Issuu

TE YXO Σ 34

ἡ

Αἰγιναία

ἡ Αἰγιναία

ΠΕΡΙΟΔΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ

ΑΦΙΕΡΩΜΑ: ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

«Ὀνομάζεται δὲ ἡ ἐφημερὶς αὓτη, Η ΑΙΓΙΝΑΙΑ , ὡς ὑπὸ παροικούντων εἰς Αἴγιναν ἐκδιδομένη»

H ΑΙΓΙΝΑΙΑ Περιοδική πολιτιστική έκδοση Τεύχος 34, Αίγινα Καλοκαίρι 2025 Ιδιοκτήτης - Εκδότης:

Αστική μη κερδοσκοπική Εταιρεία «Η Αιγιναία» Έδρα: Π. Αιγινήτου 21, 180 10 Αίγινα

Επικοινωνία: www.aeginaia.gr e-mail: aeginaia@gmail.com

Ακολουθήστε μας στο periodikoaiginaia

ΑΦΜ: 099119847

Διευθυντής:

Γεώργιος Ι. Μπόγρης Συντακτική επιτροπή:

Κώστας Γαβρόγλου Μαίρη Γαλάνη-Κρητικού Προνόη Θεολογίδου Γιώργος Κουλικούρδης Αννίτα Λεούση Γιώργος Μπήτρος Γεώργιος Μπόγρης Δημήτρης Νικολόπουλος Ελένη Σταμπόγλη Ντίνα Χατζίνα

Φωτογραφία εξωφύλλου: © Paul Walker Φωτογραφία σελ. 1: © Βιβή Κορφιάτη

Επιμέλεια έκδοσης:

Ελένη Σταμπόγλη Σχεδιασμός έκδοσης:

Εύη Καλογεροπούλου Διόρθωση κειμένων:

Προνόη Θεολογίδου Παραγωγή: Εκτυπωτική Αξιών

To κόσμημα εξωφύλλου της Αιγιναίας είναι του Γιάννη Μόραλη. ISSN: 1108-748X

T E YXOΣ 34

Αἰγιναία

ἡ

ΠΕΡΙΟΔΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ

Α Ι ΓΙ ΝΑ , ΚΑ ΛΟ ΚΑΙΡΙ 2025

Π Ε Ρ Ι Ε ΧΟ Μ Ε Ν Α Το Σημείωμα του Διευθυντή της Αιγιναίας . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 ΑΦΙΈ Ρ Ω ΜΑ Κ ΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Στο πεδίο παρατήρησης . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Γιωργος Δροσοπουλος Παρατηρώντας τα πουλιά στη νότια Αίγινα . 13 Γιωργος Παπαδημητριου Πρακτικές συμβουλές για ενεργούς

πολίτες . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Λιλα Δερουγγερη Οι πέρδικες και τα περδικόπουλα

του Δημοτικού Σχολείου Πέρδικας .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Τα λίμερικ της Πέρδικας . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 Πρωινός Επισκέπτης . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 Paul Walker Θεοπούλια της Αίγινας . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 Ευαγγελια Χαλδαιακη Η φύση στα δημοτικά τραγούδια

της Αίγινας . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 Γ Ι Α Τ Η Ν Ό Τ Ι Α Α Ί Γ Ι Ν Α Π Ο Υ Α Π Ε Ι Λ Ε Ι ΤΑ Ι

Ομαδα Vessel (J. Bridle, N. Dossos, A. Vincentelli)

Κοιτώντας μακριά, κοιτώντας προς τα μέσα: τέχνη και οικολογία στο ακρωτήρι της Πέρδικας . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 Λυδια Μαργαρωνη – Αικατερινη Κριεζη Καρότο νερού

με συντεταγμένες 37°51'26.7″N 23°38'37.4″E . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 Μαιρη Γαλανη-Κρητικου Η ομορφιά του βυθού στη νότια Αίγινα . . . 64 Γεωργιος Ι. Μπογρης Μαρτυρίες για τα Οχυρά της Πέρδικας . . . . . . . 71

ΑΙΓΙΝΑΙΑ [ ΤΕΥΧΟΣ 34 ] – KΑΛΟΚΑΙΡΙ 2025

ΤΟ Ξ Ε ΝΟΔΟΧΕ ΊΟ «ΑΠΌΛ Λ Ω Ν »

Παναγιωτης Τσακοπουλος Το ξενοδοχείο «Απόλλων»

του Νίκου Βαλσαμάκη στην Αγία Μαρίνα της Αίγινας. . . . . . . . . . . . . .

Α Λ ΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

Αικατερινη Γκαρη O Αργύρης Γκαρής και τα αιγινήτικα κανάτια . 92 Ντινα Χατζινα Με μια σούστα και ένα χαμόγελο . . . . . . . . . . . . . . . . .

ΔΡΆΣΕΙΣ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΎ

Βαρβαρα Βλαβιανου Στα μονοπάτια της Αίγινας .. . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 Ελικα Βλαχακη Μονοπάτια: ένα υλικό και άυλο δίκτυο .. . . . . . . . . . 114 Γιωργοσ Μπητροσ Λατρευτικοί υπόγειοι χώροι στην Αίγινα . . . . . . 123 Ντινα Χατζινα Οι εθελοντές της διπλανής πόρτας

στην πρώτη γραμμή . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΊΕΣ

Διονυσιοσ Χ. Καλαμακης Ίρις Κρητικού, Hortus conclusus.

Τριανταέξι ιστορίες ξανακερδισμένης άνοιξης με τριανταέξι έργα του Νεκτάριου Αποσπόρη . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Προνοη Θεολογiδου Χριστίνα Ντούβρη, Χορογραφία επίθεσης . . . . 134 Ηλιας Κολοβος Ελένη Γούστη-Σταμπόγλη, Η Αίγινα στα χρόνια

της οθωμανικής κυριαρχίας. Η ζωή του προύχοντα Παντελάκη Οικονόμου . 139 Βασιλικη Π. Αδαμοπουλου Σημείωμα προς τον αρχισυντάκτη . . . . 143

ΑΙΓΙΝΑΙΑ [ΤΕΥΧΟΣ 34 ] – KΑΛΟΚΑΙΡΙ 2025

Μαυροτσιροβάκος (Sylvia melanocephala), © Βασίλης Κωστερές Ελληνική ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΉ Εταιρεία

Το Σημείωμα του Διευθυντή της Αιγιναίας Την τελευταία δεκαετία αναζωπυρώνεται κάθε τόσο το θέμα της τύχης και του μέλλοντος της περιοχής της χερσονήσου των Οχυρών στην Πέρδικα, ενός τόπου ξεχωριστού ενδιαφέροντος από πολλές απόψεις, μιας έκτασης περίπου 360 στρεμμάτων με ιδιαίτερη ιστορική, περιβαλλοντική, πολιτισμική και αισθητική αξία. Το περιοδικό μας έχει ασχοληθεί κατ’ επανάληψιν με το θέμα των Οχυρών και τους κινδύνους που απειλούν την ευρύτερη περιοχή της νότιας Αίγινας, της οποίας το φυσικό περιβάλλον έχει παραμείνει μέχρι σήμερα σχετικά αλώβητο. Το γεγονός, βέβαια, δεν έχει ξεφύγει από τα διάφορα αδηφάγα επιχειρηματικά συμφέροντα, τα οποία γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο το έχουν βάλει στο μάτι. Η απειλή της «αξιοποίησης» του «φιλέτου» των 360 στρεμμάτων, που περιήλθε στην κατοχή του Ταμείου Εθνικού Στόλου μετά την προπολεμική του απαλλοτρίωση για εθνικούς, πράγματι, τότε σκοπούς, και η μετατροπή της αποχαρακτηρισμένης πλέον ως στρατιωτικής περιοχής σε αγροτεμάχιο επανέρχονται για ακόμη μία φορά με τρόπο, ίσως, πιο απειλητικό και επικίνδυνο από κάθε άλλη προηγούμενη. Δυστυχώς, το κοινό πλέον Ταμείο Περιουσίας των Ενόπλων Δυνά μεων, το οποίο υπάγεται στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας, έχει αποφασίσει να το μετατρέψει σε ένα ακόμη «φιλέτο» της αγοράς ακινήτων και, μάλιστα, έχοντας εντάξει αυτό στα «στρατηγικής σημασίας» ακίνητα για τους ενδιαφερόμενους επενδυτές/επιχειρηματίες - λογική που κατέστρεψε τα προάστεια της Αθήνας και το λεκανοπέδιο της Αττικής. Σαν να ακούμε τη διαφήμιση από το ραδιόφωνο τότε, στις δεκαετίες του ’60 και του ’70, «Οικόπεδα με μια πεντάρα, στου Κωνσταντάρα: Φως-ΝερόΤηλέφωνο» και «Οικόπεδα προνομιούχα, 10΄ από την Ομόνοια». Εν πάση περιπτώσει, σήμερα είναι μόνο μιάμιση ώρα από τον Πειραιά, λόγω και της ακτοπλοϊκής προσέγγισης. Το καινούργιο για την Αίγινα είναι ότι τώρα το νερό υπάρχει. Το πλέον τραγικό είναι το γεγονός του χαρακτηρισμού ως «στρατηγικής επένδυσης» του αγροτεμαχίου των Οχυρών, ενός χώρου τερά στιας, όπως είπαμε ιστορικής, περιβαλλοντικής και αισθητικής αξίας. ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗ

Εδώ καταδεικνύεται το παράλογο του χαρακτηρισμού. Υπάρχει άραγε μεγαλύτερη και ουσιαστικότερη στρατηγική (χωρίς εισαγωγικά αυτή τη φορά) επένδυση από την επένδυση στην ιστορική βαρύτητα, την αισθητική αξία, το περιβαλλοντικό κάλλος ενός τόπου; Ιδιαίτερα μάλιστα για το ίδιο το Πολεμικό Ναυτικό, κάτι τέτοιο θα ήταν απόλυτα συνεπές και με την ίδια τη δική του ένδοξη ιστορική διαδρομή. Είναι πασιφανές ότι το αναπτυξιακό μοντέλο τουρισμός και real estate, φτάνει οσονούπω στα όριά του, ιδιαίτερα, μάλιστα, όταν αυτό αφορά σε ένα νησί, όπως είναι η Αίγινα, το οποίο στερείται βασικών υποδομών, όπως αποχέτευση και επαρκές μεταφορικό οδικό δίκτυο αλλά και Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο. Η τέρψη, που μπορεί να δημιουργείται για την αύξηση της τουριστικής προσέλευσης στο νησί, μπορεί δικαίως να αντανακλάται στην εισοδηματική ευφορία ενός ποσοστού του πληθυσμού, αλλά, δυστυχώς, είναι αποδεδειγμένο ότι έχει παρενέργειες σε άλλους τομείς της καθημερινής ζωής και των ιδιαιτέρων χαρακτηριστικών στοιχείων που κάνουν κάποιο τόπο ελκυστικό. Παρενέργειες και αλλοιώσεις στον κοινωνικό και πολιτισμικό χαρακτήρα του, στο φυσικό περιβάλλον, στην ιστορική κληρονομιά, ακόμη και στις συμπεριφορικές συνδηλώσεις του δρώντος ανθρωπίνου δυναμικού. Μαθαίνουμε ότι εσχάτως παρατηρείται και μία τάση μεταστροφής στις προτιμήσεις των τουριστικών εισροών. Για πρώτη φορά ο μαζικός τουρισμός εγκαταλείπει νησιά, όπως ή Μύκονος και η Σαντορίνη ‒προφανώς λόγω υπερκορεσμού και ακρίβειας‒ και στρέφεται σε προορισμούς, όπως την Αίγινα και το Αγκίστρι. Η επίδραση στην τοπική οικονομία μπορεί αρχικά να είναι θετική, όμως, αν το κοιτάξουμε με ορίζοντα δεκαετίας, τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Τα σύννεφα που θα συσσωρευτούν δεν είναι ακόμη ορατά. Σίγουρα όμως θα μαζευτούν, αυτό είναι κάτι το αναπόφευκτο. Το παράδειγμα του τουρισμού της Αγίας Μαρίνας και της κατάρρευσης των εκεί επαγγελματιών είναι ακόμη εμφανές. Ας παραλείψουμε όμως, προς στιγμήν έστω, την ιστορική και περιβαλλοντική αξία των Οχυρών της Πέρδικας, που την έχουμε άλλωστε αναδείξει σε άλλα προηγούμενα άρθρα και αφιερώματα της «Αιγιναίας», και ας σταθούμε στα ίδια τα επιχειρηματικά σχέδια «αξιοποίησης» του τόπου. Η προοπτική, που ανοίγει η τουριστική εκμετάλλευση του «φιλέτου» των Οχυρών της Πέρδικας, δείχνει να κινείται προς την κατεύθυνση του τουρισμού πολυτελείας. Δηλαδή, της ανέγερσης πολυτελών κατοικιών ή πεντάστερων ξενοδοχείων, που θα προσελκύσουν τουρίστες υψηλής οικονομικής επιφάνειας, όπως βέβαια συμβαίνει ήδη αυτή τη 6

ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗ

στιγμή σε άλλα νησιά: πολυτελή καταλύματα, μεγάλες πισίνες, γκουρμέ εστιατόρια, κοσμοπολίτικα μπαρ και καφέ, επώνυμα πωλητήρια ιματισμού υψηλής μόδας και πανάκριβων κοσμημάτων και τα παρόμοια. Και όλα αυτά, φυσικά, εντός των ξενοδοχειακών ορίων. Το κέρδος για τους τοπικούς επαγγελματίες, μηδαμινό έως ελάχιστο. Η ακρίβεια θα συμπαρασύρει και την τοπική αγορά και προοδευτικά και τη μείωση του τουρισμού μεσαίου και χαμηλού εισοδήματος, που θα ψάξει άλλους, καινούργιους προορισμούς. Η ιστορία της Αγίας Μαρίνας θα επαναληφθεί αυτή τη φορά σε ολόκληρο το νησί. Η πλειοψηφία των Αιγινητών και των νεοαιγινητών, αναμφίβολα, παραμένει ταγμένη στην προοπτική της ήπιας τουριστικής ανάπτυξης και της προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος του νησιού, όσου τέλος πάντων μέρους του έχει ακόμη μείνει αλώβητο από την αδυσώπητη βουλιμία και απληστία των διαφόρων «επενδυτών» του πρόσκαιρου και, συχνότατα, παρανόμως αποκτηθέντος χρηματικού κέρδους μέσω της αλόγιστης τσιμεντοποίησης του τόπου. Οι πρόσφατες επιτυχημένες και αποτελεσματικές αντιδράσεις και κινητοποιήσεις πολιτών στην Αίγινα ενάντια στην καταστροφική και παντελώς εκτός των συμφωνηθέντων και νόμιμα προβλεπομένων σχεδίων παρέμβαση, στη μεταφορά, δηλαδή, του υποθαλάσσιου καλωδίου του ΔΕΔΔΗΕ στα Πλακάκια αφενός και αφετέρου στην αιφνίδια εγκατάσταση κεραίας κινητής τηλεφωνίας ύψους 31 μέτρων στο Σφεντούρι, σε δασική περιοχή και δίπλα στα σπίτια των κατοίκων, χωρίς καμία προηγούμενη ενημέρωσή τους, δείχνουν τη νικηφόρο κατάληξη της βούλησης της τοπικής κοινωνίας και, μάλιστα, ανεξάρτητα από την ανταπόκριση ή μη των διαφόρων Αρχών. Η κοινωνική, λοιπόν, βούληση και δυσαρέσκεια, εκφρασμένη μέσα από συλλογική δράση, σοβαρότητα και επιμονή, μπορεί να αντιμετωπίσει το έλλειμμα ή και την ενάντια βούληση των διαφόρων διοικητικών αρχών και την ανεξάντλητη απληστία των κερδοσκόπων με τον μανδύα του δήθεν «στρατηγικού» επενδυτή. Εύχομαι καλό καλοκαίρι! Γεώργιος Ι. Μπόγρης

ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗ

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Καταγράφοντας τα πουλιά στη νότια Αίγινα

Ασπροκωλίνα (Oenanthe melanoleuca) © Γιώργος Δροσόπουλος / ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΉ

Στο πεδίο παρατήρησης Η ιδέα για ένα Πρόγραμμα που να σχετίζεται με τα πουλιά στη νότια Αίγινα (Πέρδικα, Σφεντούρι, Αιγινήτισσα, Μαραθώνα) προήλθε από τη διαπίστωση ότι ο αριθμός από τις πέρδικες, που βλέπουν οι ντόπιοι στους κήπους ή στον περιβάλλοντα την περιοχή τους χώρο, έχει μειωθεί δραματικά τα τελευταία χρόνια. Η επισήμανση αυτή για τη νησιωτική πέρδικα έφερε την ιδέα της συλλογής επιστημονικών δεδομένων για τους πληθυσμούς των πουλιών στην περιοχή και τις προκλήσεις που γενικά αντιμετωπίζει η βιοποικιλότητα στο νησί, όπου το φυσικό περιβάλλον υφίσταται συνεχώς αυξανόμενη πίεση από τον τουρισμό, τα οικοδομικά έργα και την εξάπλωση επείσακτων ειδών, όπως η αλεπού. Απευθυνθήκαμε στην Ελληνική ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ Εταιρεία και σχεδιάσαμε από κοινού το πρόγραμμα «Φύλλο-Φτερό: καταγράφοντας τα πουλιά στη νότια Αίγινα». Με τις δράσεις του Προγράμματος θελήσαμε αφενός να αναδείξουμε τις απειλές που αντιμετωπίζει ειδικά το νότιο τμήμα του νησιού από τον έντονο τουρισμό, τη χαλαρή εφαρμογή της περιβαλλοντικής νομοθεσίας και τα προβλήματα που προκύπτουν από την έλλειψη Τοπικού Πολεοδομικού Σχεδίου για όλο το νησί. Αφετέρου, δεύτερος στόχος μας ήταν να συμπράξουμε με την τοπική κοινωνία, τόσο τους ενήλικες όσο και τους μαθητές και τις μαθήτριες.

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Συνεργαστήκαμε και με άλλες ομάδες που δραστηριοποιούνται στο νησί, γεγονός που αποτέλεσε ένα παράπλευρο όφελος για την «Αιγιναία», καθώς η δικτύωσή μας σε άλλες δραστήριες συλλογικότητες ενδυναμώνει συνολικά τη φωνή μας. Έτσι οργανώσαμε ένα σεμινάριο φωτογραφίας στη φύση, με τη συνεργασία του Φωτογραφικού Εργαστηρίου του «Μορφωτικού Συλλόγου Αίγινας “Ο Καποδίστριας”», και δύο περιπατητικές εξορμήσεις με τον «Σύλλογο Ενεργών Πολιτών» και την ομάδα aegina-hiking. Φιλοξενούμε επίσης ένα κείμενο της κολ λεκτίβας καλλιτεχνών VESSEL που εδρεύει στο νησί. Μία άλλη δράση μας στο Δημοτικό Σχολείο Πέρδικας στέφθηκε με μεγάλη επιτυχία, όπως θα διαπιστώσετε ξεφυλλίζοντας τις εργασίες των παιδιών. Θερμές ευχαριστίες στους εκπαιδευτικούς, που αγκάλιασαν την πρωτοβουλία, και στην ακαταπόνητη διευθύντρια κ. Σωζία Αποσπόρη, που είναι πάντα ενθαρρυντική και υποστηρικτική. Τέλος, θελήσαμε με μία πινακίδα στην Πέρδικα να εξηγήσουμε στους καλοκαιρινούς επισκέπτες, που συρρέουν στο γραφικό παραθαλάσσιο θέρετρο, τη σχέση που συνδέει τον οικισμό Πέρδικα με το πουλί, που τόσο κοινό ήταν κάποτε στις πεζούλες και τα δασύλλια όλης της γύρω περιοχής. Βρήκαμε στήριξη για το πρόγραμμα στο Argosaronic Environment Foundation και ευχαριστούμε όλους όσους είδαν την ουσία του προγράμματος και αποφάσισαν να το εντάξουν στις φετινές χρηματοδοτούμενες προτάσεις τους. Ευχόμαστε να μπορέσουμε στο προσεχές μέλλον να χτίσουμε πάνω σε αυτή τη συνεργασία εμπλέκοντας και άλλους. Θέλουμε να πιστεύουμε πως, με το φετινό μας αφιέρωμα, βάζουμε ένα λιθαράκι στην προστασία που τόσο έχει ανάγκη ο τόπος μας.

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Νησιωτική Πέρδικα (Alectoris chukar) © Αναστάσιος Σακούλης, Ελληνική ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΉ Εταιρεία

ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ

Παρατηρώντας τα πουλιά στη νότια Αίγινα Το Σαββατοκύριακο της 3ης και 4ης ημέρας του Μάη ο δρόμος με έβγαλε στην Πέρδικα της Αίγινας. Ανάμεσα σε άλλα ταξίδια, σε βραχονησίδες, δάση, φαράγγια και πεδιάδες, ξεχώριζε αυτό το διαφορετικό πεδίο, όπως λέμε οι βιολόγοι την εξόρμηση στη φύση, ίσως λιγότερο απαιτη τικό αλλά σαφώς επιδραστικό. Στόχος ήταν η εξοικείωση των ανθρώπων της νότιας Αίγινας με τη φύση: η πεζοπορία και η παρατήρηση πουλιών στα φημισμένα Οχυρά της Αίγινας, με την ιστορική αλλά και εύθραυστη αίγλη, και σε άλλα σημεία με οικολογικό ενδιαφέρον. Ξεκινώντας νωρίς το Σάββατο με τον συνονόματο συνάδελφο Γιώργο, νομικό και ικανό στη μετάδοση καθοδήγησης σε πολίτες για περιβαλλοντικά ζητήματα, επιβιβαστήκαμε στο πλοίο, στρατηγικά στο πίσω μέρος. Από εκεί είναι ευκολότερο να απολαύσει κανείς τους αρτέμηδες (Calonectris diomedea), θαλασσοπούλια που μοιάζουν με γλάρους αλλά είναι συγγενικά με τα άλμπατρος. Στη διαδρομή, ο κόσμος μάς έβλεπε με τα μπλουζάκια της ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗΣ, τα κιάλια και τη φωτογραφική μηχανή και μας ρωτούσαν τι κάνουμε, κι εμείς εξηγούσαμε τον σκοπό της επίσκεψης, που ηχούσε ενδιαφέρον και σε εμάς: πάμε να μάθουμε στον κόσμο να παρατηρεί, να εκτιμά και να προστατεύει. Φτάνοντας στο νησί, κατευθυνθήκαμε προς την Πέρδικα, όπου στο γραφείο της Κοινότητας βρήκαμε ήδη μαζεμένους μια παρέα να μας περιμένει. Μου έκανε ευχάριστη εντύπωση που ήταν ντυμένοι κατάλληλα με ρούχα λεπτά, ιδανικά για την αιφνίδια ζέστη του Μάη, με παπούτσια πεζοπορίας, με καπέλα και με διάθεση να μάθουν, αλλά και να διδάξουν οι ίδιοι. Κι αυτό είναι κάτι που ένας επιστήμονας που αλληλεπιδρά με το κοινό αποζητά συχνά: την επιβεβαίωση πως το κοινό θα είναι πραγματικά εκεί, θα ακούσει και θα βοηθήσει με τον τρόπο του. Καθώς συνέχισε να μαζεύεται ο κόσμος, ενταχθήκαμε φυσικά σε πηγαδάκια κι ετοιμαστήκαμε να ακούσουμε την ομιλία του Γιώργου *

Βιολόγος-Ορνιθολόγος, Υπεύθυνος Δράσεων Διατήρησης, Ελληνική ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΉ Εταιρεία ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Σιταρήθρα (Alauda arvensis) © Paul Walker

Λιβελούλα (Anax imperator) © Γιώργος Δροσόπουλος / ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ

Παπαδημητρίου για το πώς, ως πολίτες, μπορούμε να βοηθήσουμε στην προστασία των πουλιών και να αντιδράσουμε σε παράνομες πρακτικές. Τα δηλητηριασμένα δολώματα, η παγίδευση πουλιών, η φυλάκισή τους, το μπάζωμα υγροτόπων είναι πρακτικές που πρέπει να καταγγέλονται ώστε και οι αρμόδιες υπηρεσίες να πιέζονται να εφαρμόσουν τον νόμο. Για το κυνήγι, μιας και ακόμη προστατεύεται από το αντίστοιχο νομικό πλαίσιο, πρέπει να φροντίζουμε να γίνεται μόνο στο πλαίσιο που ορίζει κάθε χρόνο η Πολιτεία. Με το πέρας της ομιλίας, ξεκινήσαμε τη βόλτα μας στα νότια της παραλίας της Πέρδικας κι αρχίσαμε να ακούμε και να βλέπουμε πουλιά στη θάλασσα στα δεξιά μας και στα χωράφια στα αριστερά μας. Εκεί, μάθαμε πώς μπορούμε να χρησιμοποιούμε εργαλεία της Επιστήμης των Πολιτών, όπως το eBird και το iNaturalist, δύο πλατφόρμες εύχρηστες, η μεν εξειδικευμένη και πλούσια για πουλιά, η δεύτερη γενικότερης χρήσης για φυτά, έντομα κ.λπ. Ξεκινήσαμε να βλέπουμε σπιτοσπουργίτες (Passer domesticus), τον αγαπημένο μας γνωστό μας σπουργίτη που ζει το ίδιο άνετα σε πόλεις, χωριά και χωράφια μαζί, καθώς και τον κορυδαλλό κατσουλιέρη (Galerida cristata) με το λοφίο του, που του αρέσουν οι ανοιχτές εκτάσεις, όπως τα Οχυρά. Στη θάλασσα εντοπίσαμε τόσο 14

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Μαυροτσιροβάκος (Curruca melanocephala) © Χρήστος Βλάχος / ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ

τον θαλασσοκόρακα (Gulosus aristotelis ssp. desmarestii) ‒ένα είδος που συγχέουμε με τον κορμοράνο αλλά είναι αποκλειστικά θαλάσ(Oenanthe hispanica) σιο, φωλιάζει σε νησίδες και η Ελλάδα έχει Ασπροκωλίνα © Γιώργος Αλεξανδρής / ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ μεγάλη ευθύνη για την προστασία του‒ όσο και έναν κορμοράνο (Phalacrocorax carbo), που φαίνεται να ξέχασε να μεταναστεύσει προς εσωτερικές λίμνες! Από πάνω μας πετούσαν σταβλοχελίδονα (Hirundo rustica) και σπιτοχελίδονα (Delichon urbicum) και συζητήσαμε το πώς αυτά τα είδη χάνονται από τις πόλεις και τα χωριά, πώς η καταστροφή των φωλιών τους είναι παράνομη, πώς δεν βρίσκουν νερό και λάσπη να φτιάξουν νέες φωλιές και το τι μπορούμε να κάνουμε γι’ αυτά. Συνεχίζοντας, φτάσαμε στη μύτη του ακρωτηρίου και στους γκρεμούς, ελπίζοντας να δούμε γαλαζοκότσυφα (Monticola solitarius), ένα εντυπωσιακό γαλάζιο, εντομοφάγο πουλί που του αρέσουν οι παραθαλάσσιοι γκρεμοί. Δεν τον πετύχαμε, αλλά μας μάγεψε τόσο η θέα με τα Μέθανα, τον Πόρο και όλο τον νότιο Αργοσαρωνικό, όσο και η παρουσία άγριας κάπαρης στα γκρέμια καθώς και άλλων φυτών. Συνεχίζοντας προς τα ανατολικά, ακούσαμε τον θαμνόβιο και ντροπαλό μαυροτσιροβάκο (Curruca melanocephala) μέσα από τους θάμνους, με το χαρακτη ριστικό "ξερό" του τραγούδι, ενώ κατσουλιέρηδες συνέχιζαν να τραγουδούν τριγύρω μας, με αποκορύφωμα τη μάχη μεταξύ δύο αρσενικών. Στο μεταξύ, το ενδιαφέρον των περιπατητών, εξοπλισμένων με κιάλια και την απαραίτητη υπομονή ώστε να εντοπίζουν τα πουλιά, παρέΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

μενε αμείωτο. Μεγάλος σταρ ήταν και ένας αετομάχος (Lanius collurio) που εντοπίσαμε, ένα μικρό στρουθιόμορφο πουλί που είναι γνωστό στην πουλοπιάτσα ως «χασάπης»: αν και είναι σαν σπουργίτι στο μέγεθος, πιάνει μικρά πουλιά, τρωκτικά, σαύρες και έντομα και τα καρφώνει σε αγκάθια θάμνων. Αυτή η «βάρβαρη» στο δικό μας μάτι συμπεριφορά γίνεται για να δηλώσει την επικράτειά του σε αντίζηλους καθώς και για να τραφεί με μαλακότερη λεία, αφότου αυτή αφεθεί στον ήλιο. Στην επιστροφή μιλήσαμε για τα πεύκα, συναντήσαμε έναν νεοσσό μαυρολαίμη (Saxicola rubicola), ζωντανή απόδειξη της αξίας της φύσης των Οχυρών της Πέρδικας, αλλά λίγοι πρόλαβαν να δουν κι ένα λιακόνι (Chalcides ocellatus), μια σαύρα που την ακολουθούν μύθοι περί δηλητηρίου και άλλων δεινών, αλλά είναι απολύτως ακίνδυνη. Φτάνοντας στο τέλος, ολοκληρώσαμε την παρατήρηση, κλείσαμε τη λίστα στο eBird ώστε να ανεβάσουμε τα δεδομένα μας (διαθέσιμα στο 1ο QR Code) από τις παρατηρήσεις μας, και από κοινού αναγνωρί σαμε την αξία αυτού του τόπου, μιας ανοιχτής παρα θαλάσσιας έκτασης πλησίον ενός οικισμού. Πέραν της αισθητικής αξίας του συνολικού τοπίου, με τη βραχώδη Μονή να δεσπόζει απέναντι, τα Οχυρά προσφέρουν θέσεις τροφής και αναπαραγωγής στα πουλιά της νησιωτικής Ελλάδας, εμπεριέχουν το μωσαϊκό βιοτόπων που υποστη ρίζει την ορνιθοπανίδα (εναλλαγές βράχων, θάμνων, ανοιχτών λιβαδιών και πευκώνων) και αποτελούν έναν ιδανικό τόπο για περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση και εκπαίδευση. Ανταλλάξαμε ευχαριστίες, μοιράσαμε τα δώρα της ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗΣ και ανανεώσαμε το ραντεβού μας για πεζοπορία την επαύριο στους λόφους Γαλαζοκότσυφας πάνω από το Σφεντούρι. (Monticola saxatilis) Το ίδιο κιόλας απόγευμα πήγα στο σημείο της © Paul Walker επόμενης συνάντησης, για να εποπτεύσω, να έχω μια εικόνα τού τι θα δούμε και να σχεδιάσω μια κατάλληλη διαδρομή. Φτάνοντας στο σημείο, έμεινα έκπληκτος: ένα σεληνιακό τοπίο, με βράχια και χαμηλή φρυγανική βλάστηση δέσποζε ακριβώς πίσω από το νεκροταφείο του Σφεντουρίου. Η Ελένη με καθοδήγησε, ανάμεσα στα βράχια, προς τη Σουβάλα, μια φυσική γούρνα με γλυκό νερό που είναι, εκτιμώ, ο 16

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Φιδαετός (Circaetus gallicus) © Παναγιώτης Λατσούδης / ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ

θησαυρός για τα πουλιά της περιοχής –και όχι μόνο–, καθώς από μέσα ακούγονταν πρασινόφρυνοι (Bufotes viridis) και τριγύρω πετούσαν λιβελούλες (Sympetrum fonscolombii και Anax imperator) Τσαλαπετεινοί (Upupa epops) που μόλις είχαν ενηλικιωθεί, όντας μακροχρόνια © Βιβή Κορφιάτη προνύμφες μέσα στο νερό. Ανάμεσα στα βράχια εντοπίσαμε και πανέμορφα είδη πουλιών, χαρακτηριστικά του τοπίου, που συναντούμε σε αυτή τη γειτονιά της Μεσογείου και του πλανήτη: ένα ζευγάρι ασπροκωλίνες (Oenanthe melanoleuca) ήταν το χαρακτηριστι κότερο. Εκείνο το βράδυ ξάπλωσα ανυπομονώντας για την επόμενη. Το πρωί μαζευτήκαμε μπροστά από το νεκροταφείο του Σφεντου ρίου. Ήδη ήχοι πουλιών έρχονταν από την περιοχή που θα πεζοπορούσαμε για την παρατήρησή μας. Πάλι ξεκινήσαμε ανοίγοντας μια καταγραφή στο eBird (διαθέσιμη στο 2ο QR Code). Το βραχώδες, γυμνό τοπίο κρύβει εκπλήξεις – μπορεί στο ανθρώπινο μάτι να μοιάζει φτωχό, κι όμως, εκεί φωλιάζουν και σταματούν πολλά και σημαντικά είδη πουλιών, που εκμεταλλεύονται την τροφή της άνοιξης στο γεμάτο άνθη, καρπούς κι έντομα τοπίο. Το ζευγάρι ασπροκωλίνες ήταν και πάλι εκεί και το αρσενικό, ασπρόμαυρο και λεπτεπίλεπτο, μας περιεργαζόταν από μακριά. Απολαυστική ήταν η άφιξή μας στη σουβάλα, όπου εντοπίσαμε να πετά από πάνω μας μια σταχτάρα (Apus apus), είδος που συγχέουμε με χελιδόνι αλλά δεν είναι συγγενικό. Η σταχτάρα ζει όλη της τη ζωή στον ουρανό όπου κοιμάται, τρέφεται κι αναπαράγεται χωρίς ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

να προσγειωθεί! Η σταχτάρα, λοιπόν, πλησίαζε τη σουβάλα και, παρά την παρουσία μας, δεν δίστασε καθόλου να βουτά να πιει νερό, πάντα στο φτερό – όπως και έχει μάθει μέσα από γενιές εξέλιξης εκατομμυρίων ετών. Ήταν ένα πανέμορφο θέαμα και θυμάμαι ακόμη τον ήχο του ράμφους της που έσκιζε την επιφάνεια του νερού! Συνεχίσαμε προς τα βόρεια, όπου σε βραχώδεις λόφους είδαμε μαυρολαίμηδες, μαυροτσιροβάκους (πανταχού παρόντα είδη σε ανοιχτές νησιωτικές εκτάσεις) αλλά και φανέτα (Linaria cannabina), ένα είδος σπίζας συγγενικό του Μαυρολαίμης ( Saxicola rubicola) ©Γιώργος Δροσόπουλος / σπίνου, το οποίο συχνά πέφτει θύμα παράΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ νομης παγίδευσης και εμπορίου λόγω του όμορφου κελαηδήματός του, όπως οι καρδερίνες. Στους βράχους πάνω από το μονοπάτι εντοπίσαμε επιτέλους, και τον γαλαζοκότσυφα! Κελαηδούσε και μας κοιτούσε από απόσταση. Στην κορυφή των βράχων δυσκολευόμασταν να τον εντοπίσουμε, όχι γιατί κρυβόταν, αλλά διότι το χρώμα του ήταν ίδιο με τον ουρανό πίσω του! Σε αυτά τα απόκρυμνα σημεία βρίσκει ασφάλεια, έντομα να τραφεί και θέσεις για φωλιά, ενώ το κελάηδημά του πολλοί το θεωρούν ωραιότερο και από του κότσυφα! Στην επιστροφή την παράσταση έκλεψε ένας φιδαετός (Circaetus gallicus) που κυνηγούσε φίδια, με τα οποία τρέφεται σχεδόν αποκλειστικά, βουτώντας πίσω από τον λόφο για να τα αιφνιδιάσει, αφού τα παρατηρούσε από μεγάλο ύψος. Τέλος, όπως μαζευόμασταν,

18 ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ Χειμωνογλάρονα (ThalasseusΤΑ sandvicensis) © Βιβή Κορφιάτη

ένα βραχοκιρκίνεζο (Falco tinnunculus) έκλεισε την πεζοπορία μας κάνοντας την εμφάνισή του, φτεροκοπώντας και μένοντας ακίνητο στον αέρα, όπως κυνηγά έντομα. Τα αρπακτικά πουλιά, όπως φαίνεται, εκτιμούν τη συγκεκριμένη περιοχή, όπου βρίσκουν φαγητό – πολύ πιθανό και ο κατεξοχήν μεσογειακός αετός, ο σπιζαετός (Aquila fasciata) να χρησιμοποιεί αυτό το σημείο, όπου θα κυνηγά πέρδικες και λαγούς. Σε κάποια επόμενη εξόρμηση, ίσως… Κλείνοντας, μαζευτήκαμε να χαιρετηθούμε. Πριν από αυτό, συζητήσαμε για το πόσο σημαντικό είναι να διατηρούνται τέτοια τοπία –έχουν αξία αισθητική, Αρτέμης (Calonectris diomedea) όπως φάνηκε από την ευχαρίστηση όσων © Γιώργος Δροσόπουλος / ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ τα επισκέπτονται, αλλά και οικολογική, καθώς είναι τόπος αναπαραγωγής, ξεκούρασης και τροφοληψίας για πολλά είδη,– ανάμεσά τους είδη που είναι εμβληματικά και αναγνωρίσιμα, όπως η πέρδικα, ιδανικοί πρεσβευτές της περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης. Επίσης, η νότια Αίγινα φιλοξενεί είδη δυσεύρετα σε άλλα μέρη, όπως η ασπροκωλίνα και ο φιδαετός, αλλά και είδη αυστηρά προστατευόμενα, όπως ο θαλασσοκόρακας, που είδαμε την προηγούμενη στα Οχυρά και μάλιστα σε μεγάλους αριθμούς. Αυτή η επίσκεψη στην Αίγινα θα μείνει αποτυπωμένη στον νου μου. Όχι τόσο για τα όσα είδαμε αλλά από τη σημασία τού να τα δούμε όλοι μαζί, να εκτιμήσουμε την αξία τους και να αναγνωρίσουμε πως, στην παρατήρηση πουλιών και στην εξόρμηση στη φύση, η ευεξία και η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και ιδιαίτερων σημείων, όπως τα Οχυρά, πάνε χέρι-χέρι. Θαλασσοκόρακας (Phalacrocorax aristotelis) © Γιάννης Μαρκιανός / ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Από τη δράση μας στο πεδίο παρέα με τον Γιώργο Δροσόπουλο και τον Γιώργο Παπαδημητρίου.

ΓΙΏΡΓΟΣ ΠΑΠΑ ΔΗΜΗΤΡΊΟΥ

Πρακτικές συμβουλές για ενεργούς πολίτες Τα άγρια πουλιά αντιμετωπίζουν σήμερα πολλές και σημαντικές απειλές, οι οποίες θέτουν σε κίνδυνο την επιβίωσή τους. Οι πολίτες μπορούν να γίνουν σύμμαχοι στην αντιμετώπιση των απειλών αυτών, αφού μπορούν να τις αναγνωρίσουν εγκαίρως και να τις καταγγείλουν στις αρμόδιες υπηρεσίες. Το παράνομο κυνήγι (λαθροθηρία), τα δηλητηριασμένα δολώματα, η παράνομη παγίδευση και το παράνομο εμπόριο αποτελούν τις πιο συχνές απειλές που αντιμετωπίζει η άγρια ορνιθοπανίδα στην Ελλάδα. Σε όλες τις προαναφερθείσες περιπτώσεις είναι εξαιρετικά χρήσιμο οι πολίτες, που γίνονται μάρτυρες τέτοιων περιστατικών, να συλλέγουν υλικό (οπτικο-ακουστικό, φωτογραφικό ή κάποιο στίγμα γεωεντοπισμού), το οποίο θα διευκολύνει τις αρχές κατά την εκτέλεση των καθηκόντων τους. Βασική προϋπόθεση σε κάθε περίπτωση είναι οι πολίτες να συλλέγουν το υλικό μόνο αν δεν συντρέχει ενδεχόμενο να τεθεί σε κίνδυνο η σωματική τους ακεραιότητα και, βεβαίως, δεν συνιστάται να αυτενεργούν, χωρίς να αναμένουν την παρέμβαση των καθ’ ύλη αρμόδιων υπηρεσιών. Για τα φαινόμενα που μόλις αναφέραμε, το κοινό θα πρέπει να καλεί το τοπικό Δασαρχείο (Δ Α Σ Ο Ν Ο Μ Ε Ί Ο Α Ί Γ Ι Ν Α Σ , τηλ: +30 22970 22912), τον τοπικό θηροφύλακα (+30 6972711169, κ. Δημήτριο Τζούρα) ή/και την Ελληνική Αστυνομία (Άμεση Δράση 100). Ειδικά για περιπτώσεις λαθροθηρίας ή δηλητηρίασης, καλό είναι να γίνεται επικοινωνία και με το Συντονιστικό Κέντρο Δασοπροστασίας στο τηλέφωνο 1591. Σε περίπτωση που υπάρχει τραυματισμένο ζώο, θα πρέπει να γίνεται επαφή με το πλησιέστερο Κέντρο Περίθαλψης Άγριων Ζώων, όπως είναι η οργάνωση ΑΝΙΜΑ (τηλ: +30 210 9510075).

Νομικός, υπεύθυνος Περιβαλλοντικής Πολιτικής, Ελληνική ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ Εταιρεία ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Εφόσον η παράβαση τελείται μέσω του διαδικτύου (π.χ. ανάρτηση σε ιστοσελίδα αγγελιών για άγρια πουλιά προς πώληση) θα πρέπει να κοινοποιείτε την καταγγελία στη Δ/νση Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος που αναλαμβάνει την ταυτοποίηση του δράστη (e-mail: ccu@ cybercrimeunit.gov.gr). Για την καταγγελία είναι απαραίτητο να κρατάτε στιγμιότυπα οθόνης (printscreen) και ηλεκτρονική διεύθυνση (url) της δημοσίευσης καθώς και την ηλεκτρονική διεύθυνση (url) του χρήστη που έκανε την ανάρτηση/δημοσίευση. Αναφορικά με τις παραβάσεις που αφορούν υποβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος, όπως για παράδειγμα, παράνομες αμμοληψίες, εκχερσώσεις ή μπαζώματα, η πλέον ενδεδειγμένη λύση προϋποθέτει κλήση της αστυνομίας προκειμένου να προβεί σε επιτόπιο έλεγχο αδειών αλλά και ενημέρωση της αρμόδιας Δασικής Υπηρεσίας ή της Κτηματικής Υπηρεσίας. Ομοίως, συνιστάται η καταγγελία στις αρμόδιες εισαγγελικές αρχές, όπως και η ενημέρωση του Τμήματος Περιβάλλοντος της οικείας Περιφέρειας. Ειδικά για την περίπτωση που η παράβαση αφορά παράνομες καταλήψεις αιγιαλού θα πρέπει να γίνεται άμεση επικοινωνία και με την αρμόδια Κτηματική Υπηρεσία του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών (Πειραιά, Νήσων και Δυτικής Αττικής, e-mail: ky-peiraia@gspp.gr, τηλ.: +30 213 2118652). Τέλος, ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται να επιδεικνύεται κατά την περίοδο της άνοιξης όπου και εμφανίζονται πολλά περιστατικά εαρινής λαθροθηρίας. Το φαινόμενο αυτό είναι εντονότερο από τον Μάρτιο έως και τον Μάιο, ενώ κορυφώνεται κατά την περίοδο του Πάσχα. Γενικότερα πάντως, το κυνήγι επιτρέπεται για το χρονικό διάστημα από τον Αύγουστο έως τον Φεβρουάριο, με κάποιες χρονικές αποκλίσεις ανάμεσα στα είδη. Κάθε άλλη χρονική περίοδος είναι απαγορευμένη αναφορικά με τη θήρα της άγριας ορνιθοπανίδας και δεν επιτρέπεται από τον νόμο.

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

ΛΊΛ Α ΔΕΡΟΥΓΓΈΡΗ

Οι πέρδικες και τα περδικόπουλα του Δημοτικού Σχολείου Πέρδικας 1 Η νησιωτική πέρδικα, το χαρακτηριστικό είδος που συναντάμε στην Αίγινα, αποτέλεσε την αφορμή για την επίσκεψή μας στο Δημοτικό Σχολείο Πέρδικας. Η εκπαιδευτική δράση σχεδιάστηκε στο πλαίσιο της φετινής συνεργασίας της Ελληνικής ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗΣ Εταιρείας με την Αιγιναία. Αφιερώσαμε μία ημέρα, κατά τη διάρκεια της οποίας ‒μέσω ποικιλίας δραστηριοτήτων‒ τα παιδιά γνώρισαν τη νησιωτική πέρδικα και αναγνώρισαν τον ρόλο της στα τροφικά πλέγματα στα οποία συμμετέχει. Βασικός μας στόχος ήταν να συνδέσουν τα παιδιά το τοπωνύμιο με μια βαθύτερη γνωριμία με το πουλί από το οποίο έλκει ο τόπος το όνομά του. Ξεκινήσαμε τη δράση με διαδραστική παρουσία ση για να γνωρίσουν την πέρδικα και τον σπιζαετό, καθώς και τη σχέση τους στις τροφικές αλυσίδες. Αναλύσαμε τα χαρακτηριστικά των πρωταγωνιστών μας και πώς οι δράσεις προστασίας για ένα είδος ευνοούν ουσιαστικά όλη τη βιοποικιλότητα των περιοχών παρουσίας τους. Στη συνέχεια, μαζευτήκαμε στη σχολική αυλή για να προετοιμαστούμε για τον περίπατό μας και την εξερεύνηση πεδίου. Ενεργοποιήσαμε τις αισθήσεις που χρησιμοποιεί ένας ερευνητής στη φύση, δημιουργήσαμε ομάδες εργασίας με μοναδικά ονόματα εμπνευσμένα από τους πρωταγωνιστές μας,

Υπεύθυνη Προγραμμάτων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, Ελληνική ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ Εταιρεία ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

μοιράσαμε τον εξοπλισμό σε όλα τα παιδιά και αφήσαμε το σχολείο πίσω μας για λίγο. Η εξερεύνησή μας άρχισε αμέσως και στη διαδρομή εντοπίσαμε κοινά είδη πουλιών που ζουν στις γειτονιές των παιδιών και τα παρατηρήσαμε με τα κιάλια. Φτάσαμε μέχρι τα Οχυρά, όπου σταματήσαμε για να κάνουμε παρατήρηση με τηλεσκόπιο και να δημιουργήσουμε ένα εφήμερο υπαίθριο μουσείο τέχνης αφιερωμένο στην πέρδικα. Πιο συγκεκριμένα, κάθε ομάδα έπρεπε να δημιουργήσει ένα έργο τέχνης με φυσικά υλικά. Το σύνολο των έργων δημιούργησε μια ιδιαίτερη συλλογή. Η δραστηριότητα έκλεισε με την περιήγηση μικρών και μεγάλων από έργο σε έργο και την παρουσίασή τους από την ομάδα των παιδιών που τα εμπνεύστηκε. Επιστρέφοντας στο σχολείο, μπήκαμε σε στοχαστική διάθεση και, με τα ειδικά σχεδιασμένα φύλλα εργασίας, γράψαμε ποιήματα λίμερικ για την πέρδικα στην Αίγινα. Με ενθουσιασμό και συγκέντρωση, τα παιδιά δούλεψαν στις ομάδες τους και συνέθεσαν μια μοναδική συλλογή

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

με οκτώ ποιήματα για την πέρδικα στην Αίγινα. Η ημέρα έκλεισε με τα παιδιά να μας παρουσιάζουν τα ποιήματά τους με ενθουσιασμό, μέχρι το χτύπημα του κουδουνιού για το σχόλασμα. Η εμπειρία αυτή αποτέλεσε μια μοναδική ευκαιρία για τα παιδιά να ανακαλύψουν την ομορφιά και τη σημασία της φύσης γύρω τους, μέσα από τη γνώση και τη δημιουργικότητα. Μέσα από τις δραστηριότητες αυτές, δεν ενίσχυσαν μόνο την περιβαλλοντική τους συνείδηση αλλά και τη συνεργασία, την παρατήρηση και την εκτίμηση για τα είδη που συνυπάρχουν στον κόσμο μας. Η νησιωτική πέρδικα και η σπουδαιότητά της για τη βιοποικιλότητα αποτέλεσαν την αφορμή για να μάθουν και να δημιουργήσουν. Με την ελπίδα ότι κάθε μικρή πράξη προστασίας μπορεί να συνεισφέρει στη διατήρηση της φύσης και των θησαυρών της, αυτή η ημέρα θα μείνει χαραγμένη στις μνήμες των παιδιών ως μια εμπειρία που τα συνδέει με τη γη τους και την κληρονομιά τους.

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Η πέρδικα η νησιωτική η όμορφη, η καμαρωτή η περδικιώτισσα η αφεντική που την αγαπούν πολλοί μες το χωριό μας προχωρά και ξάφνου κάποιος της μιλά,

Μια ηλιόλουστη ημέρα του Μαρτίου, οι μαθητές και οι μαθήτριες του Δημοτικού Σχολείου Πέρδικας

συνάντησαν τη νησιωτική πέρδικα: έμαθαν για τη ζωή της, τον τόπο της, τις συνήθειές της, για το τι

όμως αυτή δεν απαντά αφού τα δαχτυλίδια της κοιτά! Καμαρωτή μου πέρδικα όμορφη και ζηλευτή στο νησί της Αίγινας είσαι η πιο γνωστή… Τόσο πολύ σε αγαπούν οι άνθρωποι εδώ που έδωσαν το όνομά σου σ’ ολόκληρο χωριό!

την απειλεί και γιατί πρέπει να την

Και όλοι οι κάτοικοι μαζί,

τραγούδησαν και της αφιέρωσαν τα

μόλις σε είδαν είπανε “Θέε μου, τι κομψή!”

προστατεύσουμε. Τη ζωγράφισαν, την παρακάτω γουστόζικα λίμερικ!

μεγάλοι και μικροί

Την πέρδικα εθώρησα τα κόκκινα μάτια της τα γνώρισα. Είδα μια πέρδικα να τρέχει κι από τον εχθρό της να ξεφεύγει. Λαχτάρα πήρε φοβερή και ξέφυγε στη στιγμή. Πιο κάτω έτρεξε να βρει τη δική της την τροφή.

Μια πέρδικα Αιγινήτισσα προχτές ήταν που την αντίκρυσα εκεί απάνω στα Οχυρά στητή, στητή να περπατά. Τραγούδι άρχισε μετά χορό, κουνήματα πολλά. Ξάφνου όμως τρέχει και πετά κάνει απότομα βουτιά!

Μια πέρδικα μικρή με ουρίτσα φουντωτή. Στα χωράφια τριγυρνά

Μια πέρδικα νησιωτική

καμαρώνει και πετά.

περπατά καμαρωτή.

Τρώει σπόρους και φυτά,

Της αρέσει να τρέχει και να ψάχνει για τροφή

και φωνάζει στα μικρά

ψάχνει, ψάχνει, ψάχνει, σκουλικάκι για φαΐ.

που από πίσω ακολουθούν

Το καταπίνει στη στιγμή

αλλά αυτά δεν την ακούν.

μα πάει να πνιγεί. Τι κρίμα να πνιγεί, η λιχουδοπερδικούλα η νησιωτική!

Πού ’σαι περδικούλα και ζεις στην Αιγινούλα… Σε κυνηγά ο Σπιζαετός

Μια πέρδικα πολύ γλυκιά

αυτός ο τρομερός ο κυνηγός!

σήμερα είδα στον Σαρπά,

Μα είσαι γρήγορη και δυνατή

όλο κουνούσε την ουρά

καμαρωτή, στο ομορφότερο νησί!

και χοροπηδούσε με χαρά. Όταν πλησίασα κοντά εκείνη πέταξε μακριά… Πω πω μεγάλη συμφορά, και ήταν η πρώτη μου φορά που είδα παρδαλά φτερά!

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Γιώργος

Δέσποινα

Ελευθερία

Δέσποινα

Αχιλλέας

Νίκας

Σπύρος

Ευτυχία

Λέανδρος Λεώνη Φωτογραφία © Βιβή Κορφιάτη

Χριστίνα Αλκυόνη

Δήμητρα

Ανάργυρος Ελένη

Νεκταρία

Οδυσσέας Παναγιώτα Αϊσέλα Σωζία

Σώζος

Αναστασία Λέαρτ

Άγγελος

Νεκταρία-Μαρία Έμυ

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Κυριακή

Ναταλία

Ιωάννα Δηώνη

Δωροθέα Φίλιππος

Γιώργος Αργύρης Ματ

Αλέξανδρος

Αντώνης Έλενα

Νικόλαος Μαρία

Ανθούλα Βενετία Χαρά

Γιώργος Άννα

Οι μαθητές και οι μαθήτριες του Νηπιαγωγείου

και του Δημοτικού Σχολείου Πέρδικας 2024-2025

που πήραν μέρος στη φετινή δράση της Αιγιναίας «Φύλλο - Φτερό: καταγράφοντας

τα πουλιά στη νότια Αίγινα».

Γκλόρια Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε όλους τους εκπαιδευτικούς του σχολείου που συνεργάστηκαν μαζί μας για την επιτυχία του προγράμματος.

Πρωινός επισκέπτης Η γιαγιά μού μαγείρευε μακαρόνια στην κουζίνα. Είχε την πόρτα ανοιχτή, για να φεύγουν οι υδρατμοί. Ο παππούς στην πολυθρόνα του διάβαζε σοβαρός το βιβλίο του. Ξαφνικά, πετάχτηκε απότομα όρθιος, κοιτάζοντας με περιέργεια γύρω του. – Τι ακούγεται; ρώτησε τη γιαγιά. – Το νερό που βράζει, είπε εκείνη. – Όχι! Κάτι μπήκε από την πόρτα. Σαν πουλάκι μού φάνηκε! – Αποκλείεται, απάντησε η γιαγιά κι ανακάτεψε προσεκτικά την κατσαρόλα. Όμως ένα αδύναμο «τσίου» ακούστηκε καθαρά τώρα. Πώς; Πουλάκι; Μέσα στο σπίτι; Πού; – «Τσίου», ακούστηκε ξανά μάλλον πάνω από το ντουλάπι. Φέρνει ο παππούς τη σκάλα, ανεβαίνει ένα σκαλί, παραπατάει και πέφτει κάτω! – Τσίου! Μάλλον κάπου χαμηλά είναι. Σκύβει η γιαγιά κάτω από το τραπέζι, ψάχνει κάτω από τον καναπέ… Μπαμ, χτυπάει το κεφάλι της στην πολυθρόνα. – Τσίου, πάλι πιο δυνατά. Πού να είναι; Μήπως χώθηκε στην πιατέλα με τα φρούτα; Μήπως κρύβεται στη γλάστρα; Θα πεινάει, θα διψάει, το καημένο! Θα μας κουτσουλήσει, το άτιμο! Στη βιβλιοθήκη δεν είναι, στο νεροχύτη δεν φαίνεται. Στο μπάνιο μήπως; Πίσω από την καφετιέρα κοιτάξαμε; «Φραπ!», κι ένα πουλάκιπετάγεται γρήγορα πίσω από το ψυγείο, πιάνεται από το φωτιστικό και αρχίζει να τραμπαλίζεται σαστισμένο. – Αχ, το καημένο το σπουργιτάκι! μουρμούρισε η γιαγιά. 32

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Χαρακτικό σε λινόλιουμ, σπουδαστική εργασία © Ελευθερία Σαρρή

– Κοτσύφι είναι! είπε ο παππούς.

Το πουλάκι γυρίζει το κεφάλι του δεξιά κι αριστερά, τινάζει τα φτεράκια του δειλά, δίνει μια και ορμάει βιαστικό έξω, μέσα από την ανοιχτή πόρτα. – «Τσίου, τσίου, τσίου» ακούστηκαν χαρούμενα από μακριά. Σα να έλεγαν «Φτου! Φτου, ξελευτερία»! Και χάθηκε μέσα στα κλαδιά του δέντρου στην πλατεία, ενώ ο παππούς έβαζε πάγο στο καρούμπαλο της γιαγιάς και η γιαγιά τραυμαπλάστ στο πόδι του παππού. Κι εγώ έτρεξα στο κομπιούτερ να μάθω πια τι πουλί ήταν πράγματι ο πρωινός μας επισκέπτης. Κωνσταντίνα (με τη βοήθεια της γιαγιάς Προνόης)

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Μπορείτε να εξερευνήσετε το αποτέλεσμα των ορνιθολογικών παρατηρήσεων του Paul Walker στο https://www.paulwalker.gr/webirdslide/Thumbs/indexb.htm.

PAUL WALKER 1

Θεοπούλια της Αίγινας Η σχέση μου με τη φωτογράφιση πουλιών ξεκίνησε το 2017 ως αναζωπύρωση ενός παιδικού χόμπι, αν και τότε το ενδιαφέρον μου αφορούσε την αναγνώριση και τον εντοπισμό των φωλιών τους και τη συλλογή των αβγών τους. Το σκηνικό των περιπετειών μου ήταν η εξοχή, ως εκεί που έφτανα με το ποδήλατο από το σπίτι μου σ’ ένα προάστιο του Μπέρμιγχαμ. Συνήθιζα να κρατάω ημερολόγιο με τις παρατηρήσεις και τα ευρήματά μου, ενώ τα βιβλία της τοπικής δανειστικής βιβλιοθήκης συνέβαλαν στη διεύρυνση των γνώσεών μου. Τα πουλιά που συναντάμε στους κήπους της Ελλάδας μοιάζουν πολύ με εκείνα που βρίσκονται στο Ηνωμένο Βασίλειο, με μία διαφορά: μερικά, που στο Ηνωμένο Βασίλειο είναι συνηθισμένα, σπάνια βρίσκονται στην Ελλάδα, και το αντίστροφο. Στον τόπο που ζω τώρα, η εγγύτητα της ακτής παρέχει στέγη σε είδη που δεν συναντά κανείς στα περίχωρα μιας πόλης, εκτός βέβαια, από τον πανταχού παρόντα γλάρο ‒ δεν λείπουν οι χωματερές από τα προάστια του Μπέρμιγχαμ. Είμαι κατεξοχήν συλλέκτης και, όταν ξεκίνησα να φωτογραφίζω πουλιά, ήταν γιατί εκείνα που παρατηρούσα από τον κήπο μου ικανοποιούσαν το συλλεκτικό μου ενδιαφέρον. Αργότερα, τόλμησα να διευρύνω αυτή τη συλλογή με τα πουλιά της Αίγινας, του νησιού που αποκαλώ σπίτι μου. Έχω μία εύχρηστη φορητή μηχανή με φακό μεγάλου οπτικού ζουμ, ο οποίος είναι απαραίτητος για κάθε φωτογράφο πουλιών ‒ ο δικός μου φέρνει το θέμα 50 φορές πιο κοντά. Προκειμένου να μοιραστώ τα ευρήματά μου, συγκέντρωσα τελικά μια επιλογή των φωτογραφιών μου σε μια πιο ταξινομική και επιστημονική μορφή, ώστε να μπορεί να τις δει κανείς στο διαδίκτυο. Ο κήπος μου έχει δέντρα και φράχτες. Συνορεύει, επίσης, με μια ρεματιά που είναι ουσιαστικά ακαλλιέργητη γη, άγρια και πλούσια, κι έτσι

Εικαστικός ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

έχω ένα πλεονεκτικό σημείο για θέα, από το οποίο μπορώ να παρατηρώ. Τα πρωινά κουρνιάζω πάντα στην ίδια θέση και, καθώς περιμένω το Όρος να κυλήσει και να αποκαλύψει τον ήλιο, συνειδητοποιώ την ποιότητα του φωτός και το πόσο διαφορετικό είναι κάθε μέρα. Οι ιδανικές συνθήκες για φωτογράφιση είναι μετά την ανατολή του ήλιου και λίγο πριν τη δύση του ‒ υποψιάζομαι ότι το χαμηλό διαπεραστικό φως βοηθάει τα πουλιά στο κυνήγι των εντόμων και υποθέτω ότι ίσως αυτός είναι ο λόγος που αυτές τις ώρες παρακινούνται σε δράση. Ο ήλιος το μεσημέρι μπορεί να είναι σαρωτικός, καλύπτει και ξεθωριάζει τα πάντα, έτσι που στο μέσο της ημέρας ούτε ψάχνω ούτε προσδοκώ κάτι για να το απαθανατίσω. Τα περισσότερα είδη πουλιών τα συναντάς στα αγροτικά περιβάλλοντα και στους κήπους, κοντά σε βιότοπους ανθρώπων με τις καλ λιέργειες, τα λουλούδια, τους φράχτες και τα ζώα τους. Αυτές οι συνθήκες παρέχουν στα πουλιά μια μεγάλη ποικιλία τροφής με τη μορφή σπόρων, εντόμων και, βέβαια, νερό. Μέχρι σήμερα έχω εντοπίσει 74 είδη στο νησί, 51 από τα οποία έχω παρατηρήσει από τον κήπο μου. Στα αγγλικά είναι γνωστά είτε ως garden birds είτε ως song birds, ενώ στα ελληνικά έχω ακούσει ότι ο αντίστοιχος γοητευτικός χαρακτηρισμός είναι «θεοπούλια» ή πουλιά των θεών. Όταν, τελικά, πήρα τη φωτογραφική μηχανή μου για περιπάτους, σκέφτηκα τις διαφορετικές τοπογραφίες του νησιού: βραχώδη υψώματα, δάση, λιβάδια, ακτές και παράκτιες πεδιάδες. Υπάρχουν τέσσερις τοποθεσίες τις οποίες επισκέπτομαι ξανά και ξανά λόγω της αφθονίας των ειδών τους. Πρώτα τα γνωστά Οχυρά, το ακρωτήρι απέναντι από το λιμάνι της Πέρδικας (κατά ειρωνεία της τύχης δεν έχω δει ποτέ πέρδικα εκεί), αυτό μόνο, φιλοξενεί 27 είδη. Δεν είναι μόνο η ρηχή ακτή με τις λιμνούλες και τους βράχους, όπου μπορεί κανείς να δει ακτίτες (Actitis hypoleucos), λευκοσουσουράδες (Motacilla alba), κορμοράνους (Phalacrocorax carbo), ακόμα και λευκοτσικνιάδες (Egretta garzetta), αλλά και ο θεαματικός απότομος γκρεμός προς τη θάλασσα, στην άλλη πλευρά του ακρωτηρίου, όπου φωλιάζει ένα γεράκι, το βραχοκιρκίνεζο (Falco tinnunculus), και μια αποικία από σταχτάρες (Apus apus). Μια χρονιά, ένας γαλαζοκότσυφας (Monticola saxatilis) μεγάλωσε εκεί την οικογένειά του. Στην ενδοχώρα χορταριασμένα λιβάδια προσφέρονται ως βιότοπος σε σιταρήθρες (Alauda arvensis), φανέτα (Linaria cannabina), λιβαδοκελάδες (Anthus pratensis), μαυρολαίμηδες (Saxicola rubicola), σταχτοπετρόκληδες (Oenanthe oenanthe) και άλλα. Τη μοναδική φορά που είδα καρδερίνα (Carduelis carduelis) ήταν εκεί, σε μια συκιά. Με ελκύει ιδιαίτερα η υπέ36

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Γαλαζοκότσυφας

Βραχοκιρκίνεζο

Κουκουβάγια

Φανέτο

Σταχτοπετρόκλης

37 Λευκοτσικνιάς

ροχη, ιριδίζουσα παρουσία της αλκυόνης (Alcedo atthis), που χρόνο με τον χρόνο μπορεί να βρεθεί σκαρφαλωμένη στα αλμυρίκια απέναντι από το λιμάνι ‒ σχεδόν πάντα στο ίδιο κλαδί του ίδιου δέντρου. Η αλκυόνη φτάνει τον Σεπτέμβριο για το χειμερινό ψάρεμα και φεύγει τον Μάρτιο για τις όχθες των ποταμών της Βόρειας Ευρώπης. Αν έχετε την τύχη να την τσακώσετε τη στιγμή που βουτάει για ψάρια, γίνεστε μάρτυρες ενός φοβερού θεάματος, σαν να βλέπεις μια γροθιά να πέφτει με ορμή πάνω στο νερό. Ένα άλλο αγαπημένο στέκι μου είναι ένα λιβάδι ‒μετά την Παχειά Ράχη, δίπλα στο Κέντρο Διάσωσης Άγριων Ζώων και Πουλιών, στους πρόποδες ενός βουνού που μοιάζει με σωρό αρχαίων ογκόλιθων‒ που ίσως ήταν κάποτε χωράφι με σιτάρι. Συνεπώς, το έδαφος έχει μια ιστορία γονιμότητας και γι’ αυτό συχνάζουν πολλά είδη πουλιών, μερικά από τα οποία σπάνια συναντιώνται σε κήπους: ο σταχτοπετρόκλης, το βουνοτσίχλονο (Emberiza cia) και ο κοκκινοκεφαλάς (Lanius senator). Κόρακες (Corvus corax) κάνουν κύκλους στην περιοχή και κάποτε υπήρχαν λευκοπελαργοί (Ciconia ciconia) και όρνια (Gyps fulvus), χάρη στην εγγύτητα του ΕΚΠΑΖ που λειτουργούσε εκεί κοντά. Πολλές πέρδικες (Alectoris chukar), σαν αστείες μινιατούρες δεινοσαύρων, περιπλανώνται σε αυτό το λιβάδι. Ο κήπος του Αρχαιολογικού Μουσείου της Κολόνας προσφέρεται, κατά κάποιο τρόπο, ως ένα απομονωμένο καταφύγιο για ορισμένα είδη, όπως ο σπίνος (Fringilla coelebs), ο φλώρος (Chloris chloris), ο καρβουνιάρης (Phoenicurus ochruros) και το σκαρθάκι (Serinus serinus). Είδα ακόμη κι έναν τρυποφράχτη (Troglodytes troglodytes) εκεί να εξετάζει τα χαλάσματα και έναν κοκκινοκεφαλά να περιπολεί στην περίφραξη. Έχω ακούσει πως κάποιος είδε ένα φρυγανοτσίχλονο (Emberiza caesia) με το χαρακτηριστικό γαλάζιο κεφάλι στον κήπο του Μουσείου, αλλά εγώ δεν το έχω ακόμη δει με τα μάτια μου, πράγμα που έχει γίνει σαν άγιο δισκοπότηρο για μένα. Το παράκτιο λιβάδι στους Σαλαμινομάχους είναι ένα μέρος που επισκέπτομαι συχνά. Έχει παρόμοιο τοπίο με το λιβάδι στην Παχειά Ράχη και συχνάζουν παρόμοια είδη, αυτό όμως είναι κοντά στη θάλασσα. Για μια εβδομάδα, τον Μάρτιο του 2022, τρία αγέρωχα βροχοπούλια (Pluvialis apricaria) κατασκήνωσαν σ’ αυτό μεταναστεύοντας προς τον Βορρά. Για μένα αυτή η τοποθεσία έχει χάσει κάτι από την μαγεία της, επειδή, έχοντας προφανώς ισοπεδωθεί και απογυμνωθεί από τους τυμβοειδείς θάμνους και τους σωρούς των βράχων της, φαίνεται μάλλον χωρίς ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, ενώ είναι εκτεθειμένη, παρέχοντας ελάχιστη κάλυψη. Εκτός από τη περιστασιακή σιταρήθρα, τώρα πια 38

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Αλκυόνη

Βροχοπούλι

Νησιωτική Πέρδικα

Κοκκινοκεφαλάς

Μαυροτσιροβάκος

Φλώρος

σπάνια έρχονται πουλιά εκεί. Την επισκέπτομαι, ωστόσο, κάθε χρόνο μεταξύ 17 και 24 Μαρτίου, ελπίζοντας ότι αυτά τα βροχοπούλια είναι πλάσματα της συνήθειας, αλλά μάλλον είμαι πολύ αισιόδοξος. Οι εξορμήσεις μου σε δασικές περιοχές μού προσφέρουν ελάχιστες χαρές, ίσως μόνο το κάλεσμα των σπίνων ψηλά στα κλαδιά των πεύκων. Αυτό το σκηνικό θα ήταν κανονικά ο οικότοπος της κίσσας (Garrulus glandarius) και γνωρίζω ότι κίσσες υπάρχουν στην Αίγινα, μέχρι στιγμής όμως δεν τις έχω δει. Οι ψηλές περιοχές είναι η επικράτεια των αρπακτικών πουλιών, της γερακίνας (Buteo buteo) και του βραχοκιρκίνεζου αλλά και της σταχτοκουρούνας (Corvus cornix), που μυστηριωδώς και, θα έλεγε κανείς και απερίσκεπτα, επιμένει να τσακώνεται μαζί τους. Υπάρχει, επίσης, πάντα ο πανταχού παρών μαυροτσιροβάκος (Curruca melanocephala), γνωστός τοπικά ως μαυρίτσα, η οποία φαίνεται στήνει το σπιτικό της σε κάθε γωνιά της Αίγινας, κάτι που την καθιστά τόσο επιτυχημένο αναπαραγόμενο είδος στο νησί μας. Είναι γνωστή στα αγγλικά ως σαρδηνοπούλι, αλλά υποθέτω ότι ο άνθρωπος που της έδωσε το όνομα αυτό θα την είχε ονομάσει αλλιώς, αν είχε επισκεφτεί την Αίγινα πρώτα. Είμαι ένας παρατηρητής πάρα πολύ περιστασιακός και δεν συμπεριφέρομαι με τον επαγγελματισμό εκείνων που αυτοαποκαλούνται πραγματικοί ορνιθολόγοι. Όταν κάποιες φορές αφαιρούμαι, νιώθω ότι δεν είμαι ευπρόσδεκτος στο περιβάλλον, δεν είμαι πραγματικά εκεί. Τότε σκέφτομαι ότι η προσοχή μου θα ήταν πιο αποδοτικό να ξοδευτεί αλλού. Προσπαθώ να θυμάμαι να φοράω κάτι για καμουφλάζ, με άλλα λόγια όχι έντονα χρώματα, αν και μερικές φορές βρίσκω τον εαυτό μου θρονιασμένο αδέξια, μες στη μέση, σε ένα καταπράσινο περιβάλλον να φοράει ένα κόκκινο πουκάμισο. Σε τέτοιες περιπτώσεις λέω στον εαυτό μου ότι τα πουλιά, σίγουρα, καταλαβαίνουν ότι δεν έχω τίποτα να κρύψω και, επομένως, δεν πρέπει να είναι επιφυλακτικά (αυτή είναι μια υπόθεση που μένει να αποδειχθεί). Είναι καλό να θυμάσαι ότι δεν κυνηγάς πουλιά. Καθώς αυτά είναι πάντα ένα βήμα πιο μπροστά, θα πρέπει να χρησιμοποιήσεις τη διαίσθησή σου για να σταθείς σε ένα σημείο με θέα, να προσπαθήσεις να μην ρίχνεις σκιά, να είσαι ακίνητος και να επιστρατεύσεις λίγη υπομονή. Η θεωρία λέει ότι τα πουλιά θα ξεχάσουν την αναστάτωση που προκάλεσες με την άφιξή σου και, τελικά, θα νιώσουν αρκετά ασφαλή ή θα ξεχαστούν και θα βρεθούν κοντά σου. Κάποιες φορές σκέφτομαι ότι, εκτός από το αν φαίνομαι ή όχι, είναι και το θέμα της μυρωδιάς ‒ αναρωτιέται κανείς τι προκαλεί μεγαλύτερη υποψία, η μυρωδιά του σώματος ή το σαπούνι; Στέκομαι στη φορά του ανέμου ή είμαι κόντρα σ’ αυ40

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Συκοφάγος Τσαλαπετεινός Τσιφτάς

Μελισσοφάγος

Φοινίκουρος

Σταχτομυγοχάφτης

τόν; Μάλλον υποψιάζομαι ότι το σαπούνι είναι πιο παρεμβατικό, αν και αυτή είναι μια άλλη υπόθεση που δεν έχει ελεγχθεί. Ο παραλληλισμός με το κυνήγι είναι εύστοχος και ένας από τους λόγους που μου αρέσει η παρατήρηση πουλιών είναι επειδή, αν και ουσιαστικά είναι μια διαλογιστική διασκέδαση, είναι επίσης μια δραστηριότητα που απαιτεί δεξιότητα και επιδεξιότητα. Είναι, επίσης, μια ευκαιρία για μάθηση. Μετά από καιρό μπορείς να αναγνωρίζεις είδη από μακριά όχι μόνο από το μέγεθος ή το τραγούδι αλλά και από τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο ένα πουλί πηδάει από το ένα κλαδί στο άλλο. Ή από το αν ζουν μόνα τους ή ως σμήνος. Ορισμένα είδη είναι σχεδόν δυσδιάκριτα μεταξύ τους και έχω συνομιλήσει με ανθρώπους με περισσότερες γνώσεις από εμένα για να μάθω τις μικρές διαφορές. Υπάρχουν στιγμές που παρατηρώ κάτι άγνωστο σε μια κίνηση ή ακούω κάτι που δεν αναγνωρίζω και αυτό είναι αιτία ενθουσιασμού για την πιθανότητα μιας νέας ‒για μένα‒ ανακάλυψης. Τέτοιες περιπτώσεις, όπως και ο νόμος της φθίνουσας απόδοσης, μειώνονται, καθώς περνά ο καιρός. Αν είσαι πουλί, ο Σεπτέμβριος και ο Μάρτιος είναι για σένα σημαντικές εποχές του έτους. Ο Σεπτέμβριος είναι περίοδος συγκομιδής, μια ζωτικής σημασίας ευκαιρία για να μαζέψεις θερμίδες για το χειμώνα, για να αντιμετωπίσεις ίσως το μακρύ ταξίδι που είναι μπροστά σου. Τον Μάρτιο είναι η ώρα που πρέπει να φροντίσεις να σε προσέξουν για να έχεις μια αισιόδοξη αναπαραγωγική περίοδο, δεν είναι καιρός για απομόνωση. Καλείσαι πρωτίστως να εκθέσεις το καλογυμνασμένο και φρέσκο φτερωτό εαυτό σου. Για την παρατήρηση πουλιών στο αστικό περιβάλλον, το καλοκαίρι είναι μια κάπως αδρανής περίοδος, καθώς φαίνεται ότι τα οικογενειακά καθήκοντα, η ανατροφή των νεοσσών, αναλαμβάνονται με λίγους μάρτυρες, μακριά από την ανθρώπινη κατοικία, εκτός από τους συνήθεις ύποπτους, όπως τα κοτσύφια (Turdus merula), τα σπουργίτια (Passer domesticus), τα περιστέρια και φυσικά τις μαυρίτσες, τους σταθερούς μας συντρόφους. Τον Σεπτέμβριο οι κήποι μας κατακλύζονται ιδιαίτερα από καιροσκόπους, πολλοί από τους οποίους σταματούν στη μεταναστευτική τους πορεία προς την Αφρική. Η χρονιά διανθίζεται από την εμφάνιση και την εξαφάνιση ορισμένων ειδών και όχι μόνο για μεταναστευτικούς λόγους. Για παράδειγμα, ο τσαλαπετεινός (Upupa epops) εμφανίζεται την άνοιξη και, όταν ακουστεί η πολύ χαρακτηριστική φωνή του, ξέρουμε ότι ο χειμώνας φτάνει στο τέλος του. Ο γκιώνης (Otus scops), ο κούκος (Cuculus canorus) και το χελιδόνι (Hirundo rustica) αναγγέλλουν, επίσης, την άφιξη της άνοιξης. 42

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Τις τελευταίες δέκα ημέρες του Απριλίου μάς τιμούν με την προσωρινή παρουσία τους δύο εξωτικά χρωματισμένα πουλιά, που επιστρέφουν από την Αφρική προς τα βόρεια, στις περιοχές αναπαραγωγής τους. Το χρυσό πουλί (Golden Oriole), που στα ελληνικά το λέμε απλά συκοφάγο, έχει ένα πλούσιο κίτρινο χρώμα και μια ακόμη πιο πλούσια φωνή, που θυμίζει τους ήχους ενός τροπικού δάσους. Προς μεγάλη ανησυχία των μελισσοκόμων, μεραρχίες πολύχρωμων μελισσοφάγων (Merops apiaster), επίσης, καταφθάνουν για μια στάση. Αν και ‒λανθασμένα‒ αποτελούν αιτία ανησυχίας για την κοινότητα των μελισσοκόμων, το θέαμά τους, όταν πετούν σε κύκλους σαν χάρτινα βελάκια, είναι μαγευτικό και τα γουργουριστά και ελαφρώς τσιριχτά μουρμουρητά τους προαναγγέλλουν την άφιξή τους σαν μια μηχανή που πλησιάζει απειλητικά και χρειάζεται λάδωμα. Στις όχθες της ρεματιάς μπροστά στον κήπο μου υπάρχουν φωλιές άγριων μελισσών και κάθε χρόνο οι μελισσοφάγοι συγκεντρώνονται για να κουρνιάσουν στις φιστικιές, μερικές φορές 50 ή και περισσότεροι, για να πάρουν πρωινό, πριν συνεχίσουν τον δρόμο τους ‒ ακριβώς όπως σταματάμε εμείς σε φασφουντάδικο στην Εθνική. Στα μέσα Σεπτεμβρίου εμφανίζονται και πάλι στο ταξίδι της επιστροφής. Η άφιξη των μυγοχάφτηδων (σταχτομυγοχάφτης, Muscicapa striata) και των φοινίκουρων (Phoenicurus phoenicurus) σηματοδοτεί το τέλος του καλοκαιριού και, όταν οι φοινίκουροι εξαφανίζονται, οι κοκκινολαίμηδες παίρνουν τη θέση τους εγκαίρως για τον ερχομό των Χριστουγέννων. Ο Πλάτωνας υπέθετε ότι οι φοινίκουροι μεταμορφώνονται σε κοκκινολαίμηδες και, εδώ που τα λέμε, δεν θυμάμαι να τους έχω δει μαζί! Το 2020, όταν μας κλείσανε στα σπίτια μας, υπήρξε μια σαφής αύξηση της παρουσίας των φτερωτών φίλων μας. Η έλλειψη της παρουσίας μας φάνηκε να ενθαρρύνει σε μεγάλο βαθμό την άγρια ζωή. Η ατμόσφαιρα ήταν σαφώς πιο καθαρή και υπήρχε μια αξιοσημείωτη αύξηση των μεταναστευτικών πουλιών στην Αίγινα, ιδιαίτερα του συκοφάγου. Οι αυστηρές απαγορεύσεις του Covid δεν μας επέτρεπαν να βγούμε στη φύση, αλλά ως παρηγοριά, η φύση, σε κάποιο βαθμό, ήρθε και μας επισκέφθηκε στο κατώφλι μας και έξω από τα παράθυρά μας. Το να βρίσκεσαι κοντά στη φύση είναι έτσι κι αλλιώς μια ανταμοιβή και το να έχεις ένα σκοπό ‒ στην περίπτωσή μου να αναγνωρίζω τα διάφορα είδη πουλιών και να τα φωτογραφίζω– με κάνει να θέλω να συνεχίσω να έχω αυτή την εμπειρία, καθώς το μυαλό μου είναι συγκεντρωμένο στη στιγμή και στον τόπο. Είναι ένας διαλογισμός, αυτή είναι η ιδέα, αυτή είναι η ανταμοιβή. ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

ΕΥΑΓΓΕΛΊΑ Χ Α Λ Δ ΑΙΆΚΗ

Η φύση στα δημοτικά τραγούδια της Αίγινας Αηδόνια και παγώνια και καναρίνια μου Το παρόν τεύχος της Αιγιναίας, με το ειδικό αφιέρωμα στα πουλιά της Αίγινας, δημιουργεί μια ωραία συγκυρία για να ανατρέξουμε σε στίχους των δημοτικών τραγουδιών του νησιού με αναφορές στη φύση.1 Γενικώς, οι μνείες τέτοιου τύπου είναι αρκετά συχνές στην ελληνική δημοτική ποίηση. Ας μην ξεχνάμε ότι ο άνθρωπος της επαρχίας, ο οποίος είναι, κατά βάση, ο δημιουργός των ελληνικών δημοτικών τραγουδιών, ήταν και όφειλε να βρίσκεται σε άμεση επαφή με τη φύση. Εκτός από την αξιοποίησή της για βιοποριστικούς λόγους, η παρατήρησή της εξυπηρετούσε στο να κατανοήσει τα καιρικά φαινόμενα, τις αλλαγές των εποχών και να φροντίσει αναλόγως για τις καλλιέργειες, τα περιουσιακά του στοιχεία και τις καθημερινές του πρακτικές. Κατ’ αυτό τον τρόπο, λοιπόν, είχε δημιουργηθεί μια ιδιαίτερη και στενή σχέση του ανθρώπου με τα φυσικά στοιχεία, η οποία, εκτός από όλα τα προηγούμενα, συντελούσε και στην έκφραση της καλλιτεχνικής πλευράς του. Η ομορφιά, η σοφία, ο τραχύς χαρακτήρας της φύσης αξιοποιούνται, όταν ο άνθρωπος θέλει να εκφράσει τον έρωτα, εκπληρωμένο ή ανεκπλήρωτο, σχέσεις κάθε τύπου αλλά και, γενικώς, κοινωνικές συνθήκες. * 1.

Δρ. Ιστορικής Μουσικολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Θα ήθελα να αναφέρω ότι σχετικά με τη δημοτική μουσική της Αίγινας έχω ήδη γράψει στο τεύχος 31 της Αιγιναίας που κυκλοφόρησε το καλοκαίρι του 2022, όπου μπορεί κανείς να ανατρέξει, αν θέλει να πληροφορηθεί τα σχετικά. Το υλικό που αξιοποιείται επί του παρόντος, δηλαδή οι στίχοι δημοτικών τραγουδιών, έχει αντληθεί από τις έρευνες για τη δημοτική μουσική του νησιού που έχω ήδη μνημονεύσει στη συγκεκριμένη δημοσίευσή μου.

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Έτσι, οι αναφορές που συναντάμε σε στοιχεία τέτοιου τύπου είναι πολύπλευρες και ανάλογων χαρακτηριστικών. Σε κάποιες περιπτώσεις, το όνομα της αγαπημένης αντικαθίσταται με λουλούδια: Βιολέτα μ’ ανθισμένη, βιολέτα μ’ ανοιχτή, στον ίσκιο σ’ από κάτω ποιος θ’ αποκοιμηθεί; Βιολέτα μ’ ανθισμένη, με φύλλα πράσινα πάρε με στην αγκάλη σου, να βγω ’π’ τα βάσανα Δυόσμε μου και κατιφέ μου, δεν σ’ αλησμονώ ποτέ μου.2

Επίσης, η φύση αξιοποιείται για να παρομοιάσει το αγαπημένο πρόσωπο: Σε τούτηνε τη γειτονιά στα χαμηλά σπιτάκια κάθονται τρεις ασίκισσες με τ’ άσπρα φουστανάκια. Τη μια τη λένε ζαμπακιά, την άλλη κρύα βρύση την τρίτη την καλύτερη ψηλό μου κυπαρίσσι. Να φύλαγα τη ζαμπακιά, να πιω νερό απ’ τη βρύση να είχα και ν’ αγκάλιαζα αυτό το κυπαρίσσι.3

Ή να το συμβολίσει: Λεϊμονιά, λεημόνησέ με δυο λεμόνια δάνεισέ με, λεϊμονιά. Λεϊμονιά, θα σε παρακαλέσω να κάτσω εις τον ίσκιο σου κοντά να πέσω, λεϊμονιά.4

2. 3. 4.

Στίχοι από το τραγούδι «Βιολέτα μ’ ανθισμένη», στο: Δραγούμης, Μάρκος Φ. Αιγίνης Μουσική Περιήγησις, Φίλοι Μουσικού Λαογραφικού Αρχείου Μέλπως Μερλιέ, Αθήνα 2008, σσ. 84-97. Οι στίχοι του τραγουδιού «Σε τούτηνε τη γειτονιά», στο: Δραγούμης, ό. π., σσ. 344-345. Οι στίχοι του τραγουδιού «Λεϊμονιά, λεημόνησέ με», στο: Δραγούμης, ό. π., σσ. 216-217. ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Το ερωτευμένο άτομο μπορεί να απευθύνεται σε στοιχεία της φύσης, προκειμένου να καλομάθει το άτομο που αγαπάει: Αηδόνια και παγώνια και καναρίνια μου, μη μου την εξυπνάτε την πάπια χήνα μου.5

Ή για να μεταφέρει μηνύματα σε αυτό: Σου στέλνω χαιρετίσματα με τη βροχή που βρέχει με το λιανό ψιχαλισμό που στερεμό δεν έχει. Σου στέλνω χαιρετίσματα κι ένα μαντίλι μήλα κι ένα κλωνί βασιλικό με τα σαράντα φύλλα. Σου στέλνω χαιρετίσματα με το πουλί τ’ αηδόνι και με τον πετροκότσυφα που δεν το φανερώνει.6

Η φύση, σε άλλες περιπτώσεις, αξιοποιείται αλληγορικά προκειμένου να περιγραφεί μια ερωτική ιστορία: Μια πέρδικα καυχήστηκε σ’ Ανατολή και Δύση πως δεν ευρέθη κυνηγός να την εκυνηγήσει. Κι ο κυνηγός σαν τ’ άκουσε πολύ του κακοφάνει, στήνει τα δίχτυα στα βουνά, τ’ απόδιχτα στους κάμπους, τα δίχτυα τα μεταξωτά σε μαρμαρένια γούρνα. Πάει η πέρδικα να πιει νερό και πιάνεται απ’ τη μύτη. Αλαφρόπιασέ με, κυνηγέ, γιατ’ η ψυχή μου βγαίνει. Κι ο κυνηγός γελάστηκε και την αλαφροπιάνει. Κι η πέρδικα κάνει φτερά και ξαπετάει και φεύγει, σ’ ελιάς κλωνάρι κάθισε και κελαηδεί και λέγει: Φωτιά να σε κάψει, κυνηγέ, ν’ εσύ και η αξιά σου. Σου ’φυγε τέτοια πέρδικα ν’ από την αγκαλιά σου.7 5. 6. 7.

Στίχοι από το τραγούδι «Αηδόνια και παγώνια», στο: Δραγούμης, ό. π., σσ. 88-89. Στίχοι από τραγούδι που καταγράφεται στο αρχείο της Γωγώς Κουλικούρδη, η οποία το κατέταξε ως «ψαριανό τραγούδι». Πρόκειται για ανέκδοτο υλικό. Οι στίχοι του τραγουδιού «Μια πέρδικα καυχήστηκε», στο: Δραγούμης, ό. π., σσ. 208-209.

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Και το βάσανο του έρωτα μπορεί να εκφραστεί με αρωγό τη φύση: Πρώτη αρχή του έρωτος ήταν ένα μπουκέτο νέος μου το επρόσφερε και μου ’πε μύρισέ το. Και ’γω το εμυρίστηκα, το ’βαλα στην καρδιά μου, μα η σκληρή του μυρουδιά τρώει τα σωθικά μου. Και κάνω αχ και κάνω βαχ για να το ξεριζώσω, για να το βγάλω απ’ την καρδιά, σε άλλον να το δώσω. Μ’ αυτό δεν ξεριζώνεται, βαθιά ’ναι ριζωμένο και μες τα φύλλα της καρδιάς είναι περιπλεγμένο.8

Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις κατά τις οποίες στοιχεία της φύσης χρησι μοποιούνται απλώς για να δέσουν τις ρίμες των υπόλοιπων στίχων ενός τραγουδιού σε έναν ολόκληρο στίχο: Το πορτοκάλι έκοψα και το ’ραψα με τέλι, πρώτα η καρδιά μου σε ήθελε και τώρα δεν σε θέλει,9

είτε σε ένα ημιστίχιο: Τρεις αδερφάδες είμαστε, τ’ αηδόνι, τ’ αηδόνι κι οι τρεις επαντρευτήκαν και νοικοκυρευτήκαν.10

Λαϊκές δοξασίες αξιοποιούνται στα δημοτικά τραγούδια, για να συνταιριάξουν με απόψεις για τον έρωτα: Στον κόμπο στη ρίζα κόβουν την ελιά, στα μάτια στα φρύδια φιλούν την κοπελιά.11

Πολλές φορές η φύση στα δημοτικά τραγούδια φαίνεται να αφομοιώνει τα συναισθήματα του ανθρώπου και να συμπάσχει μαζί του:

8. Οι στίχοι του τραγουδιού «Πρώτη αρχή του έρωτος», στο: Δραγούμης, ό. π., σσ. 166-167. 9. Στίχοι από το τραγούδι «Το πορτοκάλι έκοψα», στο: Δραγούμης, ό. π., σσ. 80-81. 10. Στίχοι από τραγούδι που καταγράφεται στο αρχείο της Γωγώς Κουλικούρδη, η οποία το κατέταξε στην κατηγορία «μικρά διηγηματικά». Πρόκειται για ανέκδοτο υλικό. 11. Στίχοι από το τραγούδι «Στον κόμπο στη ρίζα», στο: Δραγούμης, ό. π., σσ. 126-127. ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Ένα ολόχρυσο δεντρί είχα στη γειτονιά μου και άπλωνε τους κλώνους του και το ’χα συντροφιά μου. Λόγια του βάζουν οι εχθροί, λόγια και τα πιστεύει και άρχισε τους κλώνους του και τους περιμαζεύει. - Δεντρί μου, γιατί μάζεψες τα φύλλα και τους κλώνους και δίνεις θάρρος στους εχθρούς κι εμένα δίνεις πόνους; - Πάψε, παραπονιάρικο, κι ο κόσμος δεν εχάθη και με τα βότανα της γης γιατρεύονται τα πάθη. - Ο έρωτας δεν είν’ ανθός να μαραθεί να πέσει μόν’ είναι βάτος με κλαδιά κι αλλοίμονο που μπλέξει! 12

Άλλα τραγούδια αφορούν τη φύση αυτή καθαυτή, όταν δείχνει τον τραχύ της χαρακτήρα: Ο κυρ βοριάς παρήγγειλε όλων των καραβιώνε: - Καράβια π’ αρμενίζετε, κάτεργα που κινάτε, εμπάτε στα λιμάνια σας, γιατί θε να φυσήξω. Ώσπου να ειπεί, να καλοειπεί, να καλοκουβεντιάσει σηκώνονται τα κύματα, χορεύει το καράβι,13

ή στοιχεία της που εξυπηρετούν λειτουργικά την καθημερινότητα του ανθρώπου: Φώτα μου, φεγγαράκι μου, να πάμε στην αγάπη μου. Φώτα ψηλά και χαμηλά γιατ’ είναι λάσπες και νερά.14

Όμως, υπάρχουν και τραγούδια που, ενώ σε μια πρώτη ανάγνωση φαί-

12. Οι στίχοι του τραγουδιού όπως καταγράφονται στο αρχείο της Γωγώς Κουλικούρδη, η οποία κατέταξε το τραγούδι στην κατηγορία «της αγάπης». Πρόκειται για ανέκδοτο υλικό. 13. Στίχοι από το τραγούδι «Ο κυρ βοριάς παρήγγειλε», στο: Δραγούμης, ό. π., σσ. 232-233. 14. Στίχοι από τραγούδι που καταγράφεται στο αρχείο της Γωγώς Κουλικούρδη, η οποία το κατέταξε στην κατηγορία «της αγάπης». Πρόκειται για ανέκδοτο υλικό.

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

νεται ότι αφορούν τη φύση, σε μια δεύτερη συνειδητοποιούμε ότι το περιεχόμενό τους είναι αλληγορικό: Κάτω στο, μαύρα μου μάτια, κάτω στο νερό στ’ αυλάκι είναι ’να περιβολάκι. Είχα μέσα νεραντζιές, νεραντζιές πορτοκαλιές και το μάθαν τα κοράσα και μου κλέβαν τα κεράσα.15

Συναντάμε και περιπτώσεις στίχων τραγουδιών που απευθύνονται άμεσα στο φθαρτό στοιχείο της ανθρώπινης φύσης, παρομοιάζοντας την ανθρώπινη ζωή με αυτή της φύσης: Μη θαρρείς την εμορφιά πως είναι παντοτινή, μαραινόμαστε κι εμείς σαν τα λέλουδα της γης.16

Παρότι αρκετούς από τους στίχους αυτούς συναντάμε και σε δημοτικά τραγούδια διαφορετικών περιοχών της Ελλάδας πανομοιότυπους ή παραλλαγμένους, θεωρώ ότι αυτοί που παρέμειναν στο περιβάλλον της Αίγινας και έγιναν μέρος της τοπικής μουσικής παράδοσής της ήταν αυτοί που ήταν πιο οικείοι στους ντόπιους. Δηλαδή, δεν πιστεύω ότι θα συναντούσαμε αναφορές σε φυσικά στοιχεία τα οποία απουσιάζουν ολωσδιόλου από το φυσικό περιβάλλον της Αίγινας. Ένα στοιχείο ξένο στους ντόπιους δεν θα μπορούσε να τους προκαλέσει οικειότητα και να το εντάξουν σε μια καθημερινή πρακτική, όπως το τραγούδισμα. Κατ’ αυτό το σκεπτικό, ίσως, τα δημοτικά τραγούδια της Αίγινας να μπορούσαν να αποτελέσουν υλικό πληροφόρησης και για τη φύση του νησιού. Σε κάθε περίπτωση, συναντάμε σε αυτά ένα όμορφο και αρμονικό συνταίριασμα των φυσικών στοιχείων με το ποιητικό και μελωδικό μέτρο, εκφράζοντας έγνοιες που μας απασχολούν κατά τη διάρκεια της ζωής μας, με επικρατέστερη το βάσανο ή τη γλύκα της αγάπης. Επικεντρώνοντας, λοιπόν, το ενδιαφέρον στα τραγούδια της αγάπης και επανερχόμενη στο θέμα του αφιερώματος του παρόντος τεύχους της Αιγιναίας, τα πουλιά, κλείνω με μερικούς ανάλογους στίχους ελληνικών δημοτικών τραγουδιών, από διάφορες ελλαδικές περιοχές.

15. Στίχοι από το τραγούδι «Κάτω στο νερό στ’ αυλάκι», στο: Δραγούμης, ό. π., σσ. 62-63. 16. Στίχοι από το τραγούδι «Μ’ αγαπάς Γαριφαλιά μου», στο: Δραγούμης, ό. π., σσ. 64-65. ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Το γεράκι: Μαύρο γεράκι, μαύρο μου πουλί, εσύ που πετάς γεράκι μου ψηλά, εσύ που πετάς γεράκι μου ψηλά, μήπως είδες την αγάπη μου.17

Η τρυγόνα: Εσείς πουλιά πετούμενα, πετάτε στον αέρα κ’ εγώ τρυγόνα η μοναχή κ’ εγώ τρυγόνα η μαύρη με πήρε το παράπονο και το βαρύ γκιτέρι και καρτερώ την άνοιξη ν’ ανθίσουν τα κλαράκια.18

Το πουλί τ’ αηδόνι: Αηδόνια δεκατέσσερα θα στείλω στην αυλή σου να κελαηδούν κάθε πρωί, να σκάσουν οι εχθροί σου.19

Οι πάπιες και οι χήνες: Πάπιες χήνες του γιαλού, πέρδικες του ποταμού, έχει η γούρνα σας νερό να ’ρθει η κόρη μου να πιει κι ύστερα να στολιστεί.20

Το χελιδόνι: Χελιδόνα έρχεται απ’ τη Μαύρη Θάλασσα θάλασσα ν’ απέρασε, έκατσε και λάλησε.21

17. Στίχοι από το τραγούδι «Μαύρο γεράκι», στο: (1992). Σκοποί και τραγούδια της Δράμας [Βινύλιο & LP]. Αθήνα: Lyra. 18. Στίχοι από το τραγούδι «Η τρυγόνα», στο: Χασιώτης, Γ. Χρ. (1866). Συλλογὴ τῶν κατὰ τὴν Ἤπειρον δημοτικῶν ἀσμάτων. Αθήνα: Τεφαρίκη, σ. 145. 19. Στίχοι από το τραγούδι «Ανάθεμα τη μάνα σου» από τον Βώλακα της Δράμας. 20. Στίχοι από το ικαριώτικο τραγούδι «Πάπιες χήνες του γιαλού». 21. Στίχοι από το «Χελιδόνισμα», στο: Σαμίου, Δόμνα (1980). Περπερούνα [LP]. Αθήνα: Zodiac.

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Τα χελιδόνια μαζί με τα περιστέρια: Μαύρα μου χελιδόνια από την Αραπιά κι άσπρα μου περιστέρια από τη Μοσκοβιά, αυτού ψηλά που πάτε για χαμηλώσατε να πάρω ένα φτερό σας να γράψω μια γραφή.22

H πέρδικα η πολυτραγουδισμένη: Που ’σουν πέρδικα κρυμμένη κι ήρθες το πρωί βρεγμένη.23 Πέρδικα και περιστέρα κλαίν’ τα μάτια μου για σένα.24 Έλα, έλα, πέρδικά μου, στ’ αγκαλάκια τα δικά μου.25 Λιβισιανή μου πέρδικα, στα δίχτυα σου μπερδεύτηκα.26 Ξύπνησε, πετροπέρδικα, κι ήρθα στη γειτονιά σου χρυσά πλεξούδια σου ’φερα να πλέξεις στα μαλλιά σου.27

22. Στίχοι από το ηπειρώτικο τραγούδι «Μαύρα μου χελιδόνια». 23. Στίχοι από το τραγούδι «Που ’σουν πέρδικα γραμμένη», στο: Καράς, Σίμωνας (1976). Τραγούδια της Πελοποννήσου [LP]. Αθήνα: Σύλλογος προς διάδοση της εθνικής μουσικής. 24. Στίχοι από το ηπειρώτικο πολυφωνικό τραγούδι «Πέρδικα και περιστέρα». 25. Πανελλαδικός δημοτικός στίχος. 26. Στίχοι από το τραγούδι «Έρχομαι κι εσύ κοιμάσαι» από το Λιβίσι της Μικράς Ασίας, στο: Σαμίου, Δόμνα (1992). Μικρασιάτικα τραγούδια [CD]. Αθήνα: Καλλιτεχνικός Σύλλογος Δημοτικής Μουσικής Δόμνα Σαμίου. 27. Στίχοι από το τραγούδι «Ξύπνησε πετροπέρδικα», στο: Αρχείο Ελληνικής Μουσικής (1998). Έλληνες Ακρίτες Vol 1. Χίος, Μυτιλήνη, Σάμος, Ικαρία [CD]. Αθήνα: FM Records. ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

Θαλασσοκόρακας (Phalacrocorax aristotelis) © Αναστάσιος Σακούλης, Ελληνική ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ Εταιρεία

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

Για τη νότια Αίγινα που απειλείται Η φετινή συνεργασία μας με την Ελληνική ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΉ Εταιρεία μάς έφερε στη νότια και ανατολική Αίγινα, το τμήμα του νησιού που έχει μείνει πιο αλώβητο από την πίεση που ασκούν η άναρχη δόμηση και ο υπερτουρισμός. Στην ενότητα αυτή παρουσιάζουμε τις προσωπικές μαρτυρίες παλιών κατοίκων της Αίγινας αλλά και κάποιων που έγιναν λάτρεις του νησιού πιο πρόσφατα, οι οποίοι μιλούν για τη σχέση με τον τόπο και το τοπίο. Με όχημα την ανάμνηση του χτες ή την καλλιτεχνική πράξη στο σήμερα, εκφράζουν την ανησυχία τους, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, για τους κινδύνους που απειλούν το μοναδικό αυτό οικοσύστημα.

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

JAMES BRIDLE, NAVINE DOSSOS, ALESSANDRO VINCENTELLI 1

Κοιτώντας μακριά, κοιτώντας προς τα μέσα: τέχνη και οικολογία στο ακρωτήρι της Πέρδικας Περπατώντας την ώρα που χαμηλώνει ο ήλιος, αργά το απόγευμα, εκτός εποχής, από το λιμάνι της Πέρδικας, διασχίζουμε την παραλία με τις εγκαταλελειμμένες ξαπλώστρες, που παραμένουν απροσδόκητα διασκορπισμένες στην άμμο. Περνάμε μπροστά από το σάπιο κύτος μιας ψαρόβαρκας και μπάλες από παλιά δίχτυα, που πιάστηκαν σε αγκαθωτούς θάμνους, καθώς και από σωρούς σπουπιδιών, που έχουν ξεβραστεί κατά τη διάρκεια διαδοχικών καλοκαιρινών και χειμερινών κύκλων. Μετακινούμαστε από τον τουριστικό χώρο των παραθαλάσσιων διακοπών στα απομεινάρια μιας κάποτε ακμάζουσας τοπικής αλιευτικής βιομηχανίας. Και καθώς τα κομμάτια της πολυστερίνης υποχωρούν, η άγρια φύση του Perdika Point αρχίζει να ξεδιπλώνεται μπροστά μας σε όλο της το ξεπερασμένο και ανεμοδαρμένο μεγαλείο. Έχουμε φτάσει σε κάτι που μοιάζει με τη φύση. Πρόκειται για ένα μέρος όπου πολλά πράγματα έχουν υπάρξει κατά τη διάρκεια της ιστορίας, από πυκνά δάση μέχρι λιβάδια, από ναούς και παρεκκλήσια μέχρι στρατιωτικές βάσεις. Η ίδια η Πέρδικα πήρε το όνομά της από το κοντό, χοντρό πουλί που μας καγχάζει από τις πλαγιές των λόφων, ακόμη και όταν ο αριθμός του μειώνεται και το κάλεσμά του ακούγεται λιγότερο συχνά. Σήμερα, εξακολουθεί να αποτελεί καταφύγιο για πολλά άλλα άγρια πουλιά: τους κορυδαλλούς που κελαηδούν στις κορυφές των καχεκτικών δέντρων, και τα παπαγαλάκια, που ορμούν κατά μήκος της βραχώδους ακτής. Περπατάμε ανάμεσα στα απομεινάρια των γερμανικών καταφυγίων του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, τα οποία με την πάροδο του χρόνου μετατράπηκαν σε εκθέσεις αυτοσχέδιας τέχνης, σε χώρο για πάρτι, σε καμβάδες για γκράφιτι και καταφύγιο για ζώα. Αυτό το μέρος χρησι-

Μέλη της κολεκτίβας Vessel που ιδρύθηκε στην Αίγινα το 2020 1

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

Camera Obscura, Πέρδικα © Gustav Deutsch, 2003

μοποιήθηκε αρχικά από το Ελληνικό Ναυτικό ως στρατηγικό παρατηρητήριο για τον Σαρωνικό κόλπο και επεκτάθηκε από τους Γερμανούς κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Δεν είναι δυνατόν να γνωρίζει κανείς την έκταση των οχυρώσεων από αυτό που φαίνεται στην επιφάνεια, που ξεπροβάλλει ανάμεσα στο άγριο χορτάρι, τα συρματοπλέγματα και τους κάκτους. Δίνει την αίσθηση ότι πρόκειται για ένα μέρος που ήταν πάντα φτιαγμένο για να κοιτάζει προς τα έξω. Στη μύτη του ακρωτηρίου βρίσκουμε τα διαλυμένα απομεινάρια εκείνου που υπήρξε για λίγο ένα ισχυρό μνημείο αυτού του φυσικού τοπίου. Αυτή η δομή σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Franz Berzl σε συνεργασία με τον καλλιτέχνη Gustave Deutsch το 2003, στο πλαίσιο ενός ομαδικού έργου με την ονομασία The Aegina Academy, το οποίο υποστηρίχθηκε από ευρωπαϊκή χρηματοδότηση. Κάποτε λειτουργούσε ως camera obscura: ένα είδος φακού σε μέγεθος κτηρίου, ο οποίος χρησιμοποιεί μια στενή σχισμή για να προβάλει μια εικόνα του εξωτερικού κόσμου στους σκοτεινούς τοίχους του εσωτερικού – όπως μια φωτογραφική μηχανή, η εικόνα καθρεφτίζεται, και μάλιστα ανάποδα. Στην ιστορία της τέχνης, πολλοί ζωγράφοι και γλύπτες χρησιμοποίησαν καθρέφτες για να δουν τα θέματά τους με νέο τρόπο - να τα δουν αντεστραμμένα ή ανάποδα, προκειμένου να τα δουν καλύτερα, εκ νέου, με φρέσκια ματιά, αμόλυντη από την ιστορία και τις προκαταλήψεις. Αυτή η τεχνική δημιουργεί μια στιγμή απόστασης ή παραδοξότητας μεταξύ του θεατή και του οικείου αντικειμένου, προκειμένου να επιτευχθεί μία νέα σύνδεση. ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

Η Camera Obscura μας καλεί να προβληματιστούμε τόσο για το τι βλέπουμε ‒στην προκειμένη περίπτωση, το φωτεινό, όμορφο τοπίο της Πέρδικας‒ όσο και για το πώς βλέπουμε ‒ τις μυριάδες διαδικασίες που διαμορφώνουν την όρασή μας για τον κόσμο και, συνεπώς, τη ζωή μας μέσα σε αυτόν. Χτισμένη πάνω στο τσιμεντένιο αέτωμα ενός γερμανικού πυροβόλου, η Camera Obscura στην Πέρδικα είναι η ίδια ένα είδος αντανάκλασης. Στην κυριολεξία, απηχεί τις κυλινδρικές μορφές της στρατιωτικής αρχιτεκτονικής που την περιβάλλει αλλά με μια κατοπτρική μορφή, από φυσικό ξύλο αντί για ωμό σκυρόδεμα. Πέρα από αυτό, μας ζητά να αντικαταστήσουμε το «έξω» με το «μέσα», να στρέψουμε το βλέμμα μας από τον μακρινό ορίζοντα, από την ιστορία και τις προκαταλήψεις του παρελθόντος, προς τον εαυτό μας και προς το τι είμαστε ικανοί να κάνουμε στην παρούσα στιγμή. Μας ζητά να εκτιμήσουμε τον φυσικό κόσμο περισσότερο από ό,τι το κάνουμε και να βρούμε μία καλύτερη ισορροπία μαζί του.

Η χερσόνησος των Οχυρών, ©Alessandro Vincentelli, 2025 56

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

Σχεδιαστική αναπαράσταση φορητής "Camera Obscura" (Athanasius Kircher, Ars Magna Lucis Et Umbrae, 1645)

Προοριζόταν αρχικά να είναι προσωρινή, με προγραμματισμένη εγκατάσταση μόλις έξι μηνών. Λόγω της δημοτικότητάς της, τόσο στους ντόπιους όσο και στους επισκέπτες, εξασφαλίστηκε χρηματοδότηση για τη συντήρησή της, αλλά τελικά παραδόθηκε στον άνεμο και τη θάλασσα, αφήνοντας πίσω της μόνο ένα κουφάρι. Έτσι έρχεται να προστεθεί στα άλλα ερείπια της χερσονήσου: τις προπολεμικές οχυρώσεις, τα γερμανικά καταφύγια, τα όστρακα των αλιευτικών σκαφών, τους σπασμένους κορμούς των αθανάτων. Αυτά τα στρώματα γίνονται τμήμα του ίδιου του νησιού αλλά και δικό μας. Πολλοί άνθρωποι που ζουν στην Αίγινα θυμούνται την Camera Obscura με νοσταλγική τρυφερότητα και έχουν γίνει αρκετές προσπάθειες όλα αυτά τα χρόνια να αναστηθεί το έργο και να ξαναζωντανέψει. Η αρχική έκθεση αναπτύχθηκε με τη συνεργασία και την υποστήριξη τότε του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού, και ιδιαίτερα του Ταμείου Εθνικού Στόλου. Το φθινόπωρο του 2023 οι κάτοικοι του νησιού αντιτάχθηκαν στη μονομερή «αξιοποίηση» της έκτασης που φιλοξενεί τα ερειπωμένα οχυρά και το κουφάρι της Camera Obscura, υποστηρίζοντας πως η ιστορική μνήμη και το τοπίο είναι αξίες που πρέπει να διαφυλαχθούν στο σήμερα για το αύριο. Οι δημοτικοί άρχοντες είχαν τότε στηρίξει ομόφωνα τη θέση αυτή. Βρισκόμαστε πάλι, δύο χρόνια αργότερα, μπροστά σε σενάρια που στρέφουν το βλέμμα μακριά, στα οφέλη που θα έρθουν από εκεί έξω, αντί να στρέψουν τη ματιά εντός, προσδίδοντας τη δέουσα αξία που ενέχει αυτό που ήδη μας περιβάλλει. Αυτή η αλλαγή νοοτροπίας είναι εμφανής στην οικοδόμηση που γίνεται σε όλο το νησί, στην ανάπτυξη των beach bars και των επιχειρήσεΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

ων φιλοξενίας, τα οποία είναι σε ένα βαθμό απαραίτητα για τη ζωή και την ευημερία του νησιού. Ταυτόχρονα, βλέπουμε πώς αυτή η αυξημένη δραστηριότητα αφαιρεί από την άγρια φύση του νησιού που αγαπάμε: τις λιγότερο πολυσύχναστες παραλίες, αυτές όπου το θαλάσσιο γρασίδι εξακολουθεί να συσσωρεύεται και να διατηρεί τη ζωτική δομή της ακτογραμμής, και μας δίνει -σε όλους εμάς, κατοίκους και επισκέπτες, καθώς και στα πουλιά, τις φώκιες, τα ψάρια και άλλα είδη που αποκαλούν το νησί σπίτι τους- χώρους για να αναπνεύσουμε και απλά να είμαστε. Η Camera Obscura μας υπενθυμίζει αυτό που ήδη έχουμε: ένα τοπίο γεμάτο ιστορία, ένα μέρος για προβληματισμό, νέες ιδέες και νέες φαντασιώσεις. Αυτός είναι ο ρόλος της τέχνης στην οικολογία: να εμπνέει νέους τρόπους να βλέπουμε τον κόσμο γύρω μας και να γινόμαστε μέρος της συνεχούς άνθισής του. Για περισσότερα από ογδόντα χρόνια, η ίδια η φύση διαχειρίζεται αυτό το μέρος, διεκδικώντας τα στρατιωτικά καταφύγια και τα σημεία παρατήρησης για θέσεις φωλιάσματος. Μπορείτε να συλλέξετε άγρια σπαράγγια και άγριο σκόρδο, να θαυμάσετε παπαρούνες και μυριάδες αγριολούλουδα, ενώ μια πληθώρα ασφόδελων μας υπενθυμίζει τους κύκλους της ζωής και του θανάτου στο τοπίο. Έχει φτιάξει ένα μέρος για να το απολαμβάνουμε και να το απολαμβάνουμε, και από το οποίο θα μπορούσαμε όλοι να επωφεληθούμε απλά και μόνο με το να είμαστε παρόντες στην άγρια ομορφιά του, αντί να προσπαθούμε να το κάνουμε πιο παραγωγικό. Είναι στο χέρι μας να ξανασκεφτούμε τώρα πώς να χτίσουμε για το μέλλον, όχι με μπετόν πάνω σε αυτό το τοπίο, αλλά με αυτό, διατηρώντας και συντηρώντας το, όπως είναι, για τις μελλοντικές γενιές ανθρώπων και ζώων και για το ίδιο το νησί.

Το Vessel (vessel-aegina.com) είναι μια κολεκτίβα καλλιτεχνών ‒εικαστικών, επιμελητών, κινηματογραφιστών και φωτογράφων‒ που ιδρύθηκε στην Αίγινα το 2020. Αυτό το διάστημα υλοποιεί ένα ερευνητικό πρόγραμμα για τον ρόλο της τέχνης στο τοπίο, στο ακρωτήριο της Πέρδικας, με την υποστήριξη της PCAI ‒ Polygreen Culture & Art Initiative.

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

ΛΥΔΙΑ ΜΑΡΓΑΡΩΝΗ*, ΑΙΚ ΑΤΕΡΙΝΗ ΚΡΙΕΖΗ**

Καρότο νερού με συντεταγμένες 37°51'26.7″N 23°38'37.4″E Στη γεωλογία «καρότο» λέγεται η κυλινδρική στήλη, που λαμβάνεται από το υπέδαφος με γεώτρηση και δείχνει τη διαστρωμάτωση των γεω λογικών υλικών προς μελέτη. Το «Καρότο νερού με συντεταγμένες 37°51’26.7»N 23°38’37.4»E» είναι μια κατασκευή του 2022, που δημιουργήσαμε εμείς, οι εικαστικοί Λυδία Μαργαρώνη και Αικατερίνη Κριεζή, οι οποίες συγκροτούμε το συνεργατικό σχήμα RefrACTionArt1. Είναι μια υποθετική δειγματοληψία νερού και η δική μας εικαστική προσέγγιση της θαλάσσιας ρύπανσης από τα απορρίμματα του υπερκαταναλωτισμού, που τελικά επηρεάζουν δραματικά τις φυσικές και βιολογικές διαδικασίες του πλανήτη. Το Καρότο Νερού αποτελείται από έναν διαφανή κύλινδρο ύψους 210 cm και διάμετρο 15 cm, που περιέχει αποστειρωμένο νερό, φως και πλήθος πλαστικών σκουπιδιών. Τα σκουπίδια αυτά ενέχουν τη χρωματική ποιότητα ψηφίδων, που με την εικαστική επεξεργασία και με την παρουσία του φωτός αποκτούν υπόσταση έργου τέχνης, συνθέτοντας ηθελημένα ένα χαοτικό παζλ. Η κάθε ψηφίδα περικλείει από μόνη της μια σημαίνουσα ιστορία της καταναλωτικής μας αναλγησίας. Πόσα τσιγάρα έχει ανάψει ένας αναπτήρας bic; Πώς ξέβρασε την πλαστική παντόφλα, γνωστής μάρκας, η θάλασσα στην παραλία; Από ποια τσάντα βιαστικού λουόμενου έπεσε στην αμμουδιά ένα ζευγάρι μοβ γυαλιά; Θελήσαμε να δούμε τη θάλασσα όχι μόνο ως όχημα επικοινωνίας και συνάντησης πολιτισμών αλλά ως μια ζωντανή υπενθύμιση της συμπεριφοράς μας. Ρέει, κυματίζει, φουρτουνιάζει σε μια συνεχή συνδιαλλαγή με τα στοιχεία της φύσης αλλά και με τον άνθρωπο. Αυτό το αέναο * ** 1.

Εικαστικός και συγγραφέας Εικαστικός και μουσικός Η RefrACTionArt είναι μια δυαδική συνεργασία (Αικατερίνη Κριεζή, Λυδία Μαργαρώνη) κοινού οράματος και πειραματισμού στις Εικαστικές Τέχνες. https://refractionart.net ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

υγρό στοιχείο μάς ταξιδεύει, μας περικλείει και μαρτυρά τις συνήθειες μας είτε διασπείροντας τα απορρίμματά μας στους βυθούς, αλλοιώνοντας τις ζωές των κατοίκων τους, είτε εναποθέτοντάς τα στις παραλίες βέβηλα. Ακόμη χειρότερα, ως τρομακτική υπαρκτή συνθήκη, τα πλαστικά, που διασπώνται σε απειροστά ποσοστά της ύλης τους, μικρό- ή νάνο- πλαστικά, διασπείρονται μέσω του νερού και του αέρα στο οικοσύστημα και, τέλος, διεισδύουν και μετοικούν στο βιολογικό σύστημα των ζωντανών οργανισμών, μη εξαιρουμένων και των ανθρώπων, από το σπέρμα και τον πλακούντα ως τον εγκέφαλο. Δημοσιεύσεις στην the Guardian το ’24 και το ’25 μιλούν για μέγιστο πρόβλημα με νούμερα και διαπιστώσεις εφιαλτικές. Με ακόμη περισσότερο ανησυχητικές ερωτήσεις για το αν υπάρχει επιστροφή. Υπαίτιοι και αποδέκτες των λαθών μας, όλοι εμείς. Ως RefrACTionArt, σταθήκαμε εκεί που μπορούμε να αρθρώσουμε την ανησυχία μας: στο «βήμα» της Τέχνης. Αρχικά, ο άξονας που θα ακολουθούσαμε θα ήταν το πλαστικό απόρριμμα, που η παρουσία του στη ζωή είναι μικρότερη από 100 χρόνια αλλά τόσο ραγδαία επικίνδυνη. O σαρκασμός στον παραλληλισμό του γεωλογικού καρότου με ένα υποθετικό καρότο νερού από τον Σαρωνικό κόλπο, «συλλεγμένο από μελλοντικούς επιστήμονες», ήταν μια πρώτη κεντρική ιδέα, καταδειΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

κνύοντας το ασύμβατο της έννοιας του γεωλογικού καρότου, που προϋποθέτει στερεά υλικά, να αντικαθίσταται από ένα υγρό στοιχείο της φύσης ‒επιτείνοντας τη δυστοπία‒ που με την παράλογη δραστηριότητα του ανθρώπου μπορεί στο μέλλον να μετατραπεί σε στερεό. Ένα στερεό καταναλωτισμού. Ακολούθησαν προσχέδια σε χαρτιά, διαδικτυακές συζητήσεις και περίπατοι, κυρίως, σε ακτές της Αίγινας και του Πειραιά. Ξεκίνησε μια λεπτομερής φωτογραφική καταγραφή των διάφορων μη οργανικών σκουπιδιών, όπως πλαστικά, σύρματα, ζελατίνες, πανιά, αλουμίνιο. Συλλέξαμε κυρίως πλαστικά, τα οποία στη συνέχεια πλύναμε με γλυκό νερό και τα κατανείμαμε βάσει χρώματος, σχήματος και μεγέθους. Ακούσαμε τον ήχο που παράγουν τα απορρίμματα, αν τριφτούν μεταξύ τους, τις αντανακλάσεις στον ήλιο, τη χρωματική διάδραση με τεχνητό φως τη νύχτα, καταγράφοντας τα πάντα με κάμερα είτε σημειώνοντας σκέψεις σε χαρτιά, ώσπου να περάσουμε στη φάση σύνθεσης και κατασκευής. Ήταν σαν στοίχημα να καταδείξουμε την ανθρώπινη ανευθυνότητα, κάποιες στιγμές με θυμό και λιγάκι σαν παιχνίδι, εκεί στην αυλή του σπιτιού στην Πέρδικα με τα τζιτζίκια να συμμετέχουν στις ηχητικές καταγραφές. Από αυτή τη διαδικασία προέκυψαν το έργο «Καρότο νερού με συν τεταγμένες 37°51›26.7»N 23°38›37.4»E», ένας επεξηγηματικός χάρτης του Σαρωνικού κόλπου με τις πραγματικές συντεταγμένες, μια ηχητική σύνθεση, ένα βίντεο-τρέιλερ τελικής παρουσίασης2 και ένα ποίημα: Κολυμπάμε σε μια συμπαγή μάζα πλαστικών, που περικυκλώνει τα νησιά των ονείρων μας. Απολαμβάνουμε το δειλινό ενός λευκού νάνου. Γράφουμε ποιήματα για τη μελωδία της τριβής των πλαστικών στις έλικες του εγκεφάλου μας. Μια ποίηση του αίσχιστου. Της ασφυξίας. Της ασφυξίας, ανάμεσα σε βράγχια ψαριών. Της ασφυξίας, μέσα σε νάιλον σακούλα.

Βλ. https://refractionart.net/water-carrot

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

Ταξινομήσαμε τα σκουπίδια κατά χρώμα και υλικό.

Δεν είναι η πρώτη φορά που ασχολούμαστε με το σκουπίδι σαν εικαστική πρώτη ύλη και ως σχήμα RefrACTionArt και ως αυτόνομες εικαστικοί. Με τη σημαντική τους επιρροή οι καλλιτέχνες του πρώτου μισού του 20ού αιώνα μάς δίδαξαν πως ένα έργο, αποκύημα της φαντασίας και της συνθετικής ικανότητας του καλλιτέχνη, αποκτά τη δική του ζωή, ανεξάρτητα από τα υλικά, και αυτονομείται∙ πως ένα απόρριμμα ακίνδυνα μετουσιώνεται σε μια εικαστική ματιά, έχει τη δική του δυναμική, όχι μόνο σαν ένα δομικό στοιχείο της εικόνας, και ενέχει συμβολισμούς και επιθυμητές έννοιες, για να αποδοθεί ένα τελικό μήνυμα. Η πρώτη παρουσίαση του έργου έγινε το 2022 στο Πεδίον του Άρεως στην Αθήνα σε έκθεση Trash Art της Περιφέρειας Αττικής –“Cases of Hyle”. Όλο το project παρουσιάστηκε το 2024 στον Χώρο ΠΛΥΦΑ στο διήμερο Φεστιβάλ ECOPHILIA NOW με τη διοργάνωση του PartSuspended Artist Collective.

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

ΜΑΙΡΗ ΓΑ Λ ΑΝΗ-ΚΡΗΤΙΚΟΥ

Η ομορφιά του βυθού στη νότια Αίγινα Από τα παιδικά μου χρόνια η θάλασσα με μάγευε! Τις καλύτερες ώρες της ζωής μου τις έχω περάσει στα ακρογιάλια της Αίγινας πλατσουρίζοντας στα νερά, πιάνοντας καβούρια, γαρίδες, κοχύλια, αχινούς και ό,τι άλλο εύρισκα. Όταν ήμουν μικρή, κάποιος πάντα με συνόδευε και με ανάγκαζε να επιστρέψω γρήγορα στο οικογενειακό πρόγραμμα στερώντας μου αυτή την ευτυχία. Από τη στιγμή που απελευθερώθηκα από τους περιορισμούς των γονιών μου, άρχισα να κολυμπώ χειμώνα καλοκαίρι, χωρίς διακοπή, με κρύο, με βροχή, ακόμα και με χιόνι. Εκεί νιώθω απέραντη ευδαιμονία. Το καλοκαίρι μένω στο νερό 4-5 ώρες κάθε μέρα. Έχω μείνει και εξάωρο κυνηγώντας ένα μεγάλο ψάρι που έμπαινε και δεν έμπαινε μέσα στην απόχη μου. Για να μην ξεχνιέμαι στο βυθό, ο Άγις, ο άνδρας μου, μου φόρεσε ένα ρολόι αδιάβροχο! Τα τελευταία χρόνια, χάρη σε μία πατέντα του εγγονού μου Ρωμανού, τον οποίον ευγνωμονώ γι’ αυτό το δώρο, έμαθα να ψαρεύω στο βυθό χωρίς όπλο: παίρνω μία μεγάλη απόχη, βάζω μέσα ένα σπασμένο αχινό και ανοίγομαι στο πέλαγος! Συνήθως κολυμπώ στα βόρεια ακρογιάλια της Αίγινας, όπου βρίσκεται το σπίτι μου. Όταν όμως έχει βοριά και η θάλασσα είναι φουρτουνιασμένη, παίρνω τα «εργαλεία» μου, απόχες, τσάντα μέσης, μάσκα, βατραχοπέδιλα, και πηγαίνω στη νότια πλευρά του νησιού, στα Βροχεία, Σαρπά, Πέρδικα. Σε εκείνες τις ακτές, έβρισκα παλιά κάποια περίεργα πανέμορφα κοχύλια, ασημένια, με τρύπες. Με αυτά είχα κάνει δαχτυλίδια και μενταγιόν, όμως τώρα έχουν εξαφανιστεί! Μόλις φτάσω στην πλαζ, φορώ τη μάσκα, βάζω τα πτερύγια, δένω στη μέση μου την τσάντα, παίρνω την απόχη με το δόλωμα και καταδύομαι. Ε Υ Τ Υ Χ Ι Α ! Ξεχνώ τα πάντα! Η μαγεία της ποικιλίας του βυθού επιδρά πάνω μου σαν ναρκωτικό. Κάνω ένα μεγάλο περίπατο αναγνώρισης της περιοχής, καθώς χρειάζεται μεγάλη προσοχή, όταν αναμετριέσαι με τη θάλασσα, είτε είσαι καπετάνιος είτε ένας αμελητέος μικροψαράς, όπως ελόγου μου! 64

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

Άποψη της παραλίας Κλήμα που δέχεται πολλών ειδών απειλές τα τελευταία χρόνια.

Από κάθε θαλάσσιο περίπατο κρατώ ιδιαίτερες μνήμες. Γιατί σε κάθε βόλτα μέσα στο βυθό αντικρίζω αλλιώτικα θεάματα κάθε φορά. Σ’ αυτή τη νότια μεριά της Αίγινας συνάντησα κάποια μοναχικά μικρά ψαράκια με καταπληκτικά χρώματα: κίτρινα σαν καναρίνια, κόκκινα σαν φωτιά, μπλε του κοβάλτιου, μοβ που, αν τα μετέφερα στις ταπισερί που κεντώ με θαλασσινά θέματα, θα μπορούσαν να θεωρηθούν εξωπραγματικά! Α ναι, είδα και μερικά ψαράκια ολόλευκα σαν νύφες! Αυτά τα ποικιλόχρωμα πιτσιρίκια, περιφρονούν παντελώς το δόλωμα της απόχης μου. Στον περίπατό μου στο βυθό σε τούτες τις θάλασσες με ακολουθούν ολόκληρα κοπάδια από ασημένιους σπάρους που έλκονται από τη μυρωδιά του δολώματος, αλλά που σπανιότατα ξεγελιούνται για να μπουν μέσα στην αποχή μου. Δίπλα με ακολουθεί, επίσης, ένα αντιπαθέστατο κοπάδι από μαύρες καλόγριες (ψάρια και αυτές). Μερικές μπαίνουν στην απόχη, αλλά τις βγάζω αμέσως. Σιγά-σιγά μαζεύονται τα ψάρια-πελάτες μου. Είναι οι γύλοι, οι γραμματικοί και οι χειλούδες. Οι τελευταίες είναι πανέμορφες μέσα στο νερό. Μοιάζουν με παγώνια, έχουν τα χρώματά τους, χρυσοπράσινο και μπλε σαξ. ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

Έχω μελετήσει την ψυχολογία των ψαριών! Δεν ψαρεύονται εύκολα. Χρειάζεται να μείνω αρκετή ώρα στο πόστο μου ακίνητη με προτεταμένη την απόχη. Οι γύλοι είναι οι πιο λαίμαργοι. Μπαίνουν κατευθείαν να φάνε! Οι γραμματικοί με τις ασημοκόκκινες ρίγες ψαρεύονται δυσκολότερα. Ο δισταγμός ενός έξυπνου ψαριού να πλησιάσει το δόλωμα μού κάνει σωστή χαλάστρα, γιατί πονηρεύει και τα υπόλοιπα που κολυμπούν γύρω γύρω από την απόχη ξετρελαμένα από τη μυρωδιά του δολώματος επί ώρα, χωρίς να μπαίνουν μέσα. Και ας μη μιλήσω για τις πέρκες! Είναι το πιο δύσπιστο ψάρι! Κρύβεται πίσω από την πέτρα της, έρχεται κοντά στην απόχη, κάνει βουτιά και ξαναφεύγει τρέχοντας! Ξανάρχεται, δαγκώνει το σύρμα της απόχης και ξαναπαίρνει δρόμο. Έχω πιάσει μερικές, περιμένοντάς τες ολόκληρες ώρες μέσα στο νερό. Μια μέρα, κοντά στον Σαρπά, ενώ είχα ακουμπήσει την απόχη στο βυθό και περίμενα, ένιωσα να μου την τραβούν προς τα δεξιά! Κάνω βουτιά και βλέπω ένα πολύ μεγάλο χταπόδι να έχει βάλει δύο πλοκάμια στον πάτο της αποχής για να τραβήξει το δόλωμα! Και αρχίζει η μάχη! Προσπαθώ να το κάνω να μπει μέσα! Φεύγει και ξανάρχεται! Το παιχνίδι είναι δύσκολο. Έχουν μπει μικρά χταποδάκια στην απόχη μου, αλλά, αφού τα χαϊδέψω, τα αφήνω ελεύθερα! Τελικά, το χταπόδι μπήκε μέσα και

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

αρχίζει ένας άλλος αγώνας. Προσπαθεί να την κοπανήσει και εγώ κρατάω με το ένα χέρι κλειστό το στόμιο της απόχης και με το άλλο κολυμπώ προς την ακτή. Μερικά πλοκάμια βγαίνουν από τις τρύπες της απόχης και κολλάνε στο μπράτσο μου. Τρομάζω, αλλά δεν τα παρατάω! Όταν έφτασα στην πλαζ και το έβαλα στην τσάντα μου, ένιωσα μεγάλος ψαράς! Το ίδιο συναίσθημα είχα νιώσει, όταν στην απόχη μου είχε μπει ένας σκάρος ενάμισι κιλό. Τον έβγαλα ξεφωνίζοντας θριαμβευτικά και τον έδωσα στον Άγι που τον έφαγε το βράδυ. Φαίνεται αστείο, αλλά εγώ δεν τρώω ούτε ψάρι ούτε κανένα άλλο θαλασσινό. Τα ψάρια που πιάνω συνήθως τα δίνω σε μία κυρία που ταΐζει τα παιδιά της με φρέσκο προϊόν! Μια μέρα που φύσαγε πάλι βοριάς στη γειτονιά μου, πήρα τον Γιώργο, τον γκαλερίστα φίλο μου, και με το αυτοκίνητό μου πήγαμε για μπάνιο στη νότια ακτή της Αίγινας. Ενώ εγώ ετοιμαζόμουν να μπω για ψάρεμα, εκείνος με περίμενε στα ρηχά. Ξαφνικά τον άκουσα να φωνά ζει! Ένα μεγάλο χταπόδι είχε τυλιχτεί στο πόδι του! Όταν μετά από καιρό ο Γιώργος πρότεινε στους καλλιτέχνες που εκθέτουν στην γκαλερί του να του κάνουν το πορτραίτο του, εγώ τον «κέντησα» με ένα χταπόδι στο χέρι του, όμως! Δεν υπάρχει ωραιότερο θέαμα από την ποικιλία του βυθού! Εδώ κοπάδια ψαριών με απίθανα χρώματα, κάποιοι κόκκινοι σταυροί γαντζωμένοι σε βράχια, εκεί λόφοι γεμάτοι βότσαλα, φύκια και αχινούς! Έμαθα να ξεχωρίζω τους καλούς από τους άγονους. Οι καλοί, που είναι κόκκινοι μέσα και έχουν αβγά, ξεχωρίζουν, γιατί στη ράχη τους είναι κολλημένα κοχυλάκια, χόρτα ή μικρές πετρούλες. Τα τελευταία χρόνια οι αχινοί έχουν πολλαπλασιαστεί στις θάλασσες της Αίγινας, σημάδι καθαρών νερών ερμηνεύουν οι γνωρίζοντες! Όταν κουράζομαι από το ψάρεμα, αφήνω τα σύνεργά μου στην άκρη και, κρατώντας τη μάσκα και τα βατραχοπέδιλά μου, ξαναμπαίνω στη θάλασσα και ανοίγομαι στο πέλαγος χαζεύοντας το βυθό! Τα 3-4 τελευταία χρόνια, βλέπω άγνωστα, περίεργα ψάρια που δεν τα αγγίζω, γιατί λένε πως είναι επικίνδυνα. Και, δυστυχώς, πολλαπλασιάζονται! Χαζεύω τις κινήσεις των ψαριών, πώς τρώνε πάνω στα χόρτα, με ποια ευλυγισία ξεφεύγουν, όταν τρομάζουν από ένα μεγαλύτερο ψάρι. Μια μέρα στη θάλασσα της Πέρδικας είδα ένα τεράστιο κόκκινο κάβουρα που θα πίστευα πως ζει μόνος σε εξωτικές θάλασσες. Μέσα στο βυθό υπάρχει μια αέναη κίνηση όχι μόνο από τα θαλάσσια ζωντανά πλάσματα αλλά κι από τα βότσαλα που μετακινεί το κύμα, τα φύκια με τα πράσινα, καφέ, ασημένια και χρυσίζοντα χρώματα, τις σπηλιές, τα βράχια… ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

Αλλά υπάρχει και κάτι άλλο που ονειρικά ψάχνω στις θάλασσες. Αναζητώ τις ηρωίδες των ταπισερί που κεντώ, τις Γοργόνες και τις Σειρήνες. Εκεί που κολυμπώ, παραμυθιάζομαι και λέω στον εαυτό μου ότι τα πλάσματα αυτά δεν μπορεί να είναι μόνο καρπός φαντασίας. Πρέπει να υπήρξαν! Ίσως κάποια στιγμή σ’ αυτές τις θαλάσσιες περιπλανήσεις μου να βρεθώ μπροστά σε μια μυθική Γοργόνα, σε κάποιον Τρίτωνα! Ανακαλώ στη μνήμη μου ένα διήγημα που είχα διαβάσει στα αγγλικά, του Oscar Wild νομίζω. Μιλούσε για ένα χωρικό που έφευγε κάθε πρωί για τη δουλειά του και, επιστρέφοντας το βράδυ στην πλατεία, μάζευε τους συγχωριανούς του και τους παραμύθιαζε μιλώντας τους για συναντήσεις απίθανες με ξωτικά, μάγισσες και το τι του έλεγαν. Και οι σύντροφοι περίμεναν με λαχτάρα κάθε φορά το γυρισμό του, για να τους παρασύρει στη μαγεία των αφηγήσεών του. Αλλά μια μέρα ‒γράφει ο ποιητής‒ ο χωρικός συνάντησε στα αλήθεια, τα ξωτικά στο διάβα του. Και επέστρεψε στο χωριό μαγεμένος και έκθαμβος. Και όταν μαζεύτηκαν οι φίλοι γύρω του περιμένοντας να τους μιλήσει για τις νέα του συνάντηση με τα ξωτικά, αυτός σαν αλλοπαρμένος τούς είπε με σιγανή φωνή: «Δεν έχω να σας πω τίποτα σήμερα, δεν είδα κανέναν…» 68

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

Μα είναι και η ιστορία που μου διηγείτο με παραστατικό τρόπο η μητέρα μου για την αδερφή του Μεγαλέξανδρου, που από άγνοια έχυσε το βάλσαμο που θα έκανε αθάνατο τον αδερφό της! Όταν κατάλαβε τι έκανε, έπεσε στη θάλασσα από την απελπισία της και οι Θεοί την έκαναν Γοργόνα. Και από τότε, μου έλεγε η μητέρα μου πειστικότατα, η Γοργόνα περιπλανάται στις θάλασσες και κάθε φορά που συναντά ένα καράβι το αρπάζει από την πλώρη και ρωτά εναγωνίως τον καπετάνιο: «Ζει ο βασιλιάς Αλέξανδρος;» «Ζει και βασιλεύει και τον κόσμο κυριεύει», απαντά ο μυημένος πλοίαρχος. Και η Γοργόνα σπρώχνει απαλά το καράβι του προς το πέλαγος. Μα αν ακούσει την απάντηση: «Ο Αλέξανδρος έχει πεθάνει εδώ και χρόνια», βουλιάζει το πλοίο και πνίγει όλο το πλήρωμα! Έτσι, με το μαγικό θέαμα του βυθού και τις μνήμες του μύθου, ξεχνιέμαι μέσα στη θάλασσα, έως ότου το μάτι μου πέφτει στο ρολόι του Άγι. Διαπιστώνω το προχωρημένο της ώρας, πανικοβάλλομαι, μαζεύω γρήγορα το νου μου και τα σύνεργά μου και τρέχω να βρω τους δικούς μου που πάντα ανησυχούν για την εξαφάνισή μου στο βυθό…

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ι. ΜΠΟΓΡΗΣ

Μαρτυρίες για τα Οχυρά της Πέρδικας Ογδόντα χρόνια μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι μνήμες της Γερμανικής Κατοχής παραμένουν ακόμη ζωηρές για τους μεγαλύτερους σε ηλικία κατοίκους της Πέρδικας, ίσως, και σε κάποιο μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι στον υπόλοιπο πληθυσμό του νησιού. Τα Οχυρά της Πέρδικας παραμένουν εκεί, μάρτυρες μιας δύσκολης, της πιο δύσκολης πιθανόν για τη ζωή των κατοίκων του χωριού εποχής. Αν και κατασκευάστηκαν μία δεκαετία νωρίτερα από την εποχή της Γερμα νικής Κατοχής, στον καιρό της διακυβέρνησης του δικτάτορα Μεταξά, εν τούτοις, τα γεγονότα της ξενικής Κατοχής σημάδεψαν πολύ εντονότερα τις ζωές και την κατοπινή μνήμη των κατοίκων της Πέρδικας. Μπορεί οι κάτοικοι να αποξενώθηκαν υποχρεωτικά και για πάντα από τις ιδιοκτησίες τους που απαλλοτριώθηκαν για τη δημιουργία των Οχυρών, όμως, ποτέ δεν έπαψε ο χώρος να αποτελεί ζωτικό τμήμα και οργανικό κομμάτι για την καθημερινή ζωή, τις ασχολίες και τις ευρύ τερες δραστηριότητες του χωριού. Τοπογραφικά και γεωμορφολογικά αποτελεί το ένα σκέλος και το συμπλήρωμα της συνολικής εικόνας του κατεξοχήν χώρου και του το πίου της Πέρδικας. Στο βάθος του κολπίσκου, μία σχετικά στενή λωρίδα άμμου, συνδέει τον οικιστικό ιστό της χερσονήσου του χωριού με τον ακατοίκητο χώρο της άλλης μικρής χερσονήσου των Οχυρών. Και μετά την έξοδο του λιμανιού, το νησάκι της Μονής επιστέφει από τα δυτικά το σύνολο. Εκτός από τα εγκαταλελειμμένα και μισογκρεμισμένα, μισοχωμένα στη γη αμυντικά επάκτια Οχυρά, λίγα κατοικημένα σπιτάκια και περισσότερα ερείπια από τον παλαιότερο οικισμό, το λεγόμενο Κουφο χώρι, λίγο πιο πέρα από το σημερινό κοινοτικό κατάστημα, θυμίζουν την ύπαρξη ανθρώπινης ζωής και δραστηριότητας. ΑΡΙΣΤΕΡΑ : Tο καΐκι Άγιος Σώζων του Δημήτρη Σαρρή, με το οποίο πραγματοποιούσε το δρομολό-

γιο Αίγινα - Πέρδικα πριν φτιαχτεί ο δρόμος στις αρχές της δεκαετίας 1970. Διακρίνεται στο βάθος η χερσόνησος των Οχυρών, αρχείο Ι. Σαρρή, ΨΦΑΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

Μετά τον πόλεμο, σιγά σιγά εμφανίζονται κάποιες υπαίθριες δραστηριότητες οικιακής και κτηνοτροφικής οικονομίας: κοτέτσια, λίγες γίδες, 1-2 μαντριά και βοσκή και σταβλισμός για κάνα μουλάρι και κάνα άλογο. Η εγκατάλειψη με τον καιρό δημιούργησε ένα φυσικό περιβάλλον αντιπροσωπευτικό της νότιας Αίγινας, μια έκταση δίπλα ακριβώς στο χωριό, για περιπάτους, ησυχία, ρεμβασμό, επαφή με τη φύση. Ο χώρος είναι ενταγμένος στο ευρύτερο φυσικό τοπίο της περιοχής, όπου κυριαρχούν τα ηφαιστειακά πετρώματα, τα σχετικά ξερικά, ημιορεινά και πετρώδη και όχι εύφορα εδάφη. Το τοπίο θυμίζει αιγαιο πελαγίτικο νησί και αραιοκατοικημένο, με θαμνώδη κυρίως βλάστηση και αραιότερες συστάδες κέδρων, κυπαρισσιών, πεύκων, ελαιόδενδρων και άλλων ανθεκτικών στο ξηρό κλίμα δένδρων, όπου επιζούν ακόμη οι τελευταίοι συρρικνωμένοι πληθυσμοί-δείγματα, της πανίδας του νησιού, κυρίως η ορνιθοπανίδα. Κάποιοι από εμάς, έφηβοι ακόμη τη δεκαετία του 1960-1970, έχουμε να θυμόμαστε με νοσταλγία μαγικά καλοκαιρινά βράδια, όταν ανακαλύπταμε τον μετά την παιδική ηλικία εαυτό μας, διοργανώνοντας πρωτόφαντα νυχτερινά πάρτι με μουσική και χορό κάτω από το σεληνόφωτο, όπου νιώθαμε και τα πρώτα δειλά ερωτικά σκιρτήματα. Ο πιο αγαπημένος νυχτερινός χώρος, αυτοσχέδια ντίσκο, το τελευταίο πολυβολείο προς τη μεριά του κάβου! Οι ντόπιοι κάτοικοι δέχθηκαν την απαλλοτρίωση για το καλό της άμυνας της Πατρίδας. Στη μνήμη τους χαράχτηκε ανεξίτηλη η εποχή της Γερμανικής Κατοχής μέσα από τη πολεμική χρήση των Οχυρών, η ερήμωσή τους επανέφερε σε ένα βαθμό το φυσικό περιβάλλον, ενώ η αδιαφορία για την τύχη αυτού του σπάνιου μνημείου και φυσικού τοπίου, δυστυχώς, απειλεί τη μοναδικότητά τους και μάλιστα από τους πλέον αρμόδιους για τη διάσωση αυτού του χώρου. Μπορεί για λίγο η καταστροφή να μην συνέβη, όμως η απειλή επικρέμαται απειλητική, σε κάθε περίπτωση. Η υπερδόμηση και η καταστροφική περιβαλλοντική αλλοίωση του υπόλοιπου νησιού δεν έχει ακόμη, ευτυχώς, αλλοιώσει σε μεγάλο βαθμό τη νότια Αίγινα. Όμως ο κίνδυνος της «αξιοποίησης» του φυσικού χώρου των Οχυρών της Πέρδικας, όσο και αν προσωρινά παρήλθε, ακόμη στέκεται απειλητικός, έτοιμος να αναζωπυρωθεί ανά πάσα στιγμή, ανάλογα με τις προθέσεις των ιθυνόντων και των υπευθύνων του Ταμείου Εθνικού Στόλου και των «στρατηγικών επενδυτών» ή, άλλως, των άπληστων και αδηφάγων οικονομικών συμφερόντων. 72

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

Ο παλιός Άγιος Σώστης. Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη από βάρκα που εκτελούσε το δρομολόγιο Πέρδικα-Αίγινα, αρχείο Κ. Τζαμαλή-Μαλτέζου, ΨΦΑΑ

Οι μαρτυρίες που ακολουθούν είναι μερικά δείγματα μνήμης από την εποχή της Γερμανικής κατοχής των Οχυρών της Πέρδικας. Όσοι ενήλικες τότε έζησαν άμεσα τα γεγονότα δεν υπάρχουν πια για να μας τα μεταφέρουν. Κατ’ ανάγκην οι μαρτυρίες στηρίζονται στις μνήμες όσων, μικρά παιδιά τότε, έχουν κάτι να θυμούνται μέσα από τις ασθενείς προσωπικές τους εντυπώσεις ή από τις διηγήσεις των μεγαλυτέρων, συγγενών, γειτόνων και συγχωριανών. Τις τυχόν αλληλοαναιρούμενες αφηγήσεις τις αφήσαμε, όπως έχουν. Οι μαρτυρίες:

1. Σ ω ζ ί α Αμάφη (78 ετών), 12 Μαρτίου 2025 «Οι Γερμανοί στα μαγειρεία τους είχανε πολλές γυναίκες από την Πέρδικα και από το Σφεντούρι που δουλεύανε εκεί. Η πληρωμή τους ήτανε το φαγητό που τρώγανε. Κάποιες φορές τούς δίνανε και για το σπίτι τους. Η αλήθεια είναι ότι δεν πειράξανε ποτέ κανένα κορίτσι. Το σπίτι του παππού μου, του Παναγή του Μούρτζη, ένα μεγάλο σπίτι, εκεί απέναντι στα Οχυρά, στη περιοχή που τη λέγαμε Κουφοχώρι, το επιτάξανε οι Γερμανοί. Ο Άγιος Σώστης, η εκκλησία, ήτανε παλιά, πριν το πόλεμο, απέναντι, στα Οχυρά. Όταν αποφάσισαν οι Γερμανοί να τον γκρεμίσουνε, ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

Ψαράδες διορθώνουν τα δίχτυα τους στην Πέρδικα. Στο βάθος η χερσόνησος των Οχυρών, αρχείο Αντωνίας Σαρρή, ΨΦΑΑ

τους είπανε να πάρουν τις εικόνες. Όταν τον γκρεμίζανε, όλο το χωριό έκλαιγε, κανείς δεν πήγε από τους ντόπιους να βοηθήσει στο γκρέμισμα. Ένας Γερμανός, που κουβάλαγε τα μπάζα, καθώς τα πήγαινε προς την άκρη στη θάλασσα, τον πήρε ο γκρεμός από κάτω και σκοτώθηκε. Τον τιμώρησε ο Θεός. Οι Γερμανοί χτίσανε το μακρύ κτήριο που υπάρχει ακόμη απέναντι και το χρησιμοποιούσανε για θέατρο και σινεμά. Αργότερα, αφού φύγανε οι Γερμανοί, μετά τον πόλεμο, το κάναμε σχολείο για κάποια χρόνια. Εγώ πήγα 3 χρόνια εκεί. Τα προηγούμενα 3, τα είχα κάνει στο σχολείο που ήτανε χτισμένο μέσα στο χωριό. Και ξανάγινε σχολείο για το χωριό μετά από μερικά χρόνια. Η Διονυσία Μπράουν ήξερε Γερμανικά και έκανε τη διερμηνέα. Όταν μαζέψανε τους Περδικιώτες για να τους εκτελέσουν, γιατί κάποια γυναίκα είπε ψέματα ότι είχανε μαζέψει όπλα για να σκοτώσουν τους Γερμανούς, τους εξήγησε τι είχε συμβεί και τους έσωσε. Δε θυμάμαι ποια χρονιά ήταν, αλλά θυμάμαι Πρόεδρος τότε ήτανε ο Χρήστος ο Στρόμπλος. Υπήρχε πείνα μεγάλη τότε στη Πέρδικα. Όσοι δουλεύανε στα Οχυρά τρώγανε ένα πιάτο φαΐ. Οι υπόλοιποι δύσκολα. Ο συγχωρεμένος ο “Τζίτζικας” (σημ. Γιάννης Τρίμης, ένας μικροκαμωμένος, χαρακτηριστικός τύπος της Πέρδικας), μικρό παιδάκι τότε, είχε από τη πείνα τη μεγάλη βγάλει πούσι (σημ. χνούδι πυκνό) στο πρόσωπο. Και άλλα μωρά 74

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

βγάζανε πούσι, γιατί οι μανάδες τους από την πείνα δεν είχανε γάλα να τα θηλάσουν. Μετά το πόλεμο μερικοί, πιο πολύ οι ψαράδες, μαζεύανε το μπαρούτι από τις νάρκες που είχανε βάλει οι Γερμανοί γύρω αλλά και πιο πέρα από τα Οχυρά. Ήτανε μια γυναίκα, λέγανε πως ήταν Κρητικιά, η “Στριγγοπούλαινα”, Μαρίκα τη λέγανε. Είχε παντρευτεί ένα χήρο Περδικιώτη, πήγε να μαζέψει μπαρούτι κι έσκασε και σχεδόν τυφλώθηκε. Την έβλεπα καμιά φορά στο δρόμο, στο μπακάλικο, και τρόμαζα κι εγώ κι άλλοι Περδικιώτες. Είχε κατεβασμένο το μαύρο το μαντήλι μέχρι τη μύτη, να μη φαίνονται τα σημάδια στο πρόσωπο και στα μάτια της. Κι ο Μιχάλης ο Τρίμης, ο αγροφύλακας, σκοτώθηκε, διαλύθηκε το σώμα του και σκόρπισε, τον μαζεύανε κομματάκια».

2. Μ . Γ. ( ε τών 85), 13 Μαρτίου 2025 «Αυτό το μακρόστενο κτήριο πάνω στα Οχυρά, το ’χανε χτίσει οι Γερμανοί και το χρησιμοποιούσανε για θέατρο και σινεμά. Μετά τον πόλεμο έγινε σχολείο, περίπου το ’49. Με τις βροχές κοβότανε η άμμος στην παραλία στο λιμάνι της Πέρδικας και, για να πάμε στο σχολείο, ανεβαίναμε από τα πηγάδια. Καμιά φορά η θεία μου, η Μαρίνα, μας έπαιρνε στη πλάτη και μας πέρναγε απέναντι, για να μη πατάμε στη λάσπη και στα νερά. Στο σχολείο αυτό ήρθε καινούργια δασκάλα, γιατί η παλιά, η Βου γιούκα, που είχα στο παλιό σχολείο για 3 χρόνια ‒αυτό που είναι Νηπια γωγείο μέχρι τώρα‒ έφυγε. Στο σχολείο ερχόσαντε και τα παιδιά τα Σφεντουριώτικα, αλλά καθόντουσαν λίγα χρόνια. Τα παρατάγανε, κουραζόντουσαν πολύ με το πήγαινε έλα, τρέχανε και πέρα δώθε. Όταν ήμουν 10 χρονών, ήρθε ένα φορτηγό και έφερε 3-4 ναύτες-ναρκοσυλλέκτες για να μαζέψουνε τις νάρκες σε όλο το Οχυρό. Ένας ήτανε και ο Μπάιλας από τη Σύρο, φίλος του μακαρίτη του άντρα μου, του Γιώργη. Από τα πηγάδια που είναι στη Κοινότητα, δεξιά επάνω, πιο πάνω από το σπίτι που έχτισε πριν από μερικά χρόνια ο Νότης ο Μούρτζης, ήταν ένα μόνο δωμάτιο, που το έχτισαν οι Γερμανοί με τσιμέντο και πέτρα και το είχανε για μαγειρείο. Σ’ αυτό το δωμάτιο έμενε αργότερα, που φύγανε οι Γερμανοί για κάποια χρόνια, ο συγχωρεμένος ο Γαλάρης (σημ. μπάρμπα-Νίκος Γαλάρης, χαρακτηριστικός τύπος του χωριού, από τον Μεσαγρό, αλλά παντρεμένος στην Πέρδικα). ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

Από την πείνα μου είχα πάθει “σούφρα” και είχα κάνει από την αδυναμία πληγή στο μπούτι. Έφερε η μάνα μου ένα Γερμανό από τα Οχυρά, γιατρό, και μου έδωσε μια αλοιφή και μου πέρασε. Η ουλή, να ’τηνε, έχει μείνει μέχρι σήμερα. Η Ερηνούλα, του Γαλάρη η γυναίκα, ήτανε έγκυος η κακομοίρα, πήγε να κόψει σύκα, σ’ ένα μεγάλο κτήμα, στην Πλατάρα που λένε, που το ’χε ο αδερφός της ο Κυριάκος, ο πατέρας του Νώντα, που ’χε την ταβέρνα. Πήγε άντηρα άντηρα να κόψει τα σύκα για την πείνα που είχε και, όπως πάτησε από τον άντηρα κάτω στο χώμα, πάτησε τη νάρκα και σκοτώθηκε επί τόπου. Ο πατέρας του “Καλέμη” (σημ. Κώστας Τρίμης, μακαρίτης πια), ο Μιχαλάκης ο Τρίμης, μάζευε νάρκες για δυναμίτη και τις κράταγε εκεί στον Τρόχαλο που λέμε, στην Κουμουράδα (σημ. στην είσοδο του χωριού δεξιά προς τη θάλασσα). Κάποια έσκασε και τον σκότωσε, τον μαζεύανε κομματάκια. Ο “Κανάρης” (σημ. παρωνύμιο του Αποστόλη Μπόγρη, ψαρά και αργότερα ψαρομανάβη. Το παρωνύμιο έχει άμεση σχέση με το αναφερόμενο περιστατικό), όπως κατέβαινε από τα Οχυρά, κάπου εκεί, που πηγαίνει ο χωματόδρομος για του Σαρπά, πέταξε ένα αναμμένο τσιγάρο, κι ευτυχώς, το πήρε είδηση και έφυγε τρέχοντας και γλύτωσε την ανατίναξη. Από τότε, το μέρος εκείνο, κοντά στη Στρατώνα, το λένε «η ανατίναξη του Κανάρη».

3. Φ ω τ ε ινή Μούρτζη (89 ετών), 16 Μαρτίου 2025 «Το βράδυ κάνανε περιπολία, κάθε βράδυ κάνανε περιπολία μέσα στο χωριό οι Γερμανοί. Τότε τα σοκάκια είχανε πέτρες και αυτοί περνάγανε κράκα-κρούκα στις πέτρες και εμείς ακούγαμε και μας έκανε η μάνα μου “Σσσσς…. Περνάνε…”. Εδώ απέναντι, στα Οχυρά, ήτανε ένα μεγάλο κτήριο, Στρατώνα το λέγανε, αυτό ήτανε ελληνικό, ήτανε χτισμένο από πριν, από τους Έλληνες, το γκρεμίσανε οι Γερμανοί τότε που φεύγανε. Το σπίτι του πεθερού μου, ήτανε της γυναίκας του, της θεια-Νότας, το ’χανε οι Γερμανοί φαρμακείο και νοσοκομείο, κάτι τέτοιο. Όταν φύγανε, το γκρεμίσανε κι αυτό. Ήτανε δίπλα στο συρματόπλεγμα, μεγάλο κτήριο, ωραίο. Πηγαίνανε τα παιδιά τα Περδικιώτικα, τα καημένα, με τα κατσαρολάκια και τα σηκώνανε ψηλά κοντά στο σύρμα, να πάρουνε λίγο φαΐ, τι 76

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

φαΐ, ένα ζουμί με πέντε φασόλια μέσα. Τέτοια πείνα είχανε. Εγώ έκλαιγα, γιατί έβλεπα τον αδελφό μου, ήτανε μικρός και δεν έφτανε ψηλά να πάρει το ζουμί. Είχανε πετάξει ένα καρβελάκι ψωμί πιο κάτω από τη Στρατώνα, τσακωνόμαστε ποια θα το πάρει, όχι εγώ το είδα πιο μπροστά, όχι εγώ θα το πάρω. Το πήγαμε στη μάνα μου, δεν τρωγότανε, ήτανε σα σκόνη, άμα το ’κοψε, γεμάτο μούχλα! Το πετάξαμε. Είχανε πάει κοπελίτσες από δω και οι Γερμανοί τις είχανε βάλει και σκεπάζανε τα χαντάκια που είχανε ανοίξει, γεμάτος ο τόπος ήτανε από χαντάκια (σημ. ορύγματα), που πηγαίνανε από το ένα πυροβολείο στο άλλο, γιατί, όταν ερχόντουσαν από τη μεριά του Πόρου τα αεροπλάνα τα εγγλέζικα, ρίχνανε και κάτι μεγάλους προβολείς, τρέχανε αμέσως οι Γερμανοί στα χαντάκια και φτάνανε μέχρι τον Κάβο και στα άλλα πυροβολεία. Οι κοπελίτσες σκεπάζανε τα χαντάκια με κάτι μεγάλα, χοντρά δίχτυα, σαν το δάχτυλό μου το σκοινί τους, και από πάνω ξεριζώνανε και ρίχνανε θυμάρια και τα σκεπάζανε να μη φαίνονται οι Γερμανοί. Τις πληρώνανε κάτι λίγα λεφτά, αλλά, άμα κάποιες θέλανε, τους τα δίναν σε φαγητό. Ήρθε ένας Γερμανός με έναν κουβά, είχε μέσα κάτι χταποδάκια μικρά και μάζεψε καμιά δεκαριά αγοράκια με τα κοντά παντελονάκια και κρατάγανε τα χταποδάκια με τα δαχτυλάκια τους από τις κατσούλες. Τα ’βγαζε φωτογραφίες, τις έστελνε, φαίνεται, στη Γερμανία, μπορεί να ’χε παιδιά εκεί και τις έστελνε, ποιος ξέρει. Καμιά φορά ερχόσαντε οι Γερμανοί στο σπίτι, οι μεγάλοι, οι γαλονάδες, οι Διοικητές ‒κάτι τέτοιοι πρέπει να ’τανε‒ και μας δίνανε στραγάλια και σταφίδες. Βράδυ, όλο βραδάκι. Ποιος ξέρει, αυτοί φαίνεται θα είχανε αφήσει παιδιά ή εγγόνια πίσω και ερχόντουσαν, γιατί ξέρανε, φαίνεται, λυπόντουσαν. Ήτανε μία από το Σφεντούρι, δεν ήξερε γράμματα, δούλευε στο Οχυρό ‒εκεί δουλεύανε κι άλλες γυναίκες, πλένανε, καθαρίζανε, μαγείρευαν, τέτοιες δουλειές κάναν‒ είχε και τρία παιδιά. Την έβαλε ο πειρασμός και έβαλε μια Περδικιώτισσα που ήξερε γράμματα κι έγραψε ένα γράμμα στους Γερμανούς, ότι στο χωριό μαζεύουν όπλα, μαχαίρια, πιστόλια και τέτοια πράγματα, να σας επιτεθούνε και να σας σκοτώσουνε. Και ήρθανε οι Γερμανοί, μπήκανε στα σπίτια, ψάχνανε, αναποδογυρίζανε μπαούλα, κρεβάτια, κασέλες, ό,τι είχαμε, να βρούνε όπλα. Ο παππούς μου, ο Μιχάλης ο Μπόγρης, είχε μια κουμπούρα παμπάλαια, άχρηστη, θα ’τανε από το ’21. Σε άλλον βρήκανε μαχαίρια, ο άνθρωπος ήτανε χασάπης και έσφαζε. Και σε όσους βρίσκανε κάτι τους μαζεύανε ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

στο Μύλο ‒ήτανε τότε εκεί στην άκρη του χωριού, εκεί που είναι σήμερα το Σχολείο, λίγο παραδίπλα. Πήρανε τον παππού μου‒ partir Μylos. Μετά τους πήγανε στο Οχυρό και τους κλείσαν μέσα στον Άγιο Σώστη, δεν τον είχανε γκρεμίσει ακόμη. Τους είχανε για εκτέλεση, καμιά εικοσαριά άτομα. Όμως, για καλή τους τύχη, ήρθε μια κοπέλα, που ’κανε τη διερμηνέα, ήξερε κάτι Γερμανικά, και τους είπε ότι αυτή που το έκανε, το ’κανε γιατί ήθελε να τους κολακέψει, να τους καλοπιάσει και δεν ήτανε πολύ στα καλά της, ήτανε λίγο τρελή. Ήθελε να τους κάνει τη καλή, για να τη προσέχουνε περισσότερο, να της δίνουνε λίγο φαγητό παραπάνω. Αυτή μετά το πόλεμο έφυγε, εξαφανίστηκε από την Αίγινα, γιατί θα τη σκοτώνανε οι χωριανοί. Ερχόντουσαν, λοιπόν, τα αεροπλάνα από τον Πόρο, από τη μεριά του Πόρου που λέγαμε, και ρίχνανε και τους προβολείς. Εμείς παίρναμε το δρόμο και φεύγαμε, άλλοι πηγαίνανε στον Άγιο Διονύση στην Αμυγδάλα πάνω στο Σφεντούρι, άλλοι στο Σταυρό, άλλοι στο Κλήμα, για να μη μας σκοτώσει καμιά μπόμπα. Εμείς, έξι η οικογένεια και άλλοι τέσσερις γειτόνοι, είχαμε πάει στην Αμυγδάλα σε μια μεγάλη ελιά από κάτω και εκεί μαζεύαμε “καρμπούσια”, κάτι μαλακά μακριά χόρτα και φτιάχναμε μεγάλα, χοντρά δεμάτια και τα φέρναμε βόλτα-βόλτα στην ελιά και φτιάχναμε “στρογέρα”, για να κόβει τον αέρα. Και καθόμαστε μέρες εκεί. Βέβαια, αυτό το κάναμε το καλοκαίρι, το χειμώνα πού να το κάνεις με το κρύο. Μια νύχτα, ένας Γερμανός βγήκε και ήρθε και χτύπαγε την πόρτα σ’ ένα σπίτι εδώ κάτω ‒ ζούσε εκεί μια μεγαλοκοπέλα που δούλευε στους Γερμανούς. Ήταν ένα σπίτι του παππού μου και κοιμόταν εκεί. Άνοιξε την πόρτα η κοπέλα, μύριζε μεθύσι ο Γερμανός, τρόμαξε η κοπέλα και έβαλε τις φωνές δυνατά, φώναξε του Διοικητή απέναντι με το όνομά του, το ήξερε. Έστειλε αυτός 2-3 και τον πήρανε, τον περιποιήθηκαν καλά και τον στείλανε στη Ψυττάλεια ‒ ήτανε φυλακές του Ναυτικού εκεί. Μπορεί να τους είχαμε φορτωθεί εδώ τους Γερμανούς όλα αυτά τα χρόνια, αλλά όλα κι όλα, σε αυτά τα πράγματα προσέχανε οι Γερμανοί, δείχνανε σέβας. Μερικά χρόνια μετά το πόλεμο, ήρθε ένας Γερμανός από αυτούς που είχανε υπηρετήσει εδώ και βρήκε τους χωριανούς και μας έλεγε ότι φύγανε από εδώ με ένα καράβι τσιμεντένιο. Και ότι το καράβι αυτό, το τσιμεντένιο, το βουλιάξανε αεροπλάνα, δεν ξέρω πού. Στον Άγιο (ενν. τον Άγιο Σώζοντα) στα Οχυρά, που ήτανε πριν τον γκρεμίσουνε οι Γερμανοί, γινότανε πριν το πόλεμο πολύ μεγάλο πανηγύρι, ερχόσαντε εδώ από όλη την Αίγινα, από τη Χώρα, από την Κυψέλη, το Μεσαγρό. Άλλος με μουλάρι, άλλος με γαϊδούρι, με άλογα. Είχανε, 78

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

λοιπόν, αρχίσει και χτίζανε γύρω γύρω σαν κελάκια, για να κοιμούνται κάποιοι άνθρωποι, να βάζουν και τα ζώα και να φυλάνε και τη στρωμνή τους ‒ α! τα στολίζανε πολύ ωραία, με ωραία στρωμνίδια! Εκείνα τα χρόνια, την εποχή του Αγίου πιάνανε κάτι ξαφνικά μπουρίνια και ο κόσμος έμπαινε μέσα στα κελιά. Μου ’λεγε η αδερφή μου η μεγάλη ‒ήτανε μικρή τότε‒ μια φορά έπιασε ένα μεγάλο μπουρίνι, μπήκε και η θάλασσα, κύματα μεγάλα, δεν έβλεπαν δίπλα τους τους άλλους. Και πήρε η καντηλανάφτισσα ένα καντήλι από τον Άγιο, πήγε στον Κάβο, έκανε τρεις φορές το σταυρό και το σταύρωσε… κόπασε η καταιγίδα! Αλλά ήτανε κάτι το φοβερό, έτσι μου έλεγε η αδερφή μου».

4. Γ ι ά ν ν η ς Δέδες (80 ετών), 26 Μαρτίου 2025 «Στον μόλο που είναι απέναντι στα Οχυρά, ήταν το λιοτρίβι του μπάρμπα-Γερμανού (Μήτσος Μαργαρώνης). Μετά τον πόλεμο, γύρω στο 1952-53, το εγκατέλειψε και μεταφέρθηκε μαζί με τα εργαλεία του, τις μυλόπετρες και τα άλλα, λίγο πιο κοντά στο χωριό, εκεί που σχεδόν τελειώνει ο δρόμος που έρχεται στο λιμάνι της Πέρδικας. Το μακρύ κτήριο, που το λέγανε “Στρατώνα”, ήταν χτισμένο από πριν, επί Μεταξά, και το χρησιμοποιούσαν οι Γερμανοί για στάβλους. Είχανε μέσα μουλάρια, άλογα. Βλέπεις τότε δεν υπήρχανε δρόμοι για αυτοκίνητα και οι μεταφορές πιο πολύ γινόντουσαν με τα ζώα. Επάνω στη Μονή, στην κορφή ‒υπάρχει ακόμα και φαίνεται‒ είχανε χτίσει το “Παρατηρητήριο” και κοιτάγανε, ελέγχανε το πέλαγος για καράβια, αεροπλάνα εχθρικά. Τα παρατηρούσαν με κάτι κιάλια μεγάλης εμβέλειας. Το “Διοικητήριο” είχε 2-3 δωμάτια, είναι λίγο δεξιότερα, όπως βλέπουμε προς νότο, περίπου στη μέση της χερσονήσου του Οχυρού. Εκεί έμενε ο Διοικητής ο Γερμανός, Χουκ τον λέγανε. Μετά τον πόλεμο ήρθε ένας κελευστής του Πολεμικού Ναυτικού, Διοικητής, με 1-2 ναύτες, λεγότανε Γιάννης Χατζίνας, αιγινήτης, γύρω στο 1945-46, μετά την απελευθέρωση. Όταν πιάσανε οι Γερμανοί τους Περδικιώτες και τους μαζέψανε εκεί δίπλα στο Μύλο του μπάρμπα-Βασίλη του Κανάκη, στο τέλος τούς πήγανε στην Αίγινα και τους είχανε για εκτέλεση στο Νεκροταφείο της Αίγινας, εκεί στη μάντρα της Αγίας Ειρήνης που γίνονταν οι εκτελέσεις. Είχανε πιάσει και τον πατέρα μου (σημ. Νικόλαος Δέδες), γιατί του βρήκανε ένα παλιό δίκαννο που είχε για το κυνήγι, μάλιστα ήτανε και ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

γεμισμένο. Τι να κάνει, αφού υπήρχε πείνα, πήγαινε για κανένα λαγό ‒ υπήρχανε τότε ακόμα στη Πέρδικα λαγοί. Από ό,τι μου είχε πει ο ίδιος ο πατέρας μου, μεσολάβησε ο Βέλτερ και τους εξήγησε τι είχε συμβεί με το γράμμα που έστειλε εκείνη η γυναίκα. Μεσολάβησε στον ίδιο το Διοικητή της Αίγινας, που ήταν και ανώτερος Διοικητής για ολόκληρο το νησί. Τώρα για μεσολάβηση της διερμηνέα, της Μπράουν, δεν ξέρω. Μήπως, υποθέτω, αυτή πήγε και ειδοποίησε τον Βέλτερ να μεσολαβήσει, μήπως έγινε κάτι τέτοιο. Εμένα πάντως ο πατέρας μου, μου είχε πει για τον Βέλτερ (σημ. ο Βέλτερ ήταν Γερμανός αρχαιολόγος, ο οποίος είχε έρθει στην Αίγινα αρχές με μέσα της δεκαετίας του 1930 και έκανε αρχαιολογικές έρευνες στο νησί. Υπάρχουν και υπόνοιες ότι πιθανόν να διενεργούσε και κατασκοπεία υπέρ των Γερμανών). Εν τω μεταξύ, είχε μεσολαβήσει και το κόψιμο των καλωδίων στον κάβο του Οχυρού, που ένωνε την Πέρδικα με τη Μονή και αυτό επιδείνωνε τη θέση όσων είχαν συλλάβει. Αλλά αποδείχθηκε αργότερα ότι μάλλον ήταν σαμποτάζ από Εγγλέζους. Πού να ξέρει κάποιος Περδικιώτης για το καλώδιο και να πάει νύχτα να το κόψει, κανένας δε θα μπορούσε να ξέρει και πού να πάει να το κόψει. Από τις νάρκες σκοτώθηκαν ο πατέρας του Καλέμη (σημ. Κώστας Τρίμης), ο Μιχάλης, μάζευε την μπαμπακοπυρίτιδα και τη μετέφερε και την έκρυβε στη “Κουμουράδα” (σημ. στην είσοδο του χωριού). Όταν έγινε η “ανατίναξη του Κανάρη” (σημ. Αποστόλης Μπόγρης), πρόλαβε και έδωσε βουτιά ο συχωρεμένος ο Αποστόλης και έπεσε κάτω και περάσανε τα κομμάτια πάνω από το κεφάλι του. Μάλιστα λένε ότι ένα κομμάτι έφτασε στον Μαραθώνα (σημ. Μαραθώνας, χωριό της Αίγινας). Στα μαγειρεία δούλευε η μάνα μου (Μαρία Δέδε, το γένος Τσολάκου), η Ειρήνη η Κανάκη, και μπορεί και άλλες γυναίκες, αλλά εγώ δεν έχω ακούσει για άλλα ονόματα. Αυτός που προσφέρθηκε να βοηθήσει τους Γερμανούς για το γκρέμισμα του Αγίου Σώστη, δεν ήταν Γερμανός, Έλληνας ήταν. Αλλά όχι Περδικιώτης ούτε καν Αιγινήτης, ξένος, μου φαίνεται, από κάποιο άλλο νησί, αλλά δεν θυμάμαι από πού ακριβώς, αλλά σίγουρα ήταν Έλληνας».

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

5. Κο ύλα (Κυριακούλα) Δέδε (ετών 75), 26 Μαρτίου 2025 «Το σχολείο στα Οχυρά λειτούργησε μέχρι το 1961, το θυμάμαι καλά, γιατί τότε τέλειωσα κι εγώ το Δημοτικό. Το παλιό σχολείο της Πέρδικας, προπολεμικά, ήτανε εκεί που βρίσκεται σήμερα το Νηπιαγωγείο. Πρέπει να πρωτολειτούργησε γύρω στο 1915-20. Στα μαγειρεία δούλευε και η θεια-Φωφώ (σημ. Περσεφόνη Σολωμού, το γένος Ιωάννου Μπόγρη), θα ’τανε τότε 16-17 χρονών. Ήταν ένας Γερμανός, που της έλεγε ότι έμοιαζε πολύ με τη κόρη του. Αυτός, λοιπόν, ο Γερμανός, παραφύλαγε έξω από το σύρμα, την ώρα που έφευγε η θεια-Φωφώ και της έδινε κρυφά μια κουραμάνα ψωμί, γιατί του θύμιζε πολύ την κόρη του. Η θειά μου η Γαλάραινα, αδερφή του πατέρα μου, σκοτώθηκε το 1946. Είχε πάει να μαζέψει σύκα από μια συκιά στο κτήμα που είχε ο πατέρας το αμπέλι και, όπως πάτησε πάνω στο κλαρί, έσπασε από το βάρος και έπεσε πάνω στη νάρκη που την είχανε βάλει κάτω από τη συκιά».

6. Μ α ί ρ η Γα λά ν η-Κρητ ικού, 31 Μαΐου 2025 «Όταν τέλειωσε η Κατοχή, η περιοχή της Πέρδικας και των Οχυρών παρέμεινε γεμάτη νάρκες. Πολλοί ντόπιοι προσπαθούσαν να τις ανοίξουν για να πάρουν το εκρηκτικό υλικό που περιείχαν για να το χρησιμοποιή σουν στο ψάρεμα. Αποτέλεσμα ήταν πολύ συχνά να τραυματίζονται σοβαρά. Ο πατέρας μου, ο γιατρός Γρηγόρης Γαλάνης, μετέβαινε στο μικρό ψαροχώρι με καΐκι για να τους φροντίσει και να μεταφέρει στην πόλη όποιον χρειαζόταν νοσηλεία. Μου άρεσε να τον ακολουθώ σε αυτές τις “αποστολές” καθώς με γοήτευε το θαλασσινό ταξίδι, παρόλο που οι σκηνές που αντίκριζα ήταν συχνά τρομακτικές…».

ΓΙΑ ΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ

Το ξενοδοχείο «Απόλλων»

Ευχαριστούμε τον Νίκο και τη Μαρία Βαλσαμάκη για την παραχώρηση αδημοσίευτου φωτογραφικού και σχεδιαστικού υλικού από το αρχείο τους. 82

ΤΟ ΞΕΝΟΔΟΧΕΊΟ «ΑΠΌΛΛΩΝ»

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΤΣΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

Το ξενοδοχείο «Απόλλων» του Νίκου Βαλσαμάκη στην Αγία Μαρίνα της Αίγινας Η εργογραφία του Νίκου Βαλσαμάκη περιλαμβάνει ένα αρκετά μεγάλο αριθμό ξενοδοχειακών μονάδων ανά την Ελλάδα. Σχεδιασμένα σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, τα έργα αυτά παρακολουθούν την εξέλιξη της αρχιτεκτονικής και του προσωπικού ύφους του αρχιτέκτονα, ενώ ταυτόχρονα αποτελούν υλοποιήσεις που επηρέασαν σε μεγάλο βαθ μό την ελληνική μεταπολεμική αρχιτεκτονική.1 Κύριοι σταθμοί αυτής της πορείας είναι τα ξενοδοχεία «Αμαλία» στην Αθήνα (1957-59) –το μοναδικό μέσα σε αστικό ιστό–, στους Δελφούς (1963-65), στην Ολυμπία (1977-79) και στο Ναύπλιο (1980) και το συγκρότημα «Robinson Club Daidalos» στην Κω (1991). Ενδιάμεσα σχεδιάζονται και υλοποιούνται το «Grand Hotel Astir Palace» στη Ρόδο (1965), το ξενοδοχείο «Άσπροι Βράχοι» («White Rocks») στο Αργοστόλι (1967), το «Apollon Palace» στο Καβούρι (1969) και το «Apollon Resort» στην Κάρυστο (1969). Το πρώτο «Αμαλία» στη Λεωφόρο Βασιλίσσης Αμαλίας στο Σύνταγμα –ένα από τα πρώτα έργα του Βαλσαμάκη– είναι το αποτέλεσμα του ενδιαφέροντός του για τον μεσοπολεμικό μοντερνισμό και, ιδιαίτερα, για το έργο του Giuseppe Terragni, είναι όμως ταυτόχρονα ένα έργο που συνομιλεί με τα πρώτα κτήρια γραφείων του Θουκυδίδη Βαλεντή στην Αθήνα (1956-58) – το έργο και των δυο θα επηρεάσει σημαντικά την ελληνική δημόσια αρχιτεκτονική. Με το «Αμαλία» των Δελφών ο Βαλσαμάκης επιλέγει μια ανοιχτή γεωμετρική διάταξη παράλληλων πτερύγων και μια ήπια μπρουταλιστική μορφολογία χωρίς φορμαλιστικές εξάρσεις, συμβατή με την αδρή μορφολογία του τοπίου, αναδεικνύοντας τα φέροντα στοιχεία του * 1.

Αρχιτέκτονας, Ιστορικός της πόλης και της Αρχιτεκτονικής. Σχετικά με τον σχεδιασμό τουριστικών συγκροτημάτων από τον Νίκο Βαλσαμάκη, βλ. την αναλυτική μελέτη της Helen Fessas-Emmanouil, “Nicos Valsamakis’ hotels and office buildings”, στο Elias Constantopoulos (επιμ.), Nicos Valsamakis, Λονδίνο: 9H Publications, 1984, σ. 116-137.

ΤΟ ΞΕΝΟΔΟΧΕΊΟ «ΑΠΌΛΛΩΝ»

Τουριστικό συγκρότημα «Robinson Club Daidalos» στην Κω (1991). Πηγή: https://www.doma.archi/index/projects/3enodoxeio-robinson-club-daidalos

κτίσματος από ανεπίχριστο σκυρόδεμα. Συγκροτεί με τον τρόπο αυτό μια εναλλακτική πρόταση τόσο προς το πιο εκφραστικό διεθνιστικό πρότυπο που είχε υιοθετήσει λίγα χρόνια νωρίτερα ο Παύλος Μυλωνάς στο «Μονπαρνές» της Πάρνηθας (1958-61), όσο και προς τις αυστηρές τυπολογίες των «Ξενία» του Άρη Κωνσταντινίδη, κάποια από τα οποία ολοκληρώνονται στις αρχές της δεκαετίας του 1960: στην Καλαμπάκα (1959-60), στο Παλιούρι Χαλκιδικής (1962), στην Ολυμπία (1963), στο Ηράκλειο Κρήτης (1963-66), στον Πόρο (1964). Το «Αμαλία» της Ολυμπίας σηματοδοτεί τη στροφή της σχεδιαστικής έκφρασης του Βαλσαμάκη προς την αρχιτεκτονική των λευκών παραλληλεπίπεδων όγκων, που έχουν ήδη προαναγγείλει οι κατοικίες Λουκάκου στο Κεφαλάρι (1972), Λογοθέτη στο Σούνιο (1974) και Λινιού στον Μαραθώνα (1975), αλλά και προς μια περισσότερο επεξεργασμένη σχέση των κτηριακών ενοτήτων του συγκροτήματος μεταξύ τους –υιοθετείται, για παράδειγμα, ο τύπος του εσωτερικού αιθρίου. Αντίστοιχα, το «Αμαλία» του Ναυπλίου είναι ένα θαυμάσιο παράδειγμα μελέτης της ιστορίας, αφού συνιστά μια ερμηνεία των νεοκλασικών συντακτικών και μορφολογικών προτύπων, σε μια περίοδο που ο Βαλσαμάκης δοκιμάζει σε κάποια έργα του τα όρια των μεταμοντέρνων θεωριών που κατακλύζουν τη διεθνή αρχιτεκτονική. Τέλος, με το τουριστικό συγκρότημα «Robinson Club Daidalos» στην Κω, ο Βαλσαμάκης διερευνά την τυπολογία του αιγαιοπελαγίτικου ΤΟ ΞΕΝΟΔΟΧΕΊΟ «ΑΠΌΛΛΩΝ»

οικισμού επιστρέφοντας στους προσφιλείς του λευκούς κύβους, που συνδυάζει όμως εδώ με κλασικίζουσες χαράξεις στον σχεδιασμό των κοινόχρηστων χώρων. Το ξενοδοχείο «Απόλλων» στην Αγία Μαρίνα της Αίγινας2 σχεδιάζεται το 1967-69 και ολοκληρώνεται το 1971, κλείνοντας για τον Βαλσαμάκη τον κύκλο της αρχιτεκτονικής των πτερύγων και της διακριτικής χρήσης του ανεπίχριστου σκυροδέματος που άνοιξε με το «Αμαλία» των Δελφών στην αρχή της δεκαετίας και συνεχίστηκε με τα ξενοδοχεία «Grand Hotel Astir Palace» στη Ρόδο, «White Rocks» στο Αργοστόλι, «Apollon Palace» στο Καβούρι και «Apollon Resort» στην Κάρυστο, μεταξύ 1965 και 1969. H κάτοψη διατάσσεται σε τρεις στάθμες, σε σχήμα Γ, που ανοίγεται προς τη μεσημβρία, με τους κοινόχρηστους χώρους να αναπτύσσονται στην πρώτη στάθμη και τα δωμάτια στις δυο επόμενες. Διαδοχικές χαμηλότερες στάθμες υπαίθριων διαμορφώσεων στη νότια πλευρά του συγκροτήματος οδηγούν στην ακτή, αρθρώνοντας το κτήριο με το φυσικό του περιβάλλον. Θα σημειώσω την άψογη οργάνωση των ξυλοτύπων του στατικού οργανισμού με συστοιχίες υποστυλωμάτων 20x60εκ. και πλάκες χωρίς δοκούς που παραμένουν ανεπίχριστες στα εσωτερικά των δωματίων και των κοινόχρηστων χώρων. Ο αρχικός σχεδιασμός των όψεων, όπως εντοπίζεται στο αρχείο του αρχιτέκτονα,3 ακολουθεί το πρότυπο του «Αμαλία» των Δελφών: διάταξη σε τρεις στάθμες με συνεχείς εξώστες που εντείνουν τον οριζόντιο άξονα, στους οποίους ενδιάμεσα κτιστά πετάσματα διαχωρίζουν τα δωμάτια μεταξύ τους εξασφαλίζοντας ιδιωτικότητα. Στην οριστική εκδοχή του σχεδιασμού, οι δυο τελευταίες στάθμες διαχωρίζονται ογκοπλαστικά από τη στάθμη του ισογείου, με τον εγκιβωτισμό ανά δύο των εξωστών των δωματίων σε προεξέχουσες κατακόρυφες στήλες που δημιουργούν στις όψεις ένα ενδιαφέρον ανάγλυφο, ενώ ταυτόχρονα εξασφαλίζουν την

Ειδικότερα για την αρχιτεκτονική των τουριστικών εγκαταστάσεων στην Αίγινα, θα παραπέμψω στο κείμενο του αρχιτέκτονα Αναστάση Παπαδάκη, «Η αρχιτεκτονική του τουρισμού στην Αίγινα. Μια περιήγηση στα ξενοδοχεία της Αίγινας, μέσα από την εξέλιξη του ελληνικού τουρισμού», Saronic Magazine, 04/11/2024, ανάρτηση στο: https://www.saronicmagazine. gr/saronikos/aigina/86552-i-arxitektoniki-toy-toyrismoy-stin-aigina, όπου και αναφορά στο ξενοδοχείο «Απόλλων» στην Αγ. Μαρίνα. Βλ., επίσης, του ίδιου, «Αρχιτεκτονική και τουρισμός. Ξενοδοχείο Apollo», 28-5-2016, ανάρτηση στο: https://aeginalight.gr/2016/05/αρχιτεκτονική-και-τουρισμός-στην-αίγ-2. Το αρχείο του Νίκου Βαλσαμάκη ψηφιοποιήθηκε από την Ακαδημία Αθηνών και είναι προσ βάσιμο στο διαδίκτυο, βλ., Ψηφιακό Αποθετήριο Νίκου Βαλσαμάκη, στο: https://www.searchculture.gr/aggregator/portal/collections/AcademyValsamakis.

ΤΟ ΞΕΝΟΔΟΧΕΊΟ «ΑΠΌΛΛΩΝ»

Ξενοδοχείο «Αμαλία», Δελφοί, 1963-65 Πηγή: https://www.doma.archi/index/projects/3enodoxeio-amalia-stoys-delfoys

Ξενοδοχείο «Αμαλία», Ολυμπία, 1977-79 Πηγή: https://www.doma.archi/index/projects/3enodoxeio-amalia-sthn-olympia

Ξενοδοχείο «Αμαλία», Ναύπλιο, 1980 Πηγή: Elias Constantopoulos (1984) και https://www.amaliahotels.com/el/nafplio/hotel/

απαραίτητη ιδιωτικότητα. Είναι μια παραλλαγή του μοτίβου που ο αρχιτέκτονας είχε χρησιμοποιήσει λίγο νωρίτερα στο ξενοδοχείο «White Rocks» στο Αργοστόλι, με τον εγκιβωτισμό εκεί των εξωστών ανά τέσσερις και τη δημιουργία στις όψεις συστοιχιών τετραγωνικών προεξοχών. Κάποιες, άλλωστε, από τις κατασκευαστικές λεπτομέρειες του ξενοδοχείου της Κεφαλλονιάς, όπως τα στηθαία των εξωστών, μεταφέρονται και στο ξενοδοχείο της Αγίας Μαρίνας. Στους εσωτερικούς χώρους των δωματίων ο αρχιτέκτονας συν δυάζει τον λευκό πεταχτό σοβά στους τοίχους με τον εμφανή ξυλότυπο του μπετόν στις ανεπίχριστες οροφές, που βάφονται σε σκούρο γκρίζο χρώμα. Στα δάπεδα των κοινόχρηστων χώρων του ισογείου έχει χρησιμοποιηθεί λευκό μάρμαρο. Στην αρχική μορφή του ξενοδοχείου, σποτ χρώματος στην επίπλωση και τα υφάσματα συνδιαλέγονταν με τη λευκή και γκρίζα παλέτα της δομής του.4 Το ξενοδοχείο «Απόλλων» στην Αγία Μαρίνα λειτουργεί ανακαινισμένο μέχρι σήμερα, διατηρώντας σε μεγάλο βαθμό την αρχική του μορφή και τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν στην κατασκευή του.

Βλ. Αναστάσης Παπαδάκης, «Αρχιτεκτονική και τουρισμός. Ξενοδοχείο Apollo», ό.π.

ΤΟ ΞΕΝΟΔΟΧΕΊΟ «ΑΠΌΛΛΩΝ»

Η αρχική εκδοχή της νότιας όψης, 1968

Τοπογραφικό αρχικής μελέτης

Η οριστική εκδοχή της βόρειας όψης, 1969

Κάτοψη ισογείου και α', β΄ορόφου 1969

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

Αλλοτινή Αίγινα

Κάρτ-ποστάλ, αρχείο Νεκτάριου Κουκούλη, ΨΦΑΑ

Θυμάμαι την αψιά, διεγερτική μυρωδιά του μουσκεμένου ευκάλυπτου στην Αίγινα, δέντρου ξενόφερτου βέβαια, αλλά και τη μυρωδιά της ιδρωμένης πήλινης στάμνας τα καλοκαίρια. Δημοσθένης Κούρτοβικ, Ο ήχος της σιωπής της, σ. 38

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

ΑΙΚ ΑΤΕΡΙΝΗ ΓΚ ΑΡΗ

O Αργύρης Γκαρής και τα αιγινήτικα κανάτια Το άρθρο αυτό στοχεύει να μας μεταφέρει στο παρελθόν της τέχνης των αιγινήτικων κανατιών, στις μοναδικές και βαθιές ρίζες της και στην επιβλητική μορφή του Αργύρη Γκαρή. Πολύτιμη ενθάρρυνση για την απόπειρα αυτή, η οποία βασίζεται σε προφορικές μαρτυρίες και αρχειακό υλικό, υπήρξε η προτροπή του αγαπημένου συναδέλφου και φίλου Αχιλλέα Χαλδαιάκη, καθηγητή Βυζαντινής Μουσικολογίας στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του Ε.Κ.Π.Α. Αν και για την τέχνη των κανατάδων της Αίγινας υπάρχουν αρκετές γραπτές πηγές αρχαιολογικού, λαογραφικού, ιστορικού και λογοτεχνικού περιεχομένου, με έμφαση μάλλον στο δεύτερο μισό του 19ου και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, σπάνια συνοδεύονται από προσωπικά αρχεία και φωτογραφικό υλικό, όπως αυτά που παρατίθενται στο άρθρο αυτό, με επίκεντρο τη φωτογραφία του κανατά Αργύρη Γκαρή και προ-προπάππου της συγγρα φέως (προσωπικό αρχείο της συγγραφέως). Ο Αργύρης Νικολάου Γκαρής έζησε και εργάστηκε ως κανατάς στο Μεσαγρό της Αίγινας. Γρήγορα έγινε δημοφιλής για την τέχνη του να πλάθει κανάτια, μια τέχνη που κατείχε καλά και που του εξασφάλισε τέτοια φήμη, ώστε να τον μεταμορφώνει σε κάτι που άγγιζε το θρύλο για το νησί. Πέρα από τα συνηθισμένα σχήματα κανατιών που κατασκεύαζε και ήταν χρηστικά για να διατηρούν δροσερό το νερό, φιλοτεχνούσε κανάτια περίτεχνα που τους έδινε ιδιαίτερα ονόματα και τα πωλούσε στην Αίγινα, στην Αθήνα, στον Πειραιά και σε άλλα νησιά. Αυτό όμως που τον μετουσίωνε σε θρύλο ήταν ταυτόχρονα η ίδια η προσωπικότητα και συμπεριφορά του, με τη φήμη της να φτάνει, κάποια στιγμή, μέχρι τον Νίκο Καζαντζάκη. Στη χρονική περίοδο που ο Νίκος Καζαντζάκης ζούσε μόνιμα στο νησί, στο δικό του σπίτι, μετά την επιστροφή του από το εξωτερικό στην Ελλάδα, και συγκεκριμένα από το 1933 και μέχρι το τέλος της ζωής του (1957), φαίνεται πως άκουσε τις αφηγήσεις για τον κανατά *

Καθηγήτρια Κοινωνικής Ψυχολογίας, Τμήμα Ψυχολογίας Ε.Κ.Π.Α.

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

Αργύρη Γκαρή. Έμαθε για το πάθος που είχε με την τέχνη των κανατιών, το πώς αντιλαμβανόταν τη ζωή και πώς την μετέφερε στη συμπεριφορά του. Συνηχώντας λοιπόν οι αφηγήσεις για τον Αργύρη Γκαρή με το δικό του ήρωα Αλέξη Ζορμπά, στο μυθιστόρημα που δημοσίευσε το 1946, «Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά», επέλεξε να αποτυπώσει στο κεντρικό πρόσωπο του Ζορμπά στοιχεία της προσωπικότητας και της συμπεριφοράς του Αργύρη Γκαρή1 και να υπογραμμίσει το πάθος του για την ελευθερία. Έτσι, ο Ζορμπάς, υπαρκτό πρόσωπο που ο συγγραφέας είχε γνωρίσει στη Μάνη σε μια επιχείρηση μεταλλείων, παρουσιάζεται στο μυθιστόρημα σαν ένας αρχιεργάτης που μαζί με τον αφηγητή Νίκο Καζαντζάκη προσπαθούν να ανοίξουν ένα λιγνιτωρυχείο, κάπου στην Κρήτη. Περιγράφοντάς τον, του αποδίδει, μεταξύ άλλων, ένα από τα πιο κεντρικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του Αργύρη Γκαρή που διηγούνταν στην Αίγινα για την ακραία και ατίθαση συμπεριφορά του. Ποια είναι αυτή; Σε ένα απόσπασμα του μυθιστορήματος του Αλέξη Ζορμπά που συνομιλούν ο αφηγητής με το Ζορμπά,2 περιγράφονται δύο διαμετρικά αντίθετες προσωπικότητες: ο αφηγητής, ως ένας άνθρωπος των γραμμάτων, «διανοούμενος» που αναζητάει στην περιπέτεια του λιγνιτωρυχείου μία χρήσιμη εμπειρία για τη σκέψη του, και ο Αλέξης Ζορμπάς, ως ένας γέρος γεμάτος ενέργεια και διαρκή ετοιμότητα για δράση που υποκινείται από το ένστικτο και τα έντονα συναισθήματά του. Και οι δύο προσωπικότητες σκιαγραφούνται να παλεύουν, σε μια κοινή προσπάθεια, συνθέτοντας σκέψη και δράση, θεωρία και πράξη, ένα ζήτημα που είναι πλέον σήμερα, αν και πολυσυζητημένο, εξαιρετικά σημαντικό για τις κοινωνικές επιστήμες της συμπεριφοράς. Ακολουθεί το απόσπασμα: «Κατά το δειλινό το μάτι του [Ζορμπά] έπαιξε. Άπλωσε το χέρι του και μου ’δειξε κάτι μεγάλα δελφίνια που πηδούσαν και παράβγαναν στο βαπόρι. ‒ Δελφίνια! Έκαμε χαρούμενος. Τότε για πρώτη φορά πήρε το μάτι μου πως ο δείκτης του αριστερού χεριού του ήταν κομμένος κοντά ως τη μέση. ‒ Τι έπαθε το δάκτυλό σου Ζορμπά; φώναξα. ‒ Τίποτα! αποκρίθηκε, πειραγμένος που δε χάρηκα όσο έπρεπε για τα δελφίνια. 1. 2.

Κουλικούρδη, Γ. Π. (1990). Αίγινα Ι. Αθήνα: εκδόσεις Πιτσιλός, σ. 94. Καζαντζάκης, Ν. (2000). Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, κεφάλαιο ΙΙ (εκδ. Γρηγόριου Α. Γιαννόπουλου, ΙΣΤ επανεκτύπωση), σ. 28. ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

Ο Αργύρης Γκαρής στο εργαστήριό του, αρχείο Αικατερίνης Γκαρή.

‒ Σου το πήρε καμιά μηχανή; επέμεινα. ‒ Τι μηχανή κάθεσαι και λες; To ’κοψα μοναχός μου! ‒ Μοναχός σου; Γιατί; ‒ Πού να καταλάβεις ελόγου σου, αφεντικό! είπε σηκώνοντας τους ώμους. Σου είπα πως όλες τις τέχνες τις πέρασα. Μια φορά το λοιπόν έκανα και τον κανατά. Την αγαπούσα την τέχνη αυτή σαν παλαβός. Ξέρεις τι θα πει να πιάνεις ένα σβώλο λάσπη και να κάνεις ό,τι θες; Φρρρ! ο τροχός, κι η λάσπη στρουφοφυρίζει σα δαιμονισμένη, και συ από πάνω της και λες: θα κάμω κανάτι, θα κάμω πιάτο, θα κάμω λυχνάρι, θα κάμω διάολο! Αυτό θα πει να ’σαι άνθρωπος, σου λέω: Ελευτερία!.... [...] ‒ Λοιπόν; ρώτησα· και το δάχτυλο; ‒ Να, μ’ εμπόδιζε στον τροχό· έμπαινε στη μέση και μου χαλούσε τα σχέδια. Άρπαξα λοιπόν κι εγώ μια μέρα το σκεπάρνι..... ‒ Και δεν πόνεσες; ‒ Πώς δεν πόνεσα; Κουτσούρι είμαι; Άνθρωπος είμαι, πόνεσα. Μα μ’ εμπόδιζε, σου λέω, στη δουλειά μου· Κοφ’ το λοιπόν!» 94

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

Αυτήν την ιστορία για τον Αργύρη Γκαρή μετέφερε από στόμα σε στόμα και από γενιά σε γενιά η προφορική παράδοση στην Αίγινα. Ο Αργύρης τόλμησε να κόψει ο ίδιος τον δείκτη του αριστερού χεριού του για να μην τον εμποδίζει στο πλάσιμο του πηλού, όταν ο τροχός γυρίζει και ο κανατάς παλεύει να δώσει το επιθυμητό σχήμα στο κανάτι του. Πόνεσε, κινδύνεψε η ζωή του, αλλά τόλμησε. Έτσι, για όλη την υπόλοιπη ζωή του, δεν σταμάτησε να φιλοτεχνεί τα κανάτια του ελεύθερα, δημιουργικά, με τον τρόπο που μόνο αυτός έκρινε κατάλληλο. Τα κανάτια του Αργύρη Γκαρή ήταν πολύπλοκα, περίτεχνα, ιδιαίτερα, όπως ήταν και ο ίδιος. Στο νησί ήταν ξεχωριστά για τα περίεργα σχήματά τους και τα ιδιαίτερα ονόματα που τους έδινε ο ίδιος ο δημιουργός τους για να τα περιγράψει, να εκφράσει «τα κατορθώματά τους» και την ξεχωριστή ταυτότητα του κάθε κανατιού. Ωστόσο, με τα ονόματα των κανατιών του εξέφραζε, έμμεσα και συμβολικά, τις υψηλές δεξιό τητες που απαιτούσε η τεχνική της κατασκευής τους αλλά και την ορμή για ζωή, για έμπνευση, για δημιουργία και ελευθερία του δημιουργού. Από διηγήσεις στην οικογένεια της συγγραφέως, καθώς και άλλες μαρτυρίες3, είναι γνωστό το κανάτι της δικαιοσύνης, που για να διατηρήσει το νερό δροσερό έπρεπε να γεμίσει έως ένα συγκεκριμένο σημείο του ύψους του. Επίσης, το κανάτι της πλεονεξίας, που διατηρούσε σταθερή τη στάθμη του νερού που περιείχε με τη βοήθεια μίας περίπλοκης τεχνικής που του έδινε το ίδιο το σχήμα του: εάν περιείχε περιττή ποσότητα νερού ώστε να φτάνει να ξεχειλίσει, ένα δεύτερο κατασκευασμένο στόμιο απορροής, μικρότερο από το κεντρικό στόμιο, έχυνε έξω από το κανάτι το περίσσευμα, διατηρώντας ακριβοδίκαια τη «μη πλεονάζουσα» ποσότητα του νερού. Η προφορική αυτή παράδοση για τον κανατά Αργύρη Γκαρή διασώζεται μέχρι σήμερα σε αφηγήσεις των κατοίκων στο Μεσαγρό, στην Αίγινα και στο Βαθύ (Κοκκαλάκι)4. Για τη συγγραφέα του παρόντος άρθρου, η οποία γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αθήνα, αλλά περνούσε οικογενειακά τα καλοκαίρια στην Αίγινα, οι αφηγήσεις και το προσωπικό αρχειακό υλικό σώζονται από τον δικό της παππού Ευάγγελο Δημητρίου Γκαρή, ο οποίος αγαπούσε να μιλάει συχνά, με ιδιαίτερο θαυμασμό και περισσή περηφάνεια, για τον Αργύρη Γκαρή τον κανατά, δηλαδή 3. 4.

Κουλικούρδη, Γ. Π. (1997). Ο Καζαντζάκης στην Αίγινα. Εφημερίδα Καθημερινή, Κυριακή 7 Σεπτεμβρίου, σ. 32. Γρατσία, Ε., Παπαδοπούλου, Χ. και Παπαθωμά, Ε. (2012). Τα αγγειοπλαστικά κέντρα της Αίγινας και η παραγωγή τους από το πρώτο μισό του 19ου αιώνα ως τα μισά του 20ού αιώνα. Αιγιναία, τεύχ. 23, σ. 12-13. ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

τον δικό του παππού. Ας μεταφερθούμε λοιπόν «γενεογραμματικά»55, αλλά και με τη βοήθεια των διαθέσιμων γραπτών πηγών, στην αφετηρία των πληροφοριών αυτών. Ακολουθεί η γενεογραμματική σειρά τεσσάρων γενεών στο παρελθόν, ξεκινώντας από τον κανατά Αργύρη Γκαρή. Ο Αργύρης Νικολάου Γκαρής φαίνεται να γεννήθηκε μεταξύ των ετών 1855-1860. Το 1892 (31 Οκτωβρίου), παντρεύει τον γιο του Δημήτριο Γκαρή με τη Βασιλική Διονυσίου Κανάκη (βλ. εικόνα 1). Από τον γάμο αυτό γεννήθηκαν τρία παιδιά, η Μαρία Γκαρή που πέθανε πολύ νέα (1893-1918), η Αικατερίνη Γκαρή (1897-1979), και ο Ευάγγελος Γκαρής (1903-1992), παππούς της συγγραφέως. Ο γιος του Δημήτριος Γκαρής έφυγε νέος από τη ζωή (μεταξύ 1913-1915), χωρίς να είναι γνωστά τα αίτια του θανάτου του. Η οικογένειά του σύντομα άρχισε να δυσκολεύεται να εξασφαλίσει τα αναγκαία για την επιβίωσή της, κι έτσι, η σύζυγός του, Βασιλική Κανάκη, παντρεύεται ξανά, το Νοέμβριο του 1916, τον Γεώργιο Χρήστου Χελιώ τη (βλ. εικόνα 2). Απέκτησαν άλλα δύο παιδιά, τη Σταματίνα Χελιώτη (1917-2008) και τον Νότη Χελιώτη. Δυστυχώς, η νέα αλλά ταυτόχρονα μεγαλύτερη οικογένεια βρέθηκε και πάλι σε μεγάλη δυσκολία να εξασφαλίσει την επιβίωση των μελών της. Έτσι, τα δύο εν ζωή παιδιά του πρώτου γάμου της Βασιλικής Κανάκη, η Αικατερίνη και ο Ευάγγελος, έφυγαν από την Αίγινα αναζητώντας μια καλύτερη ζωή στον Πειραιά και την Αθήνα. Στην Αθήνα, τελικά, μόνο ο Ευάγγελος Γκαρής απέκτησε απογόνους, την Αθανασία Γκαρή και τον Δημήτριο Γκαρή (1932-2014), ο οποίος και υπήρξε ο πατέρας της συγγραφέως του παρόντος. Καλοκαίρι του 2017, και η συγγραφέας συναντά στο εργαστήριό του τον τελευταίο κανατά του νησιού, τον Νεκτάριο Γκαρή. Είχε πάθος με την τέχνη του, αλλά και βαθιά απογοήτευση, επειδή βίωνε ότι είχε μείνει πλέον μόνος να φτιάχνει κανάτια στην Αίγινα. Το επόμενο καλοκαίρι, η γερόντισσα μητέρα του θρηνούσε την απώλεια του γιου της Νεκτάριου Γκαρή, ενώ όλοι στο νησί σιγομουρμούριζαν: «πέθανε ο τελευταίος κανατάς». Ο Νεκτάριος Γκαρής, το 2002, είχε παραχωρήσει μία σύντομη συνέντευξη για τη τέχνη της κατασκευής των κανατιών στην Αίγινα στο National Geographic 6:

5. 6.

McGoldrick, M. (2002). Ανοίγοντας τα παλιά σεντούκια. Αθήνα: εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα (έκδ. πρωτοτύπου 1995). Λαμπράκος, Γ. (2002, Μάρτιος), Φυστίκια Αιγίνης. National Geographic, 8(3), σ. 40.

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

Εικ. 1 και 2: Ληξιαρχείο Δήμου Αιγίνης 1892 και 1916, αρχείο Αικατερίνης Γκαρή.

«Η φωτιά, ξέρεις, θέλει σιγά σιγά, γιατί μπορεί να τα καταστρέψεις όλα και να πάει χαμένη η δουλειά δέκα ημερών. Ξεκινά σαν από ένα σπίρτο, τόσο λίγη, και σταδιακά ανεβαίνει στους 400˚C [....], από τους 400˚και πάνω το ψήσιμο παύει να γίνεται σταδιακά. Η θερμοκρασία ανεβαίνει στους 950 μέχρι και τους 1350, ανάλογα με το είδος των κανατιών» [...] «Δυο-τρεις αγγειοπλάστες έχουμε μείνει στην Αίγινα, το επάγγελμα χάνεται, και μαζί και η τέχνη».

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

Καλοκαίρι του 2022. Η «Αιγιναία», στο 31ο τεύχος της, με τίτλο «Σύγχρονοι κεραμίστες στην Αίγινα», δημοσιεύει 11 συνεντεύξεις σύγχρονων κεραμιστών, οι οποίοι άμεσα ή έμμεσα συνδέονται με την Αίγινα είτε ως τόπο διαμονής είτε ως πηγή έμπνευσης και ανάδειξης της κεραμικής τους τέχνης. Σε μία από τις συνεντεύξεις, η Θεοδώρα Χωραφά7 κάνει λόγο για την ομάδα «Αίγινα και Κεραμική» που πρωτοεμφανίζεται το 2009, στο «Διεθνές Συμπόσιο Κεραμικής» στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αίγινας. Εκεί εκτέθηκαν, θυμάται, μεταξύ άλλων «και αιγινήτικα κανάτια του Γκαρή»8, για να εκπροσωπήσουν την παραδοσιακή αιγινήτικη κεραμική τέχνη. Αναφέρει ότι τα παραδοσιακά κανάτια διατηρούσαν το νερό δροσερό, γιατί από την ίδια τη σύστασή τους, το αιγινήτικο αργιλόχωμα, ίδρωναν πολύ, και όσο ίδρωναν, τόσο έπεφτε η θερμοκρασία του νερού που περιείχαν, «όπως συμβαίνει και με το ανθρώπινο σώμα που ο ιδρώτας αποτελεί έναν μηχανισμό για την ψύξη του. Αναφέρει, επίσης, διαφορετικά σχήματα των χρηστικών στην καθημερινότητα κανατιών, όπως τα «πλακουτσωτά» κανάτια, με «πλακουτσή μία πλευρά τους», για να διευκολύνουν τους ρετσινάδες που τα κρέμαγαν στο γαϊδουράκι, όταν τους μετέφερε μέσα από ανηφορικούς δρόμους στα δάση του νησιού για να μαζέψουν τη ρετσίνη, και βέβαια τους ψαράδες που, μέσα στην κλυδωνιζόμενη βάρκα τους, αυτά κατάφερναν να σταθούν όρθια. Είναι φανερό, λοιπόν, ότι η τέχνη των κανατιών έχει ρίζες βαθιές και μοναδικές στην Αίγινα, ρίζες που απλώνονται στον χρόνο σε τουλάχιστον τέσσερις γενεές κανατάδων. Μια τόσο βαθιά ριζωμένη παράδοση δεν παύει, μέχρι σήμερα στην Αίγινα, να καθρεφτίζει τους ανθρώπους της, τις συμπεριφορές τους, την πολιτισμική και κοινωνική ταυτότητα του τόπου. Μήπως, τελικά, αυτή η ίδια η τέχνη της φιλοτέχνησης των αιγινήτικων κανατιών είναι σαν τη φωτιά του κανατά Νεκτάριου Γκαρή στο καμίνι του που «ξεκινάει σαν από ένα σπίρτο και σταδιακά ανεβαίνει»;

7. 8.

Αιγιναία (2022). Σύγχρονοι κεραμίστες στην Αίγινα (Αφιέρωμα), τεύχος 31, σ. 12-25. Αιγιναία, ό.π., σ. 20.

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

ΝΤΙΝΑ Χ ΑΤΖΙΝΑ

Με μια σούστα και ένα χαμόγελο Ποιος δεν θυμάται τον Χρήστο Πρωτονοτάριο από το Παγώνι1, τον Αργύρη Κάππο από την Περιβόλα, τον Ευάγ γελο Μπαρμπέρη ή Βατζούλια από τον Ασώματο ή τον Γιώργο Αλευρόπουλο που περνούσε από τους Αγίους Ασωμάτους... Στην Αίγινα των περασμένων δεκαετιών, η ζωή ακολουθούσε τον ρυθμό των εποχών και τον καθημερινό μόχθο των απλών ανθρώπων. Υπάρχουν ήχοι που δεν ξεχνιούνται: το τρίξιμο της σούστας στα σοκάκια, οι φωνές των μανάβηδων που διαλαλούσαν το εμπόρευμά τους, Ο μανάβης Νίκος Γκίκας, αρχείο Νικολέττας Μπέση. η καλημέρα που συνοδευόταν πάντα από ένα χαμόγελο. Οι μανάβηδες δεν ήταν απλώς πωλητές· ήταν κρίκοι μιας κοινωνίας στηριγμένης στην εμπιστοσύνη, την προσωπική σχέση και τον καθη μερινό αγώνα. Πολλοί από αυτούς ήταν οι ίδιοι αγρότες και μικροκτη νοτρόφοι, με χωράφια στον Μαραθώνα, στην Περιβόλα ή στο Παγώνι. Τα προϊόντα τους ήταν ντόπια και της εποχής, ενώ κάποιες φορές εμπλούτιζαν το φορτίο τους με εμπόρευμα από τα καΐκια που έφερναν 1.

Παγώνι: η ιστορικός Γ. Κουλικούρδη στο έργο της "ΑΙΓΙΝΑ Ι", σ. 39, 42, 90, γράφει Παγώνη, δηλ. ο οικισμός του Παγώνη. Έχει ωστόσο επικρατήσει να γράφεται με γιώτα. ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

Το πλανόδιο μανάβικο του Νίκου Γκίκα. Στιγμιότυπο με τις πελάτισσες, αρχείο Νικολέττας Μπέση.

αγαθά από τα Μέθανα ή –πιο σπάνια– από την Επίδαυρο. Ζύγιζαν με την παλάντζα, κουβέντιαζαν με τις νοικοκυρές, πρόσφεραν βερεσέ χωρίς δεύτερη σκέψη. Ανάμεσα σε πειράγματα και φιλικές κόντρες, ξεκινούσε κάθε πρωί ένας άτυπος αγώνας: ποιος θα προλάβει πρώτος να μπει σε κάθε γειτο νιά. Οι περιοχές ήταν γεμάτες πολυπληθή νοικοκυριά, και όποιος τα κατάφερνε, εξασφάλιζε και τις καλύτερες πωλήσεις. Κι όμως, τίποτα δεν γινόταν με κακία· υπήρχε μονάχα το μεράκι, το φιλότιμο και η απλότητα που κρατούσε την κοινωνία δεμένη. Το κείμενο που ακολουθεί είναι μια καταγραφή μνήμης και τιμής για πέντε τέτοιες μορφές της Αίγινας, πρόσωπα που έγραψαν τη δική τους ιστορία στο νησί: τον Νικόλαο Γκίκα ή Πιτσούνια, τον Ευάγγελο Καζητόρη, τον Κώστα Κουτσούκο, τον παππού μου Γιώργο Πανταζή και τον αδερφό του Κυριάκο. Θα παρουσιάσουμε με αλφαβητική σειρά τους ανθρώπους που στήριξαν την τοπική κοινωνία όχι μόνο με τα προϊόντα τους αλλά και με την παρουσία τους. Μέσα από τις αφηγήσεις των απογόνων τους ανασύρουμε μνήμες, πρόσωπα και στιγμές που αξίζουν να μείνουν ζωντανές. Ευχαριστώ από καρδιάς τις οικογένειες που άνοιξαν το κουτί της μνήμης και μοιράστηκαν τις ιστορίες τους· χάρη σε αυτές, θυμόμαστε ξανά όχι μόνο τα πρό100

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

Κι εδώ στις εξοχές της Αίγινας, αρχείο Νικολέττας Μπέση.

σωπα αλλά και τον τρόπο που μας κοίταζαν, που μας μίλαγαν, που άφηναν ένα κομμάτι του εαυτού τους σε κάθε πέρασμα. Κι αν σωπάσαν οι φωνές, η μνήμη συνεχίζει: μια σούστα που τρίζει, ένα «πάρε φρέσκα» που αντηχεί, μια Αίγινα που θυμάται. Η πρώτη ιστορία μάς φέρνει στην Περιβόλα, εκεί όπου ο Νίκος Γκίκας, ο Πιτσούνιας, άφησε το δικό του αποτύπωμα. Η εγγονή του, Νικολέττα Μπέση, μας μετέφερε τις μνήμες της οικογένειάς της, βασισμένη σε όσα άκουσε από τη μητέρα της Παναγιώτα και τη θεία της Αγνή: «Γεννημένος στις 30 Αυγούστου του 1930, ο Νικόλαος Γκίκας ή Πιτσούνιας, όπως τον γνώριζαν οι περισσότεροι, γέννημα και θρέμμα της Αίγινας, ήταν αγρότης από παιδί. Κατά το κύριο επάγγελμά του ήταν παραγωγός οπωροκηπευτικών προϊόντων, τα οποία στη συνέχεια πουλούσε με την άμαξά του, τη σούστα, στις ευρύτερες περιοχές της Περιβόλας, του Φάρου και της στάσης Δασκάλας (νυν Καποδιστρίου). Στην αρχή, πριν καταφέρει να αποκτήσει τη σούστα του αυτή, πουλούσε τα προϊόντα του πηγαίνοντας με τα πόδια στις γειτονιές με το μουλάρι του φορτωμένο με κοφίνια. Είχε αρκετά άλογα στην πορεία του αυτή, μα τα παιδιά του θυμούνται μόνο ένα απ’ τα ονόματά τους, τον Αράπη. Ξεκινούσε την προετοιμασία της ημέρας από το βράδυ της προηγούμενης, συγκεντρώνοντας τα αγαθά του στο σπίτι. Η μητέρα μου θυμάται τον πατέρα της να πηγαίνει αξημέρωτα στα κτήματα να κόψει τεΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

101

λευταία στιγμή τα κολοκυθάκια του το καλοκαίρι, για να τα προσφέρει στις νοικοκυρές με τους ανθούς τους ζωντανούς. Στη συνέχεια επέστρεφε στο σπίτι να φορτώσει και να στήσει την πραμάτεια του πάνω στη σούστα, πάντα με τη βοήθεια της πολυαγαπημένης του συζύγου Σοφίας σ’ αυτό. Να φροντίσει, να ετοιμάσει και να ζέψει το άλογο στη σούστα. Στο διάστημα αυτό, η Σοφία του είχε ετοιμάσει το λευκό του πουκάμισο, πλυμένο και φρεσκοσιδερωμένο, γιατί ήθελε να είναι και περιποιημένος κατά τη διάρκεια της δουλειάς. Τα προϊόντα του ήταν περισσότερο εποχικά, με κάποιες εξαιρέσεις στα φρούτα, τα οποία δεν παρήγαγε ο ίδιος, αλλά αγόραζε και μεταπωλούσε από τα καΐκια στην Παναγίτσα από την προηγούμενη. Αγόραζε από τον Κακούση, από τον Γκαρή και τον Καλαμάρα. Πολλές φορές, θυμάται η μητέρα μου Παναγιώτα, ήταν μεγάλη η παραγγελία και του την έφερναν με τα τρίκυκλα της εποχής στο σπίτι. Έντιμος άνθρωπος, καλός οικογενειάρχης και ιδιαίτερα φιλάνθρωπος. Κάτι που δεν γνώριζε ούτε η οικογένειά του, καθώς από την ημέρα της κηδείας του και μετά μάθαινε η γυναίκα του για τις φιλανθρωπίες που έκανε, πραγματικά από το υστέρημα της οικογένειας. Παραδείγματος χάρη, ό,τι έμενε προς το τέλος της ημέρας το πρόσφερε σε οικογένειες που ήξερε πως δυσκολεύονταν ή άφηνε χρήματα στο μπακάλικο, με την επιθυμία, όταν έρθουν από την τάδε οικογένεια να ψωνίσουν ό,τι χρειάζονταν, να το πάρουν δωρεάν. Με πολύ κόπο έβγαζε από αυτή την εργασία όχι μόνο τα προς το ζην αξιοπρεπώς, αλλά είχε φροντίσει ακόμα και για εκμάθηση της γαλλικής γλώσσας στη μεγάλη του κόρη που το επιθυμούσε. Φαντάζομαι τώρα, θα ήταν πολυτέλεια αυτό εκείνη την εποχή. Δυστυχώς, έφυγε από τη ζωή ιδιαίτερα νωρίς, σε ηλικία μόλις πενήντα τεσσάρων ετών, βαριά ασθενής. Το τελευταίο του άλογο ‒λες και κατάλαβε την απώλεια του παππού‒ δεν έφαγε φαγητό και δεν ήπιε νερό για τρεις ολόκληρες ημέρες, περιμένοντάς τον εκεί στη ρεμέτζα που το είχε, όρθιο και μελαγχολικό. Μετά από αυτό η οικογένεια το έδωσε σε έναν συντοπίτη μας εδώ στην Αίγινα, ο οποίος χρειαζόταν άλογα. Όμως δε του φερόταν καλά, σχεδόν το βασάνιζε, αντίθετα με τον προκάτοχό του, σύμφωνα με κάποιον μάρτυρα που γνώριζε την κατάσταση. Αυτός ο άνθρωπος, λοιπόν, ζήτησε και απέκτησε το άλογο, είχε και άλλα, τα οποία δε χρειαζόταν για βαριές δουλειές, δίνοντάς του την ευκαιρία να ζήσει ξεκούραστο ως το φυσικό του τέλος. Ένα περιστατικό που θυμάται και αφηγείται η μητέρα μου είναι το εξής: Κάποιο πρωινό, δέκα τέσσερις Αυγούστου κάποιου έτους, ήταν 102

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

Το καλοκαίρι ήταν προνομιακή εποχή για τους πλανόδιους μανάβηδες, αρχείο Νικολέττας Μπέση.

όλα έτοιμα να ξεκινήσουν για τη καθιερωμένη εργασία και η σούστα γεμάτη αγαθά. Για κάποιο λόγο όμως το άλογο τρόμαξε, αναστατώθηκε, αφήνιασε. Σηκώθηκε στα δύο πόδια και έριξε τη σούστα στο πλάι πετώντας τα όλα κάτω. Λύθηκε και άρχισε να τρέχει προς το βουνό. Ο παππούς πίσω του το κυνηγούσε, αλλά πού να προλάβει να το πιάσει. Το ακολουθούσε τρέχοντας. Και αφού ανέβηκε ψηλά στο βουνό, κατέβηκε το ρέμα της Σκοτεινής, πέρασε και το Παγώνι και κάπου εκεί με βοήθεια το ακινητοποίησε και το έφερε με τα πόδια πίσω στο σπίτι, στην Περιβόλα. Μετά από πολύ κόπο, ιδρώτα και αγωνία το έζεψε πάλι και ξεκίνησαν για το καθιερωμένο μεροκάματο, αφού οι ανάγκες της οικογένειας αλλά και της ημέρας, παραμονή της Παναγίας, ήταν αυξημένες και δε χωρούσαν ξεκούραση και αναβολή. Η σούστα αυτή του παππού υπάρχει ακόμα στο σπίτι μας, αφού η μητέρα και η θεία μου σεβόμενες τον πατέρα τους και όλα όσα τους προσέφερε με αυτήν, θέλησαν να την κρατήσουν ως μια ακόμα ανάμνηση από αυτόν. Αφημένη, βέβαια, στη φυσική φθορά του χρόνου μετά από 60 χρόνια αλλά έχοντας δεχθεί μεγάλο σεβασμό και εκτίμηση». Η επόμενη ιστορία μάς φέρνει κοντά στον Ευάγγελο Καζητόρη, μια ξεχωριστή φυσιογνωμία των μανάβηδων του νησιού. Ο Γιώργος Γκαρής, που μεγάλωσε σε μια οικογένεια δεμένη με την αγορά –ο πατέρας του είχε ένα από τα καΐκια που έφερναν προϊόντα από την Πελοπόννησο– μας διηγήθηκε όσα θυμάται και όσα άκουσε για εκείνον: ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

103

Ο Βαγγέλης Καζητόρης και ο γάιδαρός του ο «Μπούμπης», ανάμεσα σε πελάτισσες. Από τα αριστερά: η Αρετή Γιαννούλη, η Ιφιγένεια Γιαννούλη, η Σαρωνίς Κατσιμίγκου (την είχε βαφτίσει η ομάδα του Σαρωνικού, εξ ου και το όνομα) και τελευταία η Αλεξάνδρα Κατσιμίγκου, 1955, αρχείο Γρηγόρη Συριώτη, ΨΦΑΑ.

«Ο μπάρμπα-Βαγγέλης ήταν αγαπημένη φιγούρα των παιδικών μου χρόνων. Επί χρόνια δούλευε στο μανάβικο καΐκι του πατέρα μου Γρηγόρη Γκαρή για δύο ημέρες την εβδομάδα (Τετάρτη και Πέμπτη), κάνοντας το δρομολόγιο Αίγινα-Παλαιά Επίδαυρο. Από τους παραγωγούς και τους προμηθευτές του πατέρα μου αγόραζε κι αυτός μικροποσότητες φρούτων και λαχανικών, τις οποίες στη συνέχεια πουλούσε γυρίζοντας τις γειτονιές με τον γαϊδαράκο του. Το ίδιο διάστημα (1955-1975) με την πλανόδια μαναβική ασχολούνταν οι Ευάγγελος Μπαρμπέρης (Βατζούλιας), Αργύρης Κάππος, Κυριάκος Πανταζής, Γιώργος Αλευρόπουλος, Δημήτρης Μεθενίτης και πολλοί άλλοι. Οι περισσότεροι από αυτούς έβγαιναν στις γειτονιές με τα κάρα τους, ενώ κάποιοι από αυτούς, όπως π.χ. ο Γιώργος Αλευρόπουλος και ο Δημήτρης Μεθενίτης, αντικατέστησαν αργότερα τα κάρα τους με αυτοκίνητα». Η αφήγηση συνεχίζεται με τον Κώστα Κουτσούκο, έναν μανάβη που, όπως και οι προηγούμενοι, άφησε βαθύ αποτύπωμα στην καθημερινή ζωή του νησιού. Η εγγονή του Βιβή Κουτσούκου ξετύλιξε για εμάς τον χαρακτήρα και τις συνήθειές του, κρατώντας ζωντανή την εικόνα του μέσα στον χρόνο: 104

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

Ο Κυριάκος Πανταζής με το καντάρι μπροστά στη σούστα του, αρχείο Νεκτάριου Πανταζή.

«Ο Κώστας Κουτσούκος ήταν ένα παιδί ορφανό, δύστυχο... Έπαιρνε το καλαθάκι του με τα αβγά και τα πουλούσε στην αγορά. Τα κατάφερνε καλά, έτσι σιγά σιγά έγινε πλανόδιος εμποράκος. Περνώντας τα χρόνια, μετά τον εμφύλιο πόλεμο (1946-49), έκανε το δικό του περιβόλι. Με τη βοήθεια της γιαγιάς Αικατερίνης Κουτσούκου (το Κατινάκι), φύτευαν κουνουπίδια, λάχανα, καρότα, πατάτες, κολοκύθια, ντομάτες, κρεμμύδια, σκόρδα, ραδίκια και ό,τι λαχανικό ήταν της εποχής ‒ θερμοκήπια τότε δεν υπήρχαν. Η γιαγιά πάντοτε δούλευε στο περιβόλι με κόπο και μόχθο, για να γεμίζει η σούστα του παππού για την επόμενη μέρα. Η παραγωγή όλο και αυξανόταν, προστέθηκαν και αγελάδες, που έδιναν το γάλα. Η γιαγιά έφτιαχνε τυρί, γιαούρτι, γκερεμέζι (ένας μεζές για κρασάκι). Όλα αυτά τα έπαιρνε ο παππούς και τα πουλούσε στην πιάτσα, όπως έλεγε την αγορά. Το συνηθισμένο του στέκι ήταν μπροστά στο μαγαζί της κυρα-Ουρανίας. Όλοι, όμως, ήξεραν πού θα τον βρουν, καθώς άκουγαν τις ρόδες της σούστας μαζί με τη δυνατή του φωνή, που διαλαλούσε την πραμάτεια. Στο σπίτι τιμονιέρης ήταν η γιαγιά, ξυπνούσε καθημερινά στις τρεις, αξημέρωτα, και δούλευε σκληρά για την ετοιμασία των προϊόντων, που θα πήγαιναν στην αγορά. Κατοπινά, προστέΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

105

Ο Κυριάκος Πανταζής με τη σούστα του.

θηκαν και γαλοπούλες και τις παραμονές των Χριστουγέννων γινόταν πανηγύρι στην αυλή με το πήγαινε-έλα των παραγγελιών. Η σούστα του παππού δε σταμάταγε καθόλου, καθώς μοιράζονταν οι γαλοπούλες στα σπίτια των κυράδων, όπως αποκαλούσε τις νοικοκυρές. Η σούστα του παππού ήταν μεγάλη, φορτωμένη με μεγάλα κοφίνια και τα άλογα μεγαλόσωμα. Θυμάμαι τον Ούγκαρ, ένα γέρικο άσπρο άλογο, το καημένο δεν το έζευε πια λόγω ηλικίας, το χάιδευα ήταν το δικό μου άλογο. Μία μέρα, λοιπόν, πέρασε ο τζάμπαζης, όπως έλεγαν τους πλανόδιους πωλητές ζώων. Και ίσως καταλαβαίνετε ότι ο παππούς πούλησε τον Ούγκαρ και δεν του μιλούσα για μια εβδομάδα... Τη θέση του γερασμένου Ούγκαρ πήρε ένα μαύρο, ψηλό, λυγερόκορμο άλογο. Πολλές φορές, γυρνώντας ο παππούς απ’ τη μαναβική, ανέβαζε στη σούστα παιδιά της γειτονιάς, που είχαν σχολάσει από το σχολείο. Τα γύριζε στο σπίτι τους μέσα στα μεγάλα και άδεια κοφίνια της σούστας, για να μην περπατάνε. Ο παππούς ήταν καλός αλλά και αυστηρός… Την πραμάτειά του δεν την ακουμπούσε κανένας. ‒ Τι θέλεις; έλεγε. Θα σου βάλω εγώ, μην μου ζουλίσεις τις ντομάτες, μην μου τις μαραζιάσεις! Κάθε πρωί έτοιμη η σούστα. Μετά ο παππούς πλενόταν, φορούσε καθαρά ρούχα και τα σκαρπίνια του τα καλά. Είχε και καθρεφτάκι και προσεκτικά τραβούσε λίγες τρίχες από το κεφάλι του. Ανέβαινε στη σούστα και με το ένα χέρι κρατούσε τα γκέμια, με το άλλο έκανε 106

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

το σταυρό του, το όπλο του, όπως έλεγε. Την Κυριακή δεν δούλευε ποτέ, πήγαινε στην εκκλησία. Έτσι περνούσαν τα χρόνια… Σιγά σιγά πάντρεψαν τα παιδιά τους και λιγόστεψαν οι δουλειές τους. Πρώτα άφησαν τις αγελάδες, μετά πολλά από τα λαχανικά στο περιβόλι τους. Με το πέρασμα του χρόνου ο παππούς άρχισε να αγοράζει προϊόντα από τον κυρ-Θανάση Γκίκα, τον χοντρέμπορο. Τα προϊόντα τώρα τα έφερνε στον παππού η κυρά Μαρία, η γυναίκα του κυρ-Θανάση, με ένα άσπρο αμαξάκι, έτσι τα πήγαινε και σε άλλους πελάτες. Ο παππούς, μεγαλωμένος πια, πήγαινε στον μαχαλά και έκανε γνωριμίες με Έλληνες αλλά και ξένους. Κι ας μην ήξερε λέξη από αγγλικά. Τους άφηνε να χαϊδεύουν το άλογο και έβγαζαν φωτογραφίες. Κάποια στιγμή, περίπου στα εξήντα του, είχε ένα ατύχημα στο κεφάλι. Χρειάστηκε να μείνει μακριά από τις ασχολίες του για αρκετό καιρό. Έτσι έφτασε η ώρα που τα παράτησε. Ήταν ένας άνθρωπος αυτοδημιούργητος, οι δυσκολίες της ζωής του τον έκαναν σκληρό αλλά όχι κακό. Δεν θα ξεχάσω την αγάπη του. Και εγώ τον αγαπούσα και τον θαύμαζα πολύ κι ας μου έτριβε τα γένια ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

107

Ο Γιώργος Πανταζής με το γαϊδουράκι και τα κοφίνια του.

του στο μάγουλο για να κοκκινήσει! Έτσι, απλά ό,τι θυμάμαι από τον παππού μου, τον Κώστα Κουτσούκο, ένα μανάβη, αντιπροσωπευτική φιγούρα όλων των μανάβηδων της Αίγινας μιας άλλης εποχής, που κάποιες φορές νοσταλγούμε! Σας ευχαριστώ για το μοίρασμα των συναισθημάτων μου». Κι εκεί, στο Παγώνι, δίπλα στον Κώστα Κουτσούκο, ζούσε κι εργαζόταν μια άλλη γνώριμη μορφή του χωριού: ο παππούς μου, ο Γιώργος Πανταζής. Ήταν φίλοι, γείτονες και σύντροφοι στο ίδιο μεροκάματο. Κι όπως οι σούστες τους έφευγαν κάθε χάραμα από τον ίδιο δρόμο, έτσι και οι ζωές τους κύλησαν παράλληλα, γεμάτες μόχθο, αξιοπρέπεια και σεβασμό. Για μένα, όμως, δεν ήταν απλώς ο μανάβης της γειτονιάς· ήταν ο παππούς μου. Εκείνος που με αποκαλούσε «το κολοκυθάκι του» κι αυτό, για μένα, ήταν η έκφραση όλης της αγάπης του, μέσα από μία τόσο δα λέξη. Ο παππούς μου γεννήθηκε το 1910 και ζούσε στο Παγώνι μαζί με τη γιαγιά μου, τη Δέσποινα – ή Πιπίνα, όπως τη φώναζαν – και τις τέσσερις κόρες τους. Στην αρχή, όπως θυμάται η μητέρα μου, ξεκίνησε να πουλάει τα προϊόντα του με το μουλάρι του, τη Μόσχα, κι ύστερα με μια φοράδα κανελιά που την έλεγαν Κούλα. Εγώ τον θυμάμαι πολύ αργότερα, αφού είχε αποκτήσει τη σούστα του και το άσπρο του άλογο, τον Τζίμη. 108

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

Ο πλανόδιος μανάβης Βαγγέλης Καζητόρης και ο Παναγής Γκαρής στο πρώτο μανάβικο καΐκι του Γρηγόρη Γκαρή «Ευαγγελίστρια». Δεκαετία του ’50.

Περνούσε από τα χωριά με τα κοφίνια του γεμάτα οπωροκηπευτικά – λίγα δικά του, τα υπόλοιπα από τον Μαραθώνα ή τα καΐκια που έφερναν εμπόρευμα από την Επίδαυρο (του Κακούση, του Λορέτζου, του Γκαρή). Έκανε τη διαδρομή Λεόντι, Κυψέλη, Αγία Παρασκευή, Πλάκες Λαζάρου και, αν του έμεναν προϊόντα, ανέβαινε κάποια απογεύματα και στα χωριά, όπως οι Τζίκηδες, η Παχειά Ράχη και το Ανιτσαίου. Σε προχωρημένη ηλικία δεν είχε τη δυνατότητα να διατηρεί τη σούστα, καθώς ο αγαπημένος του Τζίμης δεν υπήρχε πια. Με ένα μικρό γαϊδουράκι, τη Μίνι, φορτωμένη με δύο κοφίνια, κατέβαινε κάθε πρωί μόνο μέχρι το κέντρο της πόλης. Δεν μπορούσε πια να κάνει μακρινές διαδρομές, ενώ η σούστα του παρέμενε παροπλισμένη στη ρεμέτζα, δίπλα στο σπίτι του. Θυμούνται ακόμα τον παππού μου στις γειτονιές που περνούσε. Πριν λίγο καιρό, στο Λεόντι, γνώρισα μια ηλικιωμένη κυρία που μου μίλησε για τον παππού μου, όπως τον έζησε κοπέλα – με εκτίμηση, με αγάπη, με ένα «ήταν καλός άνθρωπος» που δεν χρειάζεται παραπάνω εξήγηση. Η γιαγιά μου τον ζήλευε ως το τέλος – όχι από καχυποψία, αλλά από αγάπη. Ο παππούς είχε εκείνη τη γλύκα στο βλέμμα, τον τρόπο του με τους ανθρώπους. Τα πειράγματα ήταν μέρος της δουλειάς, μα η καρδιά του ανήκε στο σπίτι του. Πάντα αξιοπρεπής, πάντα τίμιος, πάντα εκεί για την οικογένειά του. Αυτός ήταν. ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

109

Ο Παναγής Γκαρής στην πρύμνη του μανάβικου καϊκιού «Καλή Τύχη», που είχε μαζί με τον αδελφό του Πέτρο Γκαρή, την εποχή που μαζί με τα άλλα πέντε μανάβικα καΐκια («Άγιος Νικόλαος» του πατέρα μου Γρηγόρη Γκαρή, «Αγία Παρασκευή» του Νίκου Καλαμάρα, «Άγιος Γεώργιος» των Δημήτρη και Μπάμπη Μαλτέζου, «Άγιος Ελευθέριος» του Δημήτρη Λορέντζου και «Άγιος Γεώργιος» του Γιώργου Κακούση) τροφοδοτούσαν το νησί με φρούτα και λαχανικά από την Παλαιά Επίδαυρο και το Άργος. Τέλη δεκαετίας του ᾽50-αρχές δεκαετίας του ᾽60, αρχείο Σπυριδούλας Γκαρή.

Και λίγο πιο πέρα, στο ίδιο χωριό, ζούσε κι ο αδερφός του, ο Κυριάκος Πανταζής, κι εκείνος άνθρωπος της δουλειάς, γνώριμος σε γειτονιές και σε πρόσωπα. Ο γιος του Νεκτάριος και ο εγγονός του Κυριάκος μάς μίλησαν για εκείνον και, όπως κάθε τέτοια μαρτυρία, ξεδιπλώνει όχι απλώς έναν άνθρωπο αλλά μια ολόκληρη εποχή: «Ο μπάρμπα-Κυριάκος από την ηλικία του Δημοτικού μάζευε χόρτα και τα πουλούσε το πρωί, πριν πάει στο σχολείο. Υπήρξε βοηθός του μπάρμπα-Χαϊμαντά, ο οποίος έλεγε τα καλύτερα. Είναι πολλά αυτά που γράφω αλλά λίγα για τα 99 χρόνια ζωής. Πριν πάρει τη σούστα, πουλούσε προϊόντα με το γαϊδουράκι. Τρεις φορές την εβδομάδα έφευγε από το Παγώνι στις 5 το πρωί και γύριζε το βράδυ. Νύχτα έφευγε, νύχτα γύριζε. Η διαδρομή του ήταν από τον Κοντό στην Παναγία και από εκεί Ανιτσαίο, Παχειά Ράχη και κατέβαινε Μαραθώνα, όπου συμπλήρωνε προϊόντα από τους εκεί παραγωγούς (ό,τι δηλαδή δεν παρήγαγε ο ίδιος). Εκτός από κηπευτικά πουλούσε και γαλακτοκομικά μέσα στην Αίγινα. Τις υπόλοιπες μέρες πήγαινε στις περιοχές της Αίγινας, παραλιακή, Φανάρι του Μπούζα, Καζαντζάκη (ήταν και πελάτης του) και μετά Λιβάδι. 110

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

Με τη σούστα ξεκίνησε περίπου στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και την είχε μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1990. Η διαδρομή του ήταν η εξής: ανέβαινε από τη Μυρτιδιώτισσα – Στρατηγού Πετρίτη – Λιβάδι. Τους καλοκαιρινούς μήνες έβγαινε και το απόγευμα. Πήγαινε Λεύκη – Περιβόλα – Άγιο Βασίλειο – Φάρο – Μιράντα. Όταν ξεπουλούσε, πολλές φορές (συνήθως Παρασκευή – Σάββατο – Κυριακή) φόρτωνε καρπούζια από τα καΐκια του Καλαμάρα, του Γκαρή ή του Κακούση και τα πουλούσε στις πλαζ Παναγίτσα και Αύρα. Από τότε που σταμάτησε με τη σούστα, κατέβαινε στο πόστο του στην Παναγίτσα, αρχικά με το μηχανάκι και ύστερα με τη βοήθεια της οικογένειάς του. Μας έλεγε έξι μέρες εργασία και την Κυριακή Εκκλησία. Μέχρι τα 99 του χρόνια έλεγε δεν έχω χορτάσει δουλειά». Στο Ψηφιακό Φωτογραφικό Αρχείο Αίγινας (www.dpaa.gr) μπορείτε να αναζητήσετε πολλές φωτογραφίες για την Αίγινα του 20ού αιώνα, που η καθεμία έχει μια ιστορία να αφηγηθεί. Μπορεί οι σούστες να μη διασχίζουν πια τα στενά σοκάκια του νησιού, οι μνήμες όμως δεν έπαψαν ποτέ να ψιθυρίζουν ιστορίες.

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

111

Δράσεις εθελοντισμού

ΒΑΡΒΑΡΑ ΒΛ ΑΒΙΑΝΟΥ 1

Στα μονοπάτια της Αίγινας

Είτε στα συντηρημένα μονοπάτια που από παλιά άνοιξαν οι «Ενεργοί Πολίτες», είτε σε κάθε νέο που ανασύρουν από τη λήθη, νιώθω ότι είμαστε τυχεροί που απολαμβάνουμε αυτό το δώρο. Είναι σαν εκείνη τη στιγμή να αφήνουμε πίσω τον θόρυβο του κόσμου και να γινόμαστε ένα με τη φύση, ένα με την ιστορία. Κάθε βήμα πάνω στις φθαρμένες πέτρες είναι μια σύνδεση με το παρελθόν, με ανθρώπους που περπάτησαν εδώ αιώνες πριν. Περπατώντας στα παλιά μονοπάτια νιώθουμε σαν να έχουμε ριζώσει βαθιά στο νησί. Οι πέτρες κάτω από τα πόδια σε κάνουν να νιώθεις τον χρόνο να κυλά αργά! Σε κάθε στροφή, μια νέα εικόνα: ελιές που στέκουν σαν σοφοί παππούδες, πετρόχτιστα ξωκλήσια και θέες που κόβουν την ανάσα. Δεν είναι απλώς μια βόλτα. Είναι επιστροφή στις ρίζες, ένα προσκύνημα στην αυθεντικότητα. Στα μονοπάτια της Αίγινας νιώθουμε την ψυχή μας να γαληνεύει. Η πεζοπορία για μας δεν είναι απλώς άσκηση. Είναι ανάταση ψυχής.

*1. Μέλος του Δ.Σ. του Συλλόγου Ενεργών Πολιτών Αίγινας, υπεύθυνη πεζοπορικών διαδρομών. ΔΡΆΣΕΙΣ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΎ

113

ΕΛΙΚ Α ΒΛ Α Χ ΑΚΗ 1

Μονοπάτια: ένα υλικό και άυλο δίκτυο Σε αντίθεση με την τάση των ημερών, όπου συχνά το περιβάλλον θεω ρείται ως ένας χώρος κενός νοήματος, κατάλληλος για κάθε είδους δραστηριότητα, η ενασχόληση με τα μονοπάτια και την πεζοπορία μάς μυεί, αργά και ουσιαστικά, στις ιδιαιτερότητες του κάθε τόπου. Τα μονοπάτια δεν συνδέουν μόνο σημεία στον χώρο αλλά τόπους, ιστορίες και ανθρώπους μέσα στον χρόνο. Στην Αίγινα η προσπάθεια για τον εντοπισμό, τον καθαρισμό και την ανάδειξη των παλιών μονοπατιών του νησιού ξεκίνησε το 2009 από τα μέλη δυο τοπικών συλλόγων: τον «Σύλλογο Ενεργών Πολιτών Αίγινας» και τον «Ελληνικό Ποδηλατικό Ορειβατικό Σύλλογο Αίγινας Ανάβαση». Συνέβη την ίδια στιγμή και παράλληλα, έτσι που οι δύο Σύλλογοι ένωσαν τις δυνάμεις τους και πορεύτηκαν μαζί. Ίσως αυτό να οφείλεται στην παρακαταθήκη που άφησε ένας «ξένος», ο Τζέραλντ Εφραίμ Νεκτάριος Τόμπσον (Gerald Ephraim Nektarios Thompson), ένας εγγλέζος καθηγητής Αρχαίων Ελληνικών και Λατινικών, λάτρης του ελληνισμού, της ορθοδοξίας και της μουσικής, που, αφού ταξίδεψε και περπάτησε πολύ, διάλεξε το 1989 τον Μεσαγρό της Αίγινας για κατοικία του. Επί 20 τουλάχιστον χρόνια, ο Τζέραλντ, μέσα από πεζοπορίες αλλά και μέσα από το βιβλίο του «Πεζοπορικός Οδηγός της Αίγινας», μας προσκάλεσε να δούμε, να αγαπήσουμε και να εκτιμήσουμε αυτό που βρισκόταν μπροστά στα πόδια μας, αλλά δεν το βλέπαμε, γιατί ή κοιτούσαμε αλλού ή το θεωρούσαμε δεδομένο. Γνωρίζουμε από διηγήσεις αλλά και χάρτες ότι τη δεκαετία του ’30 οι αμαξιτοί δρόμοι στην Αίγινα ήταν ελάχιστοι και οι άνθρωποι μετακινούνταν πεζοί ή με γαϊδουράκια και με κάρα. Το οδικό δίκτυο του νησιού αναπτύχθηκε σιγά σιγά από το ’60 και μετά, με αποτέλεσμα κάποια από τα μονοπάτια να χαθούν κάτω από την άσφαλτο και άλλα να

114

Εικαστικός, μέλος του Συλλόγου Ενεργών Πολιτών Αίγινας 1

ΔΡΆΣΕΙΣ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΎ

πέσουν σταδιακά σε αχρηστία και να εξαφανιστούν μέσα στην πυκνή βλάστηση. Αρκετοί κάτοικοι, όμως, θυμούνται ακόμα την καθημερινή τους δια δρομή στο μονοπάτι για το σχολείο, τη δουλειά ή τη σουβάλα, τη διαδρομή πλάι στο φορτωμένο γαϊδουράκι για το χωράφι, το αλώνι και τον μύλο, τις διαδρομές των ρετσινάδων στο πευκόδασος και, βέβαια, τη νυχτερινή πορεία προς το μοναστήρι ή το εκκλησάκι που γιορτάζει. Κουβαλούν μέσα τους τη βιωμένη ιστορία του τόπου, όπου κάθε κίνηση του μονοπατιού, κάθε ίχνος, μια πέτρα, μια μυρωδιά, ένας ήχος, το ίδιο το τοπίο, ανασύρει στην επιφάνεια, ξετυλίγοντας μπροστά στα μάτια μας, την καθημερινή ζωή και τις συνήθειες μιας όχι και τόσο μακρινής εποχής. Οι εθελοντές των δυο Συλλόγων με την επιτόπια έρευνα, την καθοδήγηση των κατοίκων του νησιού καθώς και τη μελέτη των χαρτών του Γενικού Επιτελείου Στρατού του 1960, που συνέταξε ο αιγινήτης στρατηγός Δημήτριος Πετρίτης, εντόπισαν και καθάρισαν εννέα διαδρομές –συνολικού μήκους 43 περίπου χιλιομέτρων– χαρακτηριστικής ομορφιάς και πολιτιστικής αξίας. Μέσα από δράσεις, πεζοπορίες, συνεργασίες με τα τοπικά σχολεία, παρουσιάσεις, γιορτές και τη συμμετοχή τους, κάθε χρόνο, στις πανελλήνιες συναντήσεις μονοπατιών, αντάλλαξαν εμπειρίες, μοιράστηκαν το όραμα, την ομορφιά, τα προβλήματα και τις ιδέες.

Το 2015, με πρωτοβουλία του «Συλλόγου Ενεργών Πολιτών Αίγινας», ο Δήμος Αίγινας εντάχτηκε στο πρόγραμμα «Μονοπάτια Πολιτισμού» της «Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού» (ΕΛΛΕΤ), που φρόντισε για τον σχεδιασμό και την κατασκευή των πινακίδων της σήμανσης, για την επίσημη καταγραφή των διαδρομών, τις απαραίτητες άδειες από το Δασαρχείο και την Αρχαιολογική Υπηρεσία αλλά και για τη χρηματοδότηση όλων αυτών μέσω χορηγίας του «Ιδρύματος Λεβέντη». Έτσι, οι εθελοντές τοποθέτησαν τη σήμανση και, τον Νοέμβριο του 2015, το δίκτυο «Μονοπάτια Πολιτισμού της Αίγινας» παραδόθηκε και επίσημα σε κατοίκους και επισκέπτες, εγκαινιάζοντάς τα με μια πεζοπορία και μια μεγάλη γιορτή στον αρχαίο Ελαιώνα. Την εποχή της καραντίνας, όπου για μια στιγμή σταθήκαμε και αλλάξαμε ρυθμό και για λίγο κατεύθυνση, στην Αίγινα οι κάτοικοι άρχισαν να πεζοπορούν. Άφησαν την παραλία και πήραν τα μονοπάτια για την ενδοχώρα του νησιού. Τότε η ύπαρξη του δικτύου «Μονοπάτια Πολιτισμού» και οι ομορφιές της ενδοχώρας έγιναν συνείδηση. Τη συντήρηση και ανάδειξη του δικτύου μονοπατιών στο νησί συντονίζει ο «Σύλλογος Ενεργών Πολιτών Αίγινας». Κάθε Κυριακή, από τον Οκτώβριο έως τον Μάιο, ομάδα εθελοντών φροντίζει, με ήπιους καθαρισμούς, τη βατότητα των «Μονοπατιών Πολιτισμού της Αίγινας» και ελέγχει ‒και όπου χρειάζεται ανανεώνει‒ τη σήμανση. Αναπόσπαστο

κομμάτι αυτής της προσπάθειας, της συντήρησης και ανάδειξης των μονοπατιών, αποτελούν οι πεζοπορίες που οργανώνει ο Σύλλογος μέσα από τη διαδικτυακή σελίδα aegina hiking. Από φθινόπωρο ως καλοκαίρι, κάθε δεύτερη Κυριακή, κάτοικοι και επισκέπτες κάθε ηλικίας, πεζοπορούν μαζί στα καθαρισμένα μονοπάτια διατηρώντας τα με το πέρασμά τους ζωντανά.

Η προσπάθεια για ένα προσβάσιμο και ελκυστικό, για κατοίκους και επισκέπτες, δίκτυο μονοπατιών συνεχίστηκε με τον εντοπισμό και τον καθαρισμό τεσσάρων ακόμα κυκλικών διαδρομών καθώς και εννέα σύντομων διαδρομών, που συνδέουν τα υπάρχοντα μονοπάτια μεταξύ τους. Επιλέχτηκαν επίσης διαδρομές από τα λιμάνια προς την ενδοχώρα, ώστε ο επισκέπτης φτάνοντας στην Αίγινα να μπορεί να προσεγγίσει το δίκτυο των μονοπατιών χωρίς τη χρήση μεταφορικού μέσου. Αυτή η Β΄ φάση, ο εμπλουτισμός του υφισταμένου δικτύου με νέες διαδρομές ‒31 επιπλέον χιλιόμετρα‒, δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμα. Υπάρχουν σημεία όπου πρέπει να γίνουν μικρά χωματουργικά έργα για τη βατότητα του μονοπατιού και την ασφάλεια του πεζοπόρου. Χρειάζεται και σήμανση, πινακίδες κατεύθυνσης, πλακίδια πορείας και, βέβαια, πολιτιστικές πινακίδες με πληροφορίες για τη χλωρίδα, την πανίδα, τους γεωλογικούς σχηματισμούς, τις συνήθειες και τον πολιτισμό των ανθρώπων. Το μονοπάτι είναι ένα νήμα με χιλιάδες αρχές και χωρίς τέλος, ένα κουβάρι πληροφοριών και συνειρμών που, όταν αρχίσει να ξετυλίγεται, μας πάει παντού. Η αναβίωση των παλιών μονοπατιών της Αίγινας μέσα από το πρόγραμμα της ΕΛΛΕΤ «Μονοπάτια Πολιτισμού», δεν έγινε μόνο με γνώμονα την τέρψη των περιπατητών αλλά και για την τόνωση της τοπικής οικονομίας μέσω του εναλλακτικού τουρισμού. Τα μονοπάτια της Αίγινας είναι επισκέψιμα, ιδανικά από Οκτώβριο ως Μάιο, οχτώ μήνες τον χρό-

νο, όταν η ζέστη και η ένταση του καλοκαιριού απουσιάζουν. Ο περιπατητικός τουρισμός έχει μια άλλη ποιότητα από το γνωστό «ήλιος και θάλασσα», είναι ήπιος, ήρεμος και διακριτικός και προσφέρει ένα επιπλέον πλεονέκτημα στην τουριστική προβολή του νησιού. Επεκτείνει την τουριστική περίοδο σε όλη τη διάρκεια του χρόνου και προσκαλεί τον επισκέπτη να γνωρίσει το σύνολο του νησιού, πέρα από τα λιμάνια, προωθεί την τοπική παραγωγή και, ενώ δημιουργεί νέες ευκαιρίες για τους επιχειρηματίες στον τουρισμό, παράλληλα καλλιεργεί τον σεβασμό προς τη φύση, την παράδοση, την πολιτιστική κληρονομιά του τόπου. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται ένα έντονο ενδιαφέρον για τα μονοπάτια και τον περιπατητικό τουρισμό σε όλη την Ελλάδα. Ξεκίνησε μεμονωμένα, εθελοντικά και αθόρυβα και σιγά σιγά πήρε μεγάλες διαστάσεις. Έτσι, το 2023, το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας αποφασίζει να μοιράσει σε Δήμους και Περιφέρειες χρηματοδότηση συνολικού ύψους 30 εκατομμυρίων ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας για την αναβάθμιση του υφιστάμενου δικτύου μονοπατιών και τη δημιουργία νέων, ώστε η Ελλάδα να αποκτήσει καταγεγραμμένο κι εμπλουτισμένο Εθνικό Δίκτυο Μονοπατιών. Φορέας υλοποίησης είναι ο Οργανισμός Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής (Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α.). Σε αυτή τη χρηματοδότηση εντάχτηκε και ο Δήμος Αίγινας με χρηματοδότηση 104.000 ευρώ, πλέον ΦΠΑ. Στο βιβλίο του THE OLD WAYS A Journey on Foot ο Robert Macfarlane αναφέρει ότι τον 19ο αιώνα, στο Suffolk της Αγγλίας, στην εκκίνηση πολυσύχναστων μονοπατιών που ένωναν χωριά ή οδηγούσαν σε τοπικές εκκλησίες, κρεμούσαν σε κολόνες ή πασσάλους μικρά δρεπάνια που τα έλεγαν hooks. Ο πεζοπόρος έπαιρνε μαζί του το δρεπάνι και, καθώς περνούσε, έκοβε τυχόν κλαδιά που εμπόδιζαν το διάβα. Άφηνε μετά το δρεπάνι στην άλλη άκρη του μονοπατιού γι’ αυτόν που θα ερχόταν από την αντίθετη κατεύθυνση. Έτσι το μονοπάτι συντηρείτο συλλογικά για κοινή χρήση. Τα μονοπάτια δημιουργήθηκαν αργά και οργανικά, σαν ένα φυσικό φαινόμενο, μέσα από τη μετακίνηση ανθρώπων και ζώων, μέσα από την επανάληψη που έγινε συνήθεια, ακολουθώντας μια ανάγκη ή και επιθυμία και το ανάγλυφο της γης. Είναι πανανθρώπινα, αυτόνομα και συναινετικά, ενώνουν τόπους, διασχίζουν χώρες και διαπερνούν σύνορα. Συλλογικά δημιουργήθηκαν και μόνο συλλογικά διατηρούνται. Αν δεν τα φροντίζουμε καθημερινά, αν δεν τα περπατάμε, χάνονται. Στην καλύτερη περίπτωση, τα ανακαταλαμβάνει η φύση. 120

ΔΡΆΣΕΙΣ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΎ

121

122

ΔΡΆΣΕΙΣ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΎ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΠΗΤΡΟΣ

Λατρευτικοί υπόγειοι χώροι στην Αίγινα Η Ομάδα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης του 2ου Γυμνασίου Αίγινας ασχολήθηκε τη σχολική χρονιά 2024-2025 με το θέμα «Τα σπήλαια και οι υπόγειες στοές της Αίγινας». Με εφόδια την περιέργεια, τη διάθεση για περιπέτεια και εξερεύνηση πολλοί μαθητές ακολούθησαν τις εξορμήσεις σε επιλεγμένα σημεία της Αίγινας, προκειμένου να ερευνήσουν και να συγκεντρώσουν υλικό γι’ αυτήν την εργασία. Ωστόσο, πολλοί ήταν και αυτοί που κινήθηκαν μόνοι τους ή με τους γονείς τους, ακολουθώντας πιστά τις πληροφορίες που είχαν καταγράψει από τους παλαιότερους και αφορούσαν την ύπαρξη σπηλαίων και υπόγειων διαδρομών στην Αίγινα, πράγμα που αναφέρεται και στη μυθολογία, αλλά έχει καταγραφεί και σε λογοτεχνικά κείμενα. Στην Αίγινα έχουν καταγραφεί από τους ιστορικούς αλλά και τους επιστήμονες που ασχολούνται τις τελευταίες δεκαετίες με τα σπήλαια στην Ελλάδα πολλές σπηλιές και υπόγειες στοές, οι οποίες χρησιμοποιήθηκαν από τους ντόπιους ανάλογα με την κατασκευή, τις ανάγκες και τις συνθήκες ζωής. Συναντάμε σπηλιές (κατακόμβες) στη Φανερωμένη, λίγο έξω από την πόλη της Αίγινας, στην Αφαία, στην περιοχή της Παναγίας της Χρυσολεόντισσας, στην Παλαιά Χώρα, στον Μεσαγρό (Ανάκωλη), όπως επίσης και υπόγειους θαλάμους με πολλούς τάφους. Μαζί με αυτές έχουν καταγραφεί πολλές υπόγειες στοές που λειτούργησαν για τη συγκέντρωση νερού ή την ύδρευση - παροχή νερού από τη μια περιοχή στην άλλη, όπως συνέβη με τη στοά που ξεκινούσε από τον Κοντό (περιοχή Αγίου Νεκταρίου) και κατέληγε στο υδραγωγείο του Μεριστού, με ενδιάμεσα φρεάτια για άντληση νερού σε κάποιες κατοικημένες περιοχές. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι πολλές σπηλιές χρησίμευσαν για άντληση νερού, διαθέτοντας πηγάδια στο εσωτερικό τους (Παλαιά Χώρα), για καταφύγιο και προστασία από τους πειρατές (Ανάκωλη - Μεσαγρός), ΑΡΙΣΤΕΡΑ : Ο ναός της Παναγίας Φανερωμένης, λίγο έξω από την πόλη της Αίγινας. ΔΡΆΣΕΙΣ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΎ

123

για καταφύγιο και προστασία των ζώων των κτηνοτρόφων αλλά και για λατρευτική χρήση. Σε πολλά σπήλαια συναντάμε την ανθρώπινη παρέμβαση, όπου υπάρχουν βοηθητικά υποστυλώματα από πέτρες, από πωρόλιθο ακόμα και τούβλα στις νεότερες εποχές. Η λατρευτική χρήση πολλών τέτοιων χώρων προκάλεσε στην ομάδα των παιδιών ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς καταγράφονται πολλές σπηλιές ή υπόγειες στοές που χρησιμοποιήθηκαν ή ακόμα χρησιμοποιούνται για θρησκευτική λατρεία. Αναφέρουμε ενδεικτικά τέσσερις από αυτούς: Περισσότερο γνωστός είναι ο υπόγειος ναός της Παναγίας της Φανερωμένης, που βρίσκεται μερικά μέτρα μετά το Καποδιστριακό Ορφανοτροφείο και κάτω από μια μισοτελειωμένη βασιλικού ρυθμού εκκλησία. Η ιστορία του χώρου είναι μεγάλη και παραμένει άγνωστη ακόμα για πολλούς Αιγινήτες. Ο χώρος ανήκε στην οικογένεια Λογιωτατίδη και κληροδοτήθηκε στο Μοναστήρι της Χρυσολεόντισσας. Η εικόνα της Παναγίας, σύμφωνα με την παράδοση, βρέθηκε στα 1830 από τον μοναχό Παρθένιο Λογιωτατίδη. Σήμερα όλος ο χώρος, η εκκλησία και τα κτίσματα, είναι μετόχι της Μονής της Χρυσολεόντισσας. Ο υπόγειος χώρος, που από πολλούς ονομάζεται «Κατακόμβη», έχει δύο μεγάλους θαλάμους και έναν μικρότερο. Ο πρώτος είναι αφιερωμένος στην αιγινήτισσα Αγία Αθανασία και ο δεύτερος στην Παναγία. Εκεί υπάρχει η «Εύρεση» της εικόνας της Παναγίας, που αναπαριστά τη Θεοτόκο ως «δεομένη» και η κατασκευή της χρονολογείται στον 17ο αιώνα. Η παράδοση αναφέρει πολλές εκδοχές για την εύρεση της εικόνας. Κατά την επικρατέστερη, η εικόνα βρέθηκε όταν ένα άλογο παραπάτησε και έπε-

Υπόγεια δεξαμενή νερού στην Παλιαχώρα. 124

ΔΡΆΣΕΙΣ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΎ

Το εκκλησάκι του Αγίου Λεοντίου.

σε σε έναν λάκκο που οδηγούσε στη σπηλιά όπου υπήρχε η εικόνα. Άλλη παράδοση αναφέρει ότι ένας μοναχός είδε στον ύπνο του την Παναγία που του υπέδειξε το μέρος που βρισκόταν η εικόνα, ενώ μια τρίτη έχει να κάνει με έναν γεωργό που, οργώνοντας το χωράφι, είδε στο συγκεκριμένο σημείο να βγαίνει φως. Τέλος, ακόμα μια παράδοση αναφέρει πως η Παναγία έσβηνε το καντήλι της και φανερωνόταν στη γερόντισσα που υπηρετούσε επί χρόνια εκεί ως νεωκόρος για να πάει να το ανάψει. Όποια παράδοση κι αν ισχύει, η Φανερωμένη παραμένει σήμερα ένα από τα πιο αγαπημένα προσκυνήματα της Αίγινας, όπου κάθε χρόνο, στις 23 Αυγούστου, συγκεντρώνει εκατοντάδες προσκυνητών. Στην περιοχή του Μεριστού και πίσω ακριβώς από το σημερινό Νοσοκομείο «Άγιος Διονύσιος», μέσα στους αγρούς, συναντάμε την Αγία Τατιανή, έναν ναό κτισμένο με αιγινήτικο πουρί. Κάτω από τον ναό υπήρχε παλαιότερα υπόγειος λατρευτικός χώρος που σήμερα, δυστυχώς, έχει καλυφθεί από μπάζα. Η ύπαρξη αυτού του υπόγειου χώρου είναι πιθανόν να συνδέεται με την ύπαρξη της υπόγειας στοάς μέσα από την οποία έφθανε το νερό από την περιοχή του Κοντού στο υδραγωγείο του Μεριστού. Λίγα μέτρα ανατολικά από το μοναστήρι της Χρυσολεόντισσας, στη θέση «Μπουρδέχτης», συναντάμε δύο μεγάλες σουβάλες, φυσικές δεξαμενές συγκέντρωσης βρόχινου νερού. Έχουν μεγάλο βάθος και μήκος που φτάνει μέχρι το εκκλησάκι του Αγίου Λεοντίου. Σύμφωνα με τους παλαιότερους αιγινήτες, μέσα σε αυτό το σπήλαιο υπήρχε ναός. Σήμερα, όταν έχει ανομβρία και οι σουβάλες έχουν στραγγίξει από νερό, ο επισκέπτης μπορεί να κατέβει και να περπατήσει μέσα στη στοά. Τέλος, σύμφωνα με τους γεωλόγους, η περιοχή, το μικρό αυτό οροπέδιο που σχηματίζεται στην περιοχή, θεωρείται ο κρατήρας του προϊστορικού ηφαιστείου της Αίγινας. ΔΡΆΣΕΙΣ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΎ

125

Στην ερευνητική ομάδα, που εργάστηκε με θέμα «Τα σπήλαια και οι υπόγειες στοές της Αίγινας», συμμετείχαν οι μαθητές: Αγγελική Καραγιάννη, Αναστάσιος Μέρμηγκας, Γιώργος Παρίσης, Διονύσης Ρεκλείτης, Ιωάννης Στρατηγός, Ειρήνη Τζώνη.

Στον περίβολο του μοναστηριού του Αγίου Νεκταρίου ο επισκέπτης συναντά το στόμιο ενός πηγαδιού. Κάτω από αυτό βρίσκεται ένας υπόγειος πλινθόκτιστος θάλαμος, ο οποίος είναι γνωστός στους πιστούς που επισκέπτονται συχνά το μοναστήρι. Πρόκειται για το ασκητήριο της αιγινήτισσας Αγίας Αθανασίας, η οποία κατέβαινε σε αυτό για περισσότερη ησυχία και άσκηση. Ο χώρος είναι επισκέψιμος και ανοίγει την ημέρα της εορτής της Αγίας Αθανασίας στις 18 Απριλίου. Πολλοί από αυτούς τους χώρους λειτούργησαν και ως καταφύγια σε δύσκολες στιγμές για το νησί. Θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρουμε και την ύπαρξη πολλών υπόγειων στοών στον λόφο της Παλαιάς Χώρας, όπου εξυπηρέτησαν όχι μόνο λατρευτικές ανάγκες, αλλά υπήρξαν και διέξοδοι διαφυγής σε εποχές επιδρομών. Άλλωστε, δεν είναι τυχαίες κάποιες καταπακτές που διακρίνονται στον χώρο του ιερού βήματος σε κάποιους ναούς. Ένας ναός της Παλαιάς Χώρας που είναι εξαιρετικά δύσκολο να τον προσεγγίσεις είναι η Αγία Κρυφή στην ανατολική πλευρά του λόφου, η οποία είναι μέσα σε κοιλότητα βράχου. Η ύπαρξη πολλών σπηλαίων, έτσι όπως τους καταγράφει η ιστορικός Γωγώ Κουλικούρδη, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Απομένει αυτοί οι χώροι να ερευνηθούν, να μελετηθούν, να αξιολογηθούν και να λάβουν τη θέση που τους ταιριάζει μέσα στην ιστορική διαδρομή της Αίγινας. 126

ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ

ΝΤΊΝΑ Χ ΑΤΖΊΝΑ

Οι εθελοντές της διπλανής πόρτας στην πρώτη γραμμή Η ασφάλεια και η προστασία είναι υπόθεση όλων μας, ιδιαίτερα σε ένα νησί όπως η Αίγινα, όπου η φυσική ομορφιά συνοδεύεται από τις ιδιαίτερες προκλήσεις που επιβάλλει ο νησιωτικός χαρακτήρας της. Σε αυτή τη συλλογική προσπάθεια έρχεται να προστεθεί η Ομάδα Αντιμετώπισης Εκτάκτων Αναγκών (Ο.ΑΝ.Ε.ΑΝ.), που μέσω της Βάσης Ετοιμότητας στην Αίγινα στηρίζει έμπρακτα και εθελοντικά την αντιμετώπιση κάθε έκτακτης ανάγκης στο νησί. Η Ο.ΑΝ.Ε.ΑΝ. ιδρύθηκε το 2018 με έδρα τη Γλυφάδα Αττικής, όπου βρίσκεται η Κεντρική Διοίκηση, και εντάσσεται πλέον στο δυναμικό του Υπουργείου Κλιματικής Αλλαγής και Πολιτικής Προστασίας, με Αρ. Μητρώου 0031-00-25 και εύρος δράσης στην Περιφέρεια Αττικής. Από τη δημιουργία της Βάσης Ετοιμότητας στην Αίγινα το 2023, η Ο.ΑΝ.Ε.ΑΝ. έχει ήδη να παρουσιάσει σημαντική δράση. Η ομάδα λειτουργεί σε συνεργασία με την Πολιτική Προστασία Αίγινας, το τοπικό Πυροσβεστικό Κλιμάκιο, τη Δασική Υπηρεσία και τον Δήμο Αίγινας, με στόχο την άμεση ανταπόκριση σε κάθε έκτακτη κατάσταση που αφορά στο νησί. Τα μέλη της Ο.ΑΝ.Ε.ΑΝ. είναι οι εθελοντές της διπλανής πόρτας, που ίσως γνωρίζετε προσωπικά ή συναντάτε καθημερινά στο νησί και που επέλεξαν να προσφέρουν ενεργά στην κοινότητα. Πρόκειται για ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών και επαγγελματικών προφίλ, οι οποίοι συνεργάζονται μεταξύ τους καθώς και με τις αρμόδιες αρχές. Αφιερώνουν εθελοντικά τον προσωπικό τους χρόνο και εκπαιδεύονται συστηματικά, ώστε να είναι έτοιμοι να προσφέρουν αποτελεσματικά τις υπηρεσίες τους. Αυτή η συνεργασία είναι ιδιαίτερα κρίσιμη κατά τη θερινή περίοδο, όταν το νησί μας κατακλύζεται από κόσμο και οι κίνδυνοι πυρκαγιάς αυξάνονται. Οι βασικοί τομείς στους οποίους ειδικεύονται είναι η δασοπρο στασία, η δασοπυρόσβεση, η παροχή πρώτων βοηθειών, οι ραδιοεπικοινωνίες εκτάκτων αναγκών, η αρωγή πληγέντων μετά από φυσικές ΔΡΆΣΕΙΣ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΎ

127

καταστροφές καθώς και η αναζήτηση αγνοούμενων συμπολιτών μας. Τα μέλη της ομάδας εκτελούν στατικές και εποχούμενες βάρδιες δασοπροστασίας, ιδιαίτερα κατά τη θερινή περίοδο, όταν οι κίνδυνοι πολλαπλασιάζονται. Έχουν ήδη παρέμβει αποτελεσματικά σε αρκετά συμβάντα έκτακτης ανάγκης, συμβάλλοντας στην προστασία της ζωής και της περιουσίας των κατοίκων. Παράλληλα, η ομάδα συμμετέχει ενεργά στην υποστήριξη μεγάλων εκδηλώσεων στο νησί, οι οποίες συγκεντρώνουν πλήθος κόσμου και απαιτούν αυξημένη επιφυλακή. Χαρακτηριστικά, έχει δώσει το παρών σε σημαντικές διοργανώσεις, όπως οι εορταστικές εκδηλώσεις του Δεκαπενταύγουστου, το πανηγύρι του Αγίου Σώζοντα στην Πέρδικα, οι αγώνες δρόμου «Ιωάννης Καποδίστριας» και «Ελλανίου Διός», καθώς και η κορυφαία διοργάνωση του νησιού, το Φεστιβάλ Φιστικιού (Fistiki Fest), συμβάλλοντας καθοριστικά στην ομαλή και ασφαλή διεξαγωγή τους. Η προσπάθεια της ομάδας δεν σταματά εκεί. Η Ο.ΑΝ.Ε.ΑΝ. δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην πρόληψη, τη σωστή ενημέρωση και την εκπαίδευση των πολιτών, μέσω ημερίδων και δράσεων που διοργανώνονται τακτικά στην Αίγινα. Στόχος της είναι να δημιουργηθεί μια κοινότητα με υψηλή συνείδηση και επαρκή γνώση, ώστε να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά μια δύσκολη κατάσταση, όταν και αν προκύψει. Η Ο.ΑΝ.Ε.ΑΝ. Βάση Ετοιμότητας Αίγινας δεν είναι μια κλειστή ομάδα ειδικών. Είναι μια ομάδα ανοιχτή, φιλική και προσβάσιμη σε όποιον 128

ΔΡΆΣΕΙΣ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΎ

επιθυμεί να συμμετάσχει. Είναι πάντα έτοιμη να υποδεχθεί νέα μέλη κάθε ηλικίας που θέλουν να προσφέρουν λίγες ώρες από τον χρόνο τους για το κοινό καλό. Παράλληλα, προσκαλεί τους τοπικούς φορείς, τις επιχειρήσεις και κάθε πολίτη που μπορεί να συμβάλει, ώστε να ενισχυθεί το έργο και οι δυνατότητες της ομάδας. Η ασφάλεια, η προστασία και η αλληλοϋποστήριξη στο νησί μας είναι υπόθεση όλων μας. Γνωρίστε μας από κοντά, ενημερωθείτε για το έργο μας και γίνετε κι εσείς μέρος αυτής της προσπάθειας. Γιατί στην Αίγινα όλοι μαζί μπορούμε να κάνουμε τη διαφορά! Όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να επικοινωνήσει με την Ομάδα μέσω της σελίδας στο facebook Ομάδα Αντιμετώπισης Εκτάκτων Αναγκών / Αίγινας Βάση Ετοιμότητας.

ΔΡΆΣΕΙΣ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΎ

129

βιβλιοκρισίες

• Ιρις Κρητικου , Hortus conclusus. Τριανταέξι ιστορίες ξανακερδισμένης άνοιξης με τριανταέξι έργα του Νεκτάριου Αποσπόρη, εκδ. Έλιξ, Αθήνα 2020

Ίρις Κρητικού στο νέο βιβλίο της αποδεικνύει για μια ακόμη φορά τα πολλά προσόντα της: γνώση της ιστορίας της τέχνης που την αναδεικνύει σε περιζήτητη κριτικό, γνώση φιλολογίας και λογοτεχνίας, ικανότητα στην αποτελεσματική ιστορική αναζήτηση, πραγματισμός, λυρισμός χωρίς συναισθηματικές εξάρσεις, σαφήνεια, ακριβολογία, λιτότητα. Από τις 14-3-20 μέχρι τις 14-5-20, στο δίμηνο του πρώτου γενικού lockdown, εξαι τίας της πανδημίας του κορωνοϊού, η Ίρις, εγκλωβισμένη στη μόνιμη κατοικία της στην Αθήνα, όπως και οι περισσότεροι από μας, αναπολεί τον κήπο της στην Αίγινα αλλά και άλλους κήπους που κατά καιρούς έχει επισκεφθεί, προσεγγίζει τους μικρούς κήπους που η ίδια έχει στήσει στα μπαλκόνια του σπιτιού της ή του γραφείου της, περιδιαβάζει, όσο της επιτρέπει το απαγορευτικό, στο ιστορικό τρίγωνο της Αθήνας, στην Πλάκα, στην Καλλιδρομίου ή στα πέριξ της πλατείας Μαβίλη, πραγματοποιεί μιαν ανοιξιάτικη εκδρομή στον Σχοινιά, σταματά σ’ ένα φυτώριο στη Μεσογείων κι αγοράζει μερικά αρωματικά φυτά. Ο σύζυγός της αδημονεί κι ο ιδιοκτήτης του φυτωρίου τής λέει: «Θα κλείσω κι εγώ αύριο». Αυτή η σύνδεση της συγγραφέως με τους μικροσκοπικούς κήπους της αθηναϊκής ζωής αποτελεί το κίνητρο που της δίνει την έμπνευση για τη συγγραφή των 36 ιστοριών που περιέχει το βιβλίο. Αυτό είναι το έναυσμα της παρούσας συγγραφικής παραγωγής, το οποίο διευρύνεται, εμπλουτίζεται, συγκεκριμενοποιείται με την αντίστοιχη δημιουργία 36 ζωγραφικών έργων, τα οποία ο Νεκτάριος Αποσπόρης εμπνέεται από ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

131

τις ιστορίες (μπορεί να συμβαίνει και το αντίστροφο). Όλες οι ιστορίες έχουν ως τίτλο ένα ενδημικό φυτό της Αίγινας ή της Αττικής, φυτό ή συνδυασμό φυτών ή συνδυασμό φυτού και καρπού. Είναι χρονολογημένες στο παραπάνω δίμηνο και συνοδεύονται από φωτογραφίες των πινάκων του ζωγράφου. Δεν είμαι αρμόδιος να αναλύσω και να αποτιμήσω την τέχνη του ζωγράφου, μπορώ, όμως, να πω ότι τα έργα του συνδυάζουν ρεαλισμό, συμβολισμό και χρωματικό δυναμισμό. Οι 36 ιστορίες της Ίριδας συναποτελούν τον δικό της «περίκλειστο κήπο», ο οποίος μπορεί να γίνει και δικός μας, γιατί έχουμε όλοι ίδιες παραστάσεις, ίδια βιώματα, μυρίζουμε τις ίδιες ευωδιές, τα μάτια μας ευφραίνονται με τα ίδια χρώματα, βλέπουμε, ακούμε, οσφραινόμαστε δέντρα και φυτά. Γιατί τα δέντρα και τα φυτά είναι ζωντανοί οργανισμοί, βλέπουν, ακούνε, οσφραίνονται, αντιλαμβάνονται. Υπάρχουν άνθρωποι που μιλούν στα φυτά, όπως και στα ζώα, κουβεντιάζουν μαζί τους, τα αγαπούν, τα φροντίζουν, κι εκείνα ανταποδίδουν την αγάπη τους με τα άνθη τους και τους καρπούς τους. Hortus conclusus. Ο όρος είναι λατινικός. Κυριολεκτείται στους μικρούς κήπους των μοναστηριών του Μεσαίωνα, στη Δύση. Οι κήποι αυτοί απεικονίζονται συχνά σε έργα ζωγράφων της Αναγέννησης, με κλασικό δείγμα το fresco του Fra Angelico (ca 1387-1450) «Ο Ευαγγελισμός», όπου σε πρώτο πλάνο εμφανίζεται η Παναγία να δέχεται το μήνυμα της σωτηρίας από τον Αρχάγγελο και μετά από διαχωριστικό τόξο, που δηλώνει την απομόνωσή της στον Ναό, ο θεατής βλέπει σε δεύτερο πλάνο, σ’ ένα landscape background, ως υπόβαθρο τοπίου, ένα μικρό περίκλειστο κήπο. Παρόμοιοι κήποι περιγράφονται σε βυζαντινές «εκφράσεις» της πρωτοβυζαντινής και μεσοβυζαντινής περιόδου αλλά και σε υστεροβυζαντινά μυθιστορήματα. Ασφαλώς, ο κήπος, ως λογοτεχνικό μοτίβο στην πεζογραφία και στην ποίηση, έχει βαθιές ρίζες και στην ελληνική και στη ρωμαϊκή αρχαιότητα· αντιπροσωπευτικά έργα είναι οι Εικόνες του Φιλόστρατου (2ος αι. μ.Χ.) και η Φυσική Ιστορία του Πλίνιου του Πρεσβύτερου (23-79 μ.Χ.). Αυτής της μακράς σειράς των ευαισθητοποιημένων λογοτεχνών αποτελεί κρίκο και η Ίρις. Θα έλεγα, ακόμη, ότι το έργο της αποτελεί τη λογοτεχνική συνέχεια της περίφημης μελέτης του Θ. Δε Χελδράιχ Η χλωρίς της Αιγίνης, που δημοσιεύθηκε το 1898 στο περιοδικό Παρνασσός και αποτέλεσε σταθμό για τη μελέτη της αιγινητικής χλωρίδας. Για να λάβουμε δείγμα του τρόπου με τον οποίο η συγγραφέας μάς μυεί στη λογοτεχνική φυτολογία, θα δώσω δύο παραδείγματα, το ένα από την 9η ιστορία, με τίτλο Η πασχαλίτσα του εργοταξίου, και το άλλο 132

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

από την 33η, με τίτλο Η ωραία βραζιλιάνα. Η 9η ιστορία αναφέρεται σε μια κοκκινόμαυρη πασχαλίτσα που ανέβηκε σ’ ένα σπαθόχορτο στο εργοτάξιο της αμερικανικής πρεσβείας στην Αθήνα. Εκεί την παρατήρησε η συγγραφέας σ’ ένα σύντομο περίπατό της στον ελεύθερο διάδρομο του εργοταξίου. Θα μπορούσα να την ονομάσω ιστορία αστικής ευαισθη σίας. Στην 33η ιστορία, η συγγραφέας μάς μιλάει για τη φούξια βουκαμβίλια της βεράντας της, που της θυμίζει τις βουκαμβίλιες της Αίγινας, και μας διηγείται την ιστορία του θαλασσοπόρου Louis Antoine de Bouganville, ο οποίος το 1766, κατ’ εντολήν του βασιλιά της Γαλλίας Λουδοβίκου του 15ου, ταξίδεψε από τη Νάντη στο Ρίο ντε Τζανέιρο· εκεί η αγαπημένη του συνοδός Jeanne Baré είδε το λουλούδι, το έκοψε, το αγάπησε και το ονόμασε bouganville προς τιμήν του ένδοξου ναυάρχου. Το έφερε στη Γαλλία, το φύτεψε στον Jardin du Roi (σημερινό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας στο Παρίσι), και από κει διαδόθηκε η καλλιέργειά του σ’ όλη τη Μεσόγειο. Το όνομα του θαλασσοπόρου δόθηκε και σ’ ένα νησάκι της Νέας Γουϊνέας, ενώ η σορός του αναπαύεται σήμερα στο Πάνθεον. Συνδυασμός λογοτεχνίας, αισθητικής, ιστορίας σ’ ένα μικρό αφήγημα. Προτείνω στους αναγνώστες της Αιγιναίας να απολαύσουν όλα τα μικρά αφηγήματα του συναρπαστικού αυτού βιβλίου.* Διονύσιος Χ. Καλαμάκης

Παρουσίαση του βιβλίου έγινε την 18-8-2021, στον κήπο του Εϋνάρδειου, στην Αίγινα, σε εκδήλωση που οργάνωσε η Καποδιστριακή Δημόσια Βιβλιοθήκη Αίγινας. ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

133

• Χριστινα Ντουβρη, Χορογραφία επίθεσης, εκδόσεις Μανδραγόρας, Αθήνα 2024

Χριστίνα Ντούβρη, πτυχιούχος της Φιλοσοφικής Σχολής του Α.Π.Θ., εργάστηκε στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και στο Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων στον τομέα της τέχνης και του πολιτισμού και έχει επιμεληθεί πολλά βιβλία σύγχρονης τέχνης. Ζει και εργάζεται στην Αθήνα και, όσο περισσότερο καιρό μπορεί, στην Αίγινα. Στην Αίγινα, μέσα σε απόλυτη μοναξιά, κυοφορήθηκε και η δεύτερη ποιητική συλλογή της Χορογραφία επίθεσης, που κυκλοφόρησε τον Ιούλιο του 2024 από τις εκδόσεις Μανδραγόρας περιλαμβάνοντας 57 ποιήματά της. Η πρώτη, Συμφωνία Κολάσεων, είχε κυκλοφορήσει το 2018 από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη. Σ’ αυτά η Ντούβρη επιδέξια αναπτύσσει τη χορογραφία της με τέχνη, αρμονία, χρώματα και ήχους, προκειμένου να αναδείξει την εναντίωση, την αντίσταση, την επαγρύπνηση, την τόλμη, την ορμή, το πάθος, που απαιτεί μια ζωή ελεύθερη. Η ποίησή της, ένας διάλογος με τον εαυτό της και την κοινωνία, με το άρρητο και το απόκρυφο, είναι λυρική και ταυτόχρονα σκληρή. Οι λέξεις της, προσεκτικά διαλεγμένες, ώστε να αποτυπώσουν τις έννοιες και τις εικόνες που θέλει να περιγράψει, αιχμαλωτίζουν τον αναγνώστη, τον συγκινούν και τον οδηγούν σε δρόμους στοχασμού και αναστοχασμού. 134

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

Αναφέρει στο εισαγωγικό σημείωμα της έκδοσης ο Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης: «Τα ποιήματα της Χριστίνας Ντούβρη είναι σινιάλα εναντίωσης, είναι ξόρκια αντίστασης... Συνιστούν μανιφέστα ψυχικής ανταρσίας, ρητά προσχέδια μιας ύπαρξης θεμελιωμένης στην αναζήτηση της πηγής μιας νέας ομορφιάς... Αγχόνη, μπαρούτι, και σφαγείο – η Ντούβρη δεν θύει στη γαλήνη και την ηρεμία αλλά στην αναταραχή, στην χλαλοή, στη χλαπαταγή... Είναι ένα τύμπανο πολέμου, ένα ταμπούρλο που προχωρεί ακριβώς σε μια χορογραφία επίθεσης… κουβαλώντας μπουρίνια οργής»: ΧΟΡΟΓΡΑΦΊΑ ΕΠΊΘΕΣΗΣ

Σε τούτη την παράφρονα πόλη με το λαιμό σφιγμένο στη θηλιά της αδικίας φοβερά μονάχος εραστής του αδύνατου αρχηγός της εξέγερσης δημιουργείς μια χορογραφία επίθεσης με χτύπους δωρικούς εκτοξεύοντας τρίστιχα με δυναμίτες εκσφενδονίζοντας ακτίνες θανατηφόρες στα μυαλά των κυριαρχούντων προκαλώντας την ανυπαρξία τους Το ποιητικό της στίγμα δίνεται με το πρώτο ποίημα της συλλογής, στο οποίο, όπως είπε ο καθηγητής Θεοδόσης Πυλαρινός σε παρουσίαση του βιβλίου,1 «προοιωνίζεται το πνεύμα ολόκληρης της συλλογής», και αποτελεί «ένα μανιφέστο, για ομολογία πίστεως, που αφενός αποκαλύπτει ξεκάθαρα τη θεωρητική δομή του επώδυνου υπαρξιακού λόγου και προκαθορίζει αφετέρου, εξ ίσου καθαρά και ξάστερα, τον δυναμικό τρόπο των ενεργειών της ποιήτριας», ερμηνεύοντας «τη βιοθεωρία 1.

Παρουσίαση της ποιητικής συλλογής έγινε στο Κέντρο Τεχνών Bios τη Δευτέρα, 17 Μαρτίου 2025. ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

135

της, το modus vivendi του ανεξάρτητου, του αυτόνομου και αυτεξούσιου ανθρώπου». Εδώ κυριαρχούν τα χρώματα και κάποια στοιχεία από την ποίηση του Νίκου Καρούζου, του ποιητή που επηρέασε την Ντούβρη και έδωσε απαντήσεις στα οντολογικά διερωτήματά της και άλλες διαστάσεις στη ζωή της: ΚΟΦΤΕΡΆ ΣΚΑΛΟΠΆΤΙΑ

Έκλεισα τα μάτια μου κατάματα στον ήλιο και είδα όλα τα χρώματα για να ζωγραφίσω τη ζωή μου Άσπρη μαύρη πολύχρωμη Επέλεξα το μαύρο με καθορίζει Με εκμεταλλεύτηκε επιτυχώς το κίτρινο Απόλαυσα όλες τις αποχρώσεις του έχοντας ασυνήθιστη σκέψη επώδυνη ύπαρξη αιματηρά σχέδια και προσχέδια Μελέτησα τα κοφτερά σκαλοπάτια που ανέβηκα Δεν θα τα άλλαζα με τίποτα Ο Θ. Πυλαρινός εύστοχα απαριθμεί τα χαρακτηριστικά του ύφους της, «τον αρμονικό επικό τόνο του ποιήματος, τόνο εγερτήριο, μαχητικό, αποφασιστικό, ήθους δωρικού, σταθερού και αποφασιστικού, γνωρίσματα εμφανή τεχνοτροπικά και από την αστιξία που διακρίνει τη σύνθεση αυτή και ολόκληρη τη συλλογή – οι τελείες και τα κόμματα θα εμπόδιζαν την ορμή τόσο του λόγου, όσο και της επαναστατικής πνοής της ποιήτριας». Και επισημαίνει ότι «το β΄ πρόσωπο που, συνήθως, χρησιμοποιεί δίνει την αίσθηση του προσωπικού και είναι, πράγματι, ολόκληρη η συλλογή ένα είδος προτροπής προς εαυτήν»:

136

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

ΑΓΡΙΌΤΗΤΑ ΑΛΉΘΕΙΑΣ

Με συναρπαστική θέα στα έγκατα του εγκλεισμού σε θαυμαστά πεδία και συνθήκες επιβάτης στο ευαίσθητο βαγόνι της Τέχνης γράφεις στο κενό και στο σκοτάδι με ανατρεπτική σειρά λόγια αδυσώπητης ευκρίνειας λάτρης της αγριότητας της αλήθειας ακροβατώντας στα αχανή τοπία μιας απρόβλεπτης ελευθερίας Στην ενδελεχή ανάλυσή του καταλήγει: «Την ενδιαφέρει η μεγάλη εικόνα, την οποία περιβάλλει με τον περιεκτικό ηθικό όρο αδικία, αφήνοντας καθαρά να φανεί ότι η όποια σημερινή κατάπτωση, κάθε ύβρις, ακολουθείται από τη νέμεση και την ανελέητη τίση, τις οποίες ήδη υφιστάμεθα διαρκώς αλλά δυστυχώς απαθώς, τυρβάζοντας περί τα ανούσια». Η τιμωρία είναι δεδομένη. Η τραγωδία στα Τέμπη βρίσκει τη συγκλονιστική της αποτύπωση στο «Σαλεμένες μασέλες»: Κοφτερό μαχαίρι είναι απόψε το μολύβι μου καίγεται η καρδιά της χώρας μου ενταφίασαν τη μιλιά της μαύρες επιθέσεις δάμασαν το όμορφο κορμί της Οι υπεύθυνοι τραυλίζουν με σαλεμένες μασέλες αφηνιασμένοι για την αθωότητά τους ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

137

Οι σπιούνοι κυκλοφορούν ως λυσσασμένες ύαινες για ανθρώπινο αίμα Οι άνθρωποι σκελετοί αλλά υπεράνθρωποι μέσα από τις ακτίνες της φωτιάς πολλαπλασιάζουν τις δυνάμεις τους Θα τις χρειαστούν σύντομα για έργα σωτήρια Η Χαριτίνη Ξύδη γράφει ότι «Με τα ποιήματα της Χορογραφίας Επίθεσης, αρχικά, ικανοποιείται μια ανάγκη πνευματικής επιβίωσης. Ας μου επιτραπεί να τα ονομάσω ιερά ουρλιαχτά. Είναι πράξεις - στάσιμα αρχαίας τραγωδίας. Θεωρητικά, δεν απαιτείται να καταλήξουν κάπου. Άλλωστε, η ίδια η πράξη της ποίησης δεν αποτελεί κι αυτή, από μόνη της, μια πνευματική και ψυχοσυναισθηματική επιβίωση, έστω και χωρίς την τελική της έκβαση; […] Τα ποιήματα της Χριστίνας Ντούβρη προκαλούν τον σεβασμό. Όχι μόνο για την παρουσία και την πειθώ τους, την εκφραστική δύναμη και την εικονοποιία τους, όχι μόνο επειδή είναι αδιαπραγμάτευτη η ειλικρίνεια της προθέσεώς τους, αλλά, κυρίως, επειδή, σε καμία περίπτωση, δεν τίθεται υπό αίρεση η αλήθεια τους». Η εξαιρετικά καλαίσθητη έκδοση κοσμείται με τρία χαρακτηριστικά έργα του Γιώργου Ξένου, του σπουδαίου εικαστικού μας και συντρόφου της ποιήτριας, ο οποίος και φιλοτέχνησε το εξώφυλλο του βιβλίου. Ένα δικό του ποίημα, αφιερωμένο στη Χριστίνα, που κλείνει ως επίμετρο τη συλλογή, επιγραμματικά την «ζωγραφίζει» στους τελευταίους στίχους: Η πρώτη συνάντηση με μια αρχαία γυναίκα Έλαμπε μέσα στο πλήθος Την πίστεψα η σύν τ ρ ο φ ο ς Προνόη Θεολογίδου

138

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

• Ελενη Γουστη-Σταμπογλη, Η Αίγινα στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας. Η ζωή του προύχοντα Παντελάκη Οικονόμου, εκδ. Η Αιγιναία, Αίγινα 2024

ο ξεφυλλίζω στο καράβι πηγαίνοντας από τον Πειραιά στην Αίγινα. Τυπογραφικά εξαιρετικό, με ωραία γραμματοσειρά και ευρέα περιθώρια που δεν συναντάς συχνά πια στα βιβλία, διάκριση των ενοτήτων εμπνευσμένη από παλαιά χαρακτικά και σχέδια του νησιού, και με χαρακτηριστικές φράσεις που έχουν αλιευθεί από τα γραπτά τεκμήρια. Μέχρι να πιάσουμε στο λιμάνι της Αίγινας έχω ξεκινήσει να διαβάζω κανονικά πια το βιβλίο. Η Ελένη Γούστη-Σταμπόγλη στη μελέτη της αυτή βιογραφεί, με βάση εκτεταμένη αρχειακή και βιβλιογραφική έρευνα, έναν αιγινήτη προύχοντα των τελευταίων χρόνων πριν από την Ελληνική Επανάσταση, τον λογιώτατο Παντελάκη Οικονόμου (περ. 1750 - περ. 1810), οι απόγονοι του οποίου πήραν το επώνυμο Λογιωτατίδη, με προεξάρχοντα τον Γεώργιο της Ελληνικής Επανάστασης και τον Σπυρίδωνα, τον αρχαιολόγο που ανέδειξε την αρχαϊκή γλυπτική του νησιού. Το βιβλίο είναι επίσης μια μελέτη τοπικής ιστορίας, που μας γνωρίζει, μέσα από ενδελεχή έρευνα, την παλαιά Αίγινα, πριν από την Ελληνική Επανάσταση, οι κάτοικοι της οποίας, όπως και ο Παντελάκης Οικονόμου, ζούσαν ακόμη κυρίως στη μεσαιωνική Παλιαχώρα, οχυρωμένη στην ορεινή ενδοχώρα του νησιού. Εκεί, για παράδειγμα, συγκεντρώθηκαν, στις 27 Ιανουαρίου 1767, ιερείς, προεστοί, και όλη η κοινότητα της Αίγινας, συμφωνώντας να προστατεύσουν τα καλλιεργήΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

139

σιμα χωράφια τους στον Κάμπο και στον Μεσαγρό από τη βόσκηση, με απόφαση που φέρει τη σφραγίδα του Κοινού και βεβαιώνεται από τον αρχιεπίσκοπο Αιγίνης. Αλλά την ίδια στιγμή, και εδώ πρέπει να δώσουμε ιδιαίτερη προσοχή, η εποχή που μελετά η Ελένη Γούστη-Σταμπόγλη, τα χρόνια γύρω στα 1800, «δεν χωράει» στο μικρό νησί του Αργοσαρωνικού: η συγγραφέας, με αφηγηματική ενάργεια, παρακολουθεί τον ήρωα του βιβλίου της, τον Παντελάκη Οικονόμου, να κινείται με άνεση στα άλλα νησιά του Αργοσαρωνικού, στην Αθήνα, στην Πελοπόννησο, στο Αιγαίο γενικό τερα και στις ακτές της Μικράς Ασίας και βέβαια στην Κωνσταντινούπολη, την εμβληματική πρωτεύουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπου ο προύχοντας της Αίγινας εκπροσωπεί την κοινότητα, αλλά και εμπορεύεται. Στην Πόλη, για παράδειγμα, στην Αγορά των Βιβλιο πωλών (Sahhaflar Çarşısı), που υπάρχει ακόμη και σήμερα, ο Παντελάκης, ο οποίος βρισκόταν εκεί ίσως για να σπουδάσει, αγόρασε χαρτί για να το στείλει στον αδελφό του, νεοεκλεγέντα ορθόδοξο επίσκοπο Άνδρου και Σύρου, το καλοκαίρι του 1769, το οποίο θα το χρησιμοποιούσε για να καταγράψει τα κτήματα της επισκοπής του. «Μια πόλη σε διαρκή μεταμόρφωση», όπως την χαρακτηρίζει η Ελένη Γούστη-Σταμπόγλη, σε αυτήν συναντάμε ξανά στα 1785 τον Παντελάκη Οικονόμου να δανείζεται για λογαριασμό της κοινότητας της Αίγινας 2.000 γρόσια από τον άρχοντα σερδάρη Τζελεμπή Κωστάκη Πασχάλ Ζαδέ. Πρωτεύουσα της νέας οθωμανικής γραφειοκρατίας των Φαναριωτών εκείνα τα χρόνια, η Κωνσταντινούπολη ήταν επίσης και η έδρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου: το 1803 ο Παντελάκης Οικονόμου θα βρεθεί για άλλη μια φορά στην πρωτεύουσα για να προσπαθήσει να επηρεάσει την εκλογή του αρχιεπισκόπου Αιγίνης. Από ιστοριογραφική άποψη, η μελέτη της Ελένης Γούστη-Σταμπόγλη ξεφεύγει από τα όρια της τοπικής ιστορίας και γίνεται μια μελέτη της κινητικότητας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία γύρω στα 1800. Παράλληλα, είναι μια μελέτη της πύκνωσης των δικτύων και των οικονομικών σχέσεων στην περίπτωση ενός προύχοντα της εποχής εκείνης. Ο Παντελάκης Οικονόμου βιογραφείται εδώ μαζί με τους συγγενείς, τους συνεργάτες, τους φίλους και τις επαγγελματικές γνωριμίες του, χωρίς όμως στη βιογραφία αυτή να παραμελείται ο προσωπικός του βίος στην Αίγινα, όπως, για παράδειγμα, ο γάμος του με την Ζαφειρίτσα, την κόρη του μακαρίτη Παυλή Οικονόμου και της συζύγου του Μάλτας, που μελετάται με βάση το προικοσύμφωνό της. Στο δίκτυό του Οικονόμου ανήκαν καπετάνιοι, κληρικοί, άλλοι πρόκριτοι, 140

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

όπως, π.χ., ο Θεοδωράκης Βλασσόπουλος στο Άργος (που, όπως μαθαίνουμε, είχε φιλοξενήσει και την οικογένεια Έλγιν), αξιωματούχοι, έμποροι ή Φαναριώτες, «ένα ανθρώπινο δίχτυ που εξακτινώνεται για να δημιουργήσει ένα πλέγμα που συγκρατεί, τροφοδοτεί και υπηρετεί τα συμφέροντα της Κοινότητας αλλά, εντέλει, και της οικογένειας», σύμφωνα με τη συγγραφέα. Όπως προκύπτει και από μια εγγραφή στον Κώδικα της αιγινήτικης Μονής Χρυσολεόντισσας, που επίσης μελετά η Ελένη Γούστη-Σταμπόγλη, Παντελάκης Οικονόμου και Θεοδωράκης Βλασσόπουλος, για παράδειγμα, μπήκαν μεριδιούχοι στη ναυπήγηση ενός πλοίου, μια κίνηση που τους συνδέει και με την ευρύτερη ανάπτυξη του θαλάσσιου εμπορίου τα χρόνια εκείνα. Ήταν μια εποχή ευρείας κινητικότητας, μεγάλων αλλαγών και επαναστάσεων. Η μελέτη της Ελένης Γούστη-Σταμπόγλη παρακολουθεί την Αίγινα να βγαίνει από την απομόνωσή της για να εγγραφεί στην περι φέρεια ενός πιο κινητικού κόσμου. Σε αυτό το πλαίσιο, παρατηρούμε στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου το νησί να αλλάζει, με τη σταδιακή μετακίνηση των κατοίκων της Παλιαχώρας προς την περιοχή της Κολόνας, του αρχαίου λιμανιού της Αίγινας, της σημερινής πόλης, όπου θα δραστηριοποιηθεί πια ο γιος του Παντελάκη, ο Γεώργιος Λογιώτατος, μετέπειτα Λογιωτατίδης, μεταξύ των πρωταγωνιστών της Ελληνικής Επανάστασης. Το λιμάνι βέβαια θα γίνει και θα παραμείνει η πύλη εξόδου του νησιού προς τον κόσμο και ταυτόχρονα η πύλη εισόδου των νέων ιδεών και επισκεπτών στην Αίγινα. Η μελέτη της Ελένης Γούστη-Σταμπόγλη, έχοντας εντρυφήσει στα ιστορικά τεκμήρια, αξιοποιώντας έναν ευρύ ιστοριογραφικό προβληματισμό, σύγχρονων αφετηριών και προσεγγίσεων, μας προσφέρει μια συναρπαστική αφήγηση. Αυτό είναι ένα ξεχωριστό προσόν. Τι ωραίο, ένα βιβλίο να μη σε αφήνει να το αφήσεις, να συνεχίσεις να το διαβάζεις όλο το Σαββατοκύριακο και να το τελειώνεις πια στο καράβι της επιστροφής από την Αίγινα στον Πειραιά.* Ηλίας Κολοβός

*1. Το κείμενο του Ηλία Κολοβού πρωτοδημοσιεύτηκε στις "Αναγνώσεις" της Αυγής, στις 2 Μαρτίου 2025 με τίτλο Με δύναμη από την … Αίγινα. ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

141

ΒΑ ΣΙΛΙΚΉ Π. Α Δ ΑΜΟΠΟΎΛΟΥ 1

Σημείωμα προς τον αρχισυντάκτη Πώς δεν παύει ο άνεμος; Γιατί τα νερά δε σταματάνε; Τι είναι η γλώσσα; Το μαστίγιο του αέρα. Τι είναι ο αέρας; Ο συντηρητής της ζωής. Έτσι τουλάχιστον λέει ο ιστορικός-γλωσσολόγος. Ο αγέρας ή η θάλασσα μ’ έφερε σ’ ετούτο το νησί; Ή μήπως ένα μπλούζ μια καλοκαιρινή βραδιά στον τωρινό ΝΟΑ; Κι αφού είναι έτσι, γύρισα το κεφάλι ν’ αντικρύσω αυτούς που χάρη του όμορφου μικρού νησιού μπόρεσαν να υπάρξουν. Μια νεαρή που πήδηξε απ’ τη σκούνα μετά από μέρες και βρήκε καταφύγιο στα υψηλά για ν’ αποφύγει τον έρωτα. Ένας άρχοντας κατέφτασε να προστατεύσει ορφανά, να ταίσει και να ντύσει κουρελιασμένους. Φίλοι βοηθήσανε από τα πέρατα του τότε κόσμου. Δεύτερο κοστούμι δεν είχε για να τον ντύσουν για την τελευταία κατοικία του. Ένας Άγιος να μονάσει, να προστατεύσει, διαφωτίσει κοπέλες ορφανές. Κι όχι μόνο αυτός αλλά κι άλλοι. Ζωγράφοι ν’ αποτυπώσουνε το Φως. Λογοτέχνες να υμνήσουν τους έρωτες. Μουσικοί να μπερδευτούν με τον αγέρα και γάτες να ψαρεύουν. Μόνο να προσέξω τις λέξεις μην άθελά μου προσβάλω αυτό το φως. Κι αφού είναι έτσι, έστρεψα το βλέμμα και πάλι στη βουή της αγοράς. Γωνία Ερμού και έρμης: Ρακένδυτος τραγούδαγε κοιτώντας τον κανένα παραδομένος στην ύπαρξή του βροντοφωνάζοντας ΥΠΑΡΧΩ!

Στάθηκα δίπλα του, ακολουθώντας την τελευταία λέξη.

Συγγραφέας

143

TE YXO Σ 34

ἡ

Αἰγιναία

ἡ Αἰγιναία

ΠΕΡΙΟΔΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ

ΑΦΙΕΡΩΜΑ: ΚΑΤΑΓΡΆΦΟΝΤΑΣ ΤΑ ΠΟΥΛΙΆ ΣΤΗ ΝΌΤΙΑ ΑΊΓΙΝΑ