dat het ook prima werkt 7
INTERVIEW | RECHTSPSYCHOLOGIE
Een rechterlijke dwaling kan worden voorkomen door veel explicieter in scenario’s te denken en te overleggen veroordeling door de rechter natuurlijk ook zo. Als het fout gaat is het dus altijd de schuld van de rechter. KAN EEN RECHTERLIJKE DWALING WORDEN VOORKOMEN DOOR EEN GE GEN-DE ND GE N E A E EN Soms wel. Er zijn genoeg zaken waarbij het zou kunnen helpen, bijvoorbeeld op het gebied van het waarderen van verklaringen van getuigen. Vaak wordt gedacht dat DNA-bewijs waarderen ingewikkelder is dan het waarderen van getuigenbewijs. Het is in veel gevallen precies andersom. Dit zien rechters niet altijd. Er zijn dus genoeg zaken geweest waar het naar mijn mening verstandig was geweest als een getuigen-deskundige was ingeschakeld. Dat betekent helaas niet dat het ook altijd een oplossing is. Soms is de zaak dermate moeilijk dat ook een getuigen-deskundige geen goede inschatting kan maken. Ik heb als getuigen-deskundige soms ook in een rapport geschreven dat ik geen idee had. Het is dus niet per se de heilige oplossing.
BIO oa i
ie eijer
Bachelorstudent Rechtsgeleerdheid aan de Universiteit van Amsterdam
8
VOOR HET ONDERZOEK NAAR VERMEENDE RECHTERLIJKE DWA NGEN AR E PRO E GEREDE W FE OP WA D EN OE E ON AAN Ik zal je vertellen hoe het is begonnen. Ik werd gebeld door Jacques Taekema, een jonge advocaat. Ondanks dat hij nog aan het begin stond van zijn carrière als advocaat, had hij een heel
moeilijke zaak in zijn schoot geworpen gekregen: de moord op het tienjarige meisje Nienke Kleiss. Zij was in een park om het leven gebracht, maar haar elfjarige vriendje overleefde het. Hij kwam, na een moordpoging overleefd te hebben, naakt uit de bosjes met het moordwapen nog om zijn nek. Hij hield n fi ts r aan s ors oom n vro g o hij il ll n ors oom werd later verdachte in deze zaak, maar l ontk nn n a at ors oom tijdens een verhoor, door middel van allerlei discutabele trucs, een vals k nt nis a g r hij oor de rechtbank veroordeeld tot 18 jaar lstra n m t angv r l ging Jacques Taekama was de advocaat van ors oom o n aak i n ij h t Hof zat een aantal mensen bij mij aan tafel. Zij hadden allemaal zijdelings met de zaak te maken en waren allemaal ov rt ig at ors oom ons h l ig veroordeeld zou worden. Zij vonden dat ik een brief naar het Hof moest sturen om te waarschuwen voor het wederom v roor l n van ons h l ig orsboom. Echter, het probleem was dat niemand het gehele dossier kende. Ik heb toen Jacques Taekema gevraagd het dossier naar mij te versturen, zodat ik samen met een club studenten hiervan een analyse kon maken. Het boekje dat hieruit is voortgekomen is het eerste boekje van Project Gerede Twijfel. Dit was de Schiedammer Parkmoord, althans zo heette het boekje, en sindsdien noemt iedereen die zaak zo. Dit zijn we blijven doen en we doen eigenlijk precies hetzelfde bij andere zaken; samen met een club studenten een dossier onderzoeken onder zeer strenge leiding. Project Gerede Twijfel is in zekere zin iets waarvoor een universiteit is opgericht, namelijk voor onderzoek, onderwijs en dienstverlening. Het is de leukste vorm van onderwijs: benen op tafel, hoe onderzoek je bewijs aan de hand van verschillende scenario’s, hoe lees je een dossier of een proces-ver-
ALIBI MAGAZINE | EDITIE 2 2021
INTERVIEW | RECHTSPSYCHOLOGIE
baal. Dit zijn allemaal dingen die ik de studenten leer, maar ik leer ook veel van de studenten.
it nstr t r o n an r mani r van onderzoeken. Wij zijn nou eenmaal de enigen die dit doen.
WAAROM ZOUDEN ALLE RECHTENSTUDENTEN DIE VERDER WILLEN IN HET STRAFRECHT COLLEGE VAN U MOETEN VOLGEN? Omdat ze dan leren hoe ze het moeten doen. Bij strafrecht is de helft van het werk de feiten vaststellen en de andere h l t is j rist rij n stra n o l gg n Als je dan de helft van het werk doet, het vaststellen van feiten, zonder dat je weet hoe het moet heeft dat natuurlijk wat onhandigs. Rechtenstudenten krijgen af en toe wel oefendossiers te i n n r ijn l l it strij n s
HOE KAN HET DAT DE RECHTENSTUDENTEN DIT NIET LEREN? Dat moet je aan de mensen vragen die Strafrecht geven, maar het is natuurlijk wel curieus.
rg rt l ts in raktijk ht r g om li r ossi rs van minimaal 5000 bladzijden zie je niet. Dit soort grote dossiers leveren een andere
l n is g tro n om h t s st m t verbeteren, zoals Promis-vonnissen n v rst rkings rogramma s van oliti at h t nk ik g n arst
EDITIE 2 2021 | ALIBI MAGAZINE
TOT SLOT: ALS WE EEN VERGELIJKING MAKEN TUSSEN TOEN U ‘DUBIEUZE ZAKEN’ UITBRACHT EN NU, BENT U DAN TEVREDEN OVER DE ONTWIKKELINGEN DIE ZICH HEBBEN VOORGEDAAN OP HET GEBIED VAN RECHTERLIJKE DWALINGEN? Ik denk dat er een aantal maatrege-
g hol n th t l ijg rag n aan het tegenwoordige besef van hoog tot laag in de strafrechtsketen dat het fout kan gaan. Iemand wordt kritischer naar zichzelf en bedenkt nu misschien sneller: ‘ben ik het wel goed aan het o n it l i t tot min r o t n n tot minder rechterlijke dwalingen. Komen ze niet meer voor? Zeker wel, maar het kan ook niet volledig worden voorkom n t is n nat r t at er rechterlijke dwalingen zijn, maar je moet ervoor zorgen dat het er zo min mogelijk zijn.
1
De Tempeliersstraat is een bekende straat in Haarlem.
9