उं बरोली येथे मंडळाने उभारलेले खगोल भवन
वांगणी येथे तारांगण मागग
खगोलीय ज्ञान उलगडणारे
संपादक : सुजाता बाबर सहसंपादक : डॉ. अभय दे शपांडे मार्ग दशग न : ददलीप जोशी
खगोल विश्व
मुखपष्ठ ृ
अंक ११, जुलै ते सप्टें बर २०२०
: नंदकुमार वाळवे
अंतरं ग मनोर्त : सुजाता बाबर
२
बदलापुरातील खर्ोल प्रसार…: संजय दे शपांडे
४६
स्फू तीदायक पस्तीस वर्षे : ददलीप जोशी
३
प्रश्नमंजुर्षा स्पधग क ते कायग कताग ..!: प्रदणत दे शमुख
४७
दवज्ञान प्रसाराचे कायग : डॉ. वर्षाग शुक्ल
४
खर्ोल मंडळात मी काय दशकले?: संदहता (अददती) जोशी ४९
खर्ोल प्रे मींची आकाशर्ंर्ा: दा. कृ. सोमण
६
पनवेलचे खर्ोल मंडळ : राजेश नायक
५०
खर्ोलमंडळाची पस्तीशी: अ. पां. दे शपांडे
८
मार्े वळू न पाहताना!: प्रा. श्याम आचायग
५१
उज्जज्जवल भदवतव्य… : डॉ. दर्रीश दपंपळे
१०
नादशक खर्ोल मंडळाची स्थापना: प्रा. प्रदीप दे वी
५२
खर्ोल मंडळ: दचत्रमय आठवणी
१२
हौशी खर्ोल अभ्यासकांचे कुटु ंब: दमदलंद व सुजाता बाबर
५४
खर्ोलमय ददवस: रवींद्र कदम
२०
खर्ोल मंडळातील काही आठवणी: डॉ. शुभांर्ी कदडग ले
५९
जीवन कौशलयांचे सहज दशक्षण: नंदकुमार वाळवे
२१
प्रा. नारळीकर यांच्याशी मुक्तसंवाद
६१
आप ‘कतार’ में…. : महे श नाईक
२२
सूयगग्रहण सहली…
६३
KHAGOL MANDAL@35:Ravindra Waghmare
२४
माझ्या आठवणीतील खर्ोल मंडळ: डॉ. तुर्षार र्ोडबोले
६४
वांर्णी : ‘इथली’ आदण ‘दतथली’ : मृणादलनी नायक
२६
सुंदर आठवणींचा ठे वा: श्रीकांत मराठे
६६
आकाशदशग न कायग क्रमांचे संयोजन: दमदलंद काळे
२८
वैज्ञादनक दृदिकोन घडला..: तन्मय परांजपे
६७
मंडळात यापूवीच आलो असतो तर.... : दकरण आंबडेकर
३०
खर्ोल मंडळाशी जडले नाते….: दवनय जोशी
६८
खर्ोल मंडळाचे लॉकडाऊनमधील ...: डॉ. सुजाता दे शपांडे ३२
खर्ोल मंडळ: झेप अंतराळाकडे : सई जोशी
७०
जेव्हा स्वप्न सत्यात उतरले.. : डॉ. दवदनता नवलकर
३४
वाढददवसाची भेट.......: ओंकार दतडके
७२
खर्ोल मंडळातील दोन दशकं…: हृर्षीकेश जोर्ळे कर
३६
Khagol Mandal: A safe space… : Ajinkya Pawar
७४
मॅजेलेदनक क्लाउड् सचे दवहंर्म दृश्य: डॉ. संदेश कुलकणी ३८
My time with Khagol Mandal: Prayag Halgi
७५
खर्ोल मंडळाचा पदहला दवभार्: डोंदबवली: प्रदीप नायक
४०
Khagol Mandal: A wonderful ... :Varad Jaurkar
७६
खर्ोल मंडळ आदण मी: मंदजरी ताम्हणे
४३
प्रदशग ने व प्रदतकृदत
७७
खर्ोल मंडळ: काल, आज आदण उद्या : डॉ. अभय दे शपांडे
७८
खर्ोल मंडळ, मुंबईची दनयदमत सत्रे
खर्ोल मंडळ, नादशकची दनयदमत सत्रे
साधना दवद्यालय, सायन, पूवग, मुंबई
दवद्या प्रबोदधनी प्रशाला, भोसला दमलीटरी शाळे जवळ, डॉ. मुंजे रोड, नादशक
दर बुधवारी सायंकाळी ६ ते ८ वाजता www.khagolmandal.com
दर रवववारी सायंकाळी ६.१५ ते ७.४५ वाजता sujatababar@khagolmandal.com खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: १
मनोगत
कार्यकर्तर्ाांची संस्था !
सहा जुलै २०२० रोजी खगोल मंडळाला ३५ वर्षे पूणग झाली. िर वर्षी आम्ही लहानसा कायगक्रम करून वर्ागपनदिन साजरा करतो. या वर्षी करोनामुळे हे शक्य
नाही. यामुळे ३५ वर्षेपूतीचा ववशेर्षांक काढावा असे मनात आले. या कल्पनेला बहुतेकांनी पादठंबा दिला आणण अनेक कायगक्याांनी ्यांचे मनोगत पाठवले. काही मान्यवरांना ललदहण्यासाठी आमंत्रित केले आणण ्यांनीही लगेचच लेख पाठववले.
यातील लेखांमध्ये खगोल मंडळाच्या खगोलशास्ति प्रसाराववर्षयी, अभ्यासाववर्षयी आणण
सभासिांच्या यशाचे कौतुक आहे. ्याचबरोबर खगोल मंडळात आल्याने, कायगकताग म्हणून घडताना आलेले व्यक्क्तगत अनुभव, समज, शैक्षणणक यश, सामाक्जक ओळख याववर्षयी भरभरून आणण प्रेमाने ललदहले आहे.
मलाही मंडळाची सक्रक्रय कायगकताग या ना्याने भरून पावल्याचे वाटले. ३५ वर्षे म्हणजे क्रकमान तीन वपढयांमर्ील कायगक्याांनी ललदहले आहे . आश्चयग म्हणजे प्र्येक वपढीतल्या कायगक्याांच्या भावना सार्ारण समान आहे त. मंडळामध्ये रुजलेली काही मूल्ये अजूनही घट्ट आहे त याची ही पावतीच मानायला हवी! गेल्या
तीन-चार
िशकांमध्ये
अनेक
बिल
झालेत.
ववशेर्षतः
तंिज्ञानाच्या ववकासामुळे
अनेकांच्या
जीवनशैलीवर प्रभाव झालेत. अथागतच याचा पररणाम खगोल मंडळाच्या कायागवरही झाला. तंिज्ञानामुळे कायगक्रमांमध्ये ववववर्ता आली. मादहतीचे स्रोत वाढल्याने येणारे खगोलप्रेमी अधर्क जाणकार झाले. हे
आव्हान खगोल मंडळाने सहज पेललेिेखील. या काळात अनेक सुववर्ा ननमागण झाल्या. ्याचबरोबर
कायगक्याांची कामाची पद्र्त, शैली बिलली. पूवीपेक्षा शारीररक श्रम कमी झाले. गोष्टी सहज उपलब्र् होऊ
लागल्या. उिाहरण म्हणून, पूवी आम्ही कर्ीही मोटारीने प्रवास केला नाही. आज जवळपास प्र्येक कायगक्रमाला मोटार तैनात असते. दृक्ष्टकोनात होणारे बिल कर्ीकर्ी िासिायक वाटतात. काही जणांना
एकटे पुढे जायचे असते, फक्त स्तवतःचे नाव व्हावे असे वाटत असते. सगळीकडे सगळ्या वत्त ृ ी असतातच. पण अशांचा फार दटकाव लागत नाही. कायगक्याांमध्ये व्यावसानयक दृक्ष्टकोन ननमागण झाला आहे. तरीही
“कायगकरते’पण काही लयास गेले नाही. नवीन वपढीमध्येिेखील मंडळाची मूल्ये रुजवण्यास फार िास होत
नाही कारण ती मूल्ये आजही महत्त्वाची आहे त. म्हणूनच मंडळ कायगक्याांचे आहे .
३५ वर्षाांमध्ये खगोलशास्तिात अनेक नवीन शोर् लागले, संशोर्न झाले आणण तंिज्ञानाच्या साहाय्याने मोठा
ववकास झाला. तो पुढे होतच राहणार आहे . अवकाश तसेच राहणार आहे , माि, आपण ते अधर्काधर्क जाणूनही घेऊ. खगोल मंडळाच्या कामाला किाधचत वेगळी दिशा लमळे ल. परं तु ्याचा गाभा माि तोच
राहणार आणण संस्तथा चालववताना मूलभूत मूल्ये आणण आर्ारही तोच राहील. नवीन कायगकते हा वारसा पुढे नेतील या ववश्वासात मंडळ ३६ व्या वर्षागत पिापगण करीत आहे !
-संपािक
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: २
स्फूर्तीदार्क पस्र्तीस िर्षे
कृतज्ञता ददलीप जोशी
खगोल मंडळाला ६ जल ु ै २०२० रोजी ३५ वर्षे पण ू ग
आणण महत्त्वाच्या कायगक्रमातील
असलेल्या अनेकांनी ‘खगोल ववश्व’च्या या अंकात
केवळ
झाली. या प्रवासाचे साक्षीिार आणण सक्रक्रय कायगकते
सहभाग यामळ ु े च. अथागत संस्तथा
आपल्या भावना व्यक्त केल्या आहेत. मंडळाच्या
नसते.
आनंिाचा ठे वा आहे .
असते
आरं भापासूनच्या सवग आठवणी, हा माझ्या जीवनातील लोकववज्ञान
खगोलशास्तिाच्या फेब्रुवारीमध्ये
संस्तथेने
एकि
आयोक्जत
अभ्यासक्रमासाठी आलेल्या
आम्ही
१९८५
केलेल्या
च्या
वीस-पंचवीस
संस्तथापकांमुळे
सामूदहक
सवगच
कायगक्याांच्या
पररश्रमांचे
असे
चालत
ते
यश
मी सुरुवातीपासून
सांगत आलो. म्हणन ू च खगोल
मंडळ व्यक्क्तकेंदित संस्तथा न होता कायगकेंदित आणण
कायगक्याांचे व्हावे असा उद्िे श आम्ही सात्याने ठे वला. या कायागत मला जे थोडेफार योगिान िे ता
आले आणण अनेक कायगक्याांचा, ्यांच्या कुटुंबीयांचा व सुहृिांचा जो अपूवग स्तनेह लाभला तीसुद्र्ा माझ्या दृक्ष्टने मोलाची गोष्ट आहे . या सवाांचा मी शतशः
ऋणी आहे. सार्ना ववद्यालयासह अनेक संस्तथा आणण व्यक्तींनी
मंडळाला साप्तादहक वगागसाठी जागा दिली. मंडळाचे सभासि
आणण
अथगसाहाय्य जणांनी
‘खगोल
मंडळ’
नावाची
संस्तथा
स्तथापना
करण्याचा ननणगय घेतला. या संस्तथेच्या स्तथापनासभेचे
अध्यक्षपि भर्ष ू ववण्याचा सन्मान मला ‘प्रमुख ननमंिक’ म्हणून लाभला, ्याबद्िल मी कृतज्ञ आहे . गेल्या
पस्ततीस माझा
वर्षागत
उल्लेख
प्र्यक्षात
सात्याने अनेकिा
स्तथापनालेखावर
मंडळाबरोबर
संस्तथापक सर् ु ाकर
रादहल्याने
असा
लेले,
झाला.
जगिीश
काबरे , राजीव धचटणीस, ववनायक जोशी (दिलीप),
श्रीकांत वेरुळकर, राहुल वपिे आणण सह ु ास माडकर असा सात जणांचा उल्लेख आहे .
या अंकातील अनेक लेखांत माझा उल्लेख झाल्याचे आपल्या
लक्षात
येईल.
तो
केवळ
सुरुवातीपासून
आत्तापयांतच्या कायगक्याांशी असलेला माझा संपकग
केले.
उिार
तसेच
िे णगीिार
मंडळाच्या
यांनी
भरीव
कायगक्याांनी
राज्यात तसेच िे शवविे शातही मंडळाचे नाव पोचववले. ्याचे कौतुक करायला शब्ि अपुरे पडतील. यापुढे नव्या उमेिीचे नवे कायगकते संस्तथेची र्ुरा सांभाळतील असा
ववश्वास
वाटतो.
गेल्या
पस्ततीस
वर्षाांच्या
काळातील अनेक सहकारी व कायगक्याांचा व्यक्क्तगत
नामोल्लेख करताना अनावर्ानाने कुणाचे नाव राहू नये म्हणून सवाांववर्षयी पुन्हा एकिा कृतज्ञता व्यक्त करून थांबतो.
ववनायक
ऊफग
दिलीप
जोशी
हे
सहसंस्थापक आहे त. व्यवसायाने ते
खगोल
मंडळाचे
गेली ४५ वर्षे
पिकार म्हणून कायगरत आहे त. या काळात ववववर् ववर्षयांवर ववपुल लेखन, व्याख्याने व कायगक्रम ्यांनी सािर केले आहे त. सध्या ते मंडळाचे मागगिशगक आहे त.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ३
विज्ञान प्रसाराचे कार्य
े संदश डॉ. िर्षाय शक् ु ल
खगोल मंडळाच्या स्तथापनेला
मी उचलला. माझ्यासाठी माि तो एक अनुभवांचा
ववलशष्ट
मोलाचा हातभार लावला.
एका
खक्जना ठरला, ज्याने माझे व्यक्क्तमत्त्व घडवण्यात
कायगक्याांच्या
It is said that influences made in your formative years play a crucial role in building your character.
काम
सलग
वयाच्या अठराव्या वर्षी मी खगोल मंडळाने घेतलेल्या
खगोलशास्ति या ववर्षयाचा प्रचार आणण प्रसार केला
वाटते माझ्या आयुष्याला एक वेगळे च वळण लमळाले.
परिे शातील
खगोलशास्तिज्ञांना
आणण
अनेक
उपक्रम,
शास्तिाची
कायगक्रम,
प्रिशगने,
वेळेस
३५ वर्षे पूणग झालीत. ववज्ञानाचा
करणाऱया
अभ्यास
संस्तथेने अव्याहतपणे जोमाने लोकलशक्षणाचे इतकी
आहे .
महाराष्रातच
नव्हे
वर्षे
तर
केले
िे शातील
खगोल
मंडळ
आहे ,
अभ्यासक्रमासाठी माझे नाव नोंिववले आणण मला
आणण
या वळणाने माझे आयुष्य एका उ्कंठावर्गक, बहारिार
या
संस्तथेववर्षयी मादहती झाली आहे. ३५ वर्षागत मंडळाने
अनोख्या
उ्कंठावर्गक
कारण
या
सफरी
वाटे ने
वर
मला
ननघाले...
एका
नव्या
सहली, आकाशिशगन
करून
व्याख्याने
महाववद्यालयात
आयोजन
इ्यािींचे
पुस्ततके
प्रवासा
अभ्यास करत होते.
प्रकालशत
microscope मर्ून
एकाच
अनेक
वर्षागच्या
मंडळाला कौतुकाची लमळाली
सूक्ष्म
िरम्यान
जीवांचा
अभ्यास
अनेकिा थाप
ित्रु बगणीमर्ून
खगोल मंडळाची ववद्यमान कायगकाररणी
आहे ,
कायागचा ववस्ततार आणण व्याप
असंख्य
कायगक्याांचा प्रामाणणक पररश्रमांच्या भक्कम खांबांवर उभा आहे , तसेच याला असंख्य सभासि, िे णगीिार यांच्या
्या
दिसण्यापलीकडच्या
या
एक मौल्यवान लशिोरी मंडळाकडे जमा झाली आहे.
शुभधचंतक
वेळेस
पाहताना
अलभमानाचे क्षण अनुभवता आले आहे त. या सवाांची मंडळाच्या
मी
या
केली. ३५
्या
सूक्ष्मजीवशास्तिाचा
केले.
खगोलशास्ति ववर्षयावरील
दिली.
ओळख
प्रेमाचा
भक्कम
पाया
आहे .
मंडळाची एक कायगकती म्हणून माझाही खारीचा वाटा
आणण
दिसण्यापलीकडल्या
िरू च्या ग्रह आणण ताऱयांचा अभ्यास माझ्या ववज्ञान अभ्यासाच्या कक्षा रुं िावत होताच, पण ्याचबरोबर
मला जीवाणूमध्ये असलेल्या intelligence ची जाणीव आणण ववश्वाच्या अमयागितेची जाणीव करून िे त होता आणण
माझ्यातल्या
अहंपणाला
र्क्के
िे त
होता.
बहारिार कारण या अनुभवाने मला खूप म्हणजे खप ू च
समद् ृ र् केले. आजकाल ज्याला value addition, life
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ४
skills
यासारखे
शब्ि
वापरतात,
ते
सवग
्या
formative years मध्ये खगोल मंडळामध्ये आपसक ू होत गेल.े खगोल मंडळात मी पदहले प्राथलमक आणण नंतर
प्रगत
अभ्यासक्रम
केला.
वांगणीला
आकाशिशगनाच्या कायगक्रमांना गेले आणण हळू हळू पढ ु े
कामात
प्रामाणणकपणा,
पारिशगकता
कशी
असावी
हे िेखील मला लशकायला लमळाले. Formative years मर्ील ही सफर अनोखी िे खील होती. ती या कारणाने...या सफरीने मला खप ू जवळचे
लमि दिले. ्यात अनोखे काय, तर एक म्हणजे हे की
औरं गाबाि संमेलनात आकाशिशगन घडवतांना
मंडळ वाचनालय येथे जुन्या कायगक्याांसह
कायगकतीही झाले. तरुणपणात उ्साह असतोच, पण
हा लमिपररवार खप ू च मोठा आहे . यात अनेक जण
याला
जोड
लमिांची.
लमळाली
ती
्यांच्याकडून
अनेक
एकसंघपणे
जीव
लावणाऱया
झोकून
काम
करायला लशकले. वाचनालय प्रमुख म्हणून काम
करताना
working, गोष्टी
organization
of
responsibility,
लशकले.
आणण
work,
methodical
accountability
मख् ु य
म्हणजे,
अशा
मंडळाच्या
कायगक्रमात व्याख्याने, स्तलाईड शोज, आकाशिशगन
करता करता लोकांसमोर आ्मववश्वासाने बोलणेही जमू लागले. ही सफर बहारिार झाली ती आणखीन एका
कारणाने…
पदहल्यांिाच
खगोल
लेखन केले.
वातागच्या
ननलमत्ताने
तेही मराठीतन ू
मी
(कारण
लशक्षण इंग्रजी माध्यमातन ू झालं होतं). माझ्यातील सज ग हणाच्या ृ नतेला ‘Totality' या १९९५ च्या सूयग्र
वेळेस
मंडळाने
प्रकालशत
केलेल्या
बारा
इंग्रजी
‘लमि’ या अथागला पूणप ग णे जागणारे आहे त. माझ्या जीवनातल्या सवग चढ-उतारांमध्ये माझ्या पाठीशी उभे
रादहलेत, मला प्रो्साहन दिले आहे . ्यांच्याकडून मी
खूप काही लशकले आहे . ्यांनी मला आयुष्याकडे बघण्याचा
एक
वेगळा
दृक्ष्टकोन
दिला
आहे .
अनोखेपण हे ही आहे की ही मैिी वर्षागनव ु र्षे प्र्येकाच्या आयुष्यात अनेक क्स्तथ्यंतरे होऊनही तशीच आहे. वेगळ्या घडवले,
वळणावर
ननघालेल्या
समद् ृ र्
केले.
गाण्याचे
कायगक्रम
या
मंडळातील
प्रवासाने
मला
लमिांबरोबर,
मंडळाच्या कायगक्रमाबरोबरच इतर अनेक सहली, रे क्स, गप्पांचे,
यामध्ये
घालवलेल्या
आठवणींचा एक अमूल्य साठा माझ्याजवळ आहे ,
आणण तो माझ्यासाठी एक खक्जनाच आहे खरे तर!
मालसकातील लेखांमुळे नवी वाट लमळाली. ्याच
ग्रहणाच्या वेळेस हमीरपूरला गेलो तेव्हा planning, organization, कायगक्याांकडून
leadership
लशकले.
या
सवागचा
मंडळातील impact
माझ्यावर आणखीनच खोलवर झाला याचे कारण, मंडळात
सवग
कटूता,
अहं कार,
काम
अनतशय
पिाचा
मोठे पणा
खेळीमेळीच्या
वातावरणात, आनंिात होत असत. कुठे ही चढाओढ, इ्यािी
नसे.
डॉ. वर्षाग शुक्ल या मंडळाच्या विद्र्मान अध्र्क्ष आहे त. ्या मुब ं ईतील रुईया महाववद्यालयात वररष्ठ प्राध्यापक आहे त. १९८६ पासून ्या मंडळाचे कायग करत आहे त. खगोल मंडळ व रुईया महाववद्यालय यांनी संयुक्तपणे
केलेल्या अनेक उ्कृष्ट कायगक्रमांचे आयोजन ्यांनी केले आहे .
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ५
खगोलप्रेमींची आकाशगंगा!
ववशेष लेख दा. कृ. सोमण आपला
सय ू ग
आपल्या
आकाशगंगेत
आकाशगंगेमध्ये
आपल्या आहे
आणण
अगणणत
सूयग म्हणजेच तारे आहे त. तशीच आकाशप्रेमींची
आकाशगंगा
म्हणजे मुंबई येथे ६ जल ु ै १९८५ मंडळ’
ही
संस्तथा.
रोजी
स्तथापन
अगिी
झालेले
प्रथमपासन ू
‘खगोल
मी
या
आकाशगंगेचा साक्षीिार आहे . िर
७६
र्ूमकेतूच्या
वर्षाांनी
सूयागच्या
भेटीला
येणाऱया
हॅ ले
कायगवाह आणण खक्जनिार झाला होता. ्यासाठी वािवववाि
नव्हता.
मानापमान
ववर्षय सागर
आकाशिशगनासारखा!
मादहती
िे ण्यासाठी
तयार
झाला.
एकि
जोशी
सोबत
आणण
खगोलप्रेमी
शाळा वापरायला दिली. कपाटे ठे वायला जागा दिली. ित्रु बगणी
आल्या,
स्तलाईड
प्रोजेक्टर
आकाशगंगा पररचयाची लागली.
करून
वांगणीला
खगोलप्रेमींच्या वतळ ुग ाचा
चालला.
सहा
वर्षाांच्या
मुलापासून
स्तथापन
वर्षाांच्या
खगोल मंडळ -सार्ना ववद्यालय कायगक्रम: श्री. सोमण व श्री. परांजपे
कल्पना
चालवायला पैसे लागतात.
संस्तथेला
जागा
लागते,
कागिपिे ठे वायला कपाट लागते. सभा घेण्यासाठी
खुच्याग, टे बल लागते. पण या गोष्टी लमळाल्यानंतरच संस्तथा ननमागण करायची असा प्रश्नच येथे नव्हता. येथे
एकच भांडवल होते. ते म्हणजे कायगक्याांचा उ्साह! तो अगिी आकाशाएवढा अमयागि होता. अध्यक्ष,
उपाध्यक्ष,
कायगवाह,
खक्जनिार कोणी व्हायचे अशी चुरस असते. परं तु इथे प्रकार वेगळाच होता. प्र्येक जणच अध्यक्ष, उपाध्यक्ष,
खगोलप्रेमी
या
आकाशिशगनासाठी कायगक्यागत
आजोबांपयांत
आकाशगंगेत वांगणी
रूपांतर
परीघ
रुं िावत
ववस्ततारत
लमिांच्या
की
होऊ
कायगक्रम होऊ लागले.
असलेल्या
म्हटली
सवाांच्या
आकाशिशगनाचे
आली आणण ती आकारालाही आली. कोणतीही संस्तथा
संस्तथा
कपाट
खगोलप्रेमींची
्यांच्या
करण्याची
आला.
खगोलशास्तिाच्या पुस्ततकांनी भरून गेले.
दिलीप
संस्तथा
सार्ना
संचालक इतके प्रभाववत झाले की, ्यांनी आपली
मनात ‘खगोल मंडळ’ ही
येथील
ववद्यालयात ववद्यार्थयाांसाठी कायगक्रम करताना तेथील
मंडळी
आली.
उ्साहाचा
सायन
काही
खगोलप्रेमी
काय
मग
र्ूमकेतूची
जनसामान्यांना
तारकांची
आकाशगंगा तयार होऊ लागली.
स्तवागताचे ते वर्षग होते. हॅ ले
नव्हता.
येथे
होऊ
चालला.
ते
ऐंशी
आजी-
सवग
सामील
झाले.
आलेल्या
मंडळींचे
लागले.
कायगकते
अलभमानाने खगोलमंडळाचा त्रबल्ला लावून कामाला लागले. खगोलप्रेमींची ही आकाशगंगा अधर्क तेजस्तवी होऊ
लागली.
वत्त ृ पिांना
िखल
घ्यावीच
लागली.
खगोलमंडळाच्या कायगक्रमांना चांगली प्रलसद्र्ी लमळू
लागली. खगोलप्रेमींच्या आकाशगंगेचे आता िरू वरून िशगन होऊ लागले. िर शननवारी खप ू िरू ु न लोक आकाशिशगनासाठी वांगणीला जमू लागले.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ६
खगोलप्रेमींच्या या आकाशगंगेची बातमी समाजकायागला आधथगक
मित
करणाऱया
अभ्यंकर
कुटुंबीयांपयांत
पोहोचली. मंगलाताईंनी भरीव आधथगक मित दिली.
कायगक्याांचा उ्साह द्ववगणु णत झाला. संस्तथेची नोंिणी झाली. अधर्क उं चीवर असणारे आकाश मितीसाठी
खाली येऊ लागले. ननरपेक्ष कायगक्याांची उणीव कर्ीच भासली नाही. खग्रास सय ग हण, कंकणाकृती सय ग हण, उल्कावर्षागव, ू ग्र ू ग्र र्ूमकेतूिशगनासारख्या
घटना
खगोलप्रेमींची
संख्या
वाढववण्यास उपयुक्त ठरल्या. संस्तथेचे वातागपि ननघू लागले.
सूयग्र ग हणासारख्या
खगोलीय
घटना
पाहण्यासाठी सहली ननघू लागल्या. आकाशात एखािी
नाव दिले. खगोलप्रेमींच्या या आकाशगंगेचे सभासि परिे शात जेथे गेले तेथे ्यांनी खगोल प्रसाराचे काम केले. काही खगोलप्रेमींना या ववर्षयाची गोडी इतकी लागली की ्यांनी खगोलशास्ति ववर्षयात पीएचडी केली. काहींनी
या ववर्षयाची पुस्ततके ललदहली. आकाश पाहण्यात जेवढा आनंि
आहे
िाखववण्यातही
तसाच
असतो.
आनंि
ववशेर्षत:
इतरांना अनेक
आकाश
तरुणांना
खगोल मंडळाने हा छं ि लावल्याने ते तरुण इतर वाईट व्यसनांपासून िरू रादहले. आज बिलापूरजवळील उं बरोली येथे खगोल मंडळाची स्तवत:ची जमीन आहे , वास्ततू आहे . या वाढदिवसाला
पदहल्या लशक्षक लशत्रबरानंतर खगोल मंडळ कायगक्याांसमवेत िा. कृ. सोमण : १९८६
घटना घडणार असेल तर हजारो लोक वांगणीला जमू
लागले. ववशेर्ष म्हणजे कायगकतेच इतक्या लशस्ततीने वागत होते की येणाराही लशस्तत पाळू लागे. गंमत म्हणजे
नोव्हें बर
टलमगनस
येथे
उल्कावर्षागवाच्या
१९९९
रािी
रे ल्वेची
मध्ये
छिपती
वांगणीची
लसंह
राशीतील
छापील
नतक्रकटे च
लशवाजी
महाराज
संपली. मला वाटते रे ल्वेच्या इनतहासात हे प्रथमच
घडले असेल. वांगणी गाव खगोल मंडळाने इतके प्रलसद्र्
केले
की
वांगणीच्या
खगोल मंडळाला मी मन:पूवक ग शुभेच्छा िे तो.
प्रलसद्र् पंचांगकते आणण ज्येष्ठ खगोल अभ्यासक िा. कृ. सोमण हे खगोल मंडळाचे सुरुवातीपासूनचे व्याख्याते व दहतधचंतक आहे त. २००२ साली खगोल मंडळातफे आयोक्जत लोणार पररर्षिे सह मंडळाच्या अनेक उपक्रमांत ते सहभागी झाले आहे त.
ग्रामपंचायतीने
स्तवयंस्तफूतीने तेथील रस्त्याला ‘तारांगण मागग’ असे खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ७
खगोलमंडळाची पस्र्तीशी!
ववशेष लेख अ.पां. दे शपांडे
खगोल मंडळाची स्तथापना १९८५
अशा या खगोल मंडळाने बिलापूरजवळील वांगणी
साली
पुरी
रािराि आकाशिशगनाचे कायगक्रम घेतले आहे त. सय ू -ग
जोरावर
अनेक दठकाणी ित्रु बगणी लावून कायगक्रम करतात.
लोकांना आकाशाकडे बघून नवल
आहे . उल्कापात असो की र्ूमकेतू असो, ्या खगोल
२०२०
येथे आणण आता नेरळच्या सगुणा बागेतून सात्याने
झाली. एखािी संस्तथा ३५ वर्षे
चंि ग्रहणे असली की याच खगोल मंडळाचे सभासि
चालवणे, हे एक नवलच आहे .
संस्तथेकडे ८ इंची ते १० इंची व्यासाच्या अनेक ित्रु बगणी
वाटते. सूयग आणण चंि रोज कसे उगवतात आणण
मंडळाच्या पवगणी असतात. खगोल मंडळाने आजवर
संध्याकाळ ्यात तांबूस छटा कशी येते, राशी म्हणजे
अभ्यासक्रम
वपर्ान यत ु ी म्हणजे काय, उल्कावर्षागव कसा होतो, हा
लोकांना व्याख्याने िे ण्यासाठी अनेक वर्षे बोलावत
मानवाला
जोशी, राजीव धचटणीस यांच्यासारखे कायगकते या सवग
सालची,
संस्तथेला
केवळ
मावळतात,
आकाशाचा
म्हणजे
यंिा
३५
वर्षे
कायगक्याांच्या
रं ग
ननळा
का,
सकाळ-
खगोलशास्तिातले
काय, नक्षि म्हणजे काय, ग्रहणे कशी लागतात,
ववद्यापीठाच्या
र्ूमकेतू
आहे त,
कोठून
आदिम
येतो
असे
काळापासून
नाना
पडत
प्रकारचे आले
प्रश्न
आहे त,
बरे च
आणण
ववववर्
कालावर्ीचे
अभ्यासक्रमात
खगोल
मंडळाच्या
आयोक्जत
केले
आहे त.
मब ंु ई
ते ्यांच्या अभ्यासामुळेच. ्यांचे दिलीप
२००५ मध्ये मववप तफे खगोल मंडळाचा सन्मान
्यामुळे आजही लोकांना ्याबद्िल कुतूहल वाटावे हे
नवल नाही आणण ते जर कोणी शमवणार असेल तर ती संस्तथा अखंड चालणारच.
गोष्टींचे खगोल
गेली
पस्ततीसही
मंडळाची
वर्षाांचे
साप्तादहक
साक्षीिार
भेट
िर
आहेत.
बुर्वारी
मंब ु ईतील शीवच्या सार्ना ववद्यालयात होते. तेथील खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ८
खगोलशास्तिातील पुस्ततकांचे वाचनालय प्रिीप म्हािे
अनेक संस्तथांबरोबर संयक् ु तपणे कायगक्रम करीत असते.
खगोल
कायगक्रम झाले आहेत.
साक्षेपाने चालवतात. सवागत ववलक्षण गोष्ट म्हणजे मंडळाने
उं बरोलीला
जमीन
घेऊन
आपली
वास्ततूही उभारली आहे . श्रीमती मंगलाताई अभ्यंकर
यांच्या िे णगीतून तेथे एक छोटे से सभागह ृ उभारता आले आहे . खगोल मंडळ ‘खगोल वाताग’ हे मालसक मराठीतून सतत २५ वर्षे चालवले तसेच ‘वैक्श्वक’ हे मालसकही
चालवले
‘खगोलववश्व’
हे
होते.
िैमालसक
आता
मराठी ववज्ञान पररर्षिे बरोबरही असे काही संयुक्त खगोल मंडळाच्या या अशा सात्यपूणग कामाबद्िल मराठी
ववज्ञान
पररर्षिे ने
आपल्या
२००५
सालच्या
वावर्षगक अधर्वेशनात ्यांचा सन्मान केला आहे.
इंग्रजी
्या
ऐवजी
ई-आवत्त ृ ीच्या
स्तवरूपात
ननघते. खगोलशास्तिात उल्लेखनीय काम केल्याबद्िल
खगोल मंडळाने प्रा. मोहन आपटे यांचा २००५ साली ‘भास्तकर’ पुरस्तकार िे ऊन भव्य स्कारही केला. खगोल मंडळाने डॉ. जयंत नारळीकर यांची जाहीर मल ु ाखत २०१४ मध्ये आयोक्जत केली होती. २००३
मध्ये
फ्रान्समर्ील
प्रलसद्र्
खगोलशास्तिज्ञ
प्रा. पेकर मब ंु ई येथे आले होते तेव्हा ्यांचे भार्षण माझ्या सहकायागने खगोल मंडळात आयोक्जत केले
होते.
रॉत्रबन
तसेच
इंग्लंडच्या रॉयल
कॅचपोल
अभ्यासकांची
यांच्यासह
व्याख्याने
ग्रीनववच
अनेक
खगोल
वेर्शाळे चे
वविे शी
मंडळ
खगोल
वेळोवेळी
फ्रेंच खगोलशास्तिज्ञ प्रा. पेकर
संस्तथेकडे खप ू तरुण कायगकते असल्याने संस्तथा सहजी ५०, ७५, १०० वर्षे पूणग करे ल याची मला खािी आहे .
आयोक्जत करत असते. खगोल मंडळाचे सध्या पाचशेच्या वर सभासि असन ू
्यांच्या मुंबई आणण नालशक येथे शाखा आहे त. ववववर्
सभासि खगोलातील मॉडेल्स वेळोवेळी बनवून स्तपर्ाग
ववज्ञानप्रसारासाठी राष्रीय पुरस्तकार लाभलेले श्री. अ.पां.
कायगक्रमांतून गोडी लागल्याने काही लोकांनी यातच
गेली अनेक वर्षे सांभाळत आहे त. ववववर् वैज्ञाननक
ववद्यार्थयाांनी पुढे खगोलशास्तिात पीएच.डी. केले आहे .
कायगक्रमांसाठी पररर्षि खगोल मंडळाचे आवजून ग सहकायग
स्तपर्ाांतून पाररतोवर्षकेही लमळवतात. आजवर मंडळाच्या
िे शपांडे मराठी ववज्ञान पररर्षिे च्या कायगवाहपिाची र्ुरा
आपले कररअर करायचे ठरवले व ्यातील काही
कायगक्रम पररर्षिे तफे होत असतात. ्यातील खगोलीय
खगोल मंडळात काम केलेले बरे च लोक कुठे ना कुठे
घेत असते.
भेटत असतात. मग ्या बंगलोरच्या गौरी िाभोळकर असोत
की
ऑस्तरे ललयाच्या
अरुं र्ती
साने
असोत.
खगोल मंडळाने ‘खग्रास’, ’तारांगण’, ‘खगोल पररचय’,
’र्ूमकेत’ू ही पुस्ततके मराठीतन ू आणण ‘तारांगण’, ‘केअर
लोणार’ आणण ‘अॅस्तरॉनॉमी फॉर अॅमॅच्यअ ु सग’ ही पुस्ततके इंग्रजीतून छापली आहे त. खगोल मंडळ समाजातल्या
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ९
उज्जज्जिल भविर्तव्र् असलेले आपले खगोलमंडळ डॉ. गगरीश वपंपळे विज्ञान-प्रसार हे एक अवघड
संख्या
मराठीसारख्या प्रािे लशक भार्षेतून
नालशकला गंगापूर रोडवर जेथे बालाजीमंदिर आहे तेथे
काम
आहे.
्यातही
हे काम करणे अधर्क अवघड आहे . अशा पररक्स्तथतीत खगोल
मंडळ पस्ततीस वर्षे पूणग करत
आहे
ही
खरोखरच अनतशय आनंिाची गोष्ट
आहे .
करण्याचे
मराठी
कंकणच
आपल्या
भार्षेतून
मंडळाने
सवाांसाठी
आणण अलभमानाची
खगोलशास्ति-प्रसार
बांर्ले
आहे.
माझा
मंडळाशी संबंर् १९९२ साली आला. ्यावर्षी आम्ही नालशकमध्ये खगोल मंडळाची स्तथापना केली. सुजाता
आणण लमललंि बाबर, प्रिीप िे वी, श्यामकांत आचायग आणण
इतर
काही
रािभराचे
वाढू
लागली.
आकाशिशगनाचे
्यामुळे
कायगक्रम
नालशकलासद् ु र्ा सरू ु
झाले.
पूवी खप ू मोठी शेतजमीन होती. या दठकाणी आम्ही कायगक्रम
घ्यायला
सुरुवात
केली.
आकाशक्स्तथतीसद् ु र्ा
अनक ु ूल
असते.
दिवसांत
राि
मोठी
असते.
दहवाळ्याच्या
यामळ ु े
लशवाय
कायगक्रम सरू ु झाले. अमावास्तयेच्या जवळचा शननवार ्यासाठी ननक्श्चत केलेला असे. सार्ारण संध्याकाळी
सात वाजता सवगजण तेथे जमत अस.ू येताना एक सतरं जी, पाण्याची बाटली, जेवणाचा डबा, टॉचग अशा
वस्ततू आणण्याची सूचना दिलेली असे. नोंिणी झाली की
कायगक्रमाला
सरु ु वात
होई.
कायगकते या सवाांच्या
पदहले
व्याख्यान
खगोलाबद्िल
सवगसार्ारण मादहती िे णारे
प्रय्नाने मंडळ सरू ु
असे.
झाले. आम्ही सवाांनी
पक्श्चमेकडच्या
सिस्तय्व
ग्रहांची
मंडळाचे
नंतर
आकाशात असलेल्या
आजीव
घेतले.
मंडळाच्या
असे
तारकासमह ू ांची
आणण
कायगक्रमांपैकी सवागत
मादहती िे ण्यात येत
कायगक्रम
मोठ्या टॉचगचा वापर
जास्तत
आकर्षगक
असे. ्यासाठी खूप
रािभर
चालणारे
केला
म्हणजे
्या
वेळेस लेझर पॉइंटर
शुक्र अधर्क्रमण कायगक्रमात मादहती िे ताना
आकाशननरीक्षण.
जाई.
परं तु सुरुवातीच्या काळात नालशकमध्ये स्तवयंसेवकांची
उपलब्र् नव्हते. सार्ारण नऊ वाजले की जेवणासाठी
कायगक्रम
सुरुवात होत असे. हा कायगक्रम बहुर्ा स्तलाईड शोचा असे. ्यानंतर पुन्हा एकिा आकाशात मावळतीला
संख्या कमी होती; ्यामळ ु े रािभराचे आकाशिशगन वांगणी
होत
येथे
नसत.
असे
्यावेळेस
कायगक्रम
बिलापूरजवळील
मुंबईच्या
मंडळातफे
वेळ िे ण्यात येई. जेवणानंतर पुढच्या कायगक्रमाला
ननयलमतपणे आयोक्जत केले जात असत. आम्ही ्या
आलेल्या तारकासमूहांची मादहती दिली जात असे.
कायगक्रमांचे
जायचा आणण राि कशी ननघून गेली ते कळत नसे.
कायगक्रमासाठी
नालशकहून मुद्िाम जात असू. या ननयोजन मंब मंडळ अनतशय ु ईचे
नेटकेपणाने आणण लशस्ततबद्र् रीतीने करीत असे.
हळूहळू नालशकमध्ये मंडळात येणाऱया ववद्यार्थयाांची
अशा रीतीने पाहता पाहता कायगक्रम पुढे सरकत ही
सवग
मादहती
तारकासमूहांबाबत
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: १०
िे त
प्रचललत
असताना
वेगवेगळ्या
असलेल्या
गोष्टी
मनोरं जक पद्र्तीने सांधगतल्या जात. लशवाय हे समह ू
ते कळलेच नाही. सय ग हण २४ ऑक्टोबरला सकाळी ू ग्र
वणगन केले जात असे. हा कायगक्रम इतका रं जक होत
उ्सुकता
बघताना कोणकोण्या प्राण्यांचा भास होतो ्याचेही
असे की ही राि संपूच नये असे वाटत असे. पहाट झाली की एक प्रकारची हुरहुर लागून राहायची. ती हुरहुर मनात बाळगून आम्ही सगळे घरी परत यायचो
आणण पुढच्या आकाशिशगनाच्या कायगक्रमाची वाट पाहत असायचो. १९९५ साली ऑक्टोबर मदहन्यात खग्रास सय ग हण ू ग्र होणार होते. खग्रास पट्टा उत्तर भारतातून जाणारा
होता. खगोल मंडळाच्या मुंबईतील कायगक्याांनी या पट्ट्याचा
तपशीलवार
अभ्यास
केला
उत्तरप्रिे श हमीरपूर गावाची
ननवड
्यानुसार
अभ्याससहल
८:३० वाजण्याच्या सम ु ारास होते. ते पाहण्याची इतकी होती
की
आणण अखेर तो क्षण आला. डोळे दिपवणारा तो
तेजोननर्ी पाहता पाहता काळवंडून गेला. आमच्यापैकी अनेक जण सय ग हण पदहल्यांिाच पाहत होते. ्यामळ ू ग्र ु े अनेक
जण
उत्तेक्जत
ऑक्टोबर
कमी
अमावास्तया
मंडळाची
सरू ु
होती.
्यादिवशी
तरीही
खगोलप्रेमींनी
दिवाळीतील
खग्रास
सिस्तयांच्या
मब ंु ईच्या
एकमेकांशी
दिलीप
जोशी,
ओळखी
प्रिीप
नायक, मण ृ ाललनी नायक, सुळे कुटुंब, अभय िे शपांड,े समावेश कुटुंबाचे
होता.
घटक
क्रकतीतरी
्यामुळे
आहोत
ित्रु बण ग ीतन ू
ननघणाऱया ज्वाला पाहून मन स्ततंलभत होत होते.
खगोल मंडळात व्याख्यान
२४
अशा
झाले.
मजा येत होती. सूयागतून
िलु मगळ योग असतो. रे ल्वेने जाताना साहक्जक मुंबई
काळे
काही
सय ू ागकडे पाहताना ववशेर्ष
कारण दिवाळी िरवर्षी येते पण खग्रास सय ग हण हा ू ग्र
लमललंि
झाले.
ती वापरून ्यांचे प्रयोग
या
्यामध्ये
प्राणी
उपकरणे आणलेली होती;
या सहलीला उत्तम प्रनतसाि दिला. ते योग्यच होते,
झाल्या.
पक्षी
सिस्तयांनी काही शास्तिीय
अडीचशे
नालशकच्या
झाल्याने
मंडळाच्या
सूयग्र ग हण ही घटना दिवाळीपेक्षा मोठी मानली आणण
आणण
ओरडू
अचानक
कावरे बावरे
केली.
होती.
उजेड
गोंर्ळले,
नावाच्या
अशी
मोठ-मोठ्याने
झाला.
मर्ील
तारीख
होऊन
लागले, नाचू लागले. लहान-थोर असा भेि नाहीसा
आणण
सहलीसाठी नोंिणी केली. ग्रहणाची
मंडळी
ननक्श्चत केलेली होती....
मंब ु ई आणण नालशकच्या खगोलप्रेमींनी
अनेक
हमीरपूरला भेट िे ऊन ग्रहण पाहण्याची योग्य जागा
तेथे
सम ु ारे
रािी
जवळजवळ जागीच होती. मंडळाच्या सिस्तयांनी पूवीच
नेण्याचे ननक्श्चत झाले. लमळून
आिल्या
आपण
असे
उ्साही
सिस्तयांचा
एखाद्या
वाटू
लागले
मोठ्या आणण
गप्पाटप्पा, भें ड्या, थट्टामस्तकरी यात वेळ कसा गेला
तसेच बेलीचे मणी पाहून मन हरखून जात होते. दहऱयाची अंगठी िोन वेळा दिसली आणण ग्रहण
पाहण्यासाठी इतक्या िरू वर आल्याचे साथगक झाले असे वाटले. अशा रीतीने ग्रहणाचा पोटभर आनंि घेऊन
आम्ही
तेथून
परत
ननघालो.
खग्रासग्रहणाचे
दृश्य
अगिी थोडा काळ पाहण्यास लमळाले तरी ्याची मि ु ा आमच्या मनावर कायमची उमटली आहे . हा सि ंु र
योग केवळ मंडळामळ ु े च आला होता. यावेळेस घडलेली एक स्तमरणीय घटना म्हणजे प्रलसद्र् शास्तिज्ञ डॉक्टर
गोववंि स्तवरूप यांची झालेली भेट. ते ्याच दठकाणी ग्रहण पाहण्यास आले होते हे आमचे मोठे भाग्य ठरले. जागनतक कीतीचे रे डीओ खगोलशास्तिज्ञ
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ११
पान क्र. ४२ ...
खगोल मंडळ: वित्रमय आठवणी… खगोल मंडळाच्या पस्ततीस वर्षाांच्या काळातील अनेक कायगक्रमांचे आणण खगोलीय घटनांचे फोटो मंडळाकडे आहे त. १९८८ पासून केलेल्या कायगक्रमांचे क्व्हडडओधचिण आहे. आम्ही काही मादहतीपटही तयार केले. हा सवग दृक्श्राव्य खक्जनाच आहे. मंडळाच्या सवग ववभागातील सभासिांनी वेळोवेळी घेतलेली छायाधचिे ्यांच्याकडेही
असतील. सध्याच्या करोनाकाळात सवगच छायाधचिे उपलब्र् होऊ शकली नाहीत. ्यामुळे अनेक कायगक्रम आणण
कायगकते यांचे फोटो या सधचि स्तमरणसाखळीत नाहीत याची जाणीव आहे . परं तु मंडळासाठी अववरत पररश्रम करणारे सवगच कायगकते, िे णगीिार, मंडळाला वेळोवेळी साहाय्य करणाऱया संस्तथा यांचे खगोल मंडळ ऋणी आहे. अनवर्ानाने कोणाचा नामोल्लेख रादहला असल्यास क्षमस्तव!
रवववार ६ जुलै १९८५ रोजी सायंकाळी मुंबईतील कुलाग
येथे ‘कराची महाराष्र मंडळा’च्या शाळे त ‘खगोल मंडळा’ची श्री.
स्तथापना
सुर्ाकर
्यासाठी घेतला.
लेले
ववशेर्ष
राजीव
सार्ना
ववद्यालयाचा
सहभागी
सूिसंचालन
या
झाले.
यांनी
पदहली कायगकारणी पदहल्या
पुढाकार
पंचवीस-तीस सभासिांमर्ून ननवडली जगिीश
कायगक्रमात
ववनायक
सभेचे
गेली.
काबरे
जोशी
्यापैकी
(अध्यक्ष), (दिलीप
जोशी, उपाध्यक्ष), सर् ु ाकर
जोशी
लेले
संिीप माडकर
यांनी केले.
आहे .
आणण कमगचाऱयांचे आभार!
झाली.
धचटणीस
दिलीप
जुळला
्याबद्िल सार्ना ववद्यालयाचे सवग ववश्वस्तत, लशक्षक
आणण लोकववज्ञान संघटनेचे कायगकते
ऋणानुबंर्
(कोर्षाध्यक्ष),
हे मत ं
र्ामोरीकर (सधचव) आणण राजीव धचटणीस (सहसधचव)
स्थापनेपासन संस्तथेच्या अधर्कृत नोंिणीचा ववचार ू
अशी ववश्वस्तत कायगकाररणी ननवडली गेली. श्रीकांत
बनवले. नोंिणीचे कामही श्री सर् ु ाकर लेले यांनी
वेरुळकर, सह ु ास माडकर व राहुल वपिे कायगकाररणी सिस्तय झाले. कालांतराने ननवडणक ू होऊन कायगकारणी
मंब ु ईतील शीव (सायन) येथील सार्ना ववद्यालयात
वर्ागपनदिन उ्साहात साजरा केला.
सरू ु झाला. संिीप माडकर यांनी मंडळाचे बोर्धचन्ह उ्साहाने केले. मंडळ कायगक्याांची साप्तादहक भेट
खगोल मंडळाची स्तथापना कुलाग, मुंबई येथे ज्या शाळे त झाली, ्या शाळे तील ्याच वगागत मंडळाचा रौप्य महो्सव -२०१०
होऊ
लागली.
तेव्हापासन ू
आजतागायत
मंडळ
बिलत
रादहली.
१९८६
मध्ये
मंडळाने
पदहला
मंडळाचे पदहले िे णगीिार श्री. अनंत धचत्ताल यांना बोर्धचन्ह िे तांना मंडळाचे पदहले अध्यक्ष जगिीश काबरे
व
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: १२
मंबु ईजवळच्या
वांगणी
येथील
रािभराच्या
आकाशिशगनाची सुरुवात १९८६ साली ‘हॅ ले’ र्ूमकेतूच्या
मुंबई जवळील वांगणी येथून मंडळाने ३० वर्षे आकाशिशगन केले. १९८६ मर्ील कायगक्रमाकरता गेलेले उ्साही कायगकते
सार्ू यांच्या हस्तते ‘खगोल वाताग’चे प्रकाशन झाले.
्याच वेळी सम ु ारे सहाशे लोक र्ूमकेति ू शगनाला आले
स्तवातंत्र्य सैननक िग ु ागताई पाटोळे यांनी मंडळाला सुरुवातीची अनेक वर्षे जागा उपलब्र् करून दिली. ्यांच्यासोबत कायगकते
२५ वर्षे श्रीमती
होते. कालांतराने १९९५ मध्ये केवळ खग्रास सूयग्र ग हण
जागा दिली. ्यानंतर श्री. चव्हाण यांच्याही फामगवर
आणण नंतर ‘Vaishwik’ हे इंग्रजी मालसकही मंडळाने
ननलमत्ताने झाली. ्यानंतर सम ु ारे िग ु ागताई
पाटोळे
यांनी फामगहाऊसवर कायगक्रमासाठी
अनेक वर्षे कायगक्रम झाले. ्यांना मनःपूवक ग र्न्यवाि!
१९८७ मध्ये खगोल मंडळाचा पदहला िरू िशगन कायगक्रम
मुंबई केंिावरून प्रसाररत झाला. िा. कृ. सोमण व राजन पोतिार यांनी ्यात भाग घेतला. दिलीप जोशी
यासाठी ‘टोटॅ ललटी’ हे वर्षगभरापुरते इंग्रजी
वातागपि
प्रलसद्र् केले. ्यानंतर ऑनलाईनचा जमाना आला आणण ‘खगोल वत्त ृ ’ प्रलसद्र् होऊ लागले. आता नालशक
येथून मराठी/इंग्रजी मध्ये ‘खगोल ववश्व’ प्रलसद्र् होत असते.
यांनी या कायगक्रमाचे सि ू संचालन केले. ्याच सम ु ारास
र्ातूनच अनेक वक्ते, लेखक तयार झाले. ‘खगोल
कायगक्रम
धचटणीस यांनी ललदहले. नंतरच्या काळात प्रिीप नायक
मंडळाचे सभासि आकाशवाणीवरही खगोलीय ववर्षयांवर
पररचय’ हे मंडळाचे पदहले पुस्ततक १९८७ मध्ये राजीव
मंडळाच्या कायागववर्षयी लेख येऊ लागले.
यांनी
सािर
करू
लागले.
ववववर्
वत्त ृ पिात
वांगणी १९८६ मध्ये मागगिशगन करतांना सुरेश परांजपे
मराठी
व
इंग्रजी
मध्ये
‘तारांगण’
हे
खगोल वाताग पदहला अंक आणण खगोल पररचय प्रथमावृत्ती १९८६
‘खगोल वाताग’ नावाचे खगोल मंडळाचे मुखपि असावे
खगोलशास्तिाची समग्र मादहती िे णारे पुस्ततक ललदहले.
प्र्यक्षात
िे शपांडे (इंग्रजी)), ‘र्ूमकेतू’ (महे श नाईक), खग्रास
असा ववचार १९८६ च्या ‘हॅ ले’ र्ूमकेतू िशगनाच्या वेळी आला.
्यावेळी
्या
रािभराच्या
आकाशिशगनाला उपक्स्तथत असलेले ज्येष्ठ लेखक अरुण
याचबरोबर ‘लोणार’ (दिलीप जोशी (मराठी), सुजाता (प्रिीप
नायक)
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: १३
अशी
पुस्ततकेही
मंडळाच्या
खगोल
प्रकाशनाने प्रलसद्र् केली. नालशकचे सभासि संकेत
कायगक्रमात हे मंत मोने, िा. कृ. सोमण, सरु े श परांजपे
पाहूया!’ हे पुस्ततक फुलराणी प्रकाशनाने प्रलसद्र् केले.
आकाशिशगनही
आचायग व रोदहत बाबर यांनी ललदहलेले ‘चला, आकाश
मागगिशगन करत असत. सरु े श परांजपे यांनी मंडळासाठी केले
आहे .
कालांतराने
मंडळाचे
मंडळाच्या आरं भीच्या काळात सभासिांच्या २ ते ५ इंच व्यासाच्या ित्रु बगणी आकाशिशगनासाठी वापरल्या जात. र्ामोरीकर, धचटणीस, तायवाडे यांच्याकडच्या
ित्रु बगणीद्वारे अवकाशस्तथ गोष्टींचे ननरीक्षण व्हायचे. लवकरच श्री. िा. पु. गोडबोले यांच्या प्रय्नातून
मुंबईच्या आरसीएफ कंपनीने मंडळाला ८ इंच व्यासाची परावती िब ु ीण िे णगीिाखल दिली. मंडळासाठी तेव्हा
ही खूपच आनंिाची घटना होती. आता मंडळाकडे ववववर्
व्यासाचे
आरसे
असलेल्या
अनेक
ित्रु बण ग ी
आहे त.
सायन येथे पदहले ववज्ञान लशक्षक लशत्रबर १९८७
सभासिांनी
खगोलशास्तिाचा ववचार करून ते लशकवणाऱया ववज्ञान लशक्षकांसाठी
सार्ना
ववद्यालयात
एक
दिवसाचे लशत्रबर घेतले. ्या वेळी सुरेश परांजपे यांनी ववशेर्ष
मागगिशगन
केले.
सुमारे
शंभर
लशक्षक
अभ्यास
करून
मराठी ववज्ञान पररर्षि, मुंबई ववद्यापीठ यासारख्या
संस्तथांसाठीही वेळोवेळी कायगक्रम सािर केले आहे त. िे शपातळीवरील खगोल संमेलनात ववचार मांडले आहे त.
१९८९ अभ्यासक्रम: वक्ते राजीव धचटणीस
१९८७ मध्ये खगोल मंडळाने शालेय अभ्यासक्रमातील भूगोल
सखोल
ववववर् खगोलीय ववर्षयांवर केवळ मंडळातच नव्हे तर
िा. पु. गोडबोले यांच्या सौजन्याने RCF ने दिलेली ित्रु बण ग
व
खगोलशास्तिाचा
या
एवढे च नव्हे , वविे शात गेलेल्या क्रक्येकांनी नतथेही खगोलीय
कायगक्रम
केले
आहेत.
लशरीर्ष
फडे
हे
लंडनमर्ील रे डींग अॅस्तरॉनॉमी क्लबच्या सधचव पिी ननवडून आले होते.
कायगक्रमात सहभागी झाले होते.
मंडळाने आरं भापासन ू च खगोलशास्तिाचे प्राथलमक व
प्रगत अभ्यासक्रम आयोक्जत केले. सरु ु वातीला या खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: १४
काययकर्तयाांिा उर्तसाह ! खगोल मंडळाची प्रगती वेगाने होत होती. मंबु ई आणण पररसरातील
अनेक
तरुण
वांगणीच्या
आकाशिशगन
कायगक्रमासाठी येत होते. ्यातन ू च ववभागाची कल्पना
सुचली आणण १९८७ मध्ये डोंत्रबवली येथे मंडळाचा
पदहला ववभाग सुरू झाला. ्यानंतर पनवेल, ठाणे, बिलापूर
आणण
नालशक
ववभागही
कायगरत झाले. ्या दठकाणच्या संस्तथांनी मंडळाला
साप्तादहक
डोंत्रबवलीचे
कायगक्रमासाठी दटळक
नगर
ववनाशुल्क
जागा
ववद्यालय,
पनवेलचा
कृष्णभारती रस्तट, ठाण्याचे मो. ह. ववद्यालय, नालशक
येथील सेन्रल दहंि ू लमललटरी एज्युकेशन संस्तथेची ववद्याप्रबोधर्नी
प्रशाला
आणण
बिलापरू चे
टॅ लेंट
फाऊंडेशन या संस्तथांच्या सहकायागने मंडळाचा ववस्ततार होऊ शकला.
बिलापूर येथील उ्साही कायगकते
पदहल्या सभेनंतर कायगकते १९८६
पनवेल येथे रािभर आकाशिशगनानंतर ववश्रांती
डोंत्रबवली २००४
दिली.
खगोल संमेलनात नालशक येथील कायगकते १९९८ खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: १५
लोणार पररर्षि २००२
मंडळाच्या अभ्याससहलींची सुरुवात १९९२ मध्ये होती, ्याच वेळी संगणकीय खगोलीय कायगक्रम आणण लोणार येथील वववर सरोवराच्या भेटीने झाली. श्रीयुत
व्याख्याने, पररसंवाि यामध्ये सभासिांनी भाग घेतला.
तायवाडे यांच्या नेत्ृ वाखाली आम्ही काही सभासि
्यानंतर अनेक दठकाणच्या संमेलनात मंडळाने सक्रक्रय
वव. शं. तायवाडे यांच्या नेतृ्वाखालील पदहली लोणार सहल:१९९२
पाटण येथे भास्तकराचायग मादहतीपट धचिीकरण: १९९३
सहभाग घेऊन कायगक्रम सािर केले.
१९९३ हे महाराष्रातील बाराव्या शतकातील ‘खगोलववि
लोणारला गेलो. श्री. सर् ु ाकर बुगिाणे यांनी ्यावेळी
भास्तकराचायग’ यांचा ८००वे स्तमरणवर्षग होते. प्रा. मोहन
दिली.
लोणार
आयोक्जत केले. ्यावेळी पाटण येथे जाऊन मंडळाने
लोणारला वेळोवेळी भेट दिली. २००२ मध्ये मंडळाने
नंतर २००५ मध्ये भास्तकराचायग यांच्या नावाचा ‘भास्तकर
्या वववराचे जतन व्हावे यासाठी प्रय्न केले.
आला.
या जगप्रलसद्र् अशनी आघात वववराची संपूणग मादहती
आपटे
मादहतीपट तयार केला. नंतरही अनेक सभासिांनी
भास्तकराचायाांचे
िोन दिवसांची ‘लोणार वववर संवर्गन पररर्षि’ घेऊन
पुरस्तकार’ प्रा. मोहन आपटे
्यानंतर
१९९३
मध्ये
मंडळाने
यांनी
्याननलमत्त
िोन
कायग सांगणारा
दिवसांचे
संमेलन
मादहतीपट बनवला.
यांना प्रिान करण्यात
पावसाने मंडळाच्या कायगक्रमावर ‘पाणी ओतण्याचा’
१९८८ मध्ये ठाणे येथे िा. कृ. सोमण यांनी िोन
तारांगण मागग येथे वांगणी सरपंचांचे स्तवागत
ठाणे येथे प्रिशगनात ज्येष्ठ पिकार मार्व गडकरी
दिवसांचे ‘राज्यस्ततरीय खगोल संमेलन’ आयोक्जत केले.
प्रसंग
छायाधचिांच,े
कायगक्याांनी आिल्या रािी ताशी २५० उल्का पाहून घेतला. कायगक्रमाच्या दिवशी १०००० लोक जमले. परं तु
्यात
मंडळाने
सक्रक्रय
प्रनतकृतींचे
सहभाग प्रिशगन
घेऊन
खगोलीय
आयोक्जत
केले.
बाबूराव जोशी यांनी ्यातील बरीच छायाधचिे दिली
१९९८
मर्ला!
्यावेळी
लसंह
राशीतील
उल्कावर्षागव अप्रनतम दिसणार होता. ्याचा अनुभव
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: १६
पावसाने ननराशा केली. माि मंडळाचे उत्तम ननयोजन
पाहून वांगणी ग्रामपंचायतीने आकाशिशगन जागेकडे जाणाऱया मागागला स्तवयंस्तफूतीने ‘तारांगण मागग’ असे नाव
दिले.
मंडळाच्या
वैज्ञाननक
जनजागत ृ ीला
लमळालेली ही ववलक्षण भेट होती!
्यांनी शेकडो कायगक्रम केले आहे त. वांगणी व नेरळ
येथे माि आकाशिशगनाचे पदहले सि सािर करण्याचा ३५ वर्षाांचा ववक्रम प्रिीप नायक यांनी केला आहे. खगोलशास्तिाच्या
बुर् अधर्क्रमण कायगक्रम : २०१६
अनेक
शाखांपैकी
खगोलीय
शुक्र अधर्क्रमण : २००४
२००४ आणण २०१२ या वर्षी शक्र ग्रहाचे शतकातन ु ू
छायाधचिण ही महत्त्वाची शाखा मंडळातील अलभक्जत
केले.
केिार भट, धगरीश वझे, समीर ठाकूर, नीलेश िे साई,
एकिाच दिसणारे अधर्क्रमण मंडळाने उ्साहाने साजरे अक्षरशः
कायगक्याांनी
अधर्क्रमणाचे
हजारो
्यांच्या
िशगन
लोकांना
दठकाणी
घडववले.
सवग
ववभागातील
ित्रु बगणीतून
दिवसा
या
दिसणाऱया
खगोलीय घटना म्हणजे सूयग्र ग हण आणण बुर्-शुक्राचे अधर्क्रमण. ्यापैकी शक्र ु ाचे अधर्क्रमण स्तपष्ट दिसते.
माि १९८५, २००३ आणण २०१६ मध्ये मंडळाने बुर् ग्रहाचे अधर्क्रमणाचे कायगक्रमही केले होते.
ताम्हणे, रवींि किम, प्रिीप नायक, सतीश डोईफोडे, ननणखल
तुंगारे ,
गेली अनेक वर्षे लमललंि काळे यांच्या नेत्ृ वाखाली कायगक्रम
सािर
रािभर
करताहेत.
कायगक्याांनी साथ
अथवा
लागते.
्यांना
तीन-चार
वेळोवेळी
महाराष्रात
व
क्रकरण
आंबडेकर,
हे मंत अडबल, कौस्ततुभ िे वी यांनी रािभर पररश्रम घेऊन असंख्य खगोलीय छायाधचिे घेतली. यालशवाय
इतर सभासिांनी ही वेळोवेळी खगोलीय छायाधचिण केले.
ननलेश
व
ननणखल
यांनी
घेतलेले
िे वयानी
प्रा. धचिे यांची मुलाखत
राज्यात, िे शात कायगक्रम करणारे मंडळाचे पथकही दठकाणी
शेवडे,
ववननता नवलकर, लमललंि बाबर, डॉ. अमल मोकाशी,
नीलेश िे साई यांनी दटपलेली िे वयानी िीनघगका
अनेक
अनुराग
तासांचा अनेक
िे शातही
िीनघगकेचे छायाधचि मंडळातफे प्रा. डॉ. नारळीकर यांना भेट म्हणून िे ण्यात आले. खगोल मंडळाच्या कायगक्रमाचा आणखी एक भाग
म्हणजे नामवंत खगोलतज्ज्ञांची व्याख्याने! आत्तापयांत
अनेक िे शी-वविे शी वक््यांनी मंडळात व्याख्याने दिली
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: १७
आहे त. प्रा. डॉ. शशीकुमार धचिे, डॉ. केंभावी, डॉ.
अचगना पै (ग्रॅक्व्हटे शनल वेव्हज), डॉ. संदहता (अदिती)
डॉ. बी. शैलजा, डॉ. संजय ललमये, फ्रेंच खगोलशास्तिज्ञ
क्रकरण खगोलशास्ति), डॉ. सतेज खेडक े र (सैद्र्ांनतक
अरववंि परांजपे, डॉ. जे. जे. रावळ, प्रा. मोहन आपटे , जॉ
क्लॉड्
पेकर,
त्रब्रटीश
खगोलअभ्यासक
रॉत्रबन
कॅचपॉल, अमेररकन खगोल अभ्यासक हे न्री थ्रूप व
Sky & Telescope मालसकाचे टॉम फील्ड यांचे ऑनलाइन व्याख्यान
इतर
नामवंतांची
व्याख्याने
मंडळाने
जोशी (रे डडओ खगोलशास्ति), डॉ. ववनीता नवलकर (क्षखगोलशास्ति),
डॉ.
संिेश
कुलकणी
(खगोलशास्ति),
केिार सोनी (रे डडयो खगोलशास्ति पिव्युत्तर) आणण
डॉ. वर्षाग धचटणीस
डॉ. अचगना पै
डॉ. अदिती जोशी
डॉ. आलशर्ष कणणगक
डॉ. अननकेत सुळे
डॉ. सागर गोडांबे
वेळोवेळी
आयोक्जत केली. ववख्यात गणणतज्ज्ञ रॉजर पेनरोज
आणण जगप्रलसद्र् खगोलशास्तिज्ञ स्तटीफन हॉक्रकंग्ज यांनाही भेटण्याची संर्ीिे खील लमळाली. यापैकी डॉ.
डॉ. ववननता नवलकर
हे न्री थ्रूप व स्तकाय अँड टे ललस्तकोपचे टॉम क्रफल्ड यांची व्याख्याने
करोनाकाळात
वेबवरून
थेट
डॉ. संिेश कुलकणी
अमेररकेतन ू
सािर झाली. २०२० हे वर्षग ‘करोना’ने ग्रासले असल्याने
मंडळाने इंटरनेटच्या माध्यमातून झूमद्वारे सलग िहा
तन्मय परांजपे
दिवसांचा प्राथलमक अभ्यासक्रम ववनाशुल्क सािर केला.
अभय िे शपांड,े सुजाता िे शपांड,े शैलेश संसारे , महेश नाईक व समीर किम यांनी ्याचे ननयोजन उत्तम केले.
मंडळातील
अनेक
सभासिांनी
मादहतीपर
व्याख्याने दिली आणण िरू वरच्या सुमारे िीडशे हौशी
अभ्यासकांनी ्याचा लाभ घेतला. मंडळाच्या ३५ व्या
वर्षागतली ही अभ्यासक्रमाची ववशेर्ष घटना! खगोल मंडळासाठी अलभमानाची गोष्ट म्हणजे मंडळात
आल्याने खगोलशास्तिाची आवड ननमागण होऊन काही सभासिांनी
याच
ववर्षयाचा
सखोल अभ्यास
केला.
ववववर् खगोलीय ववर्षयात डॉक्टरे ट (पीएच.डी.) प्राप्त
केलेल्या सभासिांमध्ये डॉ. वर्षाग धचटणीस (गॅमा क्रकरण खगोलशास्ति), डॉ. आलशर्ष कणणगक (इन्फ्रारे ड/अवरक्त
क्रकरण खगोलशास्ति), डॉ. अननकेत सुळे (सौरभौनतकी), डॉ. सागर गोडांबे (गॅमा क्रकरण खगोलशास्ति), डॉ.
केिार सोनी
तन्मय परांजपे (अवकाश ववज्ञान पिव्युत्तर) अशी अनेक नावे आहे त. खगोल
मंडळाने
क्जव्हाळ्याचे
आरं भांपासून
कायगक्याांच्या
नाते
ते
सवग
ववभागाच्या
ननमागण
आतापयांत
कुटुंबीयांनीही
सभासिांमध्ये
केले.
आलेल्या
वेळोवेळी
मंडळाच्या
सक्रक्रय
मंडळाच्या
कायागत आस्तथेने सहभाग घेतला आणण प्रो्साहन दिले.
मंडळाला ३५ वर्षग पूणग होत असल्याच्या ननलमत्ताने ्या सवग
कुटुंबीयांचा
मंडळाचा
यापुढचा
ऋणननिे श प्रवास
करणे
उधचत
नव्या-जन् ु या
ठरे ल.
सभासि
सहकाऱयांच्या सौहािगपूणग कत्गृ वातून होत राहील अशी सवाांचीच सदिच्छा असेल!
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: १८
देणगीदार २००७ मध्ये खगोल मंडळाने श्रीमती मंगलाताई अभ्यंकर आणण अनेक सभासिांच्या भरीव िे णगीतन ू बिलापूर
जवळच्या ‘उं बरोली’ येथे स्तवतःची एक एकर जागा घेतली. श्री. प्रवीण हे लेकर यांच्या िे णगीतन ू तेथे ‘खगोल भवन’ ही वास्ततू उभी रादहली. या जागेचे उद्घाटन प्रा. मोहन आपटे यांच्या हस्तते व श्रीमती मंगलाताई अभ्यंकर यांच्या उपक्स्तथतीत झाले. मंडळाचे कायगकते श्री. अभीर जोशी यांनी मंडळाला भरीव िे णगी दिली.
तसेच अनेक सभासिांनी व दहतधचंतकांनी सात्याने दिलेल्या आधथगक पाठबळामुळेच संस्तथेची उन्नती करता आली. सवग िे णगीिारांचे पुन्हा एकिा मन:पूवक ग आभार.
श्रीमती मंगलाताई यांच्यासह उं बरोली येथे
संस्मरण मंडळाच्या प्रिीघग कारकीिीत आम्हाला मागगिशगन आणण सहकायग करणारे काही सहकारी काळाच्या पडद्याआड गेले. ्यांचे स्तमरण यावेळी होणे साहक्जकच आहे . वव. शं. तायवाडे, सर् ु ाकर लेले, शकंु तला लेले, िा. प.ु गोडबोले, प्रा. प्रकाश कडडगले, प्रा. जोशी (ठाणे), शांताताई वाघमारे , संिीप माडकर, मार्ुरी चांिगुड,े भारती वाघमारे , श्री. सुर्ाकर भालेराव, डॉ. अमल मोकाशी, वसंत पोतिार, डॉ. सर् ु ाकर सोमण, यश कुलकणी, उल्हास कुलकणी, धगररजा पस ु िकर, वववेक वेरुळकर आणण मंडळाच्या िे णगीिार मंगलाताई अभ्यंकर व ज्येष्ठ खगोल अभ्यासक प्रा. मोहन आपटे या सवाांना खगोल मंडळातफे ववनम्र आिरांजली!
सहसंस्थापक सुधाकर लेले
श्री. सुधाकर भालेराि
दा. पु. गोडबोले
वि. शं. र्तार्िाडे िसंर्त पोर्तदार
डॉ. अमल मोकाशी खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: १९
गगररजा पुसदकर
खगोलमर् ददिस... १९८५
साली
हॅ लेचा
र्ूमकेतू
रिींद्र कदम
सौलमल अमेररकेत स्तथलांतररत होण्याचा ननणगय घेतला,
पर्थ ृ वीला भेट िे ण्यास आला होता.
पदहल्याच वर्षी आम्ही अमेररकेत मॅसाच्यस ु ेट्स या
नव्याने
झालेल्या
अमेररकेतून खग्रास सूयग्र ग हण दिसणार होते. ही संर्ी
कोसगला मी प्रवेश घेतला. एका
ग्रहण अमेररकेच्या िक्षक्षणेतील शहरातून दिसणार होते.
शननवारी हॅ ले र्ूमकेतच ू े प्र्यक्ष
भागात पोहोचले होते, खगोल मंडळातील लमि समीर
कायगक्रमाला १००० पेक्षा जास्तत खगोलप्रेमी उपक्स्तथत
काही मैल अंतरावरून खग्रास सूयग्र ग हण पाहता येणार
्या
वेळी
संस्तथेच्या
खगोल
स्तथापन
रुपारे ल
मंडळ
या
कॉलेजमर्ील
आठवड्याचा अभ्यासक्रम आणण
दठकाणी
क्स्तथरावलो.
२१
ऑगस्तट
२०१७
रोजी
सोडायची नाही असे मनोमन ठरववलेही होते. आणण
खगोल
मंडळाचे
काही
सिस्तय
अमेररकेत
ववववर्
्या
ठाकूर अटलांटा येथे राहत होता. ्याच्या घरापासून
होते. एका वेगळ्या ववर्षयासाठी काम करणारी संस्तथा
होते, समीरच्या घरी आर्ी एक दिवस आम्ही तयारी
ित्रु बगणीद्वारे
िशगन
असा
कायगक्रम
होता.
बघून नतच्या कामात सहभागी व्हावे असे मनापासून वाटलं.
मंडळाचे
ववद्यालय
आठवड्याला
कायगकते
सायनला भेटी
भेटत
प्र्येक
असत.
होऊ
बुर्वारी
लागल्या.
नतथे
सार्ना प्र्येक
मंडळाच्या
कायगकाररणीमध्ये सहभागी होण्याची संर्ी लमळाली.
्यानंतर मंडळाचा उपाध्यक्ष आणण अध्यक्ष होण्याची संर्ी
लमळाली.
मी
फोटोग्राफी
करत
असल्याने
फोटोग्राफी आणण व्हीडडओ धचिणाचे काम करण्याची
जबाबिारी मी आनंिाने स्तवीकारली. मंडळाच्या अनेक उपक्रमात
सहभागी
होऊ
लागलो.
वांगणीचे
अमेररकेतून खग्रास सूयग्र ग हण बघणारी खगोल मंडळी : २०१७
आकाशिशगनाचे कायगक्रम, शाळांमर्ले स्तलाईड शोज,
करून ग्रहणाच्या दिवशी सकाळी ननघालो. स्तपाटाग या
सूयग्र ग हण सहली, याचबरोबर खगोल लमि मंडळींचे एक
आणण ४० सेकंिांचे हे सूयग्र ग हण मनसोक्त पादहलं. हा
कायम संपकागत आहे त. खगोल मंडळाचे अनेक सभासि
१५ सिस्तय एकि जमले होते. अमेररकेतही खगोल
आहे त ही
आणण
अनेक खगोल सहली, लोणार सरोवर भेट, खग्रास
टे नेसी स्तटे टमर्ील गावामर्ून आम्ही हे २ लमननटे
कुटुंबच तयार झालं आणण आजही हे सवग लमि मंडळी
अनभ ु व अवणगनीय आहे . या दठकाणी खगोल मंडळाचे
भारतातील तसेच जगातील ववज्ञानसंस्तथांमध्ये कायगरत
मंडळाचे
खगोल मंडळाच्या या वाटचालीत अनतशय संपन्न असा
आनंिाची बाब आहे. २०२४ साली अमेररकेतून होणाऱया
लमिमंडळींच्या जीवनात खगोल मंडळामुळे वैज्ञाननक
आहोत, भारतातन अनेक सभासि या ग्रहणासाठी ू
दृक्ष्टकोन वद् ृ धर्ंगत होण्यास चांगलीच मित झाली
अमेररकेत यावेत अशी इच्छा आहे.
असे म्हणता येईल.
रवींि किम मंडळाचे माजी अध्र्क्ष आहे त. सध्या ते
२०१६ साली मी, माझी प्नी मानसी आणण मुलगा
अमेररकेत स्तथानयक झाले आहे त.
अनुभव
आपणा सवाांसाठी अलभमानाची गोष्ट आहे.
गाठीशी
आला.
माझ्या
आणण
माझ्या
खग्रास
अनेक
प्रचार
सभासि
खगोलववज्ञानाचा
करत
आहे त
ही
सूयग्र ग हणाची
आम्ही
आतुरतेने
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: २०
आपणा
अभ्यास
सवाांसाठी
वाट
पाहत
जीिनकौशलर्ांचे सहज शशक्षण
नंदकुमार िाळिे
१९८४ नंतर शैक्षणणक जबाबिारीतून मोकळा झाल्याने
म्हणजे सायक्लोस्तटाइल्ड छापत
पदहल्यावदहल्या नोकरीत प्रकर्षागने जाणवू लागली. पण
जोशी,
असल्याने या ववर्षयासंबर् ं ी अवांतर वाचन करण्याची
करून घेत होतो. नंतर ऑफसेट
व्यक्तीववकासाकडे
लक्ष
िे ऊ
लागलो.
याची
गरज
होतो.
खूप
वेळा
मी,
राजीव
दिलीप
धचटणीस
काय करायचे ते कळत नव्हते. शास्ति ववर्षयाची गोडी
टाईपराईटर जवळ बसून काम
इच्छा होती. िरम्यान १९८६ मध्ये खगोल मंडळाच्या
वप्रंदटंग
झालो. पुढे सवग कायगक्रम सार्ना ववद्यालयातच होऊ
वातागमुळे शालेय जीवनानंतर मातभ ृ ार्षेची नाळ परत
चालू
झाल्याने
व्याख्यानाची बातमी वाचून कायगक्रमानंतर सभासि
कलाकुसरीची व कॅललग्राफीची संर्ी वाढली. खगोल
लागले. मी शाळे चा माजी ववद्याथी असल्याने शाळे चे
जोडली गेली.
प्रेम
व
मंडळाचे
वैज्ञाननक
दृक्ष्टकोन
रुजवण्याचे
गेल्या ३५ वर्षागतील अनेक घटना जीवनात अमत ु व ृ ानभ िे ऊन गेल्या. ्या आठवणी मोजणे म्हणजे एखाद्या तारकापुंजातील
तारे
मोजण्यासारखे
आहे .
ववववर्
प्रिशगनांची तयारी, लोणार पररर्षि, प्रा. नारळीकरांचा
कायगक्रम, पुस्ततक प्रकाशन, उल्कावर्षागवासाठी जमलेली वांगणीची
अलोट
गिी,
कुपन्स,
कायगक्याांचे
भूगोल
लशक्षक
लशत्रबर,
सय ग हण, वांगणी येथील बनवलेला चहा, हस्ततललणखत ू ग्र लमळालेल्या
पुनःप्र्ययाचा
उद्दिष्ट यामुळे मंडळाच्या कामात रस घेऊ लागलो. धचिकला
बऱयापैकी
असल्याने
आनंि
िे तात.
आठवणी
इ्यािीतून
कायगक्याांच्या
नेहमीच मैिीचे
नाते कर्ी रक्ताच्या ना्यापलीकडे गेले ते कळलेच
उटी येथे मंडळ कायगक्याां समवेत
माझी
अनुभवांच्या
रुसवे-फुगवे,
खगोलवातागचे
नाही. असो, मंडळाच्या पुढील कायगक्याांना असाच समद् ृ र् अनुभव लमळो हीच शुभेच्छा!
लेआउट डडझाईन, शीर्षगक कॅललग्राफी करू लागलो व बघता बघता पुढे सधचव आणण कोर्षाध्यक्षपिाच्या
जबाबिारीचा अनुभव चार-पाच वर्षागत घेतला. माझ्या व्यक्क्तमत्त्व ववकासात ‘स्तटे ज क्रफयर’ घालवन ू
नंिकुमार
लागेल. नवीन लोकांशी बोलणे, मंडळाची मादहती िे णे,
मॅनेजर होते. मंडळाच्या खगोल वाताग या मालसकाचे
सभार्ीटपणा आणण्याचे श्रेय खगोल मंडळाला द्यावे आभार
प्रिशगन,
कायगक्याांना
ननवेिन,
कामाची
पाहुण्यांची ओळख, वाटणी, मंडळाचा लेखी
पिव्यवहार, इ्यािी कामातून जे जीवन लशक्षण झाले
वाळवे
गेला.
सरु ु वातीला
खगोलवाताग
मंडळाचे
माजी
मेकॅननकल इंक्जनीयर आहे त. मदहंिा
सगचि
असून
कंपनीत ते वररष्ठ
रे खांकन तसेच आकृ्या व धचि काढणे अनेक वर्षग ्यांनी हाताळले. ते उत्तम धचिकार आहे त. या अंकाचे मुखपष्ृ ठ ्यांनी केले आहे.
्याला तोड नाही. माझा ‘सोशल कोशंट’ अपेक्षेबाहे र वाढत
हे
चक्रमि ु ांक्रकत
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: २१
आप ‘कर्तार’ में हो.....‘कर्तार’मध्र्े खगोल मंडळ महे श नाईक व्र्वसायाननलमत्त
मी
२००८
आलो तेव्हा जाताना एक टे ललस्तकोप घेऊन गेलो आणण
मध्ये कतार या मध्यपूवेकडील
कतारला मला जे मयागदित आकाश दिसत होत ते
माझे सुमारे एक तप वास्ततव्य
महाराष्र मंडळा’चे त्कालीन सधचव श्री. नंिकुमार
छोट्याशा िे शात गेलो होतो. तेथे
र्ुंडाळायला
होते. या कालावर्ीमध्ये िे खील
णखलारी यांच्याशी संपकग वाढला आणण अशा प्रकारचा
माझा
खगोल
मंडळाशी
तसा
सुरुवात
केली.
याच
सुमारास
‘कतार
एखािा कायगक्रम कतारमध्ये करता येईल का याबद्िल
ननकटचा संबंर् होता. जेव्हा जेव्हा सट् ु टीत भारतात
्यांच्याकडे ववचारणा केली. ्यांनी िे खील ्यांच्या
भेट,
एखाद्या
कळवला आणण मग आम्ही अमावास्तयेनंतरचा शुक्रवार
आणण
मर्ेच
यायचो तेव्हा संस्तथापकसिस्तय दिलीप जोशी यांची ववद्यालयातील
क्रकंवा
वांगणी
बुर्वारी फेरी
संध्याकाळी
सार्ना
कायगकाररणी
सिस्तयांशी
वांगणीसारखा
सुट्टीचा
कर्ीतरी
उं बरोली
कतारमध्ये
दिवस)
२३
दिवस
ठरताच
एखािा
टे ललस्तकोप
आहे त,
ननक्श्चत
वाटलं नव्हतं. मंडळाची पेज
होकार
साप्तादहक
कायगक्रमाचा
करता येईल असं माि व
मला
जानेवारी हा नक्की केला.
आकाशिशगनाचा कायगक्रम
वेबसाईट
करून
(कतारमर्ील
भेट हे ठरलेलं असायचं. पण
चचाग
आणखी
जागा
कुणाकडे
कुठे
करायची
याबद्िल फोना-फोनी सुरू
फेसबुक
झाली.
कतार येथून आकाशिशगन
सांभाळण्यापुरता
मंडळाशी रोजचा संबंर् असला तरी आकाश ननरीक्षण माि करत नव्हतो.
कुलकणीचा
अननरुद्र्
प्रनतसाि
आला. ्याने टे ललस्तकोप आणेन असे कळवले. आता ३ टे ललस्तकोप नक्की झाले. ५०-६० लोकांची अपेक्षा होती
एकिा अचानक माझ्या कंपनीतील, माझे लमि श्री.
्यामुळे एवढे टे ललस्तकोप पुरणार होते. संिीप जोशी
आले. ्याने ्याच्या ऑगस्तट २०१४ च्या भारतभेटीत
पुढाकार घेतला. ‘अल ् करारा’ या दठकाणची ‘लसंधगंग
राजेंि वारके हे ्यांच्या मुलाला माझ्याकडे घेऊन
आणण अननरुद्र् कुलकणी यांनी जागा शोर्ण्यात
आकाश कसे ओळखायचे याची ्याला मादहती हवी
सँड ड्यून्स’ ही जागा ते प्र्यक्ष पाहून आले आणण गुगल मॅप ललंक तयार केली व अखेर अगिी आय्या
उ्सादहत झालो व नंतर मी माझ्या मनावरची र्ूळ
पाठवले गेल.े
एक टे ललस्तकोप घेतला होता व तो कसा वापरायचा व होती.
्याला
ती
मादहती
सांगतानाच
मी
बराच
झटकली, पुन्हा वाचन केले आणण माझ्या लक्षात आले
की अशा शंका अनेक जणांच्या मनात असू शकतील व आपण एखािा कायगक्रम केला तर बऱयाच जणांना ्याचा उपयोग होऊ शकेल. मग काय, डडसेंबर २०१४ च्या सुट्टीत मी मब ुं ईत
वेळी
म्हणजे
१९
जानेवारीला
कायगक्रमाचे
ई-मेल
असे असले तरी प्रनतसाि छानच लमळाला. आिल्या दिवशीपयांत सुमारे १०० लोकांची नोंिणी झाली. हे
ऐकून हुरूप वाढत होता. मंब ु ईत समीर किमला ननरोप पाठवला, मंडळाचे लोगो व मराठी नाव पाठव.
समीरच्या होकारापाठोपाठ ्याचा ई-मेल हजर. मग
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: २२
घरातली लगबग सुरू झाली. कट-आऊट वप्रंट करून
टे ललस्तकोपसमोर रांगा लावल्या. अननरुद्र् कुलकणी,
व कन्यार्न मनस्तवीने यशस्तवीपणे पार पाडली. मी
जबाबिारी
सांभाळायची
होती व ्यातच महाराष्र मंडळाने आयोक्जलेले गरम
कापून व्यवक्स्तथत तयार करण्याची जबाबिारी मनीर्षा
श्रवण
वारके
व
छान
राहुल लेले यांनी टे ललस्तकोपची संभाळल्याने लोकांना व्यवक्स्तथत
बोलायला उभा राहणार असल्याने माझा टे ललस्तकोप
आकाशिशगन करता आले. राि व थंडी वाढू लागली
ववभागाच्या राहुल लेलेने (जो ्यावेळी कतारमध्ये होता) स्तवीकारली व ्यानंतर कायगक्रमभर समथगपणे
चहा
सांभाळली.
यानंतर सम ु ारे २ वर्षाांनी अशाच प्रकारचा कायगक्रम
जबाबिारी
मंडळाच्या
बिलापूर
महाराष्र मंडळाच्या सभासिांनी ननवडलेले ननरीक्षण स्तथळ फारच छान होते. संध्याकाळच्या आकाशात चंि,
मंगळ, शुक्र स्तपष्ट दिसत होते. टे ललस्तकोपची जुळणी केल्यावर वांगणीच्या र्तीवर खगोल मंडळाची ओळख,
महे श नाईक ललणखत ‘र्ूमकेतू..’ या पुस्ततकाचे वांगणी येथे प्रकाशन
उद्दिष्टे यांची मादहती करून दिल्यावर टे ललस्तकोपचे
प्रकार, माऊंटचे प्रकार इ्यािीची मादहती व ित्रु बण ग ीतून चंििशगन
असे
पदहले
सि
झाले.
सवाांनी
टे ललस्तकोपमर्ून चंिावरचे खाचखळगे पादहले. यानंतरच्या
सिात
मग ृ
तारकासमूह
व्यवक्स्तथत
डोक्यावर आला होता. ्यामळ ु े आकाश समजावणे
सोपे झाले. शलमगष्ठे वरून ध्रुव तारा कसा ओळखायचा, ्यावरून इतर दिशा, एखाद्या दठकाणचे अक्षांश कसे काढायचे,
भारतीय
व
ग्रीक
पौराणणक
कथांवरून
तारकासमूह कसे लक्षात ठे वायचे या साऱयांचा ऊहापोह करताना सुमारे िीड तास कसा ननघून गेला तेच कळले
नाही.
्यातही
मर्ेच
या
समह ू ात
काही
गुजराती व िाक्षक्षणा्य मंडळी असल्याचे लक्षात आले व ्यामुळे थोडेफार आकाशिशगन इंग्रजीतही करावे लागले.
यानंतर
लोकांनी
वांगणी/नेरळ
प्रमाणेच
व
बटाटे वडे
आले
आणण
लोकांचा
आनंि
द्ववगुणणत झाला. पुन्हा एकिा आयोक्जत करण्यात आला होता. श्रोते नवे होते व उ्साहही. ्यावेळची ववशेर्ष गोष्ट म्हणजे हा
कायगक्रम
‘आकाश
अरे त्रबक
तारकांचे’
या
शीर्षगकाखाली करण्यात आला होता.
मंडळाचे अध्यक्ष महे श नाईक सभेत. सोबत त्कालीन सधचव सागर केरकर व कोर्षाध्यक्ष ववश्वनाथ जोशी
या िोन्ही कायगक्रमांमुळे मला व खगोल मंडळाला कतारमध्ये
बरीच
प्रलसद्र्ी
लमळाली
व
याचाच
पररणाम म्हणन ू मला कतार येथील ‘भारतीय शास्ति प्रनतभा’
ने
खगोल
मंडळाचा
माजी
अध्यक्ष
या
ना्याने वक्ता म्हणून गेल्या (२०१९) वर्षागअखेरीस
आमंत्रित केले व एक मानधचन्ह िे ऊन स्कारही केला.
महे श
नाईक
हे
मंडळाचे
माजी
अध्र्क्ष
असून
मेकॅननकल इंक्जनीयर आहे त. सुरुवातीला RCF व नंतर कतार येथे प्रलसद्र् तेल कंपनीत ते वररष्ठ मॅनेजर होते. ्यांनी ‘र्ूमकेतू’ हे पुस्ततक तसेच अनेक लेख ललदहले आहे त.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: २३
KHAGOL MANDAL @ 35: BRAVO!! Ravindra Waghmare A
group of Amateur Astronomers “Khagol Mandal” was founded in Mumbai for the study and popularization of astronomy under the leadership of journalist Dilip Joshi. Now Khagol Mandal h a s celebrated its 35th Birthday on 6th July 2020! I am proud to be an active Secretary of Khagol Mandal at its initial stage from 1987 till 1991 period, when many new ideas of popularizing astronomy were introduced and implemented effectively for the first time. I am also proud that many of the astronomy enthusiasts then in college or school did well in their further academic excellence by gaining Ph.D./Masters in Astronomy related subjects. Some of them holding important portfolios across the globe.
“No! Nothing Wrong – But our child has started helping for household work at home, they started listening to us patiently and we could see the positivity developed in them since last 5-6 months that he/she started coming to KHAGOL MANDAL…. How this transformation has taken place?” I remember, we used to reply with smile – “An introduction to the subject astronomy provides a broader perspective of life and how are we so insignificant in this universe….etc. !” Some of the parents too joined our Mandal and
I want to share and write about my initial association with the Mandal and later few of the milestones, especially for the young generation of the KM Volunteers. First of all, let me ask a simple question: What did Khagol Mandal give to many enthusiasts?
Smt. Abhyankar with Ravindra at KM Annual Meeting
An introduction and further knowledge on the subject Astronomy.
actively participated in the Mandal activities – helped to enhance our network!
Khagol Mandal attracted astronomy lovers from varied background together for a cause, keeping aside their other ideologies or beliefs.
While looking back, many nostalgic memories are surfacing…….
Khagol Mandal provided many youths a platform to study, share, present, organize, conduct, analyze, learn public relations, write articles in the tabloid or publish magazine or books and also presentations on RADIO – TV programmes and what not?
I remember that many times during our Vangani Overnight Sky Gazing sessions; some parents of used to meet and ask us – “What you all guys have done to our teenaged son/daughter?” Our question was: “Oh… what has gone wrong?” Over their laughter they used to respond…
I got introduced to KM due to my sister Shubhangi. Earlier having read some articles from a Marathi magazine, wrote a letter to Dilip Joshi and then met him. To my surprise- he was the same Dilip Joshi of Khagol Mandal! The friendship clicked from the fist meeting and the journey for association with KM started along with Dilip, Rajeev Chitnis, Hemant Dhamorikar, Jagdish Kabre, Sudhakar Lele and others became very close friends. Khagol Mandal activities became the integral part of not only my weekly activity, but almost all the time got involved in the strategic or
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: २४
implementation level – without being a science student. Being HR professional, I took up role at KM to “Bring those who know and those who do not know together” … and that is what I did for decades together! Christine Wilson, a student from USA discovered a new comet during her routine passionate deep sky studies in August 1986 from Palomar Observatory. Once the discovery of her comet was confirmed - the comet was names as Wilson comet. I wrote a letter to her (as no email – google then) describing our small efforts of popularizing astronomy and within a fortnight she replied with her own handwritten letter sent to us! Among a number of varied Celestial Drama observations/study sessions I cannot forget the
accommodation for almost 300 members. Meticulous planning for 300 plus people and their lodging-boarding-safety and astronomical studies had taken a great amount of time for detailed preparations. It was one of the rare event captured well – but we also had tough time when our buses were ransacked by the dacoits earlier night and few of us – the organizers had to stay awake the whole night visiting local police station and keeping the moral high of all! How can I forget the then bubbly young Ms Gouri Kamat, conducted a “Basic Astronomy in Geography Curriculum” subject seminar for over 200 Geography Subject High School Teachers at Sion Sadhana Vidyalaya which was well appreciated by not only the participating teachers but also the local newspapers. Later, that helped us in enhancing our network and also for conducting astronomy quiz among the schools all around! As mentioned earlier Mangalatai Abhyankar and Mr Pravin Herlekar’s constant financial support for our activities cannot be ever forgotten! So as our auditor CA Sanjay Rane, who in spite of his very tight schedules always found time for KM matters!
During Mercury Transit Public Event on 9 May 2016
famous Flop Show of the “Meteor Shower Show of November 1999. Over 10,000 astronomy enthusiasts gathered at our Vangani site. Then came heavy rains and to cap it all... no electricity. This could have resulted in a total chaos, But no – we still controlled and entertained the crowd with on-the-spot activities. Some participants brought their cars near the venue and their head lights were kept on to get light all around! For return journey many people had No Ticket at Vangni station as all the ticket back to Mumbai directions were sold out! The local Gram Panchayat then declared the road from Vangani Railway Station to our site as a “TARANGAN MARG”! I too cannot miss but mention the first tour of organized by KM for the TOTAL SOLAR ECLIPSE of 1995 (TSE95) and the superb eclipse coverage. The excursion was planned one year in advance for the exact site location and possible
Last but not the least, must mention the number of volunteers: a group of our friends used to come only to prepare tea three times at night for almost 300 astronomy lovers gathered at Vangni for the Sky Observation Sessions. Their joy was arranging all material needed for those 900 cups of the tea for the over night programme ! They hardly ever came near the telescope or attended any session: their firm belief: “some good work is happening; we are here to support that work”! Many dedicated, sincere volunteers devoted their time – money for the KM activities. The interest sprang-up many more other activities and we got hikers/trekkers, nature lovers, cultural groups all around us. Ravindra Waghmare was ex-VP to many reputed groups and very senior HR professional. He was Secretary KM for 5 years and is leading force for astronomy popularization events we conduct.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: २५
िांगणी : ‘इथली’ आणण ‘तर्तथली’ िांगणी
हे
खगोल
नाव
पदहल्यांिा
मण ृ ाशलनी नार्क
सोसायटी म्हणजेच 'TAS' च्या लोकांशी संपकग आला
आल्यावरच
आणण नक ु ्याच खरे िी केलेल्या अ्यंत अलभमान
'शननवारकऱयांबरोबर'
ित्रु बगणीसह आम्ही ्यांच्या 'वांगणी'ला म्हणजे लॉईड
मंडळात
हौशी
वाटणाऱया (खरं तर गवगच!) आमच्या नव्या आठ इंची
उ्सक ु तेने
(Lloyd) फ्लोररडा या दठकाणी गेलो. या आर्ी खगोल
झाली! जे खगोल मंडळाचे १९९०
नवीन िब ु ीणही नततक्याच क्षमतेची, पण वापरायला
ऐकलं.
अभ्यासू
नंतर
नततक्याच
अनेक
भक्तीने,
सरू ु
मंडळाची आठ इंची िब ु ीण वापरली होती. आमची
च्या पुढेमागे सभासि होते ्यांनी या वांगणीची जाि,ू
अनतशय सल ु भ होती. ज्या ित्रु बगणीबद्िल आमच्या
भरपूर चचाग, मान मोडेपयांत सगळे 'एम ् ऑब्जेक्टस'
आणण कौतुक पिातून व्यक्त केलं होतं, ती नतथल्या
ववर्षयांवर गंभीर चचाग, वाि-वववाि चालायचे. असे
सगळ्यात लहान िब ु ीण होती! िहा इंची, बारा इंची,
माझी
'वांगणी'
ची वारी
खरं तर नशा अनुभवली असेल. या मंतरलेल्या दिवसांत
खगोल
मंडळाच्या
शोर्णे, हास्तयववनोि, केवळ ववज्ञानच नाही तर इतर
आकाशिशगनासाठी
लमि-मैत्रिणींनी
आलेल्या
इतकी
हौशी
उ्सुकता
अभ्यासकांमर्ली
समद् ृ र् दिवस होते ते!
पंर्रा इंची, एवढे च नव्हे
अमावास्तयेच्या
डॉबसॊननयन
व्यक्क्तमत्त्व
घडवणारे !
तर
वीस
शननवार
लोकांसाठी
्यासाठी
खरे िी
आकाशिशगन
जवळचा
खास
आणण
अर्ेमर्े
डीप
स्तकाय
फक्त
अभ्यासगटाचे
वपकअप
आणण
हे
अशा
अनेक
इंची
आणण
केलेला
रक!
सगळे
‘हौशी’
ऑब्झव्हे शन करण्यासाठी
अभ्यासक होते! या आणण
सिस्तय जात असू. आर्ी
आम्हाला नतथे वेगळे पण
लशक्षण,
सांभाळूनही करणं
नंतर
जाणवले.
नोकरी
'वांगणी'
िमवायचं
बाबतीत
लॉईड, फ्लोररडा या शांत
आकाशिशगन घडवताना
तर
नाहीच, उलट पुढच्या आठवड्यासाठी उ्साह िे ऊन
जायचं!
शहरापासून
लांब
नगरात
असलेल्या
्यांच्या
TAS
जागेत
ने
एक
वेर्शाळा उभारली होती. आर्ुननक, सुसज्ज अशी ती
नंतर १९९३ च्या अखेरीस पदहली अमेररका फेरी झाली
वेर्शाळा होती. TAS चे सिस्तय वेळ ठरवून ती
काळात अमेररकेतच एका दठकाणी क्स्तथर राहण्याचा
वापरू
सहचर बनला होता. तोही या वास्ततव्यात बरोबर होता.
िाखवलेला ववश्वास! अथागत, इतर अनेक बाबतीत
राज्याच्या राजर्ानीत नतथल्या 'वांगणी'चा शोर् सुरू
हा ववश्वास दिसन ू येत असे. एकूण समद् ृ र्ीचा हा
आणण नंतर ्या चालच ू रादहल्या. १९९५ ते १९९७ या
वेर्शाळा वापरू शकत होते. आम्हालाही ्यांनी ती
योग आला. तोपयांत खगोलशास्तिात पूणग मरु लेला प्रिीप
अनोळखी, वेगळ्या िे शातल्या लोकांवर लगेचच ्यांनी
्यामुळे सहाक्जकच जोडीने टालाहासी या फ्लोररडा
टालाहासीच्या वास्ततव्यात अनेक लोकांचा एकमेकांवर
झाला.
पररणाम असावा. सार्ारणपणे एक एकर असलेली ती
नतथे
आमचा
टालाहासी
अॅस्तरॉनॉलमकल
दिली.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: २६
इथे
जाणवलं,
ते
म्हणजे
अगिी
जागा ्यांनी काही चौकोनी ववभागात ववभागली होती.
आश्चयग
भागात आपापली वाहने घेऊन सगळे सेटल झाले.
सतत जाणवत रादहले. कॅवपटॅ ललझम ् आणण आधथगक
प्र्येकासाठी एक राखीव जागा होती. ्या प्र्येक ित्रु बगणी
बाहे र
काढल्या.
आम्हीही
आमची
ित्रु बण ग ,
रायपॉड बाहे र काढला. ्या प्र्येक भागामध्ये एक
ववजेचा पॉईंटही होता, क्जथे ित्रु बगणीची मोटार व इतर सार्ने लावता येत होती. एवढे च नाही तर अनेकांनी
आपापल्या गाडीतन छोटे मायक्रोवेव्ह काढले आणण ू नतथे लावून गरम कॉफी पीत-पीत आकाश िशगन सुरू
केले. मला वांगणीची आठवण आली.
लमळणारा
रािभरात चहा
वाटायचं.
हात
चोळत
ते
पुरुर्ष समानता मोठ्या प्रमाणात आचरणात आणणारा हा िे श, पण इथे पंचवीस-तीस खगोलप्रेमींमध्ये मी
एकमेव स्तिी होते. आम्ही TAS चे लोक िर शननवारी संध्याकाळी
एक
होते
माऊंट
करण्यासाठीची र्डपड
ित्रु बण ग ीला
लागल्यावर (खरं तर
सेट
अमेररकन वृत्तपिात कायागची िखल
ित्रु बण ग ीची
भयंकर वजनिार बेस प्लेट, ते काऊंटर वेट कसेबसे नेणं,
लावणं,
सगळं
आठवलं!
असेंबल
झाल्यावर
समोरच्या टे कडीवरच्या मंदिराला फोकसमध्ये आणन ू आयपीस आणण ित्रु बण ग ीची अलाइनमें ट करायची, मग
पोलार अलाइनमें टची र्डपड आणण इथे - उन्हाळ्यात छोटा
फ्रीज,
दहवाळ्यात
मायक्रोवेव्ह
लागलंच
गाडीत बसून दहटर क्रकंवा एसी चालू करायचा.
तर
इतका
जामाननमा करून संध्याकाळी सहा-साडेसहाला आलेले आकाशवीर बारा साडेबारापयांत कसेबसे जागायचे आणण िमन ू ,
िोघांच्या
परत
सगळं
आवरून
स्तटॅ लमनाबद्िल
िाखवू
घरी जायचे.
सगळ्यांना
आम्हा
कुतह ू ल आणण
भ्रमननरास
कुठे तरी
वाटलं!)
अनेक
शुक्राच्या
कला यांचे
कुतूहलानं,
िप ु ारपासन ू ची
आठवली.
आकाशात
शकू
ते
अमेररकनांना आकाश िाखवायला
मला आपली खगोल मंडळाच्या इंची
राहायचो
अमेररकेतले सगळे हुशार, खूप मादहती असलेले असतील.
करायची की ती रे डी टू यूज! आठ
उभे
सवगसार्ारण समज असतो की
्यांच्या
िब ु ीण
येणाऱया-जाणाऱया
घेऊन
दठकाणी
िाखवायचो. गंमत म्हणजे, एक
करून ठे वले होते. ्यावर तुम्ही तुमची
आणण जे
ित्रु बगणीसाठी पोलार अलाइनमें ट फक्त
योग्य
जॉगसगना, क्रफरायला आलेल्यांना
नेहमी
जे
टालाहासी
तलावाजवळ ित्रु बगणी
येणाऱयांच्या क्रफल्डमध्ये लसमेंटचे चौथरे
िे ता
आणखी एक गोष्ट प्रकर्षागनं जाणवली ती म्हणजे स्तिी-
बसणं!
म्हणजे
लागू
इथेही जाणवले.
आणण इथे... आणखी एक नवल दिसलं
न
सुबत्ता यांचे पररणाम इतर दठकाणी दिसत होते ते
त्रबक्स्तकटाचा पुडा! थंडी वाजू नये म्हणून
तोशीस
आपल्याला हवं ते लमळवण्याचे ्यांचे हे गण (?) ु
िोनिाच
आणण
जास्तत
करायचे.
जण
आश्चयागनं
्यांच्या
झाला.
बरं सुद्र्ा अ्यंत
चंि,
ननरीक्षण
सवयींप्रमाणे
उ्फुल्ल प्रनतक्रक्रया असायच्या. कर्ीकर्ी काहीजण चुकीचे प्रश्नही ववचारायचे. प्रचंड कुतह ू लानं प्रिीपपेक्षा
मलाच जास्तत प्रश्न ववचारायचे! 'एक स्तिी असून खगोलशास्तिाची आवड कशी?' हा एक नेहमीचा प्रश्न.
भारताबद्िलही कुतूहलाचे प्रश्न असायचे. उत्तरािाखल आम्ही
अलभमानानं
खगोल
मंडळातल्या
अॅक्क्टव्ह
मल ु ींबद्िल बोलायचो. माझा बॉस म्हणाला होता तसं, 'I had become an Indian Ambassador there!'
लोकांना इतकं कुतूहल वाटायचं की शेवटी नतथल्या स्तथाननक वत्त ृ पिात आमची मुलाखत असलेला,
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: २७
पान क्र. ४२ िर ….
‘आकाशदशयन’ कार्यक्रमांचे संर्ोजन शमशलंद काळे खगोल मंडळात एकिा आलेला
कायगक्रमांसाठी कायगक्याांचा स्तवतंि गट तयार झाला.
खगोल
माणस मंडळाचा होऊन जातो. ू
मी
आयोक्जत
केलेला
पदहला
कायगक्रम
चांगला
क्षण तो कर्ीच ववसरत नाही.
दिनाननलमत्त पोस्तटर प्रिशगन, इंग्रजीमर्ून स्तलाईड शो
मंडळामध्ये
घालवलेले
आठवतो. मब ंु ईतील BARC मर्ील शाळे त ववज्ञान
खगोलशास्तिासारख्या
वैज्ञाननक
आणण आकाशिशगन असे या कायगक्रमाचे स्तवरूप होते.
ववर्षयाची
चचाग
असेल
तेव्हा
िोन्ही
एकाच
वेळी
रोखठोक आणण धचक्रक्सक वत्त ृ ी तर एरवी मैिी व क्जव्हाळ्याचे
वातावरण
हे
अनुभवायला लमळते. मंडळांमर्ील सक्रक्रय कायगकताग
अभ्यासववर्षयक आणण प्रशासकीय कामे पार पाडत असतो. या कामांवर लमळणारे प्र्यक्ष लशक्षण किाधचत कोणतीच लशक्षण संस्तथा िे ऊ शकणार नाही. गेली अनेक
वर्षे
आकाशिशगनाच्या
कायगक्रमाचे
संयोजन
करताना मला हाच अनभ ु व आला आहे . मी केलेल्या कामांपैकी हे माझे सवागत आवडते काम आहे .
खगोल
मंडळाच्या
ववववर्
उपक्रमांमर्ून
मंडळांची
समाजात उजळ प्रनतमा तयार झाली आहे . ्यामळ ु े समाजातील वाढत
ववववर्
आहे त.
घटकांच्या
आकाशिशगन
मंडळाकडून कायगक्रम
अपेक्षा आणण
ित्रु बण ग कशी हाताळावी लशकवतांना शैलेश संसारे
आकाशिशगन इंग्रजीमर्ून करण्यासाठी केिार सोनी या डोंत्रबवलीतील कायगक्यागला बोलावले होते. प्रिशगन सरू ु असताना माझी नजर वारं वार प्रवेशद्वाराकडे जात
होती. जेव्हा केिारने कायगक्रमाची सूिे हाती घेतली तेव्हा अक्षरशः जीव भांड्यात पडला. जर केिार येऊ शकला नाही आणण इंक्ग्लशमध्ये कायगक्रम घ्यायची वेळ आली अस्तवस्तथ
तर
होतो.
कसे जमवावे या पुढे-पुढे
अनुभवाने
ववचाराने मी
कायगक्रमाचे
काटे कोरपणे ननयोजन कसे करायचे याचे अनेक र्डे
लमळाले. खगोल
एखािा
मंडळातफे
शब्ि
दिला
आपण की
तो
कायगक्रम
कायगक्रम
करण्यासाठी आयोक्जत
करणाऱयांना बरीच तयारी करावी लागते. कोण्याही
आकाश िाखवताना अमोल भाईंिरकर
खगोलशास्ति ववर्षयक व्याख्यानांसाठी मंडळाकडे िरवर्षी
कारणाने आपल्या शब्ि क्रफरवून कायगक्रम रद्ि केला तर आपल्याला ववश्वासाने बोलावणाऱया आयोजकांना
अनेक मागण्या येतात. अगिी सुरुवातीला म्हणजे ८०-
मानलसक िास आणण आधथगक नुकसानही सोसावे
होती.
झालो असलो तरी ज्या मोजक्या प्रसंगात आम्हाला
९० च्या िशकात या कायगक्रमांची संख्या मयागदित पुढे
ही
संख्या
एवढी
वाढली
की
या
लागते. असे प्रसंग टाळण्यात मी बऱयापैकी यशस्तवी
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: २८
कायगक्रम रद्ि करावे लागले ते अजूनही ववसरता येत
याननलमत्ताने
आलेले काही अनभ ु व
तम ु च्या समोर
दिनांक,
क्रकल्ल्यावर सहल व खगोल मंडळाचे आकाशिशगन
नाहीत. ्यामुळेच एकिा कायगक्रम ठरला की आयोजन,
मांडतो. आयोजकांनी ज्येष्ठ नागररकांसाठी रायगड
तपशील िोन दिवस आर्ी िे णे, तसेच कायगक्याांनाही
असा कायगक्रम ठे वला. या कायगक्रमासाठी िोन कायगकते
िे णे ही लशस्तत लावून घेतली. कायगक्रमाच्या दिवशी
कायगक्यागला कौटुंत्रबक कारणामुळे जाता आले नाही.
प्रवासािरम्यानही आपण क्रकती वेळात पोहोचू याची
सांधगतले. मी नोकरीमुळे संध्याकाळी चारच्या आर्ी
वेळ,
कायगक्याांचे
मोबाईल
नंबर
असा
कायगक्रमाचा पूणग तपशील आणण आयोजकांचा संपकग
आयोजकांच्या
बसने
जाणार
होते.
्यापैकी
एका
आमचे कायगकते येत आहे ्याची पूवस ग च ू ना आणण
आयोजकांनी काळजी भरल्या सरु ात मला याबद्िल
नालशक येथे िर शननवार, ‘आकाशिशगन’ वार कायगक्रम
चंि ग्रहण बघायला लशवाजी पाकग येथील प्रचंड प्रनतसाि
ननघू शकत नव्हतो. ्यावेळी एसटी बसही उपलब्र् नव्हती.
आता
आकाशिशगनाच्या
कायगक्रमासाठी
सच ू ना आयोजकांना दिली तर ्यांचा प्रतीक्षेचा काळ
साडेसातच्या आर्ी मब ंु ईहून रायगडला पोहोचायचे कसे
ननयोजनाबरोबरच ते पार पडणारे खंिे कायगकते हे
कायगकते
नाही. नुस्या ननरोपावर प्रोजेक्टर, ित्रु बगणी सांभाळत
सव्वासातला रायगडावर पोहोचले आणण अक्षरश: गड
सस ु ह्य होतो. अथागत प्र्येक यशस्तवी कायगक्रमामागे सवागत महत्त्वाचे! मंडळात अशा कायगक्याांची वाण
हा प्रश्न पडला. पण मंडळाच्या लशस्ततीत तयार झालेले स्तवतःची
डगमगतात गाडी
थोडेच?
चालवत
मंडळाचे
सगळ्या
कायगकते
सार्नांनीशी
सर केला! यातन ू मंडळाला फारसा आधथगक लाभ झाला नाही पण दिलेल्या शब्िानस ु ार कायगक्रम पार पाडण्याचे समार्ान लमळाले. एकिा
एका
पंचतारांक्रकत
और्षर्
कंपनीने
हॉटे लमध्ये
मालाडमर्ील
्यांच्या
एका
अधर्काऱयांचे
प्रलशक्षणसि घेतले होते. ्या सिाचे नाव होते ‘बनना है ध्रुव!’ म्हणजे और्षर् ननलमगतीमध्ये ्यांना ध्रुवाप्रमाणे वरोरा जवळील चौरघट गावात आकाशिशगन
स्तथान बनवायचे होते. ्या ननलमत्ताने आयोजकांनी
प्रवास करून वेळेवर कायगक्रमाच्या जागी पोहोचणे
केले. संध्याकाळच्या आकाशात गुरू आणण शनी हे
आणण कायगक्रम पार पाडून ्याचा तपशील व दहशोब िे णारे
कायगकते
लमळाल्यामुळेच
िरवर्षी
अनेक
कायगक्रमांची आमंिणे आपण ववश्वासाने स्तवीकारतो.
खगोल मंडळाला आकाशिशगन कायगक्रमासाठी ननमंत्रित िोन ग्रह, चंिाची कोर असे दिसत होते. आकाशातील तारकासमूहांची आणण ग्रहांची
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: २९
पान क्र. ४४ िर..
मंडळार्त र्ापि ू ीच आलो असर्तो र्तर .... ! ककरण आंबडेकर र्तो असाच एक डडसेंबर २०१४ मर्ला
नेहमीसारखा
वाटणारा
दिवस होता. पण ्या दिवशी मी कामावर
न
लाडक्या
ववद्यालयात
जाता
माझ्या
शाळे त
ननघालो
सार्ना होतो.
शाळे त ववज्ञानप्रिशगन भरलं होतं. माझ्या शाळे चे ्यात
अनेक प्रयोग िाखववण्यात येत होते. ते सुंिरच होते.
म्हणाले, हा अनुराग शेवडे. हा पण उत्तम खगोलछायाधचिकार आहे. माझ्यातला छायाधचिकार तोपयांत पूणप ग णे जागा झाला होता. मी चटकन म्हणालो मला पण अशी छायाधचिं
काढायला लशकायचं आहे . तम् ु ही
मला लशकवणार का? ते म्हणाले ‘आम्ही असे अनेक उपक्रम करत असतो. मुख्य म्हणजे आम्ही िर बुर्वार सायंकाळी इथेच या शाळे त भेटतो, तुम्ही पुढल्या
बाकीच्या अनेक शाळांचे प्रयोगही उत्तम होते. मी सारे
बुर्वारी
तेवढयात माझे लमि रणक्जत कवेनी मला हे रलं. ते
िे वाणघेवाण करून मी नतथून ननघालो.
प्रयोग भरभरून पादहले आणण घरी जाण्यास ननघालो, मला अरे
थांबवत
या
येईल’.
म्हणजे
आपल्याला
एकमेकांच्या
भ्रमणध्वनी
म्हणाले,
आपल्या
्याच्या
शाळे त
क्रमांकांची
बुर्वारी
मी
खगोल
मंडळाच्या
वर्षे नवे नवे उपक्रम करत
बोलता
पुढल्या
सायंकाळी
खगोल मंडळ गेली अनेक
कायगक्रमाला
त्परतेनं हजर झालो. तेथे
आहे , अथागत ्याही पेक्षा जास्तत
सववस्ततर
मंडळाच्या
खगोलासंबंर्ीत
उपक्रमांची
उपक्रम ते मुंबईत आणण
मादहती ऐकून मी तर चाट
राबवत आहे त, मी ्यांची
मंडळ कायगरत होते आणण
अवघ्या
पडलो.
महाराष्रात
आणण तझ ु ी ओळख करून िे तो.
असं
महत्त्वाचं
माणगाव येथे ववनाशुल्क कायगक्रम
म्हणत
जवळजवळ ओढतच कवे मला खगोल मंडळाच्या स्तटॉलवर घेऊन गेले.
ववद्यालयातच
१९८५
सालापासन ू
म्हणजे
मुख्यालय होते.
्या
्यांचे सार्ना
दिवशी
खगोल
ववर्षयक
मद् ु द्यावर चचाग झाली ती फारच उद्बोर्क होती. मग
स्तटॉलवर िोन व्यक्ती उभ्या हो्या आणण ्यांच्या मागे अॅंड्रोमीडा िीनघगकेचे सुरेख छायाधचि लावलं होतं. कवेनी माझी ्यातल्या जरा वररष्ठ व्यक्तीची ओळख
मला कळलं की अशी चचाग िर बुर्वारी होते. ्यानंतर मी िर बुर्वारी सायंकाळी मंडळाच्या कायगक्रमाला जाऊ लागलो.
मंडळाचे
हळूहळू मला मंडळाच्या कायागववर्षयी मादहती लमळू
सहसंस्तथापक. कवे िस ु ऱया व्यक्तीची ओळख करून
लागली व कायागची व्याप्ती लक्षात आली. बर् ु वारच्या
िे णार
चचाग
करून
दिली.
हे
इतक्यांत
दिलीप
जोशी,
उताववळपणे
खगोल मी
ववचारले,
हा
माझ्याकररता
बौद्धर्कदृष्टीनं
आठवड्यातला
आहे ?
सगळ्यात सुंिर एक तास बनला. मी मंडळाच्या
आमच्याच एक सिस्तयाने, दिलीप जोशी उद्गारले.
नेरळच्या अवकाशिशगनाच्या कायगक्रमाला गेलो. तो तर
आणण लगेच आपल्या सहकाऱयाकडे बोट िाखवत
एक
अॅंड्रोमीडा
िीनघगकेचा
फोटो
कोणी
काढला
अवणगनीय
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ३०
अनुभव
होता.
मंडळाच्या
अनेक
कायगक्याांची हळूहळू ओळख झाली. अनुराग शेवडे,
छायाधचि कसं घ्यायचे याचे र्डे अनुरागने नतथे
अभय िे शपांड,े सागर केरकर, प्रिीप नायक, मण ृ ाललनी
दिले. तेथून माझ्या खगोल-छायाधचिणाच्या छं िाची
नायक,
सरु ु वात
लमललंि
काळे ,
अननकेत
सुळे,
स्तवप्नील
झाली.
्यानंतर
क्रकतीतरी
अमावास्तयांना
जावकर, सुजाता बाबर, लमललंि बाबर, सुयोग िे शमख ु ,
आम्ही वेगवेगळ्या जागी जाऊन खगोल छायाधचिण
अलभर्षेक सामंत, सागर गोडांबे, वर्षाग शुक्ल, सुजाता
केलं.
िे शपांड,े
प्रीतेश
यासारख्या दठकाणी नाहीतर छायाधचिण करायला
रणदिवे, समीर किम, शैलेश संसारे , नंि ू वाळवे
कर्ी आणण कशाला गेलो असतो? ईटा करीने, रोसेट
(माझा शाळे तला िोस्तत), अद्वैत जोशी, राजू म्हािे,
नेब्युला,
महें ि मोरे , अनंत ठाकूर आणण अनेक मंडळींना वारं वार
व्हलगपूल िीनघगका अशी अनेक खगोलशास्तिीय लक्ष्य
भेटण्याची संर्ी लमळू लागली. ्यांच्या सोबत सतत
कॅमेऱयातून दटपली. ्यातन ू च ित्रु बगणीच्या साहाय्याने
खगोलववर्षयक
पवगणीच
आकाशिशगनाची गोडी लागली. ्याकररता आशीवागि
असते. बुर्वारच्या कायगक्रमांना येणारी शाळे तली मल ु े
दटल्लू नावाच्या लमिाच्या घरी नालशकला जाऊन,
येथून प्रेरणा घेऊन भववष्यातले शास्तिज्ञ बनणार हे
्याच्या १८ इंच ित्रु बण ग ीतन ू मनसोक्त आकाशिशगन
महे श
नाईक,
चचाग
ववनीता
करणे
नवलकर,
म्हणजे
एक
लक्षात आले. क्रकंबहुना मंडळातून प्रेरणा घेऊन शास्तिज्ञ
नाणेघाट,
अॅंड्रोमीडा
उं बरोली,
माणगांव,
िीनघगका,
आपली
सरळगाव
आकाशगंगा,
केले. एका छं िातून िस ु रा छं ि. प्रेरणा ही अशी लमळत असते. ्याचे सगळं श्रेय अथागतच खगोल मंडळाचं. मंडळाला नुकतीच ३५ वर्षे पूणग झाली. गेल्या ३५ वर्षाांची मंडळाची वाटचाल खरं च अलभमानास्तपि आहे . मंडळाची पुढची वाटचाल अशीच िै िीप्यमान असणार आहे याची मला खािी आहे . माझा मंडळातला प्रवास फारच
सुंिर
सुरू
आहे .
गेल्या
वर्षी
झालेल्या
मंडळाच्या कायगकाररणीच्या ननवडणुकीत त्रबनववरोर् ननवडून येण्याचा सन्मान मला लमळाला. माझ्या
सायन येथे व्याख्यान संयोजन करतांना
बनलेली
मंडळी
मला
आजूबाजूला
दिसतच
होती
म्हणा!
दिलीप आणण मी ्वररतच अहो-जाहो वरून अरे -तुरेवर आलो.
्याच्याकडून
खगोलाइतकंच
मंडळही
खगोल क्रकती
महत्त्वाचं
मंडळातल्या आहे
हे
उमगलं. कायगक्याांच्या टीमनं मंडळ उभं करताना घेतलेल्या अपार कष्टांची जाणीव झाली. मी हळूहळू मंडळात रुळलो. मला खगोल-छायाधचिण लशकायचे तर होतेच. अनरु ाग आणण सुयोग मला वांगणीला घेऊन गेले. लवजॉय र्ूमकेतूचे
आणण
ओरायन
तेजोमेघाचे
(नेब्युला)
कुवतीप्रमाणे मंडळाचे कायग करण्याचा माझा मानस जरूर आहे . असेल तर रुखरुख एवढीच आहे की २०१४ ऐवजी
१९८५ मध्येच रणक्जत कवेनी माझी आणण मंडळाची ओळख करून दिली असती तर!
क्रकरण आंबडेकर मुब ं ई आय.आय.टी. चे माजी ववद्याथी असून
एक
छायाधचिणासह छायाधचिणात
यशस्तवी
उद्योजक
व्याघ्र
एकूणच ननसगग आणण खगोल ्यांचे प्रावीण्य आहे . ते मंडळाच्या
कायगकाररणीचे विद्र्मान सदस्र् आहे त.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ३१
आहे त.
खगोल मंडळाचे लॉकडाऊनमधील कार्यक्रम र्ा
गोष्टींचा
डॉ. सज ु ार्ता दे शपांडे ववश्वातील मला
नेहमी
वाटत आला आहे .
अनतसूक्ष्म ववस्तमय
सार्ारणपणे
िोन तासात भरल्या. ४ ते १४ मे व ५ ते १५ मे २०२०, अशा प्र्येकी
१०० वपकोमीटर, म्हणजे एका सेंदटमीटरच्या
िहा
अब्जांश
व्यास (1 picometer = 10-10
cm)
असलेला,
मल ू िव्याचा
मूलभूत कण अणू – ज्याला बघणे िरु ापास्ततच, पण या अणूच्या अंतरं गात असलेल्या ताकिीमुळे सूयागची
भट्टी चालते! तसाच छोटासा, अणूपेक्षा जरी मोठा असला तरी बघण्यासाठी इलेक्रॉन मायक्रोस्तकोपची
गरज लागणारा तो ववर्षाणू! या िोनही लहान मूतींची
पररणामस्तवरूपी कीती माि महानच आहे . िोघांमळ ु े ववर्ायक आणण ववध्वंसक कायग होऊ शकते. गेले
जवळपास सहा मदहने करोनाच्या ववर्षाणूने, मंगळावर जाऊन
तेथे
वस्तती
करण्याची
स्तवप्न
बघणाऱया,
अंतराळात भराऱया मारणाऱया मानवाला घरात डांबून
अकरा दिवसांच्या िोन व्याखानमाला खगोल मंडळाने
माचग ते मे मदहन्यात जोमाने चालले असते, ते बंि
व्याखान व एक तास शंकाननरसन, असा िर दिवशी
ठे वलं! खगोल मंडळाचे आकाशिशगनाचे कायगक्रम, जे
ऑनलाइन झम ू च्या माध्यमातन ू घेतल्या. एक तास
झाले. पण ्यामळ ु े खगोल मंडळी माि गप्प बसली नाही. ऑनलाइन माध्यमातून खगोल मंडळाने आपले काम
चालू ठे वले. सवगप्रथम मंडळाचे सधचव अभय िे शपांडे यांनी ‘अंतराळातील कचरा’ (Space Debris) हे
व्याख्यान ऑनलाइन घेऊन या नव्या माध्यमाचा
वापर सरू ु केला. या व्याख्यानाला लमळालेला भरघोस प्रनतसाि लक्षात घेऊन लगेच अशी व्याख्याने सतत
घ्यावी असा ववचार सुरू झाला. मंडळाचे कायगकते
शैलेश संसारे यांच्या पाठपुराव्याला प्रनतसाि िे त ११ खगोलीय ववर्षय मराठीतन ग णे ऑनलाइन ू असा पूणप कोसग जाहीर केला गेला. नोंिणी सुरू केल्यानंतर
िोन तासांचा कायगक्रम अनतशय उ्साहात साजरा
गेल्या. लोकांच्या ववनंतीची जाण ठे वून मंडळाने लगेच
िे शपांड,े अमेय नल ू कर, चेतन पाटील, प्रिीप नायक,
अवघ्या काही तासात सवगच्या सवग ९० जागा भरल्या नवीन वगग जाहीर केला. ्याच्या ९० जागा अवघ्या
झाला.
खगोल
मंडळातील
अननकेत
सुळे,
अभय
प्रीतेश रणदिवे, महे श नाईक, लमललंि काळे , सागर
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ३२
गोडांबे, शैलेश संसारे , आणण हृवर्षकेश जोगळे कर या
वक््यांनी कमालीच्या तयारीने मराठीतून अनतशय सोपी
पण
मादहतीपूणग
व्याख्याने
घेतली.
खगोलशास्तिाचा इनतहास, सूय,ग सूयम ग ाला, खुजे ग्रह, लघुग्रह, र्ूमकेत,ू ग्रहणे, ववववर् खगोलीय घटना, तारे
२१
जन ू
२०२०
रोजी
होणाऱया
कंकणाकृती
सूयग्र ग हणाला जाण्याचा बेत करोना – lockdown मुळे रद्ि करावा लागला. माि लमललंि काळे यांनी ‘अंर्श्रद्र्ेचे व्याख्यान शास्तिीय
ग्रहण
घेतले.
मादहती
ग्रहणासंबंर्ी
सोडवा’
सोप्या िे त
असे
भार्षेत
लमललंि
असलेल्या
ऑनलाइन
ग्रहणाववर्षयी
काळे
अनेक
शंकांचे
यांनी
व
गैरसमजुतींचे ननरसन केले. १७ जुलै २०२० रोजी ‘You Can Touch the
Stars’ या ताऱयांच्या वणगपटांशी ननगडडत ववर्षयावर
टॉम फील्ड यांचे अमेररकेतून ऑनलाइन व्याख्यान झाले. टॉम फील्ड यांनी वणगपटांच्या ववश्लेर्षणासाठी
RSpec Software ललदहले असून Sky and
व ्यांचा जीवनक्रम, ववश्व आणण आकाश ननरीक्षण व
्यासाठी लागणारी उपकरणे असे वैववध्यपूणग ववर्षय
हाताळले. रोज ५० ते ७० प्रेक्षकांनी अनेक प्रश्न ववचारून,
अभ्यासपूणग चचाग घडवत या कायगक्रमाला
मोठा प्रनतसाि दिला. िोन्ही व्याख्यानसिे लमळून सार्ारणपणे १४० लोकांचा सहभाग होता.
Telescope
या
माध्यमातून
जवळपास
्यांना
प्रलसद्र्
लमळाला
आहे .
मालसकाचा
झूम
परु स्तकार
आणण
१५०
य-ू ट्यूब
लोकांनी
या
व्याख्यानाला उपक्स्तथती दिली. भारताबद्िल ववशेर्ष मम्व असलेल्या टॉम फील्ड यांचे हे व्याख्यान
्यांच्या
शैलीमुळे
व
लोकांबरोबरील
शंकासमार्नामुळे अनतशय रं गतिार झाले. ववशेर्ष उल्लेख करावाच लागेल तो कायगकते समीर किम
यांचा.
माध्यमातून
प्र्येक
Live
व्याख्यान
Stream
Youtube
करण्यापासून
ते
संकललत करून बघण्याची सोय समीरने उपलब्र्
करून दिली. रािी उलशरापयांत काम करून एडडट केलेला
क्व्हडीऑ
लागायचा.
आजही
लगेच ती
अशा
रीतीने
खगोल
मंडळ
ववववर्
दिवशी
या
दठकाणी
सवग
www.khagomandal.com शकता.
िस ु ऱया
करोना
दिसू
व्याख्याने
आपण
काळात
िे खील
बघू
सामाक्जक अंतर राखत ऑनलाइन माध्यमातून २८ मे २०२० रोजी डॉ. हे न्री थ्रूप या नासामर्ील ज्येष्ठ वैज्ञाननकांनी ‘New Horizons:Pluto, Kuiper
Belt and Beyond’ या ववर्षयावर अमेररकेतून झूम माध्यमातून व्याख्यान दिले. जवळपास िोन तासाच्या या व्याख्यानाला शंभरच्या आसपास लोकांनी प्रनतसाि दिला.
ववर्षयांवरील
व्याख्याने
आयोक्जत करत लोकांपयांत पोहोचले.
डॉ. सुजाता िे शपांडे या झेववयर कॉलेजात अध्यापन
करतात. “Vaishwik” या मंडळाच्या इंग्रजी मालसकाचे
संपािन ्यांनी केले होते. सध्या ्या “Resonance”
या प्रलसद्र् ववज्ञान मालसकाच्या संपािक मंडळावर आहे त.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ३३
जेव्हा स्िप्न सर्तर्ार्त उर्तरले... डॉ. वितनर्ता निलकर अॅस्तरोसॅट
-
पदहला
क्ष-क्रकरणे जर परावनतगत करायची असतील तर ती
शास्तिासाठी
आरशांवर १ अंशापेक्षा कमी अंशांवर आिळणे गरजेचे
आपल्याला गेली ५ वर्षग खगोलीय
जातात. तसेच क्ष-क्रकरणांसाठी लागणारे आरसे हे
पूणप ग णे
खगोल
समवपगत उपग्रह! या उपग्रहामुळे
असते. हे अंश आरशाच्या पष्ृ ठभागापासून मोजले
घटनांची सखोल मादहती लमळत
जास्तत घनता असलेल्या र्ातंप ू ासन ू , म्हणजेच सोने,
वैलशष्ट्य
येतात.
आहे . उपग्रहाद्वारे ,
भारताचा
एकाच
या
वेळी,
उपग्रहाचे
ठळक
म्हणजे
एकाच
ववद्युत
चुंबकीय
तरं गलहरींच्या एका रूंि पट्ट्याचे ननरीक्षण करणे
सहज सोपे झाले आहे . या उपग्रहावर दृश्य, अनतनील,
सॉफ्ट आणण हाडग क्ष-क्रकरणे वेर्ण्याची क्षमता असलेली उपकरणे आहे त. अशा ववववर् तरं गलहरींमध्ये आपण
प्लॅ दटनम, टं गस्तटन वगैरे र्ातंप ू ासन ू तयार करण्यात या
तत्त्वांचा
उपयोग
करून
कुठल्याही
एक्स-रे
ित्रु बगणीत एकापेक्षा जास्तत समकेंदित आरसे वापरले जातात.
एस.
एक्स.
टी.
मध्ये
सुद्र्ा
असेच
समकेंदित ३२० आरसे बसवण्यात आले आहेत. माझे
ब्रम्हांडातील वस्ततंच ू ा वेर् घेऊ शकत आहोत. अशाच एका उपकरणावर काम करण्याची संर्ी मला २०११ साली लमळाली. ते उपकरण म्हणजे सॉफ्ट एक्स-रे टे ललस्तकोप (एस.एक्स.टी). ही एक्स-रे ित्रु बगण तयार करायचे काम टाटा मूलभत ू संशोर्न
संस्तथेचे
(TIFR)
यांच्याकडे सोपवण्यात आले
प्रोफेसर होते.
के.
पी.
्यांच्या
लसंग
प्रयोग
शाळे त मी ‘ज्यनु नयर ररसचग फेलो’ म्हणन ू काम करू
नेरळ येथे आकाशिशगन कायगक्रमात िस ु रे सि
काम माझ्यावर सोपवण्यात आले आणण भारतासाठी
काम याच ३२० आरशांना कॅललब्रेट करण्याचे होते. हे
स्तवप्न प्र्यक्षात उतरले.
लेझर क्रकंवा व्हाईट एलईडीच्या साहाय्याने प्र्येक
लागले. याच काळात या ित्रु बगणीचे ग्राऊंड कॅललब्रेशनचे
एखाद्या संशोर्न प्रकल्पावर काम करण्याचे माझे एक्स-रे िब ग ीपेक्षा थोडी ु ीण ही आपल्या साध्या ित्रु बण वेगळी असते. साध्या ित्रु बगणीत सार्ारण एक प्राथलमक
काम करण्याचा अनुभव फारच ववस्तमयकारक होता. आरशाचा
केंित्रबि ं ू
शोर्ायचा.
तो
बरोबर
जागी
असल्यास पुढचा आरसा घ्यायचा नाहीतर साध्या
आरसा असतो ज्यावरून दृश्य लहरी परावनतगत होऊन
टाचणीच्या साहाय्याने तो आरसा हलवून परत ्याचा
साहाय्याने आपल्या डोळ्यात क्रकंवा कॅमेऱयामध्ये केंदित
सार्ारण २ वर्षागचा कालावर्ी लागला. पण या िोन
िय्ु यम आरशावर केंदित होतात व नतथून आयपीसच्या होतात. या प्रक्रक्रयेत दृश्य लहरी प्राथलमक आरशावर
सार्ारण ९० अंशांवर आिळतात. पण हे च तत्त्व आपण
क्ष-क्रकरणांसाठी वापरू शकत नाही. क्ष-क्रकरणांची ऊजाग
इतकी तीव्र असते ती क्ष-क्रकरणे आरशाच्या आरपार
ननघन जातील व परावनतगत होणार नाहीत. म्हणन ू ू
केंित्रबंि ू बरोबर जागी आणायचा. हे सवग करण्यासाठी वर्षागत
खप ू
नवीन
मजा
यायची.
गोष्टी
लशकायला
लमळाल्या.
भौनतकशास्तिाच्या प्रयोगशाळे त काम करताना नेहमीच पण
टी.आय.एफ.आर.
च्या
या
प्रयोगशाळे त काम करताना वेगळाच अनुभव आला. एक तर नवीन उपकरणे वापरायला व लशकायला
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ३४
लमळाली जी कॉलेजमध्ये असताना कर्ी ऐकली िे खील नव्हती. ्यात गमतीची गोष्ट म्हणजे ही प्रयोगशाळा
‘Clean Room’ होती. क्ष-क्रकरणांच्या या आरशांवर
कायगपध्ित
प्र्यक्षात
पादहली.
्यासाठी
होणाऱया
कंपन चाचण्या आणण औक्ष्णक चाचण्यांमध्ये भाग घेता आला. इतकंच नाही तर आपले श्रीहरीकोटाचे
प्रक्षेपण केंिसुद्र्ा पाहायला लमळाले. PSLV हे यान कसे बनवतात हे PSLV च्याच त्रबक्ल्डंगवर उभे
राहून प्र्यक्ष पादहले. डॉ. सतीश र्वन आणण डॉ. कलाम यांनी बांर्लेली पव ू ीची SLV आणण ASLV प्रक्षेपण स्तथळं सुद्र्ा पाहायला लमळाली. हे
सगळं
करण्याची
संर्ी
खरं तर
मला
खगोल
मंडळामुळे लमळाली. १० डडसेंबर २००५ रोजी मी पदहल्यांिा
वांगणीच्या
आकाशिशगन
कायगक्रमाला
आले. ्यानंतर खऱया अथागने माझ्या अॅस्तरॉनॉमीच्या कररअरला सुरुवात झाली. प्रिीप सरांचं पदहलं सेशन
Astrosat टीम सोबत ववननता
कुठल्याही प्रकारची र्ूळ चालत नाही. र्ुळीचा एक छोटा
कण
कॅमेऱयापयांत
क्ष-क्रकरणांना
ही
ववखुरलेली
ववखुरू
क्रकरणे
शकतो
पोहोचू
आणण
शकत
नाहीत. म्हणन ू खप ू काळजी घेऊन स्तवच्छता ठे वावी लागते. तसेच आपल्या शरीरावर असलेला स्तटॅ दटक
चाजग क्ष-क्रकरण आरशांवर क्रकंवा कॅमेऱयावर जाऊ नये
याची काळजीसुद्र्ा घ्यावी लागते. ्यासाठी आम्ही सतत एक ‘antistatic suit’ घालून काम करायचो. हातात
२४
तास
हातमोजे
आणण
पायात
परत
‘antistatic’ मोजे. डोक्यावर शेफसारखी टोपी वर तोंडाला
लभंतींवर
मास्तक!
्यात
अल्युलमननयमचा
आमच्या पिा.
प्रयोगशाळे च्या
सुरुवातीला
जणू
एखाद्या अंतराळयानात आल्यासारखे भासायचे. ्यात
ही प्रयोगशाळा तळघरात, ्यामुळे बाहे र ऊन पडलंय
की पाऊस पडतोय काहीही समजायचं नाही. पण हीच
प्रयोगशाळा कालांतराने माझे िस ु रे घरं च बनली होती. काही प्रयोगांसाठी दिवसराि याच प्रयोग शाळे त मी
राहायचे. अगिी वेळ लमळाला की पें दटंगसुद्र्ा इथेच करत बसायचे! अॅस्तरोसॅटवर काम करायला लमळालेल्या संर्ीमुळेच
माझे आणखी एक स्तवप्न पूणग झाले. ते म्हणजे इस्रोच्या प्रयोगशाळे त जाऊन काम करण्याचा अनुभव!
कुठलाही उपग्रह प्रक्षेपणासाठी कसा सज्ज करतात ही
आणण ्यानंतरच्या सट् ु टीत ्यांनीच घेतलेला बेलसक
कोसग मला अजून आठवतोय. ्यानंतर मंडळातील प्र्येकाकडूनच प्रो्साहन लमळत गेलं आणण खप ू लशकायला
लमळालं.
ववशेर्षतः
डॉ.
अननकेत
सुळे
आणण हृर्षीकेश जोगळे कर यांनी कायम मला उत्तम
मागगिशगन आणण संर्ी दिल्या आहे त आणण अजूनही िे त आहेत. गेल्या १५ वर्षाांत आणखी एक गोष्ट घडली ती
म्हणजे मंडळामळ ु े मला मराठीत व्याख्यान िे ण्याची
आणण ललखाण करायची सवय झाली. माझे पूणग लशक्षण
इंग्रजी
अक्जबातच
माध्यमातून
मराठीत
बोलायची
झाल्यामुळे, क्रकंवा
मला
ललखाणाची
सवय नव्हती. आज मी माझा हा अनुभव तुम्हाला
सांगू शकते ते खरं तर मंडळामळ ु े शक्य झाले आहे ! आज मंडळाला ३५ वर्षां पूणग झाली आहे त. अशीच
आणखी बरीच वर्षग आपण सवग लमळून असंच कायग करत
राहू ज्यामुळे माझ्यासारख्या नवीन ववद्यार्थयाांना खगोलशास्तिात पुढे जायची संर्ी आणण मागगिशगन लमळत राहील!
डॉ. ववननता नवलकर मंडळाचे कायग गेली अनेक वर्षां करत आहे त. Astrosat वरील संशोर्नाकरता ्यांना Ph.D.
लमळाली
Excellence करतात.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ३५
in
आहे .
Basic
सध्या
्या
Science
Centre
येथे
for
संशोर्न
खगोल मंडळार्तील दोन दशकं… हृर्षीकेश जोगळे कर माझा आणण खगोल मंडळाचा
संबंर् १९९७ पासूनचा. एवप्रल ९६ ते मे ९७ या वर्षागत (िहावी पास झाल्यावर)
मी
वांगणी
आकाशिशगनाच्या
येथील
कायगक्रमांत
सहभाग घेतला. मंडळाच्या कायगक्याांचा (खास करून
रोहन,
समीर
ठाकूर,
अभय,
आशुतोर्ष)
उ्साह,
अभ्यासू वत्त ृ ी आणण आ्मीयता या गोष्टी क्षणात भावून गेल्या. १९९७ च्या पावसाळ्यामध्ये खगोल
मंडळाने आपटे सरांची ‘खगोलीय गणणते’ या ववर्षयावर
झाल्यावर माि मोकळा संवाि सुरू झाला आणण सवग िडपण ननघन ू गेले. ्यानंतर हळूहळू ‘खगोल वाताग’साठी TIFR मर्ील वेगवेगळ्या लमळाली.
वैज्ञाननकांची
मग
या
मुलाखत
मुलाखतींसाठी
घ्यायची एकटाच
संर्ी
जाऊ
लागलो. सुरुवातीला खप ू िडपण यायचं, कर्ी कर्ी ्यांचे ववर्षय इतके क्रकचकट असायचे की ्यातले काही समजलेच नाही तर प्रश्न तरी काय ववचारणार!
मुलाखती घेताना असे जाणवायला लागले की काही
व्याख्यानमाला आयोक्जत केली होती. ्याननलमत्ताने
मी पदहल्यांिा मंडळाच्या सायन ववभागात गेलो. बारा व्याख्याने कर्ी संपली हे कळायच्या आर्ीच मी
खगोल मंडळाशी बांर्ला गेलो. ऑक्टोबर १९९७ मध्ये
"आता तू बारावीला आहे स, पुढचे ६ मदहने इथे दिसलाही नाही पादहजेस" अशी वडीलकीची ताकीिही
लेलेकाकांकडून लमळाली. ती व्यवक्स्तथत पाळून परीक्षा संपल्या संपल्या मी मंडळात परत हजर झालो. एका बर् ु वारी लमललंििािाने ववचारले की TIFR च्या
सगुणा बाग येथील कायगक्रमात उ्साही कायगकते
धचिे सरांची मल ु ाखत घ्यायची आहे , येणार का? मी
वैज्ञाननक अ्यंत अबोल असले तरी कोणीतरी एक
पोहोचल्यावर नतथले वातावरण बघून थोडा गांगरलो
संशोर्नाबद्िल
संर्ी
उ्साहाने तयार झालो. पण प्र्यक्ष TIFR मध्ये
कॉलेजमर्ील
मुलगा
होतो. (काही वर्षाांपूवी शेर्षािी सरांबरोबर बोलायची
समजल्यावर
अनभ ु वता आला होता, पण मल ु ाखत माि कर्ीच
सांगायची ववशेर्ष हातोटी असे. ववशेर्षतः, नरलसंहा सर,
walkman रे कॉडगर बघून हटकल्यावर आणण "तल ु ा
काही
बोलायला
सहसा
आपल्याशी
कोणी
आला
"नाही"
आहे
आपल्या
म्हणत
असे
नसे.
पदहला
संगणकसध् ु िा
क्वधचत काही जणांकडे क्क्लष्ट ववर्षय सोपे करून
नतथल्या
सरु क्षारक्षकाने
Wolfendale सर इतके दिलखुलास बोलत की जसे
ऐकवल्यामळ ु े
असावेत. डॉ. नारळीकर सरांबद्िल एक आिरलमधश्रत
लमललंििािा आला आणण आत प्रवेश लमळाला! एवढया
बोलायला म्हणन थेट पुण्याला गेलो होतो. नंतर ू
मी ्यांना काय ववचारणार याचं िडपणसध् ु िा होतं.
पद्मनाभन सरांची मुलाखत घेतली. ते काय बोलले
लमळाली
कोणाची आत
होती
घेतली
जाता
आणण
नव्हती).
येणार
नाही"
असे
समोरच्या
व्यक्तीलाही
वर्षागनव ु र्षे
ओळखत
वेळात
भीती होती. एकिा अचानक न ठरवता मी ्यांच्याशी
मोठ्या वैज्ञाननकाशी कसं बोलणार आणण इंक्ग्लशमध्ये
कळले की ते तेव्हा परिे शात गेले होते. ्यांच्याऐवजी
कावराबावराही
झालो
होतो.
पण
थोड्याच
धचिे सर नुकतेच सूयग्र ग हण पाहून परतले होते, ्या अनुभवांबद्िल मुलाखत घ्यायची होती. मुलाखत सरू ु
यातील एकही शब्ि मला न कळल्यामुळे मी हात हलवत परत आलो.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ३६
पुढे
TIFR
च्या
संकेतस्तथळावर
जाऊन
खगोलशास्तिावरील पररसंवाि कर्ी आहे ते शोर्ायचे आणण फार काही कळत नसताना कॉन्फरन्सला जाऊन
बसायचे आणण कोणाला तरी सोबत घेऊन मुलाखत
कायगक्रमाला उपक्स्तथत राहण्याची परवानगी लमळवली. रािी ्यांची गाडी आली, मी पाक्रकांगमध्येच उभा होतो.
रॅ म्पवरून ते ्यांच्या खच ु ीत बसूनच खाली आले. बाकी
घ्यायची असा कायगक्रम सुरु झाला. एकिा चहापान चालू
असताना
एका
परिे शी
व्यक्तीला
काही
प्रश्न
ववचारायला सरु ु वात केली. ्यांनीही छान उत्तरे दिली. पण नंतर मलाच ववचारायला सुरुवात केली की तल ु ा
काय वाटते? िीनघगका आर्ी तयार झाल्या असतील
की तारे आर्ी? ्या ताऱयांचं स्तवरूप कसं असेल? घरी
जाऊन ्यांच्या नावाचा शोर् घेतल्यावर कळले ते
‘जेराल्ड टी हूफ्त’ नावाचे नोबेल पाररतोवर्षक ववजेता वैज्ञाननक होते !
एकिा कॉन्फरन्सची यािी बघत असताना जगप्रलसद्र्
गणणतज्ञ जॉन नॅश यांच्या व्याख्यानाबद्िल मादहती कळली. तीन रािी जागन ू गेम धथअरीबद्िल बरं च
काही वाचून काढलं. प्र्यक्षात लेक्चरला गेल्यावर कळलं की जवळपास १०००-१२०० ची गिी होती. मला
बरीच मागची सीट लमळाली. व्याख्यानाला सरु ु वात
सायन येथे जाहीर व्याख्यान
झाल्यावर इतका एकसरु ी आणण कमी आवाज येत होता की तीन रािींची झोप अनावर झाली आणण मी
चक्क झोपून गेलो, ते व्याख्यान संपल्यावर 'उठवलं' गेलं.
लवाजमा
नाही,
बरोबर
जेमतेम
एक
पोलीस.
माझ्याकडे तेव्हा Kodak चा aim-and-shoot कॅमेरा होता. ्यातून काढलेला ्यांचा फोटो ही अववस्तमरणीय
अशा गमतीशीर घटना घडत असताना, एक दिवस
आठवण बनली. सवग जण एकि आत गेले. कायगक्रम
सरू ु व्हायला थोडा वेळ होता. स्तटे जच्या बाजल ू ा ते आणण ्यांची नसग असे िोघेच होते. मी र्ीर एकवटला
आणण ्यांच्यासमोर जाऊन उभा रादहलो. नसगने मला काही प्रश्न ववचारायचा आहे का असे ववचारले. मी
पूणत ग ः भांबावून गेलो होतो. मी जेमतेम काहीतरी प्रश्न ववचारला, आणण काही क्षण प्रचंड शांततेत गेले. मला
कळत नव्हते की थांबून राहायचे की परत जायचे, किाधचत ्यांच्यासाठी हा प्रश्न फारच मख ग णाचा असू ू प मोलाचा क्षण : प्रा. हॉक्रकंग्ज यांना प्रश्न ववचारायची संर्ी
स्तटीफन हॉक्रकंग्ज मुंबईत येणार आहे त अशी बातमी
कळली. ते TIFR च्या लोकांशी संवाि सार्णार होते.
शकेल.
पण,
पुढील
काही
सेकंिांमध्ये
्यांच्या
कॉम्प्युटरमर्ून उत्तर आले. उत्तर येत असताना मला एखाद्या परग्रहावर आम्ही िोघेच आहोत असा भास
िस ु ऱया दिवशी जाहीर व्याख्यानाचा कायगक्रम होता. मी कुठून
कुठून
ओळख
काढून
पदहल्या
दिवशीच्या
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ३७
पान क्र. ३९ िर ..
मॅजेलेतनक क्लाउड्सचे विहं गम दृश्र् डॉ. संदेश कुलकणी
विज्ञान
आणण
खगोलशास्ति
्यातही
हा
संशोर्नासाठी जमगनीतील ‘मॅक्स प्लँ क’ संस्तथेमध्ये
माझा
पिापगण केले. माझ्या आकाशगंगांवरील संशोर्नासाठी
होता.
Telescope
अ्यंत
िक्षक्षण गोलार्ागतील धचली या िे शातील Very Large
शाळे त असताना वतगमानपि
ननरीक्षणाची संर्ी मला चालन ू आली. आणण माझे
खगोलशास्तिावरील लेखांची कािणे जमवण्याचा छं ि
या ववचारानेच मी हरखून गेलो होतो. VRL वेर्शाळा
जमेल तशी मादहती गोळा करताना हे लक्षात आलं की
फूट उं चीवर बांर्लेली आहे . ८ मीटर व्यासाच्या चार
लहानपणापासूनच आवडीचा
ववर्षय
(VRL)
टे ललस्तकोप
या
वेर्शाळे तन ू
येणाऱया
इतक्या वर्षाांपासन ू बाळगलेले स्तवप्न स्यात उतरणार
जोपासला होता. खगोलशास्तिाची जमेल नततकी आणण
धचलीमर्ील ‘अटाकामा’ वाळवंटात साडेआठ हजार
खगोलशास्तिाचा अभ्यास करण्यासाठी पिाथगववज्ञानात
आणण १.८ मीटर व्यासाच्या ४ ित्रु बगणी अशा ८ ित्रु बगणी
आणण
मालसकात
पिवी व पिव्युत्तर
या
गरजेचे आहे . पिवी
ननरीक्षणाच्या रािी
खगोल
वेर्शाळे तील
लशक्षण
घेणे
लशक्षण
घेताना
आहे त.
वेर्शाळे त
चंिास्तत झाल्यावर
मंडळाच्या
माध्यमातून
ननयंिण
नुस्या
ववहं गम
कक्षातून
रािीच्या आकाशाचे
बाहे र
व
ननरीक्षण करण्याची
पाहून डोळ्यांचे
लमळाली.
पाहता
पादहलेल्या
ग्रह,
नक्षि,
डोळ्यांनी
ित्रु बगणीद्वारे
येऊन
ते
दृश्य
माझ्या पारणे
संर्ी मला वारं वार
क्रफटले. आजपयांत
पाहता आकाशातील
रािीच्या
तारे ,
तारकासमह ू ,
उप-िीनघगका बघण्याचा िलु मगळ योग..
वेगवेगळ्या
आकाशगंगा
इ्यािींची
मादहती मला मख ु ोद्गत झाली आणण ्याचबरोबर इतर अनेक
गोष्टींबद्िल
कुतूहल
जागत ृ
झाले.
या
कुतूहलाबरोबरच एक सुप्त इच्छा मी तेव्हा माझ्या मनात बाळगली होती की आयुष्यात केव्हातरी िक्षक्षण
गोलार्ागतून दिसणाऱया आपल्या आकाशगंगेच्या भोवती
क्रफरणाऱया िोन छोट्या िीनघगकांना प्र्यक्ष डोळ्यांनी पाहायची संर्ीपण मला लमळावी. पुणे
ववद्यापीठातन ू
अभ्यासक्रम
पूणग
मी
सवागत
सुंिर, स्तपष्ट आणण स्तवच्छ तारे -तारकांनी भरलेलं
आकाश मी नतथे अनभ ु वलं. आपली
आकाशगंगा
जी
मुंबईजवळील
आकाशात
अ्यंत र्ूसर दिसते ती नतथे ठळकपणे जाणवत होती आणण ्यासोबत माझ्या कल्पनेहूनही सुंिर दिसणाऱया िोन
िीनघगका
-
लाजग
आणण
स्तमॉल
मॅजेलेननक
क्लाऊड्स - आपल्या आकाशगंगेचे भोवती क्रफरणाऱया
उपिीनघगका (सॅटेलाइट गॅलेक्सीज). वेर्शाळे च्या आठ
पिाथगववज्ञानात
करून
आकाशातील
पिव्यत्त ु र
खगोलशास्तिातील
ित्रु बगणींच्या पाश्वगभूमीवर दिसणारं ते ववहं गम दृश्य सोबत नेलेल्या कॅमेऱयामध्ये दटपण्याचं भाग्य मला
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ३८
लमळालं. ्यादिवशी काढलेली काही ननवडक छायाधचिे मी या लेखासोबत तुमच्यासाठी सािर करीत आहे .
या
सवग
लमळाल्या.
संर्ी
खगोल
लशकवलेच
पण
दिलीपिािा
डॉ. संिेश कुलकणी यांनी खगोलशास्ति या ववर्षयात Ph.D. लमळवली आहे . सध्या ते Data Science या ववर्षयावर काम करतात.
मला
यांच्या
केवळ
मंडळाने
्याचबरोबर
बरोबर
खगोल
मला
मंडळामळ ु े
खगोल
प्रिीपिािा
काम
करून
तर
आणण
public
speaking आणण कोण्याही व्यक्तीबरोबर सहज संवाि सार्ायची कला अवगत होत गेली. सागर, ं े, लशि
समीर,
शैलेश
यांच्याकडून
प्रनतकूल
पररक्स्तथतीतही प्रचंड मेहनत करून पुढे कसे जाता येते हे प्र्यक्ष अनभ ु वता आले. एका प्रकारे मानवाची प्रगती हे प्रचंड बुद्धर्मत्ता
खगोल मंडळार्तील दोन दशकं… पान क्र. ३७ पासन ू पढ ु े…
होत होता. उत्तर फारसे समजले नाहीच पण ्यापेक्षा
प्र्यक्ष हॉक्रकंग्ज यांनी मला उत्तर दिले याचाच आनंि जास्तत
होता.
जगप्रलसद्र्
हॉक्रकंग्ज
ही
्यांची
वलयांक्रकत प्रनतमा मागे ठे वून एक साध्यासध् ु या
वेशभूर्षेतील एक approachable माणूस म्हणून ते
मला जास्तत भावले. ्यानंतरही रॉजर पेनरोझ, नारळीकर, केंभावी, पंकज जोशी,
महािे वन,
चोम्स्तकी,
कलाम
यांसारख्या
दिग्गजांना भेटायची आणण ्यांच्याशी बोलायची संर्ी
लमळाली. यापुढे जाऊन वादहया सरांच्याबरोबर काम करतांना
प्र्यक्ष
वैज्ञाननकांसोबत
काम
करायचे
लाभलेल्या
वैज्ञाननकांच्या
फललत
आहे .
परं तु िस ु रीकडे असामान्य वैज्ञाननक आणण सामान्य लोक यांच्यातील वैचाररक िरी चालली आहे . भरीस
भर म्हणन ू आणण अवैज्ञाननक गोष्टींचा प्रायोक्जत प्रसार आपल्याला काही वर्षे मागे नेत आहे . अशा
पुढच्या
पररक्स्तथतीत वपढीला
खगोल
मंडळासारखी
खगोलशास्तिाची
केवळ
काम
३५
संस्तथा
आवडच
ननमागण करत नाही तर ती पुढे जोपासायला सध् ु िा मित
करायचे
मागील
वर्षाांपासून
अववरतपणे करते आहे . मंडळाच्या पुढील कायागसाठी अनेक शुभेच्छा !
हृर्षीकेश जोगळे कर यांनी IIT Kharagpur
येथून
इंक्जनीयर
्यांनी
स्तवप्नही पूणग झाले. वादहया सरांशी झालेल्या चचाग,
M.Tech.
अववस्तमरणीय राहील.
संशोर्न केले आहे .
वाि, प्रनतरूपे, संशोर्न ननबंर् हा अनभ ु व केवळ
प्रय्नांचे
केले
आहे त.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ३९
असून
व्यवसायाने
प्राचीन
ते
सॉफ्टवेअर
अनतनवताऱयांवर
खगोल मंडळाचा पदहला विभाग: डोंबबिली प्रदीप नार्क नोव्हें बर
१९८५!
र्ूमकेतच् ू या मुलुंडच्या
लोकववज्ञान
हॅ ले
आगमनाननलमत्त
घाट घातला. यथावकाश डोंत्रबवलीच्या दटळकनगर
संघटनेने
िर रवववारी मंडळात येणाऱयांची संख्या हळूहळू वाढत
शाळे त
शाळे त खगोल मंडळाची ननयलमत शाखा सुरू झाली.
केलेल्या
गेली. योगायोगाने माझं घर दटळकनगर शाळे च्या
मंडळाच्या
पेलण्यासाठी माझा हातभार लागला. िर रवववारी
्या आर्ीच
नतथे मंडळाचं छोटे खानी ग्रंथालयही सरू ु झालं. आम्ही
मुरंजन
आयोक्जत
खगोलशास्तिाच्या अभ्यासवगागत
माझी
व
डोंत्रबवलीला खगोल मंडळाची शाखा सरू ु करण्याचा
खगोल
जवळ
असल्यामळ ु े
या
ववभागाची
जबाबिारी
कायगक्याांची पदहली भेट झाली. पदहल्या भेटीतच माझे
नेमाने मंडळात जमणाऱयांची संख्याही वाढत गेली.
मी िब ु ीणही घेतली होती. ्या घटनेनं मला वाटतं
िर रवववारी संध्याकाळी ित्रु बगणीमर्ून चंि, ग्रह जे
खगोल मंडळाशी ऋणानुबंर् जुळून आले.
माझं आयष्ु यच बिलून गेलं. डडसेंबरपासूनच माझ्या
काही दिसेल ते जमलेल्यांना िाखवू लागलो.
डोंत्रबवली ववभागाच्या कायगक्याांसह मुंबईचे सभासि (१९८७)
वांगणीच्या
वाऱया
सरू ु
झाल्या.
खगोलशास्तिाच्या
माझ्या आवडीला आता एक दिशा लमळाली. यथावकाश
मला संपूणग आकाशाची ओळख झाली. आकाशातले तारकासमूह ओळखण्यात आणण ्या तारकासमह ू ांमध्ये िडून
बसलेल्या
अवकाशस्तथ
वस्ततूंचा
खक्जना
शोर्ण्यात क्रक्येक रािी घालवल्या.
शाळे तल्या मुलांसाठी खगोलशास्तिाचे स्तलाईड शो सुरू केले. ्यातन ू दटळकनगर शाळे ची अनेक उ्सक ु मल ु ं
िर रवववारी मंडळात येऊ लागली. ्यातूनच पुढे
खगोल मंडळाच्या तरुण कायगक्याांची एक मजबूत फळी तयार झाली. या कायगक्याांच्या साहाय्याने डोंत्रबवलीच्या
ववववर्
कायगक्याांची
सात्याने
येत.
ललदहलेली पोस्तटसग, डोंत्रबवली रे ल्वे स्तटे शनपासून ते
आम्ही
काही
उ्साही
लोकांनी
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ४०
भर
्यामुळे पडत
अनेक
शोचे
कायगक्रम
्यातील
आले.
स्तलाईड
डोंत्रबवली ही माझी कमगभम ू ी. माझं बालपण गेलेल्या या शहरातन ू अनेक मंडळी वांगणीला आकाशिशगनाला
करण्यात
शाळांमर्ून
गेली.
तरुण
हाताने
शहराच्या ववववर् भागात लावून मदहन्यातन ू एकिा
खगोल मंडळाची डोंत्रबवली शाखा पुढे अनेक वर्षग सरू ु
जादहरात केली जायची. खगोल शास्तिाचे अनेक जाहीर
इतर
असलेल्या
वांगणीच्या
आकाशिशगन
कायगक्रमाची
होती. कालांतराने कायगक्याांची रोडावलेली संख्या व अनेक
कारणांमुळे
डोंत्रबवली
शाखेचं
कायग
संपुष्टात आलं. पण या ननलमत्तान खगोल मंडळाला अनेक
उ्साही
कायगकते
लमळाले.
डोंत्रबवली
ववभागातफे खगोल मंडळाच्या 'खगोलशास्तिाचा प्रचार आणण प्रसार' या उद्दिष्टाला पूरक असं कायग झालं याचं समार्ान वाटतं.
प्रिीप नायक हे मंडळाचे विद्र्मान कार्यकाररणी सदस्र् असून माजी अध्यक्ष असून गेले ३५ वर्षे मंडळाचे काम
करत आहे त. ्यांनी ‘तारांगण’ तसेच ‘खग्रास’ व ‘खगोल
व्याख्यान घेताना प्रिीप नायक
पररचय’ (िस ु री आवत्त ृ ी) ही पुस्ततके ललदहली आहेत
कायगक्रम डोंत्रबवलीत होऊ लागले. क्रक्येक आठवडे रािभर जागून डोंत्रबवलीच्या असंख्य कायगक्याांनी
अक्षरशः
शून्यातून
तयार
केलेलं
असावा.
अनेक
तसेच वत्त ृ पिांतून ववपुल लेखन केले आहे.
खगोलशास्तिाचं एक मोठे प्रिशगन म्हणजे डोंत्रबवली
शाखेच्या
कायागचा
परमोच्च
त्रबि ं ू
मादहतीपूणग तक्ते, छायाधचिे, खगोलशास्तिाच्या ववववर्
पढ ु ील ववशेषांक खगोल विश्ि १२: प्राचीन खगोलशास्र ि कालमापन अनतधथ संपािक: डॉ. अभय िे शपांडे खगोल विश्ि १३: खगोलीर् छार्ागचरण
अनतधथ संपािक: क्रकरण आंबडेकर इंग्रजी तारांगण पुस्ततक प्रकाशन प्रा. धचिे यांच्या हस्तते. डावीकडून सागर केरकर, प्रा. धचिे, प्रिीप नायक व सहसंस्तथापक दिलीप जोशी
संकल्पनांवर आर्ाररत प्रनतकृती यांनी पररपूणग असलेलं हे प्रिशगन डोंत्रबवलीच्या केंिभागी असलेल्या तेव्हाच्या नगरपाललकेच्या
आंबेडकर
सभागह ृ ात
िोन
दिवस
भरवलं गेलं. या प्रिशगनाला लोकांचा प्रचंड प्रनतसाि
खगोल विश्ि १४: खगोलीर् ग्रंथसंपदा अनतधथ संपािक: प्रिीप नायक लेख
संपािक
सज ु ाता
बाबर
यांचक े डे
खालील ई-मेल वर पाठवावे. sujatababar@khagolmandal.com
लमळाला होता. खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ४१
१९८६ सालापासून आकाशिशगनाची पंढरी - 'वांगणी' हा
िांगणी: इथली आणण तर्तथली.. पान क्र. २७ करून पढ ु े
TASच्या या उपक्रमाची मादहती िे णारा पानभर लेख ललहून आला.
आकाशिशगनासाठी पयागयी शब्ि झाला होता.
जसं
कोण्याही टूथपेस्तटला कोलगेट आणण फोटोकॉवपयरला झेरॉक्स म्हटलं जायचं! तसं लॉइड नाही, अमेररकेची
सुिैवानं या सुमारास अ्यंत आकर्षगक आणण तेजस्तवी,
वांगणी खूप बाबतीत वेगळी असून, अगिी दृश्य
दिसू लागला. टालाहासी हे फारसे गजबजलेले शहर
तारकासमूह कायम क्षक्षनतजाखाली) असे असूनही ्या
झुपकेिार शेपूट असलेला हे ल-बॉप र्ूमकेतू आकाशात
आकाशही वेगळं (ध्रुव तारा बराच वर, िक्षक्षणेतले बरे च
नसल्याने छायाधचिणासाठी थोडंसं लांब गेलं तरी या
पूणग वास्ततव्यात ती आमची 'वांगणीच' रादहली!!
सहजपणे लमळायच्या. मग र्ूमकेतू दिसत असेपयांत
िररोज ऑक्रफसमर्ून आल्यावर वेगवेगळ्या दठकाणी
१९८७ पासून मंडळाच्या कायगक्याग असलेल्या मृणाललनी या व्यवसायाने सॉफ्टवेअर प्रोग्रॅमर म्हणून अनेक वर्षग
करून ित्रु बगणीतून छायाधचिण सुरू. अगिी हमरस्तता
ननसगग मंडळ ही अलभनव संकल्पना रूजवत आहे त.
म्हणजे
आपले खगोल मंडळ...
शांत
नगरात
प्रकाशाचे
प्रिर्ष ू ण
नसलेल्या
जागा
गाडी घेऊन जायचो. रस्त्याच्या कडेला गाडी उभी
अमेररकेत कायगरत हो्या. सध्या ्या कल्याण येथे
असला तरी फारशी विग ळ नसल्यामळ ु े आणण महत्त्वाचे शहरही
छायाधचिण
असल्यामुळे
गनतमान
आणण
करता
बाक्ल्टमोरसारख्या र्ोकािायक
सुरक्षक्षत
क्रकंवा
आले
जे
मब ंु ईसारख्या
यथेच्छ
आर्ीच्या
काही
प्रकाश
अंशी
प्रिर्ष ू णानं
भरलेल्या शहरात जमलं नसतं. अशा
वैयक्क्तक,
ऑब्झव्हे शनसाठी अनुभव
बऱयाच
लोकांसाठीच्या
लॉईडला
वेळेस
क्रकंवा
लसरीयस
घरातून
ननघताना
जाताना
आला.
आणखी
एक
स्तवच्छ ननरभ्र आकाश, पंचवीस मैल गाडीने लॉइडला
पोहोचेपयांत आकाशात ढग! पोचल्यावर कर्ीकर्ी िोन
-िोन तास पावसामुळे गाडीतच बसून राहायचं! मग
आकाश स्तवच्छ होतंय असं वाटून िब ु ीण काढून सेट करायला लागलं की पुन्हा ढग, पाऊस! अखेर कंटाळून
िोन-तीन वाजता घरी ननघायचं ठरवलं, टालाहासीला पोहोचलं की वर स्तवच्छ आकाशात चांिण्या डोळे
लमचकावत हसत असायच्या! क्रकंवा कर्ीकर्ी ्याउलट अनुभव
यायचा.
अगिी
बेभरवश्याचं
हवामान.
्यामानाने आपल्याला हा िास फार कमी सहन करावा लागतो. सलग जवळजवळ आठ मदहने ननरभ्र
पान क्र. ११ िरून
असूनही ्यांचे वागणे आणण बोलणे अनतशय सार्े होते.
्यांची
तेथे
झालेली
भेट
आणण
लाभलेला
सहवास हा या सहलीमध्ये लमळालेला बोनसच होता.
िस ु ऱया
दिवशी
आम्ही
आग्रा
येथे
गेलो
आणण
ताजमहाल पाहून परतीच्या प्रवासाला ननघालो. नालशकच्या मंडळाचे काम आजही जोमाने सुरू आहे .
रािभराच्या आकाशिशगनाचे कायगक्रम आजही चालू आहे त. यालशवाय इतर खगोलीय घटनांच्या वेळी ववशेर्ष
रवववारी
कायगक्रम
भोसला
आयोक्जत
शाळे च्या
केले
जातात.
प्रांगणात
प्र्येक
व्याख्यान
आयोक्जत केले जाते. या कामांमध्ये सुजाता आणण लमललंि बाबर सवागत जास्तत पररश्रम घेतात. ते िोघेही
अनतशय समवपगत भावनेने मंडळाचे काम पुढे नेत आहे त. असे समवपगत सिस्तय असल्यामुळे आपल्या खगोल मंडळाचे भववतव्य उज्ज्वल आहे यात शंकाच नाही.
आकाश असतं. ्यामुळे या भाग्याचा आपण जास्ततीत
डॉ. धगरीश वपंपळे भौनतकशास्तिाचे ननवत्त ृ प्राध्यापक
सामूदहक आकाशिशगन वाढत आहे तसेच वाढत रादहले
ववज्ञानाववर्षयक ववपुल लेखन केले आहे . खगोल मंडळ,
जास्तत
पादहजे.
फायिा
करून
घेतला
पादहजे.
वैयक्क्तक,
आहे त. ताऱयांववर्षयी ्यांचे ववशेर्ष संशोर्न आहे . ्यांनी नालशकचे ते ननयलमत व्याख्याते आहे त.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ४२
खगोल मंडळ आणण मी मंजजरी र्ताम्हणे १९९३-९४ ची गोष्ट. डोंत्रबवलीमध्ये खगोल मंडळ
ररझवेशन नाही तरी कुठलीही
करतात, िर रवववारी संध्याकाळी दटळकनगर शाळे त
हमीरपूरला पोहोचले आणण ्या
रवववारी संध्याकाळी दटळकनगर शाळे त पोहोचले आणण
होऊ शकले.
ही प्रथा पुढे क्रक्येक वर्षग चालूच रादहली!
२०१७
माझी इंक्जनीयररंगची वर्षां आणण खगोल मंडळ हा
दिसलेल्या खग्रास सय ग हणाला ू ग्र
िस ु ऱयापासन ू वेगळं च करता येत नाही. परीक्षा असली
असलेले दिलीपिािा ललणखत "आओ िे खो तुम्हे दिखाये
कायगक्रमांना जाणे - अशा अनेक आठवणी!
दृष्टी
नावाची संस्तथा आहे आणण ते आकाशिशगनाचे कायगक्रम मंडळाची
लमदटंग
असते,
या
मादहतीवर
मी एका
अडचण न येता ननववगघ्नपणे अपूवग
घटनेची
साक्षीिार
साली
मी
अमेररकेतून
सगळा काळ इतका एकमेकांत गुंतला आहे की एकाला
जाताना माझ्या मनात सतत १९९५ साली आम्ही गात
तरी
झाँकी इक आसमान की, क्जस दृष्टी से िे खोगे तुम
आईला
पटवून
मंडळात
जाणे,
वांगणीच्या
२४ ऑक्टोबर, १९९५ रोजी खग्रास सूयग्र ग हण बघायला
हो
ववज्ञान
की!
खग्रास
सूयग्र ग हण!
खग्रास
सूयग्र ग हण!!" गाणं गुंजत होतं...पण बरोबर ‘ती’ खगोल
हमीरपूरला मंडळाची अभ्याससहल जाणार होती. माझा
मंडळी नव्हती.
तारखेला होता ्यामुळे मी हमीरपूरला जायचं की नाही
ननलमत्त रािभराच्या लमदटंग्ज, वांगणीला आकाशिशगन,
मोठ्या खगोलीय घटनेचे आपण साक्षीिार न होणं हे
काही छोटी लेक्चसग िे णे - यातून मंडळाची नशा वाढत
ननणगय घेतला की जायचंच! मंडळातला प्र्येक जण हा
खगोल वाचन वगैरे कमीच झालंय. पण ‘मंडळ’ मनात
इंक्जनीयररंगचा एक पेपर रादहलेला. तो लगेच २५-२६
पुढे डोंत्रबवलीच नाही तर सायनच्या लमदटंग्ज, AGM
या संभ्रमात होते. शेवटपयांत ठरत नव्हतं पण एवढया
नंतर डोंत्रबवली ववभागाची लायब्ररी सांभाळण्याचं काम,
अशक्य आहे असं वाटून अक्षरशः िोन दिवस आर्ी मी
गेली. हल्ली प्रापंधचक जबाबिाऱयांमुळे आकाशननररक्षण/
अक्षरशः
आहे च आणण आशा आहे पुढे कर्ीतरी परत ववश्वाच्या
घरच्यासारख्या
असल्याने
हातात
रे ल्वे
या पसाऱयात मला झोकून िे ता येईल.
करोनाच्या कठीण काळातील, संपकागच्या व उपलब्र्
मंक्जरी
वर्षग पत ू ीचा हा अंक येण्यास उशीर होत आहे.
आहे त. सध्या ्या अमेररकेत वास्ततव्यास असतात.
सादह्याच्या मयागिा लक्षात घेता मंडळाच्या पस्ततीस
्याबद्िल वाचक क्षमा करतील याची खािी वाटते.
ताम्हणे-खारकर
ववभागाच्या
या अंकात काही महत्त्वाच्या घटना राहून गेल्याची शक्यता आहे . पढ ु ील तीन अंकही या वर्षीचे ववशेर्षांक म्हणूनच
प्रलसद्र्
होत
असल्याने
वाचकांच्या
सच ू नेनस ु ार ्यामध्ये ्यांचा समावेश करण्यात येईल. संपािक
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ४३
कायगक्याग
ह्या
असून
मंडळाच्या
व्यवसायाने
डोंत्रबवली
इंक्जनीयर
आकाशदशयन कार्यक्रमांच.े ...
ररक्षाने प्रवास करताना ्यांची ररक्षा उलटली आणण पान क्र. २९ िरून पढ ु े ..
ररक्षाचालक आणण तीन कायगकते क्रकरकोळ जखमी
वेळ आली तेव्हा आयोजक उभे रादहले व ध्रुव तारा
कायगक्याांनी तो पार पाडला. कायगक्रम झाल्यावर रािी
मादहती सांधगतल्यावर जेव्हा ित्रु बण ग ीतून ननरीक्षणाची सोडून ित्रु बगणीतून काही िाखवायचे नाही असे ्यांनी जाहीर
केले.
हुकुमाचे
ताबेिार
असलेले
त्रबचारे
झाले.
एवढे
होऊनही
कायगक्रम
रद्ि
न
करता
डॉक्टरांकडे जाऊन थोडे उपचार करून घेतले. मला ही घटना कळल्यावर मी चांगलाच हािरलो. कायगक्रम
रद्ि करून वैद्यकीय उपचार का घेतले नाहीत असे मी ्यांना ववचारले असता ्यावर वेळ मारून नेत एवढा अपघात होऊनही मंडळाच्या नवीन प्रोजेक्टर
आणण िब ु ीण यांना काही हानी झाली नाही असे हे सगळे
सांगू लागले. मी कपाळाला हात लावला.
्यानंतर कायगक्याांसाठी सुरक्षक्षत प्रवास ही खूणगाठ बांर्ली. मंब ु ईतील एक शाळा िरवर्षी आकाशिशगन कायगक्रम
आयोक्जत करते. एकिा आकाशिशगनासाठी ित्रु बगणी नवी मुंबई कायगक्रमाचे संयोजक महें ि मोरे
प्रलशक्षणाथी
आकाशात
सुंिर
अवकाशस्तथ
वस्ततू
असूनही अगिी अनाकर्षगक असा ध्रुव तारा ित्रु बगणीतन ू बघन ू पुढच्या सिासाठी हॉलमध्ये परत गेले. ध्रव ु तारा ते समजतात तेवढा अढळ नाही हे सांगायची संर्ीपण लमळाली नाही. ग्रामीण भागामध्ये आकाशिशगनाचे कायगक्रम करताना
अनेक सुखि अनुभव आले. एकिा महाराष्र-गुजरात सीमेवरील
वेगवेगळ्या
तलासरी
उपलाह
आश्रमशाळांमध्ये
या
भागातील
आकाशिशगन
तीन
करायचे
होते. संध्याकाळी सहा ते पहाटे सहा या वेळेत हे
कायगक्रम आणण मर्ला प्रवास असे स्तवरूप होते. आयोजकांनी यासाठी स्तवतंि गाडी दिली होती. एकाच
रािीमध्ये
मंडळाच्या
कायगक्याांनी
तीन
आश्रम
शाळांमर्ल्या एकूण ५०० पेक्षा जास्तत मुला-मुलींना आकाशिशगन
घडवले.
या आश्रमशाळांमध्ये
लशस्तत,
स्तवच्छता आणण वक्तशीरपणा वाखाणण्याजोगा होता.
मल ग ालेची ननलमगती, तारे , खगोलीय घटना ु ांनी सय ू म ननलमत्ताने
प्रवास
चांगल्या क्स्तथतीत नाही. ्यामुळे ित्रु बगणीतून ननरीक्षण करता येणार नाही. हे लक्षात येताच मंडळाच्या
कायगक्याांनी
शाळे च्या
मुख्याध्यापकांपुढे
दिलधगरी
व्यक्त केली. ्याचबरोबर ित्रु बगणीतन ू ननरीक्षणासाठी
आणखी एक दिवस ठरवला. ्यादिवशी ित्रु बगणीमर्ून ववद्यार्थयाांना आणण
चूक
अनेक
अवकाशस्तथ
सर् ु ारली.
वस्ततू
िाखवल्या
कायगक्रमांचे
आयोजन
आजही
्या
शाळे चे
मंडळाबरोबर स्तनेहाचे संबंर् आहे त. बाहे रगावी
आकाशिशगनाचे
करताना अनेक गोष्टींचे भान ठे वावे लागते. अडचणी आल्या तरी कायगक्रम नीट पार पाडायचा. एवढे च नव्हे
तर आयोजकांना अपेक्षेपेक्षा थोडे जास्तत काम करून संतुष्ट करायचे अशी खगोल मंडळाची कायगशैली आहे . गेल्या पस्ततीस वर्षागत समाजामध्ये खगोलशास्तिाववर्षयी क्जज्ञासा
वाढत
आहे .
मंडळाचा
यासाठी
ववववर्
कायगक्रम आयोक्जत करण्याचा नन्यक्रम सुरू आहे .
लमललंि काळे मंडळाचे विद्र्मान कोर्षाध्र्क्ष असून गेली
यासंबंर्ी खप ू छान प्रश्न ववचारले. कायगक्रमाच्या
तयार करताना लक्षात आले की काही महत्त्वाचे भाग
करताना
काही
िघ ग नाही घडल्या आहे त. एकिा ठाणे येथील एका ु ट कायगक्रमासाठी डोंत्रबवलीतील तीन कायगकते जात होते.
अनेक वर्षे कायगक्रम संयोजक आहे त. ते भारतीय रे ल्वेत कायगरत असून मंडळाचे आकाशिशगन तसेच प्रचाराचे काम कायगक्याांच्या टीमसह उ्साहाने करत आहे त.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ४४
२००५ मध्ये खगोल मंडळाने पदहला भास्तकर पुरस्तकार प्रा. मोहन आपटे यांना प्रिान केला. बाराव्या शतकातील, महाराष्रातील प्रलसद्र्
खगोल अभ्यासक भास्तकराचायग यांच्या नावे सुवणग सूयग स्तवरूपातील हा पुरस्तकार प्रा. आपटे यांना ्यांच्या खगोल प्रसारातील सवांकर्ष
कायागबद्िल िे ण्यात आला. प्रा. आपटे यांनी खगोल ववर्षयक अनेक पस्त ु तके ललदहली, व्याख्याने घेतली, अभ्यासक्रम आयोक्जत केले, प्रिशगने बनववली. १९९३ मध्ये भास्तकराचायग यांच्या ८०० व्या स्तमरणवर्षागननलमत्त मुंबईत ववलेपाले येथे िोन दिवसांचे ववशेर्ष संमेलन
आयोक्जत केले. ्या कायगक्रमात मंडळाने तयार केलेला ‘गणकचक्रचूडामणण’ हा मादहतीपट सािर करण्यात आला. मराठी ववज्ञान
पररर्षिे चे त्कालीन अध्यक्ष व ज्येष्ठ उद्योजक श्री. प्रभाकर िे वर्र यांच्या हस्तते हा पुरस्तकार दिला गेला. या प्रसंगी ववववर् नामवंत उपक्स्तथत होते.
खगोल मंडळाला दिवंगत प्रा. आपटे यांचे अनेक वर्षग मागगिशगन लाभले. ्याबद्िल संस्तथा ऋणी आहे .
श्री. प्रभाकर िे वर्र मंगलाताईंचा सन्मान करतांना
प्रा. आपटे व्याख्यान िे तांना
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ४५
श्री. लमललंि काळे श्री. मोडक यांचा सन्मान करतांना
बदलापुरार्तील खगोलप्रसार… संजर् दे शपांडे खगोल
वाढदिवस लक्षात
मंडळाचा ६
आलं
डोळ्यांसमोर
पस्ततीसावा
जुलैला
एक
आणण
हे
खगोल मंडळाबरोबर मी उत्तर प्रिे शमध्ये हमीरपूर
उभा
यांचीशी ओळख झाली आणण ्यांच्याकडून मला
संबंर्
घराच्या जवळच ्यांचे घर आहे . बिलापुरात जवळच
आहे
धचिपट
माझ्या
रादहला. खगोल
मंडळाशी
माझा
१९९५ साली खग्रास सूयग्र ग हण झाले. या ग्रहणासाठी
अगिी योगायोगाने आला. माझा
येथे गेलो होतो. तेथे माझी श्री. प्रवीण हे लेकर
समजले की ते बिलापूरलाच राहतात आणण माझ्या
राहणाऱया खगोलप्रेमी व्यक्तींची ओळख हमीरपूर येथे
भाचा सट् ु टीसाठी आला होता आणण ्या िरम्यान मी
होते हा आणखी एक योगायोग.
पेपरमध्ये बनघतली. भाच्याला घेऊन या वगागसाठी
खगोल मंडळाचे काही कायगक्रम आपण येथे करूया
पदहले व्याख्यान मी ऐकले आणण मीही ्या वगागत
टॅ लेंट फाऊंडेशन नावाची संस्तथा ववज्ञानाचा प्रचार
जादहरात
नंतर बिलापूरला आल्यावर मी आणण हे लेकर सरांनी
डोंत्रबवलीला दटळकनगर शाळे त गेलो. तेथे या वगागचे
असे ठरवले. याच िरम्यान हे लेकर सरांनी ्यांची
खगोल
मंडळाच्या
प्रवेश
घेतला
मंडळाचा
सभासि
तेव्हापासन ू
खगोल
अभ्यासवगागची
मी
ननयलमतपणे
आणण
आणण प्रसार करण्यासाठी
झालो.
फाऊंडेशनमध्ये आमची िर
चालू
खगोल
मंडळाच्या
कायगक्रमांना
एक
रवववारी
सवग
लागली.
मी
मी
राहायला
सिस्तय
तसेच
मीदटंगसाठी
िर
मी
मदहन्याला
पण
सभासिांची
लेलेकाका
यांनी
आम्हाला अट घातली की
बिलापूर एक छोटे से गाव मंडळाच्या
होऊ
खगोल मंडळाचे संस्तथापक
्यावेळी
होते. िर रवववारी खगोल
मीदटंग
टॅ लेंट
संख्या अगिी कमी होती.
बिलापूरला
आलो.
होती.
बिलापूरमध्ये
उपक्स्तथत
राहायला लागलो. ्यानंतर
केली
तुम्ही
प्रा. आपटे यांच्या सोबत बिलापूर कायगकते
डोंत्रबवलीला
आकाश
जात असे
ननरीक्षणाच्या
कायगक्रमासाठी वांगणीला जात असे. पुढे िर रवववारी
एका
वर्षागत
बिलापूरमध्ये सभासि संख्या १०० केली तर खगोल मंडळाच्या बिलापूर शाखेला मान्यता लमळे ल. आम्ही
ती अट पूणग केली. अक्षरशः घरोघरी जाऊन खगोल
बिलापूरहून डोंत्रबवलीला जायचा मला खप ू कंटाळा येऊ
मंडळाची मादहती िे ऊन सभासि करून घेतले.
डोंत्रबवलीसारखी शाखा बिलापूरला असेल तर क्रकती
जोशी,
आणण्यासाठी खगोलशास्तिाची आवड असणाऱया काही
हे लेकर, प्रीतेश रणदिवे, अलभर्षेक पनवेलकर, प्रथमेश
लागला आणण मनात ववचार आला खगोल मंडळाची
या काळात दहरे न वेिांत, अभीर जोशी, ववश्वनाथ
छान
अमलात
िे शपांड,े उ्कर्षग कुलकणी, ओंकार हे लेकर, हृर्षीकेश
व्यक्ती आणण आम्हाला एकि भेटण्यासाठी एखािी
िे शमख यासारखे कायगकते आम्हाला लमळाले. या ु
जागा उपलब्र् व्हायला हवी होती.
कायगक्याांच्या मितीने आम्ही खगोल वातागचे अंक
होईल!
ही
कल्पना,
हा
ववचार
मानसी
िे शपांड,े
श्वेता
पटवर्गन,
संकेत
पान क्र. ४८ िर..
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ४६
प्रश्नमंजुर्षा स्पधयक र्ते कार्यकर्ताय..! २००७ मध्ये आठवीत असताना शाळे त आंतरशालेय खगोलशास्ति
प्रश्नमंजर्ष ु ा
स्तपर्ेमध्ये
सहभागी
प्रणणर्त दे शमख ु
यावेळी झालेला आनंि हा माझ्यापेक्षा जास्तत माझे आईवडील,
लशक्षक
आणण
खगोल
मंडळामर्ील
होण्यासाठी नावनोंिणी करण्याबाबत एक सच ू ना आली
मागगिशगक यांच्या चेहऱयावर अधर्क होता.
होती. लहानपणापासूनच खगोलशास्ति या ववर्षयाची
एका स्तपर्ेच्या ननलमत्ताने या संस्तथेसोबत सरू ु झालेला
आवड असल्यामुळे मी त्काळ नाव नोंिवले आणण
हे च
खगोल
मंडळ
या
संस्तथेशी
ओळख
होण्याचे
ननलमत्त झाले. ्यावर्षी स्तपर्ेमध्ये फार काही तारे जरी चमकवता
आले
नाहीत
तरी
खगोल
मंडळाच्या
माझा प्रवास १२ वर्षाांनंतर आजही सुरू आहे . एक
श्रोता म्हणन ू सुरू झालेल्या या प्रवासात मंडळाचा एक कायगकताग म्हणून काम करण्याची संर्ी लमळाली तसेच आकाशिशगनाच्या
प्रश्नमंजुर्षा स्तपर्ेचे पाररतोवर्षक
बिलापपूरमर्ल्या अभ्यासवगाांना ननयलमतपणे हजर राहण्याची सवय माि ्याननलमत्ताने लागली. लशवाय संपूणग रािभर आकाशिशगनाच्या कायगक्रमांत िे खील मी न
चुकता
सहभागी
खगोलशास्तिाचा
फक्त
होऊ
लागलो.
वत्त ृ पिांमर्ील
याआर्ी
लेख
आणण
पुस्ततके यामर्ूनच पररचय असल्यामुळे हे अभ्यासवगग आणण आकाशिशगनाचे कायगक्रम म्हणजे माझ्यासाठी खूप
मोठी
पवगणी
होती.
्यामुळे
याववर्षयाबद्िल
जास्ततीत जास्तत वाचन आणण ज्ञान संपािन करण्याची संर्ी मला खगोल मंडळाच्या ननलमत्ताने लमळाली होती. क्रकंबहुना
्याचेच
फळ
म्हणून
२००९
मध्ये
आंतरशालेय खगोलशास्ति प्रश्नमंजर्ष े ि ु ा स्तपर्ेचे ववजेतप शाळे तल्या लशक्षकांसोबत पैज लावून पटकावले होते.
कायगक्रमांमध्ये
वक्ता
म्हणन ू
नेरळ येथे आकाश िशगन
प्रनतननधर््व करता आले यात मी स्तवतःचे भाग्य समजतो. खगोलशास्तिाला जनसामान्यांपयांत अ्यंत सोप्या भार्षेत पोहोचवण्याच्या संस्तथेच्या ध्येयामध्ये माझा एक खारीचा वाटा िे ताना एक माणूस म्हणूनही प्रगती करता आली. या अनंत अवकाशाचे रहस्तय लहानांपासून
वयोवद् ृ र्
लोकांसमोर
उलगडताना
स्तवतःिे खील क्रकती उ्सक ु , आ्मववश्वासपूणग आणण नम्र असावे हे या संस्तथेच्या वररष्ठ सिस्तयांकडे पाहून नेहमी लशकायला लमळाले जे माझ्या दृक्ष्टने खप ू
महत्त्वाचे होते. २०१७ मध्ये है िराबाि येथे असताना खगोल मंडळाबद्िल नतथल्या स्तथाननक संस्तथांकडून अ्यंत
ववनम्रपणे
काढलेले
गौरवोद्गार
ऐकताना
पान क्र. ४८ िर..
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ४७
पाहण्यासाठी),
बदलापुरार्तील खगोल प्रसार… पान क्र. ४६ िरून पुढे
गटवाटप पद्र्तीने एका दिवसात सवग सभासिांना पोहोचवायचो. हे लेकरसरांनी
टॅ लेंट
फाऊंडेशनमध्ये
खगोल
मंडळासाठी कपाट उपलब्र् करून दिले आणण आम्ही खगोल वाचनालय सरू ु केले. सरु ु वातीला मी तसेच
हे लेकर सर, मीना िे शपांड,े ओंकार हे लेकर यांनी स्तवतःची पुस्ततके यासाठी उपलब्र् करून दिली. आम्ही
सवाांनी
लमळून
खगोलशास्तिावरील
पाहण्यासाठी)
या
िौंडईचा
दठकाणी
(खग्रास
ववज्ञान
सूयग्र ग हण
सहलीसुद्र्ा
आयोक्जत केल्या हो्या. खगोल मंडळ स्तथापनेस ३५ वर्षे तर खगोल मंडळाच्या बिलापूर शाखेच्या स्तथापनेस सुमारे २४ वर्षे झाली. आम्ही बिलापरू चे सभासि आता ननयलमतपणे प्र्यक्ष भेटत
नसलो
तरी
अजन ू ही
एकमेकांच्या
संपकागत
आहोत आणण खगोल मंडळाचे ‘खगोलशास्ति प्रचार आणण प्रसारा’चे कायग करीत आहोत.
अनेक
खगोल मंडळ आपल्या कायागचे शतक पार करो हीच सदिच्छा!
संजय िे शपांडे शासकीय सेवेतून नुकतेच ननवत्त ृ झाले असून बिलापूर येथे ववज्ञान प्रसार तसेच खगोलप्रसाराचे कायग
करतात.
ववभाग
स्तथापनेपासून
ते
बिलापूर
ववभागाचे कायगकते असून मंडळासाठी ्यांनी भरीव कायग केले आहे.
प्रश्नमंजुर्षा स्पधयक र्ते कार्यकर्ताय... पान क्र. ४७ पासन ू पढ ु े…
आपणही
या
संस्तथेचे
कायगकते
असल्याचा
साथग
संजय िे शपांडे कायगक्रमाचे सूिसंचालन करतांना
अलभमान वाटणे साहक्जकच होते. आतापयांतच्या या
कायगक्रम बिलापूरमध्ये केले. यातील उल्लेखनीय
महाराष्रातच नाही तर िे शपरिे शात स्तवतःच्या कायागने
कायगक्रम म्हणजे शाळांसाठी आकाशननरीक्षण, खगोल
प्रश्नमंजुर्षा, अपवती िब ु ीण बनवण्याची कायगशाळा
आणण स्तलाइड शोज ्. अभीर जोशीने बनववलेले ग्रहण मॉडेल
टॅ लेंट
फाउं डेशनमध्ये
ठे वून
सूयग्र ग हण, बुर्ाचे अधर्क्रमण यासारख्या खगोलीय घटना पाहण्याचा लाभ शेकडो लोकांनी घेतला.
बिलापूर शाखेने पुणे युननव्हलसगटी, आयुका, TIFR, कन्याकुमारी
वर्षाांच्या
कालखंडात
खगोल
मंडळाने
फक्त
कमावलेला आिर आणण नाव असेच धचरं तन वाढत राहो हीच शुभेच्छा!
बिलापुरातील
जवळजवळ सवग शाळांमध्ये िाखववले. उल्कावर्षागव,
GMRT,
३५
(कंकणाकृती
प्रणणत िे शमुख यांनी भूशास्ति या ववर्षयात पिव्युत्तर लशक्षण घेतले असून गेली अनेक वर्षग ते मंडळाकरता आकाशिशगन करत आहे त.
सूयग्र ग हण
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ४८
खगोल मंडळार्त मी कार् शशकले? संदहर्ता (अददर्ती) जोशी कुठलीही संस्तथा, आणण आता आंतरजालावरचे
समह ू
क्रकती
चांगले आहेत, हे ठरवण्यासाठी नतथे काय, क्रकती चचाग होतात यापेक्षा नतथे क्रकती उिारमतवािी
खगोलशास्तिाचं औपचाररक लशक्षण घ्यायचा हा माझा पदहला मोठा आणण स्तवतंि ननणगय होता. वडडलांना तो फारसा पटला नव्हता (माि ्यांनी ्यावर आक्षेप व्यक्त केला नाही); तो ननणगय र्कवून नेण्याचा उ्साह मला नतथल्या लमिमैत्रिणींमुळे लमळाला. पुढे
आणण बहुश्रुत लोक आहे त हे मी पाहते. हे बघायला
वडील गेल्यावर रोज खगोल मंडळातले कुणी ना कुणी
पण अभ्यासात गती होती; लशक्षक आवडायचे नाहीत
एकाकी
मी खगोल मंडळात लशकले. शाळा आवडायची नाही, पण शाळे तल्या मैत्रिणी आवडायच्या अशा ववसंगतींचा अथग लावणं तेव्हा शक्य नव्हतं. ्याच वयात मी खगोल मंडळात गेले. नतथे लशक्षकांच्या वयाचे लमि-
घरी येत; आमच्याशी गप्पा मारत; आम्ही भावंडं नाहीत
लमिमैत्रिणींनी
याची
दिली.
जाणीव
मंडळात
आम्हांला
मी
कोरडं
याच समजलं
जाणारं खगोलशास्ति लशकायला गेले; ते क्रकती लशकले माहीत नाही. पण खगोल मंडळात मी थोडी माणस ु की
मैत्रिणी सापडले; शाळे लशवाय लशक्षण झालं. आणण ते
लशकले.
लशक्षण परीक्षेलशवाय होतं. कोण क्रकती हुशार, थोर,
गणणत, ववज्ञान या गोष्टी पुस्ततकं वाचून लशकता
चांगले वगैरे जोखण्यापेक्षा लशकण्यासाठी लशक्षण होतं.
येतात. चांगल्या माणसांनी मला इतर बऱयाच गोष्टी
तोवर घरी येणारे आई-वडडलांचे, बहुतेकिा वडडलांचच े
लशकवल्या आहे त. पुस्ततकं वाचून लशकण्याची प्रेरणा
वेगवेगळ्या पाश्वगभूमींतून आलेले, लशकणारे , नोकरी
‘लशकायचं कसं’ हे लशकवलं.
करणारे ,
आता
लमि असायचे. आता ्यात माझे लमिमैत्रिणीही होते. स्तवतःचा
अक्स्तत्वाचा
अथग
व्यवसाय शोर्णारे ,
असलेले, काही
स्तवतःच्या
फक्त
मैिीच्या
शोर्ात असलेले. वेगवेगळ्या वयाचे, अनभ ु वसंपन्न लोक.
मुलींना
मुद्िाम
गोळ्या-चॉकलेटं
िे णारे
लेलक े ाका, आणण ते गेल्यावर दिलीपकाकानं ती परं परा सरू िे तो ु ठे वली. समाज मल ु ींना दहणकस वागणक ू म्हणून, मुद्िाम मुलींवर जास्तत जीव लावणारे , लग्नसंसार,
घर-िार,
नोकरी
सगळ्या
वववंचना
काही
वेळापुर्या ्या मल ु ींना ववसरता याव्यात म्हणन ू ते मुद्िाम
मुलींना
खाऊ
िे णारे
मंडळात भेटले. हे सगळं
प्रेमळ
काकालोकही
समजून, शब्िांत मांडून
्याला कोरडा अथग िे ण्याची बौद्धर्क पत येण्याआर्ी खगोल मंडळात हे लोक भेटले.
दिली; आशा िाखवली; आणण सगळ्यात महत्त्वाचं
मी
पोस्तटडॉक संशोर्नाचा
खगोलशास्तिाचा करत कंटाळा
असताना यायला
अभ्यास मला लागला.
करत
नाही.
खगोलशास्ति आता
मी
वविावैज्ञाननक (डेटा सायंदटस्तट) म्हणून काम करते. कररअर बिलणं फार सोपं नव्हतं; पण अभ्यासाचा
ववर्षय बिलणं फार सोपं होतं. कारण अभ्यास कसा करायचा हे मी मंडळात लशकले होते.
डॉ. संदहता (अदिती) जोशी ह्या मंडळाच्या १९९५ पासून कायगक्याग
असून
्यांनी
मँचेस्तटर
ववद्यापीठातून
खगोलशास्ति या ववर्षयावर Ph. D. केलेली आहे. सध्या
्या Data Science या ववर्षयावर काम करतात. याच ववर्षयावर ्यांनी लोकसत्ता िै ननकात वर्षगभर सिर ललदहले आहे.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ४९
पनिेलचे खगोल मंडळ राजेश नार्क १९८६ साली मी िहावीत होतो आणण
खगोलीय
तेव्हा
म्हणजे
आगमन!
घटनांमळ ु े
सवागत
घटना हॅ ले
अशा
बरे च
खगोलशास्तिाकडे
झाली
मोठी
ती
र्ूमकेतूचे
खगोलीय हौशी
आकवर्षगत
होतात. ्यापैकी मीही एक होतो.
करण्याची घरातून परवानगी नव्हती. लगेच मी माझ्या लमिांना ही बातमी सांधगतली आणण
माझे लमिसुद्र्ा मंडळाचे सभासि झाले. हे मंत मेकडे, संतोर्ष म्हसकर, महे श लशिं ीकर, मयरु े श कोशे आणण केिार नाडगौडी. मी आणण हे मंत मंडळातफे आयोक्जत केलेला
आमच्या
प्राथलमक
पदहल्या
अभ्यासक्रम
रािभराच्या
पूणग
केला
आणण
आकाशिशगनाला
वांगणीला गेलो. आमचा मंडळातील प्रवास सुरू झाला
्यावेळी वतगमानपिात िा. कृ. सोमण, सुरेश परांजपे,
लवकरच आम्ही पनवेलकर िहा-बारा जण झालो
लेख येत होते. काही करून यापैकी कोणाला भेटता
कायगक्रमात
सुर्ाकर भालेराव या सवग ज्येष्ठ खगोल अभ्यासकांचे
आणण मंडळातही सात्याने येऊ लागलो. वांगणीच्या
येईल अशा संर्ी मी पाहत होतो. ्यातच ३१ डडसेंबर
आकाशिशगनाची सिे, स्तलाईड शो, ित्रु बण ग ीची मादहती
सहभागी
होऊ
लागलो.
मी
द्यायला लागलो. आमच्या सवाांचा मंडळाच्या कामात
अगिी सक्रक्रय सहभाग असायचा. वेगवेगळ्या दठकाणी
स्तलाईड-शो करणे, आकाशिशगनाचे कायगक्रम करणे, प्रिशगनाकरता धचि व तक्ते बनवणे आणण इतर
पडद्यामागची कामे करणे ही सवग कामे करताना एक ववलक्षण
बाब
जीवाभावाचे
झाली
लमि
ती
लमळाले.
म्हणजे
आमचे
आम्हाला
खप ू
सभार्ाररष्ट्य
वाढले आणण एकंिरीतच आमच्या व्यक्क्तमत्त्वाला सायन येथे सभेत ववचार मांडताना राजेश नायक
१९८६ ला होणाऱया िा. कृ. सोमण यांच्या ‘Sky for 87’ या पुस्ततकाच्या प्रकाशन समारं भाला जाण्याची संर्ी लमळाली.
या समारं भातच माझी खगोल मंडळींशी भेट झाली.
दिलीप जोशी, रवींि वाघमारे , राजीव धचटणीस यांनी
अगिी आपुलकीने मला मागगिशगन केले. पनवेलहून
आलोय हे समजताच ्यांना असे काही आश्चयग वाटले की जणू काही मी िस ु ऱयाच राज्यातन ू आलोय!
पनवेल जवळ आकाशिशगन
्यावेळी पनवेल ते िािर िरम्यान खूप कमी एसटी
सुरेख
नव्हती. माझ्या भावाची म्हणजे उमेशची फार मित
आमचा उ्साह परमोच्च स्ततरावर होता. ग्रहणाचा
गाड्या र्ावत असत. माझ्या आनंिाला काही सीमाच
पैलू
पडत
गेल.े
१९९५
साली
खग्रास
सूयग्र ग हणाचा योग जुळून आला आणण ्या सुमाराला
झाली. कारण तेव्हा पनवेल ते सायन हा प्रवास खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ५०
पान क्र. ६२ िर…
मागे िळून पाहर्ताना! एक
स्तवप्नअनुभव!
नालशककरांची,
‘आमची
आम्हा
अनेक
कुटुंबीयांची, माझी स्तवतःची या खगोल
स्तवप्नासाठी
ननवड
व्हावी’ हे.... ग्रहयोग(?) .....की योगायोग (?)........ मला वाटतं ती एक नैसधगगक ओढ होती. मुंबईच्या
पर्थ ृ वीस्तवरूप खगोल मंडळाला नालशक शाखारूपी चंि लमळाला आणण मग एकमेकांच्या गुरुत्त्वाकर्षगणाचा एक
प्रा. श्र्ामकांर्त आचार्य
वेळप्रसंगी नालशक शाखेला बौक्ध्िक खुराकही पुरवला. या मायेपोटीच नालशक शाखा बाळसे र्रू लागली. आता मला समजतंय की समान मानलसकतेच्या प्रामाणणक व्यक्ती एकि आल्या म्हणजे ज्ञानाच्या ज्योती समाजमन कसे उजळून टाकतात! मतभेि
झाले
तरी
वािवववाि
नगण्यच.
आणण
मंडळाची आधथगक शधु चता तर पराकोटीची. पिरमोड करून
वेळ
ननभावून
न्यायची
पण
जमाखचागवर
अद्भुत आववष्कार २७ वर्षाांपूवी जो सरू ु झाला तो आजतागायत उमललेला आहे . वेळप्रसंगी चंि झाकोळून जायचा पण पर्थृ वीने कर्ी साथ सोडली नाही. अगिी चंिाने सय ू -ग पर्थ ृ वीच्या मध्ये
येऊन आगळीक केली तरी पर्थ ृ वीने हा प्रसंगही साजरा केला.....
बेलीज
बीड्स
र्ारण
करून ............“हमीरपूर”! ऑक्टोबर १९९५... नालशकच्या वाटचालीमर्ला, माझ्या मते, हमीरपूरचा
खग्रास सूयग्र ग हणाचा अनभ ु व हा सवागत पराकोटीचा
प्रा. आपटे यांच्या व्याख्यानाचे सूिसंचालन
आनंिसोहळा होता. ्यासाठी केलेली पूवत ग यारी, मग
कुठलाही ओरखडा येऊ द्यायचा नाही ही तत्त्वननष्ठा.
आज स्तवप्नवत वाटते. पंचवीस वर्षे होऊन गेली तरी
सोडून भरकटला तर मग नाळ तोडण्याचीही तयारी!
कामकाजाचा हा भक्कम पुरावा! उटी आणण भज ू
वर्षागतली नालशकची अगिी पदहली लोणारवारी मब ंु ई
ही चुटपूट आजही आहे .
अववस्तमरणीय अशासाठी की अभ्यास, उ्साह आणण
तो प्रवास आणण हमीरपरू चे वास्ततव्य सगळे कसे
एखािा िस ु रा ग्रह (क्वधचत प्रसंगी) आपली कक्षा
हा अनुभव ताजातवाना वाटतो. मंडळाच्या टोकिार
लोणारच्या अनेक सफरी झाल्या. पण १९९६/९७ या
येथील सूयग्र ग हण मेळाव्याला हजर राहता आले नाही
मंडळींबरोबर
केली
ती
आठवण
अगिी
खासच.
खगोलशास्तिाचा मालमगक अभ्यास हे खरे तर मंडळाचे
लमि्व यांचा अपव ू ग संगम. अशा ववववर् प्रकारे
पोहोचावे ही तळमळ. थेट अभ्यास, गरजेनस ु ार सोपे
सक्ष् ू म आराखडा (microplanning) अगिी त्रबनचूक.
कायागच्या
मागगिशगन आणण
ववशेर्ष.
हे
सािरीकरण.
ज्ञान
समाजातल्या
दिखावा
परं परांचे
माि
वारे
सगळ्या
अक्जबात
मुंबईकडून
स्ततरांवर
नाही!
अशा
ईशान्येकडे
नालशकला कसे येऊन पोहोचले ते कळलेसुद्र्ा नाही.
हा मंडळाच्या कायगप्रणालीचा सार्ेपणा. मुंबईच्या मळ ू शाखेने कर्ी हातचे राखन ू ठे वले तर नाहीच, पण
भारलेले दिवस होते ते. प्र्येक अभ्यास सहलीमागचा दिलीप
जोशी!
धचक्रक्सक
वत्त ृ ीने
्यांनी
प्रय्न िीपस्ततंभासारखे.
केलेले
लशडाची
असली तरी बोट क्रकनाऱयाला सुरक्षक्षत लागणार याची ्यामुळे खािी!
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ५१
पान क्र. ६२ िर…
नाशशक खगोल मंडळाची स्थापना प्रा. प्रदीप दे िी चंिग्रहणाची सायंकाळ, माझ्या घराच्या गच्चीवर बरीच मंडळी
ग्रहण पाहण्यासाठी जमली होती. अर्ुनमर्ून
आकाशाकडे
नजर
टाकून अवकाशातील गमतीजमती पाहत राहावे, ही माझी आवड
होती. माझे
मेहुणे
प्रा.
ववद्यासागर
गुजर, अ्यंत ववद्वान व्यक्क्तमत्त्व. अनेक वेळा माझी ्यांचेबरोबर आकाश व ्याचे ववज्ञान यावर चचाग होत असे.
असे ठरले. पुढे सरांची ववद्याधथगनी सुजाता बाबर, लमललंि बाबर, सहकारी प्रा. शाम आचायग व मी असे आम्ही सवाांनी
लमळून नालशकला खगोल मंडळ स्तथापन करावे असे ठरववले. मंब ु ईच्या खगोल मंडळाशी संपकग होताच, ्यांच्या
सहकायागने
व ्याचबरोबर गणणताचा अभ्यास आवश्यक आहे . कारण करता
ित्रु बगणीतून मला
आवड ननमागण झाली मी
िे खील
चंिग्रहणाची
करण्यासाठी
प्रय्न
आमचे
दृक्ष्टने
आवश्यक
करण्यास सूयागवरचे डाग िाखवतांना प्रा. िे वी
मला नक्की आठवत नाही, पण अंिाजे १९९४-१९९५ चा जानेवारी मदहना असावा. चंिग्रहण पाहण्यासाठी
१५-२० जण जमलो होतो. बरोबर होते माझे लमि व मागगिशगक डॉ. बालसब्र ु मण्यम सर.
खगोल
्या
आम्हाला
िब ु ीण
तारीख
नाहीत.
होते,
प्रय्न सुरू झाले होते.
प्रेरणेने
खरे िी केली होती.
वेगळे
ववद्यार्थयाांमध्ये
करणे
पाहण्याची
्यांच्याच
येत
ववर्षय
शास्तिाची आवड ननमागण
आम्ही आकाश पाहत
व
सवग
शाळा-कॉलेजच्या
असे तेव्हा ्यांच्याकडे
आकाश
हे
एकमेकांपासून
जेव्हा सातारला जात
तेथच े
मंडळाचे
खगोलशास्ति लशकण्यासाठी पिाथगववज्ञान (क्रफक्जक्स)
सातारला रहातात, मी
असू.
खगोल
कामकाज सरू ु करण्यात आले.
गुजरसर
असलेल्या
नालशकच्या
सवाांनी ग्रहणाचा
आनंि घेतला व तिनंतर गप्पा मारत बसलो होतो.
अशा गप्पा चालल्या असताना प्रा. डॉ. बालसुब्रमण्यम सर म्हणाले, “सर आप कॉलेजमे क्रफक्जक्स पढाते हो,
क्रफक्जक्स और खगोल िोनो बहुत अच्छे लमि है , आप इसमे आनंि भी लेते हो|” यावर चचाग पुढे नेत नेत आपण काही लमिांनी एकि यावे व यावर काम करावे
आहे
येथे
आनंि
की,
नमूि होत
अ्यंत
उ्साही व अभ्यासू मल ु े
आमच्याबरोबर काम करू लागली होती. आपण ज्या ववश्वात जगतो आहोत, ्या ववश्वाची उ्पत्ती कशी झाली, ्याची रचना कशी आहे , हे
समजून घेणे आवश्यक आहे . आपल्या या ववश्वात अनेक अनाकलनीय घटना घडत असतात, तसेच
ववश्वात रोज घडणाऱया अनेक चम्काराशी आपल्या
जीवनाचा काही संबर् आहे का, पर्थृ वीची ननलमगती कशी झाली, आपल्या पर्थृ वीसारखी जीवसष्ृ टी ववश्वात
अजून क्रकती ग्रहांवर आहे . एक ना अनेक असे प्रश्न मानवाला अनंत काळापासन ू पडले आहे त.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ५२
या सवग बाबींचा अभ्यास व पडताळा करायचा असेल
तर आपणास खगोलशास्तिाचा अभ्यास करायला हवा. या सवग बाबींचा ववचार करून व सवगसामान्यांना
समजेल अशा भार्षेत ववर्षय समजावून सांगणे ही आमच्यासमोरची आव्हाने होती. तसा ववचार केला तर
आम्हाला पण खगोलशास्तिाचा अभ्यास करावा लागत
होता. कोणतेही शास्ति असो ्यात सारखी भर पडत असते, ्यामुळे आपणास सिै व वाचन करावेच लागते. अनेक
अभ्यास
व्यक्क्तंसमोर
कशासाठी
प्रश्न
असतो,
करायचा.
खगोलशास्तिाचा
अवकाशाची
मादहती
लमळववण्यासाठी अनतप्रचंड खचग आपण का करतो? कारण,
अवकाशातील
तारे ,
ग्रह,
र्ूमकेतू
व
आकाशगंगा व ्याच्या आजूबाजूला घडणाऱया घटना,
अंशा्मक आहे . ्यात पर्थ ू ृ वीचा वेगळे पणा दिसन
येतो, पर्थृ वीवरील जीवसष्ृ टी अ्यंत मौल्यवान व िलु मगळ आहे , ्यामुळे आपण ्याचा संभाळ केला पादहजे.’ ववमानउद्योगापासून और्षर् ननमागणशास्ति व इतर अनेक उद्योगांत खगोलशास्तिाचा उपयोग केला जातो.
अवकाशाचा अभ्यास ववववर् अंगातून केला जातो, अशा ववववर् ववभागासाठी ववववर् अभासक्रम आहेत
व अनेक व्यक्ती अवकाशाच्या ववववर् शाखांचा सतत अभ्यास
करीत
असतात.
सिर
अभ्यासासाठी
लागणारी ववववर् उपकरणे, संगणक व ्याचे प्रोग्राम
करणे. एक ना अनेक महत्त्वाची व आपल्या जीवनाशी ननगडडत कामे खगोलशास्तिाशी संबंधर्त आहे त. अशा अनेक ववचारांनी आम्ही उ्साही झालो होतो, ्यामुळेच
आपल्या
नालशकच्या
खगोल
मंडळाची
स्तथापना करण्यात आली. उ्साहाचे वारे अंगात भरले
होते व ्या अनर्ष ु ंगाने खगोल मंडळाचा प्रचार व प्रसार
रवववारी
सुरु झाला. अनेक उ्साही मुले व मुली
सायंकाळी
अभ्यासवगागला प्रा. िे वी व्याख्यान िे ताना
या सवग बाबींचा सबंर् हा उ्क्रांती, पिाथगववज्ञान, रसायनशास्ति
व
हवामानशास्ति
याबरोबर
ननगडडत
आहे . ्याचबरोबर अवकाशात भ्रमण करणाऱया वस्ततू ्यामुळे ननमागण झालेले ववश्व याच्याशी पण संबधर्त आहे . खगोलशास्तिाच्या अभ्यासाचा संबंर् आपणास आपल्या
आजच्या जीवन पध्ितीमध्ये दिसन ू येतो. जसे की, iPhone
पासन ू
GPS
System
Defense Technology पासून
पयांत.
तसेच
MRI Technology
व संगणकाची भार्षा व ्याचे अनंत उपयोगापयांत.
जमा
खगोल
मंडळाच्या
होत
असत.
िर
मोफत
दिवसेंदिवस
ववद्यार्थयाांची संख्या वाढत होती. उ्साही सहकारी व संख्या्म्क गुणा्मकतेत वरचढ ववद्यार्थयाांच्या सहकायागने ववववर् कायगक्रम आयोक्जत
करण्यास सरु ु वात झाली. अवकाशात घडणाऱया ववववर् घटना टे ललस्तकोपच्या साहाय्याने बघण्याची व्यवस्तथा
मंडळातफे करण्यात येत असते व अशा कायगक्रमांना पण प्रचंड संख्येने ववद्याथी व नागररक जमतात. अभ्यासवगागबरोबरच
पूणग
रािीच्या
आकाशिशगनाचा
कायगक्रम, ज्याला ववद्याथी तर येत होतेच, अनेक
पालक व खगोलात स्तवारस्तय असलेल्या नागररकांची
उपक्स्तथती पण मोठ्या संख्येने (२०० – ३००) असे.
शास्तिज्ञ हनाह केनगर सांगतात ‘खगोलाचा अभ्यास
वास्ततववक थंडीचे मदहने नोव्हें बर ते जानेवारी हेच
अर्ोरे णखत
हवामानातही
मनुष्याच्या
ववचार
उ्क्रांतीचा
अभ्यास
करतो.
करण्याच्या
जेणेकरून
करणे
सहज
क्षमतेच्या
सीमा
आकाशिशगनासाठी उत्तम मानले जातात. अशा थंड
ववश्वाचा
पररर्ान करून मंडळी उ्साहाने भाग घेत असतात.
मानवजातीच्या
होते.
ववस्ततार अनंत आहे व आपली पर्थृ वी ्यात फक्त
अशाप्रकारे
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ५३
स्तवेटर,
मंडळाने
शाल
व
इतर
नालशकच्या
गरम
वस्तिे
नागररकांसाठी पान क्र. ६० िर .. .
हौशी खगोल अभ्र्ासकांचे कुटुंब शमशलंद ि सज ु ार्ता बाबर ‘खगोल मंडळा’ला ३५ वर्षे पूणग झालीत
आणण
या
ननलमत्ताने ‘खगोल ववश्व’ अंक
प्रकालशत
करायचे
ठरले गेले. या अंकासाठी
मी आणण सज ु ाता लमळून
लेख ललहावा असे वाटले. ववचार करताना आम्ही
अनेक वर्षे मागे गेलो. आजही खगोल मंडळ, नालशक ववभागाची
मुलांसोबत
सुरुवात काम
स्तपष्टपणे
करीत
आठवते.
असल्याने
आम्ही
मुलांसाठी
खगोलशास्तिावर एक कायगक्रम झाला. आम्हाला आणण
ववशेर्षतः रोदहतला (आमचा मल ु गा) या ववर्षयाची आवड
होती.
फोरमतफे
१९८६
लोकांना
मध्ये
नालशकमर्ून
हॅ लच े ा
र्ूमकेतू
सायन्स
िाखववण्याचा
कायगक्रम घेतला होता आणण आम्ही िोघांनी ्यात
सहभाग घेतला होता. मुलांच्या कायगक्रमानंतर आम्ही
एक ग्रुप तयार केला. जून १९९२ पासून आम्ही आमच्या घरी सार्ारण आठ-िहा जण िर रवववारी संध्याकाळी जमायचो. असे वर्षगभर चालले.
आम्हाला जागा दिली होती. पुढे अशी अनेक दिलिार माणसे भेटली. असे चार पाच कायगक्रम झाले. आमचे काम माि जोमाने सुरु झाले. खप ू लोक येऊ
लागले. यात मुलांची संख्या जास्तत होती. वयाने मोठी असलेली
मंडळीही
येऊ
लागली.
नालशक
शाखा
स्तथापन करायची असेल तर क्रकमान १३ आजीव सभासि असायला हवेत ही अट होती. मग आम्ही
ओळखीच्या आणण या ववर्षयात आवड असलेल्या
लोकांशी संपकग केला. पूवीपासून या ववर्षयात काम करीत
असलेले
छायाधचिणात
रस
डॉ.
धगरीश
असलेले
वपंपळे ,
डॉ.
अमल
खगोल
मोकाशी,
धगयागरोहक सागर मराठे , खगोल अभ्यासक रे खा पोतिार, प्रा. आशा वेरुळकर अशा लोकांनी आजीव
सभासि्व घेतले. अथागतच आम्ही िोघे, पद्मा आणण
श्यामकांत आचायग, भारती व प्रिीप िे वी, पूणणगमा
कडडगले,
लशरीर्ष
शाखा
स्तथापन
कुलकणी,
राजेंि
लाखे,
मनोहर
र्ाडणकर असे सगळे होतोच. अशा तऱहे ने आमची झाली.
नालशकमध्ये
ज्यांनी
खगोलशास्ति ववर्षयामध्ये काम करायला सुरुवात केली
पुढे १९९३ मध्ये मुलांसोबत सार्ारण िोन मदहने
होती ते ज्येष्ठ खगोल अभ्यासक, लशक्षक, लेखक
अनेक मुले या ववर्षयात रस घेत आहे त हे समजले.
घेतले. ्यांनी कायम पादठंबा दिला.
खगोलशास्ति ववर्षयावर सात्याने सिे घेतली. यातन ू
सुर्ाकर भालेराव सर यांनीिे खील आजीव सभासि्व
्यात संकेत होता. लशवाय ्याचे वडील म्हणजे प्रा.
आमची
श्यामकांत आचायग हे आर्ीपासून आम्हाला पररधचत होते.
आपण
ननयलमत
सिे
घेऊ
असे
ठरले.
आचायगसरांनी ्यांच्या क्लासचा वगग यासाठी िे ऊ केला. नालशकमर्ील प्रा. प्रिीप िे वी यांच्याकडे िब ु ीण होती. ्याकाळी िब ु ीण घरात असणे म्हणजे नवलच
होते. या ननलमत्ताने कडडगले कुटुंबिे खील ननयलमतपणे येऊ
लागले.
ववद्याधथगनी
येऊ
आकाशिशगनासाठी
आरवायके
लागल्या.
त्र्यंबक
कॉलेजमर्ील आम्ही
रोडवरील
काही
रािभराच्या
तळे गाव
येथे
जाऊ लागलो. सार्ारण १५-२० जण असायचो. िाते नावाचे एक शेतकरी होते. ्यांनी ्यांच्या शेतात
ननयलमत
साप्तादहक
सिे
तर
जोमात
चालायची. पुढे गिी वाढली आणण वगग अपुरा पडायला लागला. आम्ही सेन्रल दहंि ू लमललटरी एज्यक ु े शन संस्तथेशी संपकग केला. आमच्या कायागवर ववश्वास
ठे वून या संस्तथेने ववद्याप्रबोधर्नी शाळे त जागा दिली. ही आमच्यासाठी महत्त्वपूणग घटना होती. आम्हाला हक्काची
नालशकच्या
जागा
लमळाली.
कायागमध्ये
आणण
खगोल
मंडळाच्या
ववस्ततारामध्ये
या
संस्तथेचा मोठा हातभार आहे . आम्ही ्यांचे कायम ऋणी आहोत. वगागत एक कपाट ठे वायची परवानगी
लमळाली. ्यामुळे ग्रंथालय सुरू झाले. शाळे तला एक
नोटीस बोडग लमळाला. यामळ ु े आमच्या कायगक्रमांमध्ये
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ५४
ववववर्ता येऊ लागली. सिांमध्ये ननयलमतता आली.
जागा ववनाशल् ु क लमळाली होती. जागा पाहायला गेलो
वाचन आणण चचाग, नतसऱया रवववारी नवीन सभासिांना
सरसावले आणण कायगक्रमाच्या आर्ी तीन दिवस सगळे
घडलेल्या खगोलीय घटनांववर्षयी चचाग असे स्तवरूप
होता. पुढे यामध्ये अनेक कायगकते जोडले गेले आणण
पदहल्या रवववारी व्याख्यान, िस ु ऱया रवववारी पुस्ततक सि घेण्याची संर्ी आणण चौर्थया रवववारी नुक्याच
चेतन पाटील आश्रमशाळे त आकाशिशगन कायगक्रमात मागगिशगन
आले. अथागतच यात अनेकिा बिल व्हायचे. आम्ही या बाबतीत अ्यंत लवचीक असायचो. नालशकमर्ून वेगवेगळ्या
अनेक
शाळा,
आमंिणे क्लब,
यायला
ववववर्
लागली. मंडळे ,
महाववद्यालये, अपाटग मेंट्स बोलावू लागले. गणेशो्सव
तर
कंबरे पयांत
गवत.
मग
काय?
कायगकते
पुढे
गवत स्तवतः काढले. पररश्रमाचा पदहला र्डा लमळाला
पुस्ततक वाचन उपक्रमात वाचन करतांना संकेत आचायग
सगळे जण वय आणण हुद्िा ववसरून सगळी कामे करायचे. यामध्ये गप्पा, आपल्या कामाची, कुटुंबाची एकमेकांना ओळख करून िे णे, चेष्टामस्तकरी यातन ू
मैिी सुरू झाली. पुढे ती इतकी घट्ट झाली की आज वैयक्क्तक आयष्ु यातही कोणालाही गरज पडली तर हे सगळे हाकेसरशी हजर असतात. या मैिीचा आणखी एक संि ु र पैलू होता. यामध्ये
उत्तर महाराष्रात खेडो-पाडी िब ु ीण घेऊन नालशक ववभाग पोहोचला
मंडळे ,
नवरािीउ्सव
मंडळे
अशा
कायगक्रमांमध्ये
आमंिणे येऊ लागली. खगोल मंडळ, नालशकचे नाव
होऊ लागले. अनेक कायगकते तयार झाले. नवीन कायगकतेही लमळाले होते. रािभराच्या आकाशिशगनाचा पदहला जाहीर कायगक्रम
ठरला. नालशकमध्ये बहुर्ा अशा प्रकारचा पदहलाच कायगक्रम असावा. सध्याचे बालाजीमंदिर असलेल्या कुतगकोटी शंकराचायग मठाच्या दठकाणी जागा लमळाली.
बांर्काम मजुरांना ग्रह िशगन घडवतांना सुजाता
आम्ही सगळे एकमेकांना एकेरी नावाने संबोर्ायचे असे ठरववले.
यात
सुरुवातीला
मुलांना
क्रकंवा
नवीन
सभासिाला अवघडलेपण वाटायचे. पण हळूहळू ते गळून पडले. आजही नवीन कायगक्याांना आम्ही हाच
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ५५
आग्रह र्रतो. पण आताच्या वपढीमध्ये ‘सर’ आणण
तेव्हा गाडी स्तटे शनावर येईपयांत जो काही वेळ होता
तेव्हा कुठे तरी िहा जणांमध्ये िोघे एकेरीवर येतात.
नालशक
असलो तरी आपल्यात मैिीचे, बरोबरीचे नाते असू
ग्रहणाच्या
‘मॅडम’ संस्तकृती जास्तत आहे . खप ू सांगावे लागते
्या वेळेत स्तटे शनवर नाटक केले. ग्रहणाववर्षयी आम्ही
यामुळे एक झाले की आपण कोण्याही वयातले
आणण
शकते हे मूल्य रुजायला सोपे गेले.
कायगक्याांशी ओळख झाली आणण आमच्यात कर्ी
आकाशिशगनाच्या
पदहल्या
जाहीर
कायगक्रमाला
जेलमध्येिेखील
्यांना काही
ननलमत्ताने
एक
ग्रहण
कयगक्रम
चष्मे
आमची
केला
दिले होते.
मब ंु ईच्या
होता
या
सगळ्या
जवळची नाती झाली समजलेच नाही.
मंब ु ईवरून काही कायगकते आले होते. या कायगक्रमात
आम्ही नालशकच्या आसपासच्या आश्रमशाळा आणण
सायन्स
मंडळाचे अनेक कायगक्रम केले. अनेक वस्त्यांमध्ये,
आंतरशालेय प्रश्नमंजर्ष ु ेचा अंनतम टप्पािे खील होता.
फोरमच्या
कायगक्याांना
पाहुणे म्हणन ू बोलावले होते. या कायगक्रमाची फी होती अवघे ५ रुपये. यामध्ये आम्ही सवाांना िोन वेळेस चहा आणण
नालशक खगोल मंडळाचे संस्तथापक कुटुंबीय - िे वी, आचायग, बाबर आणण कडडगले कुटुंबे
त्रबक्स्तकटे दिली होती. सगळे लमळून सुमारे ४०० लोक
कायगक्रमाला आले होते! एवढा मोठा समि ु ाय प्रथमच पाहत होतो! यामध्ये अनेक मल ु े आणण लशक्षक आले
होते. ्यात अनेक कायगकते लमळाले. या कायगक्रमावर आमचा लमि वववेक गरुड याने िै ननक गावकरीमध्ये
(्यावेळचे नालशकमर्ले आघाडीचे वत्त ृ पि) सुंिर लेख ललदहला होता. हा खगोल मंडळाच्या कामाचा प्रलसद्र्
झालेला पदहला लेख! ्यानंतर मंडळाच्या कायागवर
अनेक लेख येऊ लागले. मग माि कर्ी मागे वळून पादहले नाही! १९९५
च्या
खग्रास
सय ग हणाच्या ू ग्र
वेळी
आम्ही
पथनाट्य तयार केले होते. नालशकमध्ये जवळपास
५० दठकाणी आम्ही ते सािर केले होते. इतकेच नाही तर ग्रहण पाहण्यास आम्ही हमीरपूरला ननघालो होतो
पूणग
उत्तर
महाराष्र
क्रफरलो,
आदिवासी
पाड्यांवर
अनाथआश्रम, ररमांडहोम, बांर्काम मजुरांच्या वस्त्या इथे
खगोलशास्तिाववर्षयी
अनेक
कायगक्रम
केले.
जुने-नवे कायगकते: नालशक खगोल कुटुंब
आकाशिशगनाचे कायगक्रम केले. प्र्येक दठकाणी आम्ही अनेक गोष्टी लशकून परतायचो. मंडळाच्या कामामध्ये यश-अपयश, उतार-चढाव असेही अनभ ु व आले. परं तु ्यातन ू मागग काढणे हा उद्िे श
असायचा. यासाठी बैठका, सवाांच्या अनम ु तीने ननणगय घेणे
असायचे.
यात
मतलभन्नता
असली
तरी
मंडळासाठी योग्य काय आहे याला प्राथलमकता दिली
जायची. ववशेर्ष म्हणजे यात सगळ्या लहानमोठ्या कायगक्याांनािे खील समाववष्ट केलेले असायचे. खगोल
मंडळाच्या
व्यासपीठावर
अनेकांमध्ये
खगोलशास्तिाची आवड जोपासली गेली, वाढवली गेली. कोणी
अभ्यासात
हुशार, कोणी व्यवस्तथापनामध्ये, कोणी पोस्तटसग बनववण्यामध्ये, कोणी स्तलाईडस तयार करण्यामध्ये, कोणी टे ललस्तकोप हाताळणीमध्ये, कोणी वक्त्ृ वात,
कोणी दहशेबामध्ये!
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ५६
वेगवेगळी कौशल्ये
असलेले
कायगकते
एकि
आल्याने
साहक्जकच
या
बाजल ू ा ठे वून एकि काम चालायचे. ्यावर गप्पा
कमीजास्तत प्रमाणात का असेना पण सवाांमध्ये असली
होता. अवकाश सगळ्यांना मुक्तपणे उपलब्र् आहे . ते
कौशल्यांची िे वाणघेवाण होत गेली. सगळी कौशल्ये
पादहजेत याचा प्रय्न कायम केला गेला. टे ललस्तकोप सगळ्यांना
हाताळायला
दिला
जायचा.
्यामुळे
एखाद्या कायगक्यागला ऐनवेळी काही अडचण आली तरी कायगक्रम नीट पार पडला जायचा. ्याचबरोबर अनेक
ननणगयांमध्ये,
प्रक्रक्रयांमध्ये
सवाांना
सहभागी
करून घेतल्याने कायगक्याांच्या अनेक कौशल्यांमध्ये
भर पडली होती. मुख्य म्हणजे सभार्ीटपणा आला.
समग्र अभ्यासाची सवय लागली, संिभगग्रंथांची ओळख झाली. पररश्रमाचे मोल लक्षात आले. जबाबिारीची
फावल्या वेळात, मुख्य भर माि खगोलशास्ति हाच
कोणताही भेिभाव करीत नाही ्यामुळे खगोलशास्तिावर अभ्यास
एकमेकांना
यातन ू
सावरून
एकमेकांची
घेणे
आपसूकच
काळजी
व्हायचे.
घेणे,
मल ु े
इतकी छान तयार झाली होती की कायगक्रमासाठी
प्रवास करणे, सामान वाहून नेणे आणण जबाबिारीने परत आणणे, दहशेब ठे वणे हे लशक्षण आपोआप घडले. वैज्ञाननक दृक्ष्टकोन तयार झाला. हे एक प्रकारचे असे लशक्षण होते जे कर्ी शालेय चौकटीमध्ये लमळत नाही. मंडळाच्या
स्तवयंप्रेरणा
कामामध्ये होती,
स्तवयंलशस्तत
स्तव-अभ्यास
अधर्क
होता.
होती,
लशकण्याला
आवश्यक पोर्षण वातावरण होते. लशवाय सवग वयातील, सवग आधथगक स्ततरातील, वेगवेगळ्या लशक्षणशाखांमर्ील लोक
असल्याने
आपापसातील
चचाग
असे
भेिभाव
कसे
मंडळाच्या
नालशक
ववभागाच्या
कायागच्या
अनेक
आठवणी आहे त. यात ठळक म्हणजे एकलहरा येथे खगोल मंडळाचे िहावे राज्यस्ततरीय अधर्वेशन झाले.
यामध्ये खगोल अभ्यासक श्री. आटाळे यांनी पुढाकार घेतला
होता.
या
कायगक्याांनी खूप
तीन
दिवसामध्ये
पररश्रम घेतले.
मंडळाच्या
जवळपास तीन
रािभर आकाशिशगन : २५ वर्षग सात्यपूणग वाटचाल
जाण वाढली. कोणतेही सि शक्यतो िोघांना वाटून जायचे.
संस्तथेमध्ये
चालतील?
सूयि ग शगन : क्रफल्टर लावून सूयग िाखववताना कौस्ततुभ िे वी
दिले
करणाऱया
वैववध्यपण ू ग
असायच्या. राजकीय आणण सामाक्जक ववचारसरणी
जाहीर व्याख्याने दिली, यालशवाय एक सुंिर पोस्तटर प्रिशगन आणण तीनही दिवसभर अनेक ववक्रमी (शेकडो) स्तलाईड शोज केले. यात अनेक ववर्षय हाताळले होते. तसेच
पुढाकार
नालशकमध्ये घेतला
झालेल्या
होता.
यातही
ववज्ञान
खगोल
उ्सवामाध्ये
मंडळाच्या
स्तटॉलवर प्रचंड गिी असायची. तसेच है िराबाि येथे
राष्रीय खगोलशास्ति संमल े नामध्ये १९९८ च्या लसंहस्तथ उल्कावर्षागवाच्या ननरीक्षणांवर आर्ाररत आणण खग्रास
सूयग्र ग हणाच्या ननरीक्षणांवर आर्ाररत पेपर सिर केले. सवग आठवणी ललदहणे या अंकाच्या मयागिेबाहे र आहे . आजही खगोल मंडळाच्या नालशक ववभागाचे काम
जोमाने सुरु आहे . कोणतीही खगोलीय घटना असो, ्याचा कायगक्रम आवजून ग केला जातो. मोठ्या संख्येने खगोल
प्रेमी
येतात.
अनेक
जण
जोडले
जातात.
आजही अनेक कायगकते जोडले गेले आहे त. सुरुवातीची
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ५७
्यामळ ु े
तन्मय कडलग, प्रसाि राठोड, प्रनतमा वाघ, अचगना
कायगक्रमांमध्ये नवीन कायगक्याांनी अनेक प्रकारची
लक्षक्षता साबिा असे अनेक कायगकते भेटलेत. सगळे
आणण
आताची
पररक्स्तथती
वेगळी
आहे .
कायगक्याांच्या अक्स्तमताही वेगळ्या आहे त. आताच्या
येवले, शलमगष्ठा जोशी, अमोल जार्व, अथवग डडंगोरे ,
नावीन्यता आणली आहे .
अनतशय उ्साही व हुशार आहे त. काहीजणांची नावे
मंडळाच्या
नालशकच्या
ववभागाचे
कायग
यशस्तवी
अनवर्ानाने रादहली असतील तर क्षमस्तव!
होण्यामध्ये अनेकांचा वाटा आहे . जुन्या मंडळींमध्ये
या प्रवासात डॉ. अमल मोकाशी, यश व उल्हास
तन्मय
गमावले. ्यांच्या योगिानाला ववसरणे शक्य नाही.
डॉ. तर्ष ु ार गोडबोले, श्रीकांत मराठे , अक्जंक्य पवार, परांजपे,
ऊक्जगत
गोखले,
अनघा
साठ्ये,
सायली सौंिणकर, अक्जंक्य कुलकणी, मानस बेलसरे ,
योगें ि गोडबोले, वरिा वैद्य, मेघना िे शपांड,े मयुरेश कुलकणी,
अननरुद्र्
क्रकबे,
र्नंजय
खाडडलकर,
ऋर्षीकेश जोशी, प्रशांत कुलकणी, सुक्जत उगावकर,
डॉ. सुजाता िे शपांडे यांचे जीवसृष्टी या ववर्षयावर व्याख्यान
हे मंत अडबल, संकेत आचायग, सोनाली आचायग, रोदहत
बाबर, अक्षय इनामिार, शभ ु ांगी कडडगल,े कौस्ततभ ु िे वी, केिार िे वी, आसावरी जार्व, यश कुलकणी, उल्हास कुलकणी, सप्तक िीक्षक्षत, ननणखल पुराणणक,
उ्पल
टें बे,
प्रसन्न
शक् ु ल,
अननरुध्ि
आंबेकर,
ऋर्षीकेश र्ोंगडे असे अनेक कायगकते होते. नवीन
कुलकणी, वसंत पोतिार आणण धगररजा पुसिकर यांना केवळ स्तवबळावर लमळवलेल्या ननर्ीवर, कोणतेही फंड न लमळवता केवळ स्तवयंसेवकांनी चालवलेली अशी
संस्तथा इतकी वर्षे दटकते हे एक नवलच असते. खगोल मंडळ ही संस्तथा सन्मानाने उभी आहे. केवळ
शुक्र अधर्क्रमणाचे िशगन घडवतांना डॉ. रोदहत बाबर
ववज्ञानवािी
चचाग
हे
ध्येय
ठे वून
संस्तथा
आजही
कायगरत आहे . ननष्ठावान कायगकते आणण ननरपेक्ष हे तन ू े कायग यामळ ु े आज हा दिवस दिसतो आहे . यासाठी खगोल मंडळाच्या सवग कायगक्याांचे आणण खगोलप्रेमींचे अलभनंिन!
कायगक्याांमध्ये अमेय नल ू कर, चेतन पाटील, आलशर्ष
लमललंि आणण सुजाता बाबर खगोल मंडळ, नालशकचे
नतडके, ववनय जोशी, सई जोशी, प्रयाग हलगी, अथवग
िोघांचा सामाक्जक क्षेिात सहभाग आहे . लमललंि बाबर हे
वर्ष ृ ाल
कायागकरता
चव्हाण, सोहम चव्हाण, ओमकार नतडके, ववक्रम
संस्तथापक सिस्तय आहे त. गेल्या पंचवीस वर्षाांपासून
काळे , रे श्मा जाउरकर, वरि आणण आ्मज जाउरकर,
विद्र्मान उपाध्र्क्ष आहे त. ्यांना ्यांच्या सामाक्जक
गाडगीळ, ओम सूयव ग ंशी, रोदहत जोशी, प्रणव लवाटे ,
करण्यात आलेले आहे. सुजाता बाबर मुक्त पिकार
संत,
श्रीरं ग
सरडे,
लमतेश
ढगे,
क्षक्षनतज
धगररजा पुसिकर, जई ु ली अक्ग्नहोिी, तनज ु काळकर,
‘नालशक
भूर्षण’
पुरस्तकाराने
सन्माननत
असून ्यांनी ववज्ञानावर ववपुल लेखन केले आहे.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ५८
खगोल मंडळार्तील माझ्र्ा काही आठिणी डॉ. शभ ु ांगी कर्डयले विश्वाचा आवाका तोंडाचा आ वासून आणण डोळे
घ्यायचं हे तेव्हा लक्षात आलं.
मंडळात आल्यापासून. डोळे मोठ्ठे करावेच लागतात
कसं सांभाळून घ्यायचं आणण
सरु ु वात होते. गरू ु चे चंि, शनीची कडी, चंिावरचे खड्डे
लमळाला.
खड्ड्यापाशीच उभे आहोत असं वाटतं!), सूयागवरचे
झालं असावं यावर माझ्याशी बोलला.
करून पाहायला सुरुवात केली ती खगोल
तसंच, आपल्या बरोबरच्याला
कारण रािीच्या अंर्ारात हा आवाका समजन ू घ्यायला
सि सुरू ठे वायचं याचाही र्डा
(बालो
रागावला नाही पण असं का
मोठ्ठे
लेन्स
लावल्यावर
तर
आपण
्या
सिानंतर
िािा
डाग, सूयग्र ग हण, र्ूमकेत,ू कृवत्तका, ज्युवेल बॉक्स,
्यानंतर हळूहळू मी कुठलंही सि घ्यायला पटाईत
कृष्णवववर या व अशा अनेक संि ु र, ववश्वाचे गढ ू
तेव्हा
आकाशगंगा,
िे वयानी
उकलणाऱया
गोष्टींची
मंडळामुळेच यांची
झाली.
ओळख
िीनघगका, आणण
इतरांना
पल्सार,
दृश्यांची
क्वेसार, ओळख
झाले होते. एका कायगक्रमात पहाटे ढग आले. मी आकाशात
्याचवेळी
्या
वर्ष ृ पवाग
मंडळाच्या
मंडळ
म्हटलं
केलेल्या
आणण
गमतीजमती. लशकायलाही
िाखवली आहे
गोठवणाऱया थंडीत ववज्ञान प्रसाराचा उ्साह कायम
नालशक ववभागाच्या पदहल्या आंतरशालेय प्रश्नमंजर्ष े ी ु च अंनतम
फेरी
होती. सार्ारण
तारकासमूह
आकाशिशगनाच्या
कायगक्रमात
घेतली
सांगण्याची
माझी
तीनशे लोक असतील. आकाशात
िाखवून
मादहती
आकार
मारत
ढगावरच
आकृती
आणण
आत्ता
तो
वर्ष ृ पवाग
तारकासमूह असं म्हणून
काहींमर्ून
मजापण आली.
शेवटी
ढगाच्या मागे जो लपला
झालेल्या
आणण
होते.
बरोब्बर
तारकासमह ू ाचा
टोचग
की वेळी
लमळालं
ढग
असल्यामुळे
आठवतात ्या रािभराच्या आकाशिशगनाच्या
होते.
आणण जागा पक्के माहीत
माध्यमातून करून िे ता आली. खगोल
बाजल ू ा
िाखवत
पदहलीच वेळ होती. बरोबर महे शिािा (नाईक). कोणी काय बोलायचं हे ठरलेलं होतं. मी मग ू ाचा ृ तारकासमह
आकार िाखवला आणण एकिम गप्पच झाले. पुढे काय सांगायचं हे च ववसरले! त्रबचारा महे शिािा, ्याने
िोन क्षण माझ्याकडे बनघतलं आणण ्याच्या लक्षात आल की ही काही आता बोलणार नाही. ्याने सि
पुढे सरु ु ठे वलं. तो या बाबतीत मरु लेला असल्याने फार कोणाला काही कळलं नाही. एक सि िोघांनी का
बाकीची मादहती दिली. ते
करताना
हसूही
येत
होतं
आणण ढगांचा रागही येत होता. एका कायगक्रमासाठी ‘आपली सूयम ग ाला’ या स्तलाईड
शोची तयारी चालू होती. सूयागची स्तलाईड आल्यावर माझी साथीिार बोलन गेली की हा फोटो सय ू ू ागला
क्रफल्टर लावून काढलाय. आम्ही नतच्याकडे बघतच रादहलो. शेवटी कोणीतरी ववचारलं, ‘तू गेली होतीस का सूयागला क्रफल्टर लावायला?’ तेव्हा नतच्या लक्षात आल
की ती ‘ित्रु बगणीला क्रफल्टर लावून’च्या ऐवजी ‘सूयागला क्रफल्टर लावून’ असं म्हणाली होती. १९९५ च्या खग्रास सूयग्र ग हणानंतर परत येत असताना ग्रहणाचे
प्र्येकाचे
अनभ ु व
अशा
गप्पा
चालल्या
हो्या. आमच्यापैकी एकजण खग्रास क्स्तथतीबद्िल
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ५९
बोलताना म्हणाली, ‘क्रकती तेजस्तवी अंर्ार होता ना!’ सुरुवातीला
परस्तपरववरोर्ी
वाटणारं
ववर्ान
खग्रास
क्स्तथतीला माि चपखल बसलं. सूयत्रग बब ं पूणग झाकलं गेल्यामुळे अंर्ार, पण ्या अंर्ारात सूयक्रग करीट तुलनेने तेजस्तवी दिसतो.
नाशशक खगोल मंडळाची स्थापना..
पान क्र. ५३ पासून पुढे…
खगोलाचा अभ्यास करण्याची एक उत्तम अशी संर्ी उपलब्र् करून दिली आहे.
अशा भरपूर आठवणी आणण गमती जमती आहे त. लोकांसमोर कसं बोलावं, लोकांशी कसं बोलावं, तीच
मादहती िरवेळी वेगळ्या पद्र्तीने कशी िे ता येईल याचा ववचार करणं, गटात कसं काम करायचं, पडेल ते काम आनंिानं करायचं; असं बरं च काही मंडळात काम
करताना प्र्यक्षपणे, अप्र्यक्षपणे लशकायला लमळालं
आणण आयुष्यभराचे लमि-मैत्रिणीही लमळाले. ते तेव्हा काम
करताना
आयष्ु यातही
उपयोगी
कामी
येतय ं .
पडलंच
आपला
पण
एक
नंतरच्या
कायगकताग
म्हणाला ्याप्रमाणे - मंडळात आलो आणण आयुष्याला लाईन लागली! खगोलाचं आणण खगोलीय वस्ततू, घटना आणण घडामोडी
यांच्याबद्िल कुतह ू ल जाग करण्याचं काम खगोल
मंडळानं केलं आणण ्यांच्याकडे बघण्याचा वैज्ञाननक दृक्ष्टकोन दिला. मंडळाचे कायगक्रम करत असताना हे
कुतह ू ल आणण हा दृक्ष्टकोन इतरांना िे ता आला. खगोलाचा अभ्यास करणारे , ्याववर्षयी आवड असणारे , वैज्ञाननक दृक्ष्टकोन असणारे , इतरांना तो िे ऊ करणरे
उ्साही आणण आनंिी कायगकते आणण आणण आपलं
सुमारे िोन लाख लोकांना ित्रु बगणीतून आकाशिशगन
्याचप्रमाणे ववववर् शाळांमध्ये व्याख्याने आयोक्जत केली
जात
असत.
तसेच
खगोल
शास्तिावरील
प्रश्नमंजुर्षा परीक्षा आयोक्जत करण्यात येत व ्यात २५०–३०० ववद्याथी भाग घेत असत. ववववर्
प्रकारांनी
या
ववर्षयावर
काम
करताना,
खगोल मंडळ नेहमी असाच खागोलशास्तिाचा प्रचार
नागररकांच्या मनातील अंर्श्रध्िांचे ननमल ूग न करण्याचा
सदिच्छा.
लमिांनो, बरे च काही सांगण्यासारखे व ललदहण्यासारखे
आणण प्रसार करत राहोत ही आपल्या सगळ्यांना
डॉ.
शुभांगी
प्रय्न आपले खगोल मंडळ करते आहे . आहे , पण येथे सवग काही शक्य नाही. आपण खगोला
कडडगले
यांना
डेक्कन
ववद्यापीठात
भार्षाशास्ति या ववर्षयातील संशोर्ना करता Ph. D. प्रिान करण्यात आलेली आहे . मंडळाच्या नालशक ववभागाकररता गेली २५ वर्षे ्या सात्याने कायगरत आहे त.
मंडळाच्या
िर रवववारी आयोक्जत
खगोल
वगागला
उपक्स्तथत राहून आपल्या या अनंत ववश्वाचा प्रचंडपणा पाहून ववस्तमयचक्रकत व्हाल याची आम्हाला खािी आहे .
प्रा.
िे वी
नालशक
ववभागाचे
सह-संस्तथापक
असून
भौनतकशास्तिाचे प्राध्यापक या पिावरून ननवत्त ृ झालेत. िर रवववारी व्याख्यान आयोक्जत करण्यामध्ये ्यांचे मोलाचे योगिान आहे. खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ६०
प्रा. नारळीकर र्ांच्र्ाशी मुक्र्तसंिाद प्रलसद्र् खगोलशास्तिज्ञ प्रा. जयंत नारळीकर यांचा संपूणग दिवसभराचा कायगक्रम मंडळाने २००० मध्ये मुंबईत केला.
नायगावला
सरस्तवती
ववद्यालयाने
्यासाठी
जागा
दिली.
्यानंतर
२०१४
मध्ये
मब ंु ई
रुईया
महाववद्यालयाच्या सहकायागने प्रा. नारळीकर यांच्याशी मंडळाने आयोक्जत केलेल्या ‘मक् ु तसंवाि’ कायगक्रमाला प्रचंड प्रनतसाि लमळाला. प्रा. नारळीकरांच्या या कायगक्रमाचे धचिीकरण करण्यात आले. ्यापैकी काही भाग
यूट्युबवर आहे . या कायगक्रमात मंडळाचे ववज्ञानगीत अरुणा शेवाळे यांनी सािर केले आणण प्रलसद्र् लशल्पकार लसद्र्ाथग साठे यांनी कायगक्रम सुरू असतानाच नारळीकर यांचे लशल्प घडवले. दिनेश नाईक व आदि्य िे साई
यांनी सरांची धचि रे खाटून ्यांना दिली. मंडळातफे ननलेश िे साई यांनी घेतलेला िे वयानी दिनघगकेचा फोटो सरांना
प्रिान करण्यात आला. डॉ. वर्षाग शुक्ल, डॉ. अभय िे शपांडे यांनी कायगक्रमांचे आयोजन केले.
प्रा. नारळीकर सवग कायगक्याांसह : २०००
सरस्तवती ववद्यालयाचे गवाणकर सर यांच्या सोबत
िे वयानी िीनघगकेचे छायाधचि िे तांना
मंडळाचे बोर्धचन्ह प्रिान करतांना
डॉ. वर्षाग शुक्ल सूिसंचालन करतांना
प्रा. नारळीकर यांचे लशल्प बनवतांना लसद्र्ाथग साठे खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ६१
पनिेलचे खगोल मंडळ….
पान क्र. ५० पासन ू पुढे…
प्रचार करण्यासाठी आम्ही अनेक प्रिशगन,े व्याख्याने
मागे िळून पाहर्ताना! आकाशिशगन
हा
मंडळाच्या
पान क्र. ५१ िरून..
मंब ु ई
आणण
नालशक
शाखेचा ठसठशीत अलंकार! वांगणीचा आकाशिशगनाचा
केली आणण तेही अगिी पनवेलच्या रस्त्यावर! पाहून पनवेलमध्ये मंडळाची शाखा सरू ु करण्याचे ठरले. पनवेलमर्ील
नालशकच्या कायगक्याांचा अनुभव खूप काही लशकवून
चॅ ररटे बल रस्तटचा हॉल आम्हाला मंडळासाठी दिला.
करावा याचा तो र्डा होता.
पनवेलच्या
मंडळींचा
प्रनतसाि
गेला. मयागदित सादह्य, मयागदित स्तवयंसेवक यांच्या
नामांक्रकत डॉक्टर पटवर्गन यांनी ्यांच्या कृष्ण भारती
साथीने अमयागि लशक्षण सार्ण्याचा प्रय्न कसा
्यात कपाट ठे वण्याची जागा व फळा लावण्याची
नालशकलाही आकाशिशगनाची लयलट होऊ लागली ू आणण
परवानगीसुद्र्ा दिली.
वांगणीच्या
संस्तकारांचे
दिवे
इथेही
उजळू
मंडळाची काही पुस्ततकेसद् ु र्ा ठे वली. सभासिांसाठी
लागले. जागा शोर्ण्यापासन ग यारी ू मग प्रलसध्िी, पूवत
एखाद्या ववर्षयावर व्याख्यान िे णे, स्तलाईड शो करणे
नालशकची कायगकते मंडळी म्हणता म्हणता सरावली
खगोल प्रश्नमंजुर्षा, खगोल प्रिशगन, पनवेलकरांकरता
नालशक
असू.
करून
बाजल ू ा
गेला.
नवीन चेहऱयांबरोबर
वाचनालय/ग्रंथालय
सरू ु
केले.
िर
आठवड्याला
असे कायगक्रम करत होतो. ्याचबरोबर आंतरशालेय आकाशिशगनाचा
कायगक्रम
वगैरे
नन्यनेमाने
करत
आणण प्र्यक्ष लोकलशक्षण हा सगळा प्रपंच करताना आणण क्स्तथरावली. मंडळाचा
चेहरा
पंचवीस
वर्षागत
बिलता
रादहला. कायगकते येत गेले, आपापल्या भूलमका अिा झाले.
प्र्येकाची
जीवनवाट
जशी
यामळ ु े पनवेलमर्ील इतर सेवाभावी संस्तथा आमच्या
वेगळी होत गेली तसा कायगक्याांचा संचही बिलत
सलमती,
गेल्या.
संपकागत
आल्या.
उिाहरणाथग
ननसगगलमि,
वनवासी
अंर्श्रद्र्ा
कल्याण
ननमूल ग न
आश्रम,
नवीन
कल्पनाही
येत
शांतीवन वगैरे संस्तथांसाठी सुद्र्ा आम्ही कायगक्रम
काही गोष्टी माि बिलल्या नाहीत. सुजाता आणण
काम करण्याच्या ननलमत्ताने िरू िरू होत गेलो आणण
व्यक्क्तमत्त्वे!
केले. पण जसजसे आम्ही मोठे होत गेलो तसे आम्ही
पादहजे तसा मंडळाचा पाठपुरवठा झाला नाही. आणण
नाइलाजास्ततव आम्हाला पनवेल शाखा बंि करावी
लमललंि
बाबर
ही
िोन
्यांच्या
ध्रुव
ताऱयासारखी
सात्यपूणग
आणण
अढळ
संपूणग
एकजीव होऊन केलेल्या सम ु ारे तीन िशकांच्या अथक
प्रय्नांलशवाय नालशकच्या मंडळाचे अक्स्तत्व केवळ
लागली.
काल्पननकच रादहले असते, ही वस्ततुक्स्तथती आहे .
शाखा बंि झाली असली तरी मंडळाचे नाते कर्ी
मागे वळून बघतांना हा स्तवप्नउजाळा हुरहुर लावणारा आहे . तरीही तो आहे एक आंतररक समार्ान िे णारा
संपले नाही. खगोल मंडळींही आमच्या सवाांच्याच घरची मंडळी झाली होती आणण तीसुद्र्ा कायमचीच!
पुन्हा कर्ीही न िरु ावण्याकरता! अशा अनेक आठवणी
असा ‘स्तवप्नअनभ ु व’!
आहे त पण शब्िच अपुरे आहे त. म्हणन े थांबतो. ू येथच
राजेश नायक हे व्यवसायाने इंक्जनीयर असून संशोर्क
प्रा. श्यामकांत आचायग हे नालशकमर्ील जीवशास्तिाचे
्यांचा मोलाचा वाटा होता.
नालशकचे संस्तथापक सिस्तय व स्तफूनतगस्तथान आहे त.
आहे त. पनवेल ववभाग स्तथापना व प्रसार करण्यात
प्रलसध्ि
प्राध्यापक
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ६२
आहेत.
तसेच
खगोल
मंडळ,
सर् य हण सहली… ू ग्र १९९५ चे खग्रास सूयग्र ग हण ही मंडळासाठी मोठीच खगोलीय पवगणी होती. उत्तर प्रिे शातील हमीरपूर येथे सुमारे
३०० जणांची अभ्यास सहल मंडळाने आयोक्जत केली. ्यात सवग ववभागांचे कायगकते उ्साहाने सामील झाले होते. ग्रहण काळातील वैज्ञाननक प्रयोग, खग्रास सूयागचे शेकडो फोटो व चलतधचिण तसेच पथनाट्य, ग्रहण गाणी यामुळे हा कायगक्रम कमालीचा यशस्तवी झाला. ्यानंतर १९९९ आणण २००९ चे खग्रास ग्रहण माि सहल
आयोक्जत करूनही पावसामुळे पाहता आले नाही. २०१० चे कंकणाकृती सूयग्र ग हण अनेक सभासिांनी कन्याकुमारी
येथून पादहले. २०१६ चे खग्रास ग्रहण अनेक सभासिांनी अमेररकेत बनघतले. २०१९ चे कंकणाकृती ग्रहण उटकमंड, येथे जाऊन उत्तमरी्या अनुभवले. २०२० चे ग्रहण माि करोनाने ग्रासले.
१९९५ ग्रहण सहल
आकाशातील दहऱयाची अंगठी :१९९५
खग्रास ग्रहणािरम्यान स्तपेक्रॉस्तकोपी : २४ ऑक्टोबर १९९५
उटी येथून कंकणाकृती ग्रहण पहातांना : २०१९
कंकणाकृती सूयग : २०१९
उटी येथे ग्रहण सहल सभासि खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ६३
माझ्र्ा आठिणीर्तील खगोल मंडळ डॉ. र्तुर्षार गोडबोले कुतूहल
हे
अगिी
लहान
वयापासून असले, तरी खगोल मंडळाची माझी ओळख झाली ती सार्ारण १९९५ मध्ये. ्या वर्षी ऑक्टोबर
मदहन्यात
सय ग हण ू ग्र
मी
झालेले
नालशकमर्ून
बनघतले आणण लगेचच मी मंडळात सामील झालो. ्यानंतर झालेल्या आंतरशालेय खगोल प्रश्नमंजुर्षच् े या ननलमत्ताने आणखीन रुची ननमागण झाली आणण मी मंडळाचा
लशरीर्ष
ताईची
ऑब्जेक्टस
लेक्चसग
लावण्याची
आणण सवय
वर्षे
छोटा
जार्व, मानस बेलसरे , संकेत आचायग, रोदहत बाबर, श्रीकांत मराठे , अननरुद्र् क्रकबे, मयुरेश कुलकणी, आदि्य व मीनल पुरोदहत, सायली सौंिणकर इ्यािी मंडळी र्ावपळ करायला त्पर असायची. लमललंि काका हे बॅकएन्डला पडद्यामागचे कलाकार
एक
तयार.
तर
मेम्बर म्हणून काम
पवगणी
करताना 'ख.म.' ने
एरवी
(हो, आम्ही खगोल
पैलू पाडले. खगोल मंडळ ३५ वर्षे पूणग करत असताना काही आठवणी जाग्या झाल्या. ्या काळात गग ू ल क्रकंवा इंटरनेट नसल्याने पुस्ततके हा मेम्बरला
एकेक
पदहल्यांिा
होता.
मंडळात
जबाबिारी
लायब्ररीची
दिली
जबाबिारी
गेल्यावर
प्र्येक
जायची. लमळाली,
मला आणण
नतथून खगोलववर्षयक मादहतीची िारे उघडली गेली. िे वी
सरांची
आकाशिशगनाची असायची. अभ्यासासाठी
स्तकायसेशनमध्ये
ववववर् ववर्षयांवर चचाग
व्यक्क्तमत्त्वाला अनेक
ठे वा
व
मंडळी
म्हणायचो)
मोठा
उन्हाळा
न जागणारी शाळकरी
्याकाळी
माझ्या
एक
म्हणन ू
दिवाळीची सुट्टी ही
आणण नंतर लसननयर
ख.म.
रवववार
कौस्ततभ िे वी, केिार िे वी, शभ ु ु ांगी कडीले, आसावरी
कायगकताग,
मंडळाला
यात
सायंकाळची वाट बघण्यात जायचा. तरुण मंडळींमध्ये
मुरलेला आर्ी
करणे
ित्रु बगणीवर
जायचा. मग पुढील संपूणग आठवडा फक्त रवववार
सिस्तय झालो. पुढील ५
नंतर
अॅस्तरोक्रफक्जक्सची
व्याख्यान
माललका,
शभ ु ांगीताई व सज ु ाताताईचे भारतीय गणणतज्ञ, आचायग सरांचे ओररक्जन्स ऑफ लाईफ, कडीले मॅडम क्रकंवा
मध्यरािी ताजीतवानी
असत. आकाशिशगन हा इव्हें ट करणे हा एखाद्या MBA
क्लासपेक्षा
कमी
नव्हता.
पोस्तटसग
तयार
करण्यापासून, त्रबल्ले/ पास बनवणे, साईट साफसफाई, चहाची जबाबिारी, टे ललस्तकोप
लावणे, अचानक ढग
आल्यास एकिोन जािा स्तलाईड शोज ऐनवेळी सािर करणे, प्रसंगी प्रश्नमंजर्ष ु ा आयोजन करणे इ्यािी नानाववर् जबाबिाऱया एक कुटुंब म्हणन ू सांभाळणे हे मंडळात लशकलो. ्यानंतर लालटॉचगच्या साहाय्याने कॅटलॉग बघत मेलसयर ऑब्जेक्टस ् शोर्त अनेक रािी जागलेल्या
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ६४
आठवतात.
एकिा
वांगणी
येथे
आकाशिशगनाच्या
कायगक्रमात
अभयिािाने
मला
मोठ्याने बोलण्याची प्रॅक्क्टस करायला लशकवले होते. १९९६ चा ह्याकुटाके व नंतरचा १९९७ चा हे ल-बॉप र्ूमकेतू िाखवत आम्ही अक्षरशः गावभर क्रफरलो. ्याकाळात अनेक चंिग्रहणे व उल्कावर्षागव बनघतले, अनेक शाळा कॉलेजेसमध्ये कायगक्रम घेतले. लोणारची सहल
माझ्या
नलशबात
नव्हती,
माि
्यानंतर
मंडळातील गप्पा व लेक्चसग मर्ून ती सहल मी
अनेकिा जगलोय. िर मदहन्याला प्रकालशत होणारा ख.वा. (म्हणजे खगोल वाताग) आमच्यासाठी संग्राह्य होता. मंडळाच्या बेलसक तसेच अॅडव्हान्स अॅस्तरॉनॉमी कायगशाळा ्याच काळात सरू ु झाल्या. िब ु ीण
पोहोचलो. ११ ऑगस्तटच्या सकाळी अचानक ढग िाटून आल्याने
सगळ्यांचा
दहरमोड
झाला
होता.
माि
सायंकाळी क्षक्षनतजावर खग्रास अवस्तथा ढगांच्या पातळ आवरणातन ू आम्हाला नलशबाने दिसली होती. पाचएक लमननटांचा दिवसा तारे बघण्याचा अनुभव आजही अववस्तमरणीय
आहे .
भज ू पासून
नालशकरोड
रे ल्वे
स्तथानकात पोहोचेपयांत "िे खा भाई िे खा, सय ग हण ू ग्र िे खा" ही आरोळी आम्ही सवगजण ठोकत होतो. २०००
मध्ये
प्रा.
मोहन
आपटे
यांची
नालशक
मंडळाने
आयोक्जत ‘वैदिक गणणत व भारतीय कालगणना’ ही कायगशाळा मी अटें ड केलेली मंडळातील माझी शेवटची कायगशाळा होती. मंडळाने
मला
भरभरून
दिले.
टीम
वकग,
स्तटे ज
डेअररंग, लीडरलशप क्वाललटी, पाठयपुस्ततकांव्यनतररक्त इतर शास्तिीय पुस्ततके वाचणे, शास्तिीय लेखनातील शैली या सगळ्या गोष्टी ही मंडळाची िे णगी आहे . सन २००० नंतर लशक्षणासाठी नालशक सोडल्यानंतर मंडळाशी
संपकग
कमी
झाला,
तरी
जमेल
तेव्हा
मंडळात जाण्याचा अथवा जुन्या सिस्तयांशी संपकागत राहण्याचा
प्रय्न
असतो.
२००९
चे
ग्रहण
मला
बनारसच्या गंगाघाटावरून बघण्याची संर्ी लमळाली.
पुढच्या वपढीला, रे वाला सूयग्र ग हण िाखववताना डॉ. तुर्षार
दिल्लीत ननवासी डॉक्टर असताना ४८ तास सलग
बनवण्याची कायगशाळा, फोटोग्राफी कायगशाळा एकिम
आय.सी.य.ू ड्यट ु ी करून लमळालेल्या िीड दिवसाच्या
दहट हो्या. ्यानंतर सगळ्यात संस्तमरणीय म्हणजे
ऑफ मध्ये मी हे ग्रहण बघून आलो होतो. हे वेड
९९ चे सूयग्र ग हण. ऑगस्तट १९९९ मध्ये मी आणण
फक्त खगोल मंडळात जाणाराच समजू शकतो! २५
माझा
वर्षाांनी पुन्हा ववद्याप्रबोधर्नीच्या ्याच वगागत ्याच
वगगलमि
असताना
६
श्रीकांत
दिवस
मराठे
बारावी
क्लास/कॉलेज
सायन्सला
बुडवून नालशक
बाकांवर बसून लेक्चर ऐकताना 'At
खगोल मंडळाच्या टीम बरोबर कच्छ येथे खग्रास
येतो.
सय ग हण ू ग्र
बघायला
खगोलववर्षयक
मंडळातील
अभय
गेलो िे शपांड,े
होतो. दिलीप
्यावेळी जोशी
मब ंु ई इ्यािी
अनेकांशी आमची छान मैिी झाली होती. ग्रहण बघायला
भूजजवळ
पाक्रकस्ततान
सीमेपासून
३०
क्रकलोमीटरवर लखपत या गावी आम्ही मुक्कामी
आता
पुन्हा कुतूहल
एकिा
Home' फील माझ्या
जागवण्यासाठी
मुलीचे मंडळात
जाण्याची मी आतरु तेने वाट बघत आहे .
नालशकमर्ील प्रलसद्र् बालरोगतज्ज्ञ डॉ. तुर्षार गोडबोले १९९५ पासून मंडळाचे कायग करत आहे त. ्यांनी अनेक आकाशिशगन कायगक्रमात सिे व व्याख्याने घेतली आहेत. ते उतम तबलावािकही आहे त.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ६५
सुंदर आठिणींचा ठे िा श्रीकांर्त मराठे लहानपणापासूनच ववर्षयाच्या
खगोलशास्ति
आकर्षगणामुळे
मी
नववीत असताना माझा लमि डॉ. तुर्षार
गोडबोले
खगोल
याच्याबरोबर
मंडळात
व्याख्याने
ऐकायला १९९७ पासन जाऊ लागलो. िर रवववारी ू िप ु ारी
सायकलवरून
भोसला
कॅम्पसच्या
ववद्याप्रबोधर्नी प्रशालेच्या मैिानावर जात होतो. आर्ी क्रक्रकेट खेळून मग आम्ही मंडळात नतथेच जात अस.ू तेव्हा आचायग सर, िे वी सर, कडडगले मॅडम, सुजाताताई आणण लमललंििािा यांचे मागगिशगन तर लमळालेच आणण
अनेक
ववज्ञान
सहलींमध्ये
भाग
घेण्याची
संर्ीही
बऱयाचिा लमळाली. १९९९ साली मंडळाबरोबर भज ु येथून खग्रास सूयग्र ग हणाची डायमंड ररंग अनुभवता आली. लोणार सरोवर सहलीतील अववस्तमरणीय ववज्ञानप्रयोग,
मागील
वर्षी
सय ग हणाची ू ग्र
२०१९ ‘ररंग
ला ऑफ
उटी
येथून
फायर’
कंकणाकृती
पाहण्याची
संर्ी
मंडळामुळेच लमळाली. अशा असंख्य सुंिर आठवणींचा ठे वा मंडळामुळे लमळाला आहे . याचे सवग श्रेय खगोल मंडळ आणण ्यातील उ्साही कायगक्याांचच े . आज
अनेक खगोलप्रेमी लमिही जोडले गेले. ्याकाळी
आजच्यासारख्या
मादहती आणण तंिज्ञान
सार्नांचा अभाव होता. तरीसद् ु र्ा ज्या ित्रु बगणी आणण खगोलावरील पुस्ततके मंडळामुळे आम्हाला हाताळायला लमळाली ्याला काही मोल नाही. खगोल वाताग या मंडळाच्या ववज्ञान अंकातील मादहती ही आंतरराष्रीय जनगल
इतकीच
िजेिार
होती.
तेव्हा
रािभर
आकाशिशगनाचा कायगक्रम सोमेश्वर येथील कुतगकोटी शंकराचायग
मठाजवळील
शेतात
(आताचा
बालाजीमंदिराचा पररसर) अमावास्तयेच्या रािी आम्ही करत असू. अशा या काळ्याशार रािी ित्रु बगणीतून आकाशिशगनाचा आनंि मंडळामुळेच लमळाला. डडसेंबरच्या थंडीतील रािी, आकाशातील ग्रह, तारकापुंज
मंडळाला ३५ वर्षे पूणग होत आहे त. इतक्या प्रिीघग काळानंतरही
खंबीरपणे
नततक्याच
उ्साहाने
उभे
राहून
करणाऱया
आपले
संस्तथा
काम
ववरळाच.
खगोल मंडळाच्या पुढील वाटचालीला माझ्या हादिगक शुभेच्छा!
इ्यािींचे ननरीक्षण आम्ही ित्रु बगणीतन करीत अस.ू ू लोणार
सरोवरातील
मायक्रोस्तकोपमर्ून
शेवाळाचे
नमुने
बघतांना
जणू
तेव्हा
आम्ही
परग्रहावरील
जीवजंतूंचा भास व्हायचा! परग्रहावरील एललयन्स ते र्ूमकेतू
ननरीक्षणे
आिी
अनेक
ववर्षयांवरील
चचाग
श्रीकांत मराठे मंडळाच्या
व्यवसायाने इंक्जनीयर असून खगोल
अनेक
कायगक्रमांमध्ये
सक्रीय
सहभागी
असतात. ्यांनी अनेक आकाशिशगन कायगक्रमात सिे घेतली आहे त.
अगिी काल केल्यासारखी वाटते. खगोल मंडळाबरोबर खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ६६
िैज्ञातनक दृजटटकोन घडला.. र्तन्मर् परांजपे मी आठवीत असताना शाळे त एक नोटीस आली.
लायब्ररी
ववनाशुल्क
उघडून
स्तपर्ाग खगोलशास्ति या ववर्षयावर होती. तोपयांत माझा
िे ण्यात येणार होती.
या ववर्षयाशी कर्ी संबंर् आला नव्हता.
मी व माझे िोन लमि यासाठी
ववज्ञान
ववर्षय
आवडीचा
असल्याने
मी
अशा
ननवडले गेलो. आणण आम्हाला
इतर
खप ू चांगल्या िजागची, भारतीय
स्तवरूप
तर खक्जनाच लमळाला. ्यावेळी
स्तपर्ाांपेक्षा याचे स्तवरूप वेगळे होते. आर्ी एक लेखी
आणण आंतरराष्रीय प्रकाशनांची
स्तपर्ाांमध्ये कळले
सहभागी
तेव्हा
व्हायचो.
उ्सुकता
या
आणखी
स्तपर्ेचे
वाढली.
परीक्षा होती, व मग ्यातन ू चाळणी पद्र्तीने तीन
ववद्याथी प्र्येक शाळे तन ननवडण्यात येणार होते. ू यानंतर मख् ु य स्तपर्ाग ‘क्क्वझ’ स्तवरूपाची होती. ववशेर्ष
म्हणजे
मुख्य
स्तपर्ाग
ही
खगोलशास्तिावरील
पुस्ततकं
नालशकसारख्या
छोट्या
शहरात सापडणं म्हणजे खप ू भारी गोष्ट होती. तर अशा या आगळ्यावेगळ्या स्तपर्ेच्या ननलमत्ताने मी
रािभराच्या
‘खगोल मंडळा’शी जोडला गेलो. माझा आकाशिशगनाच्या कायगक्रमाचा पदहलाच अनुभव इतका चांगला होता की यानंतर मी जवळपास कर्ीच कायगक्रम चुकवला नाही. या
कायगक्रमाच्या
सुजाताताई, यांच्याशी
ननलमत्ताने
लमललंििािा,
ओळख
झाली.
आचायग
इथेच
प्रथमच सर,
माझी
माझी,
िे वी
सर
‘खगोल
मंडळा’च्या माझ्या समवयस्तक सभासिांशी व काही िािा आणण ताई यांच्याशीही ओळख झाली. रोदहत, संकेत, मयुरेश, कौस्ततुभिािा, भाशू (शुभांगी) ताई हे ्यापैकीच.
आकाशिशगन कायगक्रमाचा एक छोटा भाग होती. पदहल्यांिाच आम्ही अशा अजब स्तपर्ेबद्िल ऐकलं की
या स्तपर्ेच्या अभ्यासाच्या ननलमत्ताने आणण ‘खगोल
्यामुळे उ्सुकता होती. या स्तपर्ेची तयारी करताना
वगागमळ ु े यानंतर माझी खगोलशास्ति या ववर्षयाची
जी संध्याकाळी सुरू होऊन रािभर चालणार होती. मला खगोलशास्तिाववर्षयी आवड ननमागण झाली.
ही स्तपर्ाग आयोक्जत केली होती नालशकमर्ील ‘खगोल मंडळ’ या संस्तथेन.े ‘खगोल
मंडळ’
या
संस्तथेची
एक
लायब्ररी
होती.
लायब्ररी म्हणजे िोन कपाटे भरून खगोलशास्ति या ववर्षयावरील पुस्ततकं. जे ववद्याथी चाचणी परीक्षा उत्तीणग होऊन मुख्य स्तपर्ेसाठी ननवडले जाणार होते
्यांना पुढील फेरीच्या तयारीकरीता संस्तथेकडून ही
मंडळा’च्या िर रवववारी चालणाऱया अभ्यास (छं ि)
आवड वाढत गेली आणण मी ववज्ञान व गणणत
याववर्षयांमध्ये खप रस घेऊन लशकायला लागलो. ू ववशेर्ष
म्हणजे
शाळे च्या
अभ्यासक्रमाच्या
बाहे रील
ववज्ञान व गणणत याववर्षयी पण खूप वाचन आणण अभ्यास याननलमत्ताने सरू ु झाला. ्याचा साहक्जकच
शालेय परीक्षेत सद् ु र्ा फायिा झालाच. पण ्याहीपेक्षा महत्त्वाचं
म्हणजे.
‘खगोल
मंडळा’मुळे
वैज्ञाननक
दृक्ष्टने ववचार आणण वैज्ञाननक उ्सुकता ही िोन्ही
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ६७
पान क्र. ७३ िर …
खगोल मंडळाशी जडले नार्ते…. विनर् जोशी आपल्या
सगळ्यांनाच
आकाशाचं,
तेजस्तवी
ताऱयांच
आकर्षगण असतं. चांिोबाला मामा म्हणणाऱया तर
लहान
मुलांपासून
सहस्रचंििशगन
आजोबांपयांत
करणाऱया
सगळ्यांनाच
या
आकाशाच कुतह ू ल असतं. पण
या खगोलशास्तिाची सखोल ओळख करून िे णाऱया
ित्रु बगणीवर पदहल्यांिा चंि ‘लावल्यावर’ झाला होता. माझ्यासारखेच कायगक्रमातन ू आलेले चेतन पाटीलसर, अथवग,
अमेय,
आठवड्याला
प्रयाग
भेटत
नालशकमध्ये
ही
होती.
उ्साही
साप्तादहक
मंडळी
िर
सिे आणण
वेगवेगळ्या
दठकाणी
कमी
वेळाचे
तरुण
मंडळाशी
जोडले
गेल.े
लमळत
होतं.
आकाशिशगन या उपक्रमातन ू प्रणव, धगररजा, जई ु ली असे
अनेक
तुकग
सुजाताताई,
लमललंिकाका, आचायग सर,
कायगक्रमाला मी गेलो. काळं भोर भोर आकाश, असंख्य
यांच्याकडून
अनेक
यामळ ु े अगिी भारावून गेलो होतो. या कायगक्रमाचं
कायगकते
सगळ्यांचा गाढा अभ्यास यामुळे मी इतका प्रभाववत
नालशक मंडळ अनेक उपक्रम आयोक्जत करीत आहे.
संस्तथेशी पररचय होताच या कुतह ु लाचे ज्ञानात रूपांतर
िे वी सर
होते. माझ्या बाबतीतही हे च झाले. खगोल मंडळाचे आकाशननरीक्षण बघायला प्रेक्षक म्हणून आलो आणण मंडळाचा कायगकताग कर्ी झालो हे मला िे खील कळलं
नाही! तुकोबांच्या शब्िात सांगायचं तर 'िे वा पहाया गेलो। तेथे िे वची होऊनी ठे लो||' अशी काहीशी ही क्स्तथती.
११ मे २०१३ रोजी नालशक मंडळाचा रािभर आकाश
ननरीक्षणाचा कायगक्रम होता. मंडळाचा कायगकताग तुर्षार गोडबोले याच्याकडून मादहती लमळाली आणण ्या
गोष्टींचं
ज्ञान
सिे
कौस्ततुभिािा, हे मंतिािा, भाशुताई हे मंडळाचे जन ु े
परफेक्ट ननयोजन, मंडळाच्या कायगक्याांचं टीमवकग,
मंडळाची छान टीम तयार झाली आणण आताही
तारे ,
ित्रु बगणीतून
ननरीक्षण
आणण
मादहतीपर
झालो की तेव्हाच मनाने मी मंडळाचा कायगकताग झालो होतो.
ठामपणे
पाठीशी
होते.
यातून
नालशक
९ मे २०१६ रोजी बुर् अधर्क्रमण िाखवण्याचा जाहीर
नालशक मंडळाच्या साप्तादहक सिांना मी ननयलमत
कायगक्रम मंडळाने केला. सुमारे ५०० हून अधर्क लोकं जमले आणण ढग आले. तरीही मादहती सांगत
येऊ
अधर्क्रमण
येऊ लागलो. यातून वेगवेगळे तारकासमूह ओळखता
कायगक्रम चालू रादहला आणण शेवटची १५ लमननटे
असल्याने या प्र्येक तारकासमह ू ाच्या वेगवगळ्या
पेपरमध्ये पदहल्यांिा फोटो छापून येण्याचे भाग्य
लागलो.
मंडळात
लागले.
लहानपणापासूनच
गोष्टीवेल्हाळ
संस्तकृतीत असणाऱया गोष्टी, िं तकथा यात रमायला ्याचसोबत
्यांची
शास्तिीय
मादहती,
अवकाशस्तथ वस्ततू यांचा अभ्यास सुरू झाला. नील आमगस्तराँगला चंिावर पाऊल टाकल्यावर जेवढा आनंि झाला
असेल
तेवढाच
आनंि
मला
मंडळाच्या
दिसले.
या
कायगक्रमाच्या
ननलमत्ताने
मंडळामळ ु े च लमळाले! िर
रवववारी
येण्याने
श्रोता
म्हणून
खगोलशास्तिाची चांगली मादहती झाली होती पण
सुजाताताईच्या आग्रहाने आणण पादठं ब्याने ४ डडसेंबर
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ६८
२०१६ या दिवशी १५-२०
लमननटातच
संपली
आणण
मी पदहले व्याख्यान दिले. खरं तर
मग
माझी
सगळी
मादहती
सुजाताताईने
उरलेली
सांगन ू
मादहती
सांगत व्याख्यान पूणग केले. कायगक्यागना सांभाळून घेणे
ही
तर
मंडळाची
जाणवते
की
श्रोता
आ्मववश्वासाने मंडळामुळेच
अगिी
झाले.
ते
खालसयत.
आज
वक्ता
रूपांतर
रािभर
असाच
व्याख्यान
हे
वाचक
ते
मंडळात
िे ताना फक्त
लेखक
हा
बिलसुद्र्ा मंडळाच्या सुजाताताईच्या प्रो्साहनामळ ु े
शक्य
झाला.
खगोल
ववश्वसाठी
ललदहता
ललदहता
वतगमानपिात लेख ललदहण्याची प्रेरणा लमळाली.
िे णे ही पण समाजसेवाच आहे हा संस्तकार नकळत
झाला. मंडळाचे कायगकते कुठ्लाही मोबिला न घेता फक्त
मंडळाच्या
प्रेमापोटी
हे
कायग
करतात
हे
कळल्यावर अनेक जण आश्चयगचक्रकत होतात. आयुष्यातील पदहला ववमानप्रवास सुद्र्ा मंडळाद्वारे
घडला. जैसलमेर येथील ‘रागस्तथान’ या आंतरराष्रीय उ्सवात
जगभरातून आलेल्या पयगटकांना आकाश
िाखवण्याची संर्ी लमळाली. मंडळाने मला एक नवी
ओळख दिली. मंडळ म्हणजे आमचे िस ु रे कुटुंबच झाले आहे . प्र्येक कायगक्रमात आम्ही जेवढी लशस्तत
पाळतो तेवढीच कायगक्रम झाल्यावर र्मालही करतो.
सध्या लॉकडाऊनमुळे कुठले कायगक्रम करता येत नसल्याने
आम्ही
सगळे च
मंडळाला
खप ू
लमस
करतोय. अशा या आपल्या मंडळाच्या स्तथापनेला ३५ वर्षग पूणग होत आहे त. मंडळाचे उ्साही आणण ननरपेक्ष कायगकते,
्यांना नेहमीच प्रो्साहन िे णारी जेष्ठ मंडळी आणण मंडळाचा खगोलशास्ति प्रचाराचा उिात्त हे तू यामुळे हे
शक्य झाले आहे . आम्हाला घडवणाऱया या मंडळाने असे
अनेक
खगोलप्रेमी
घडवावे
यासाठी
शुभेच्छा
िे ताना म्हणावेसे वाटते, मंडळात
लमळतेच
येऊन
पण
खगोलशास्तिाचे
सखोल
सभार्ाररष्ट्य,
ज्ञान
तर
टीम-वकग,
संभार्षणकौशल्य, लेखनकौशल्य अशा अनेक गण ु ांचाही आपोआप
ववकास
आकाशननरीक्षण
होतो.
कायगक्रमात
एका
रािीचे
रािभराच्या
जेवण
तयार
नव्हते. शहरापासून िरू , रािीच्या वेळी िस ु रा काही
पयागयही नव्हता. तेव्हा मंडळाच्या कायगक्याांनी लमळून सगळा स्तवयंपाक केला. कायगक्याांनी जेवढया वेगाने
ित्रु बगणीवर ऑब्जेक्ट लावली तेवढयाच पटपट पोळ्या िे खील लाटल्या. टीम-वकग म्हणजे िस ु रं तरी काय हो! मंडळामुळे
सामाक्जक
जाणणवासुद्र्ा
रुं िावल्या.
र्ािर्त प्रकाशर्ते भानु: र्ािर्त पररभ्रमतर्त धरा | र्ािर्त शोभर्ते कृविका र्ािर्त दृश्र्र्ते हॅ ले || र्ािर्त स्फार्र्ते विश्िं र्ािर्त सुजस्थरो ध्रुि:|
जना: पश्र्जन्र्त आकाशं र्तािर्त कार्यरर्तो भि || (जोपयांत
सूयग
प्रकाशतो
आहे ,
पर्थ ृ वी
स्तवतःच्या
अक्षाभोवती क्रफरते आहे , जोपयांत कृवत्तका तारकागुच्छ
आकाशात शोभून दिसतो आहे , जोपयांत हॅ ले र्ुमकेतू दिसत राहणार आहे, जोपयांत हे ववश्व प्रसरण पावते
आहे , पोलारीस आपला ध्रव ु तारा आहे , जोपयांत लोक आनंिाने
आकाश
ननरीक्षण
करत
आहे त
तोपयांत
मंडळाने असेच कायग करत राहावे)
माथाडी कामगार, आदिवासी पाडे, आश्रमशाळा इथे
ववनय जोशी हे कॉम्प्युटर इंक्जननयर असून खगोल
समार्ान
खगोलशास्ति हा ्याचा खास आवडीचा ववर्षय आहे .
मंडळाचे आकाशननरीक्षण कायगक्रम करताना आक््मक
मंडळ,
असणारे ज्ञान समाजाच्या सवग स्ततरांना ननरपेक्षपणे
्यांनी आकाशिशगनामध्ये ननयलमत सिे घेतली आहे .
काय
असते
हे
अनुभवलं.
आपल्याकडे
नालशकचे
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ६९
सक्रीय
कायगकते
आहे त.
प्राचीन
खगोल मंडळ: झेप अंर्तराळाकडे सई जोशी 'खगोलशास्ति'… ववज्ञानाच्या इतर
नसून
वपढी सद् ु र्ा या क्षेिात कररअर करण्यासाठी प्रेररत
ववर्षयात
उच्च
आहे ; काटे कोर ननरीक्षणे आणण
होत आहे .
"ननरीक्षणातून
ववज्ञान"
करणे म्हणजेच "खगोलशास्ति"! खूप
आकर्षगक
तसेच
मला सद् ु र्ा खगोलशास्तिाबद्िल उ्सक ु ता म्हणन ू च मी खगोल मंडळाच्या एका उन्हाळी कायगशाळे त भाग घेतला
होता.
तेव्हा
वाटलं
नव्हतं
की
्या
कायगशाळे नंतर या ववर्षयात आणखीसुद्र्ा मादहती लमळू शकते. खरे सांगायचे तर, मला वाटलेच नव्हते
असला,
तरीही
मादहती
नाही.
्याबद्िल ववशेर्षतः आपल्या िे शात सामान्यांमध्ये जागरूकता
या
संस्तथेच्या
लशक्षणिे खील प्राप्त केले आहे आणण आमची नवीन
पर्थ ृ वीसारख्या छोट्याशा, कवडीमोल ग्रहावरून अभ्यास
फारशी
अनेकांनी
राहता,
शाखा! इथे "प्रयोगातून ववज्ञान"
लांब असणाऱया ग्रह-ताऱयांचा, या अफाट ववश्वातल्या
जरी
न
मागगिशगनाने
घालण्यात येते. लाखो प्रकाश वर्षे
ववर्षय
मयागदित
शाखांपेक्षा वेगळी, एक अद्भुत
क्रकचकट गणणताची सांगड इथे
हा
आवडीपयांतच
योग्य
की इतक्या आगळ्यावेगळ्या ववर्षयासाठी कुठली
अजन ू ही खगोलशास्तिाबद्िल अनेक अंर्श्रद्र्ा लोक
बाळगतात. आपल्या िे शात अगिी मोजक्या, बोटावर
मोजण्याइतक्याच संस्तथा आहेत ज्या या ववर्षयाची
मादहती सामान्यांपयांत पोहोचवतात क्रकंवा ्याबद्िल जागरूकता ननमागण करतात. अशीच एक 'स्तवयंसव े ी संस्तथा' म्हणजे "खगोल मंडळ"!
६ जुलै १९८५ रोजी स्तथापन झालेल्या या संस्तथेला या वर्षी ३५ वर्षे पूणग झाली आहे त!! काही खगोलप्रेमींनी
रवववारच्या साप्तादहक सिांमध्ये स्तलाईड शो घेताना सई
खगोलशास्तिाचा प्रचार आणण प्रसार करण्यासाठी ही
संस्तथा
इतक्या
ननष्ठे ने
काम
करत
असेल!
इतरि कायगरत आहे . अगिी मोजक्या कायगक्याांपासन ू
झाले.
्याच्याशी
ननगडडत
संस्तथा आहे !
मादहती लमळू लागली. मग हळू हळू साप्तादहक
संस्तथा स्तथापन केली, जी आज मुंबई, नालशक व
कायगशाळे नंतर
सुरू झालेली ही संस्तथा आता एक लोकमान्यताप्राप्त
खगोलीय भौनतकशास्ति अशा अनेक गोष्टींची भरपूर
नतथे
मंडळाच्या व्हॉट्सअॅप ग्रप ू ला जॉईन
खगोलशास्तिाची,
कमी वेळाची आकाशिशगने, रािभराची आकाशिशगने,
सिांना उपक्स्तथत राहण्यास सुरुवात केली. अनेकांची,
सिे, खास खगोलीय घटनांच्या वेळचे कायगक्रम अशा
चम्कार जाणून घ्यायची गोडी अधर्क वाढली. मग
खगोलशास्तिाववर्षयी
आकाशिशगनाच्या
शैक्षणणक अनेक
सहली,
कायगशाळा,
उपक्रमांमर्ून
ननयलमत
साप्तादहक
'खगोल
मंडळ'
जनजागत ृ ी
करण्याचे
काम
यशस्तवीरी्या करत आहे . असंख्य लोकांना संस्तथेच्या
माध्यमातून खगोलशास्तिाची गोडी लागली. ती फक्त
ववववर् ववर्षयांवर व्याख्याने ऐकल्यानंतर ववश्वातले सार्ारण
वर्षगभरानंतर
मला
कायगक्रमाला
मंडळाच्या
स्तवयंसेवक
एका
म्हणन ू
जायची संर्ी लमळाली. तेव्हापासन ू अनेक कायगक्रमात मी सहभागी झाले. प्र्येक कायगक्रम हा माझ्यासाठी
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ७०
काहीतरी
लशकवून
जाणार
खगोलशास्तिातील
नवीन
असतो,
शोर्
मग
असोत
ते
क्रकंवा
मंडळातल्या लोकांचे चांगले गुण! व्यवस्तथापन कसे करावे,
लोकांबरोबरची
आ्मववश्वासाने
कसे
आ्मननभगरता
अशा
वागणूक
कशी
बोलावे,
अनेक
असावी,
सकारा्मकता,
गोष्टी
मंडळाने
मला
दिल्या. इथे फक्त खगोलशास्तिच नाही तर इतर सुद्र्ा
इथल्या
अनेक
प्र्येक
ववर्षयांवर
मादहती
व्यक्तीकडे
लमळाली
वेगवेगळ्या
कारण
ववर्षयाची
मादहती होती. तसेच, आम्ही सवग वयोगटातील मंडळी असल्याने एकमेकांच्या मतांचा आिर करायला मी लशकले. फक्त लशकण्यापुरंतच मयागदित न राहता,
असतं; प्र्येक जण एकमेकांना समजन ू घेतात, मित
करतात ्यामुळे सगळ्यांमध्ये लमसळून जायला मला फारसा वेळ लागला नाही. लोणार सरोवर बघायची
माझी इच्छा सुद्र्ा मंडळामुळे पूणग झाली; आणण नुसतेच
सरोवर
मादहती
बनघतले
तज्ज्ञांकडून
नाही
तर
लमळू
्याबद्िलची
शकली,
पुढील
मागगिशगन
लमळाले.
वाटचालीसाठी या ववर्षयातल्या अनेक तज्ज्ञ मंडळींशी ओळख
झाली
खगोलशास्तिाच्या
सुद्र्ा
आणण
मंडळाच्या
मागगिशगन
खगोलशास्ति
केले.
अनेक
्यांचे
परीक्षा
कायगक्याांनी
मागील
आणण
वर्षी
आणण
खूप मी
स्तपर्ाांसाठी
मित आणण 'आंतरराष्रीय
खगोलभौनतकशास्ति'
स्तपर्ेमध्ये
भाग घेतला होता. ्यावेळी पण अनेक ताई-िािांची मित आणण प्रो्साहन लमळाले. आणण मी खािीने
सांगू शकते की हे यश खगोल मंडळालशवाय अशक्य होते. खगोल मंडळाची सिस्तय असण्याचा मला अलभमान वाटतो
आणण
इथल्या
लोकांचा
सहवास
लाभला
यासाठी मी स्तवतःला भाग्यवान समजते. मला कायम "खगोल मंडळ" पररवाराचा सिस्तय मानल्याबद्िल मी
मंडळाची आणण कायगक्याांची आभारी आहे . मंडळामळ ु े मला खगोलशास्तिाची भरपूर मादहती तर लमळालीच
पण ्याचबरोबर, एक माणूस आणण ववद्याथी म्हणन ू माझ्या व्यक्क्तमत्त्वात िे खील सकारा्मक बिल झाले. आकाशिशगन कायगक्रमात ित्रु बगणीमर्ून सूयग िाखवताना सई
माझ्याकडे
असलेली
मादहती
िस ु ऱयांपयांत
पोहोचवण्याची संर्ी सुद्र्ा संस्तथेने दिली. मग ती
साप्तादहक व्याख्यानाच्या माध्यमातून असो क्रकंवा उन्हाळी
कायगशाळा
आ्मववश्वास
तर
घेण्यातून! वाढलाच
अशा
पण
उपक्रमांमर्ून
मला
कायम
दिलेल्या
प्रो्साहानाबद्िल,
मागगिशगनाबद्िल व प्रेमाबद्िल मी 'खगोल मंडळाची' ऋणी आहे!
"खगोल मंडळा”ची ३५ वर्षे पूणग झाल्याबद्िल खप ू खूप अलभनंिन!
्याचबरोबर
खगोलशास्तिाच्या प्रसारामध्ये खारीचा वाटा िे ता आला यापेक्षा
अधर्क
आणण
ववज्ञान
समार्ानकारक
गोष्ट
माझ्यासाठी
सई जोशी ही खगोल मंडळ, नालशकची युवा कायगकताग
वाटचाल
आहे . खगोलशास्तिामध्ये पुढे करीयर करण्याचा नतचा
असूच शकत नाही. समाजामर्ून अंर्श्रद्र्ा िरू करून रुजवून
प्रगतीपथावर
करण्याची संर्ी मला खगोल मंडळातफे लमळाली. इथलं वातावरण तर कायम घरच्यासारखं, खेळीमेळीचं
असून खगोलशास्तिाच्या आंतरराष्रीय स्तपर्ाांमध्ये ववजेती मानस आहे . आकाशिशगन कायगक्रमात सिे व ननयलमत व्याख्याने घेत असते.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ७१
िाढददिसाची भेट....... ओंकार तर्तडके २९
एवप्रल
२०१७
ला
खगोल
मंडळाशी माझी पदहली ओळख झाली.
काकंू नी
आमच्या
आकाशिशगनाच्या
शेजारच्या
रािभरच्या
कायगक्रमाचा
संिेश पाठवला होता. २९ एवप्रल
म्हणजे माझा वाढदिवस, ्याच
रािी तो कायगक्रम होता. मी माझ्या आई-बाबांना वाढदिवसाची
भेट
म्हणन ू
मला
या
कायगक्रमास
नेण्यास सांधगतले व ्यांनीही सहमती दिली. ती राि माझ्यासाठी
अववस्तमरणीय
आहे .
मला
्या
ननमागण झाली. मी खगोल मंडळाच्या सवग कायगक्रमांना
सात्याने उपक्स्तथत राहू लागलो. यामुळे माझ्या खगोल ज्ञानात भर पडत गेली.
खगोल मंडळातफे रािीचे आकाशिशगनाचे कायगक्रम आयोक्जत केले जातात. ्या कायगक्रमांत मी सहभागी
होत असे ्यामुळे माझ्यात आ्मववश्वास ननमागण झाला.
माझे
आकाशाची
संभार्षण
ओळख
कौशल्य
झाली.
वाढले.
ग्रह,नक्षि,
तसेच
ताऱयांची
मादहती लमळाली व ित्रु बण ग सद् ु र्ा चांगल्या प्रकारे
रािी
भरपूर काही नवे लशकायले लमळाले. तसेच रािी
आकाश ब ित्रु बण ग ीतन ग्रह-तारे बघण्याचा अनभ ू ु व पदहल्यांिाच आला. नतथून पुढे माझा आणण खगोल मंडळाचा प्रवास सुरु झाला.
िर
रवववारी
खगोलप्रेमींसाठी
ववद्याप्रबोधर्नी
खगोल
प्रशाला
मंडळामाफगत
येथे
ववनाशल् ु क
व्याख्यानं आयोक्जत केली जातात. नतथे जाण्यास मी
सुरूवात केली आणण खगोल मंडळातील सिस्तयांशी माझी जवळीक वाढू लागली. सई, सज ु ाता ताई, बाबर
हाताळण्यास लशकलो. यामध्ये हे मत ं िािा, प्रयाग
मागगिशगन िे त रादहले. मी माझे पदहले व्याख्यान
बऱयाच नवीन गोष्टी लशकायला लमळाल्या. एकत्रित
काका, ववनय िािा हे सवग जण मला प्रो्साहन आणण
िािा यांचा खूप पादठं बा लाभला. या कायगक्रमात मला
“खुजा” म्हणजे लघग्र ु हावर घेतले. ्यातन ू मला खप ू
काम करणे, लहान-मोठ्या सवागशी संवाि सार्णे,
स्तपष्टीकरण आणण
सांगणे, सवग प्रकारच्या कामांची जबाबिारी स्तवीकारणे
लशकायला लमळाले. ववर्षयाबद्िल सखोल जाणून घेणे,
अवकाशाबद्िलच्या
मला सगळयांकडून मागगिशगन लाभले व पुढे तेच मी
या सगळ्या गोष्टी मी आ्मसात केल्या.
सािरीकरण
कौशल्ये
याबद्िल
अंगीकारत गेलो. माझं पुढचं व्याख्यान “Keplers Law, Solar System” यामध्ये मला ्याचा फायिा झाला.
कठीण
गोष्टी
सोप्या
करुन
खगोल मंडळातन ू अनेक अभ्यास सहली आयोक्जत
केल्या जातात. मीही ्यात उ्स्तफूतगपणे सहभागी
होतो. लोणार वववराचा अभ्यास करण्यासाठी गेलेली
खगोल मंडळातफे होणाऱया Dr. APJ Abdul Kalam
सहल
सहभाग नोंिववला. ्या स्तपर्ेत माझ्या गटाने पदहला
अनुभवांचा खक्जना व आठवणींची लशिोरी सतत
या
प्रश्नमंजर्ष ू ा
स्तपर्ेमध्ये
मी
माझ्या
शाळे तफे
क्रमांक पटकावला आणण तेथून खगोलशास्तिाववर्षयी मला अधर्क आ्मीयता वाटायला लागली व ओढ
असो,
वा
सूयग्र ग हण
बघण्यासाठी
उटी-
कोईमतूरची सहल असो, यामर्ून लमळालेले ज्ञान, माझ्यासोबत राहील.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ७२
पान क्र. ७३ …
ज्या काळात, भारतात आत्ता शालेय अभ्यासक्रमात
कौशल्ये नकळत में ित ू लभनली. ज्यांचा उपयोग
प्रचललत होणारे , सायंदटक्रफक धथक्रं कंग, कोलॅ बोरे शन,
िैज्ञातनक दृजटटकोन घडला.. पान क्र. ६७ िरून पुढे.....
आवडीमुळेच
मी
भौनतकशास्ति
(क्रफक्जक्स) या ववर्षयात ग्रॅज्युएशन केले आणण यानंतर स्तपेस सायन्स हा ववर्षय घेऊन पिव्युत्तर लशक्षण घेतलं. ‘खगोल मंडळ’ आणण खगोल मंडळाचे लहान व मोठे कायगकते
यांच्याववर्षयी
क्रकतीही
ललदहलं
तेव्हा ‘खगोल मंडळ’ ते मल ु ांमध्ये रूजवण्याचा प्रय्न करत होते. आणण नुसता प्रय्न नाही, तर प्र्यक्षात
आजही जीवनातल्या प्र्येक ननणगप्रक्रक्रयेत होतो. खगोलशास्तिाच्या
स्तटे ज कॉक्न्फडन्स, इ्यािी शब्ि माहीतही नव्हते
तरी
मला
कमीच वाटे ल. पण काही गोष्टींचा उल्लेख मला नक्की
मुलं तशी तयार केलीच ‘खगोल मंडळा’ने! योग्य वयात मला ‘खगोल मंडळ’सारख्या संस्तथेच्या संपकागत येता आल्यामळ ु े एक वैचाररक बैठक तयार झाली असं म्हणायला हरकत नाही. ्यामळ ु े मी आणण माझ्यासारखे
अनेक
सभासि
आणण
लहान
मोठे
कायगकते, ‘खगोल मंडळा’शी आणण खगोलशास्ति या ववर्षयाशी कायमचे जोडलो गेलो आहोत.
तन्मय परांजपे हे मंडळाच्या नालशक ववभागाचे र्डाडीचे
कायगकते आहे त. ्यांनी स्तपेस सायन्स या ववर्षयात पिव्युत्तर लशक्षण घेतले आहे . ्यांनी अनेक आकाशिशगन कायगक्रमात सिे घेतली आहे त. पान क्र. ७२ पासून पुढे....
मला मंडळाच्या माध्यमातून अनेक संर्ी लाभल्या. सुजाताताई, लमललंिकाका, आचायग सर यांच्याकडून वेळोवेळी योग्य ते मागगिशगन लाभत गेले. ्यासाठी
मी सिै व ्यांचा आभारी राहीन. मंडळामळ ु े माझ्या अंतराळवीर होण्याच्या स्तवप्नांना पंख लाभले आहे त.
माझ्या ध्येयननश्चतीसाठी व व्यक्क्तमत्त्व ववकासात
करावासा वाटतो. खगोल मंडळामध्ये लहान मुलांपासून अगिी साठीच्या
मंडळाचा मोठा वाटा आहे आणण तो पुढे असाच अखंड
जेव्हापासून
ज्ञानाच्या झऱयासारखी आहे
लोकांपयांत सगळे सभासि आणण कायगकते आहे त. मी
राहील ही इच्छा बाळगतो. खगोल मंडळ संस्तथा
आणण ऑगागननकली फंक्शन होणारी ही संस्तथा आहे .
ववज्ञानवेडया यव ु ांची तहान भागवत आहे . खगोल
चालेल.
शुभेच्छा.
बघतोय
तेव्हापासून
इतक्या
सहजतेने
अशा संस्तथा जवळपास नसतात असं म्हटलं तरी माझ्या मते खगोलशास्ति या ववर्षयाचं आकर्षगण हे क्जतकं
महत्त्वाचं
आहे
नततकंच
क्रकंबहुना
्यापेक्षा
महत्त्वाचं म्हणजे, सुजाताताई, लमललंििािा आणण इतर
जुनेनवे सवगच कायगकते व सभासि यांची एकमेकांशी असलेली मैिी आणण नवीन वपढीसाठी काहीतरी चांगलं करण्याची मनापासन असलेली प्रामाणणक इच्छा हे ू
‘खगोल मंडळा’च्या आत्तापयांतच्या प्रवासाचं खरं कारण
मी मानतो.
आणण माझ्यासारख्या
मंडळास व पररवारास ३५ वर्षाांच्या पूतीसाठी खप ू खप ू
ओंकार
कायगकताग
नतडके
स्तपर्ाांमध्ये बोडागमध्ये
असून
हा
खगोल
्याने
पाररतोवर्षके
नालशक
मंडळ,
अनेक
लमळववले
ववभागात
नालशकचा
ववववर्
्याने
आहे त. प्रथम
युवा
खगोलीय िहावी
क्रमांक
पटकावला आहे . खगोलशास्तिामध्ये करीयर करण्याचा
्याचा मानस आहे . आकाशिशगन कायगक्रमात सिे व ननयलमत व्याख्याने घेत असतो.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ७३
Khagol Mandal: A safe space for curious minds Ajinkya Pawar Khagol Mandal is one of those rare safe places for the young to fall in love with nature and science, to make friendships based on shared interest, to learn without reservations. As a teenager, Khagol Mandal Sundays were the highlight of my week. After the drudgery of school & the monotony of weekdays, the stimulating conversations in that nondescript classroom were intellectually liberating. It was among the few instances where I would sit among professors, adults, older students and younger ones too and yet feel equal. From quantum physics to the mythology of constellations, the subjects were aweinspiring. I didn’t understand everything. And that was part of the charm. I loved the feeling that even learned adults didn’t know things, but they were willingly sharing the means to construct answers – demonstrating logical thinking, sharing books, discussing doubts with us. This was deeply empowering. It gave me the sense that I could think too. More importantly, it gave me a feeling that somebody else cares about my interests too. That I am not a weirdo, a loner. It gave me a community; it gave me an intellectual fraternity. I remember my first night sky observation session where I took a lecture too. All of us took some responsibilities, most took more than I did. But nevertheless, I took a slideshow about evolution of stars. In the middle of night, in the open fields of Kurtakoti Shankaracharya math, were assembled scores of children and adult ready to be awed by the mystery of heavens. And here I was, excitedly telling them about a subject I had learned about only recently. It was a deeply empowering experience. These initial experiences were instrumental in my gaining confidence in myself. Khagol Mandal also gave me some of the most memorable friendships and experiences. We became friends there, but we continued our adventures outside too. There was a failed attempt at making an
interferometer. Then there was a somewhat successful attempt at grinding a lens and constructing a telescope. There was the awesome night of meteor shower and the amazing trek over an unknown mountain at the border of Madhya Pradesh and Maharashtra. We were chasing the perfect spot to witness the Total Solar Eclipse of 1999. We were supposed to conduct a few experiments too. But the experience of solar eclipse was so overwhelming that we forgot to do much of it. The flight of birds, the night in day, the view from the top of mountain fading away… it was a surreal experience unlike any other. Khagol Mandal was the birthing ground for great friendships and great experiences. It tipped the domino of curiosity in our young minds, and we went out in the world with confidence, with ambition and lived a lot more richer, thanks to Khagol Mandal! Many people live their entire lives and never get to feel the awesome beauty of night sky. I am so grateful for discovering and nurturing it, thanks to Khagol Mandal. The kindness with which Sujata Tai and Milind dada treated all of us is truly exemplary. As an adult now I realise how difficult it is to keep running any enterprise. And yet they have been at it against all odds for all these many years, creating that safe space for scientific dialogue and empowering young minds. I would die a happy man if I could do a hundredth of what they have managed to do – build an institution that is well loved over so many years. Hats off to the Khagol Mandal family! Wish it grows and lives on for millennia to come. Really! Anybody up to start one chapter in Bangalore? Ajinkya is volunteer of Khagol Mandal Nashik for many years. He is an engineer by
training and is currently Director Strategic Planning at a multi national company in Bengaluru.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ७४
My Time with Khagol Mandal Prayag Halgi My journey with Khagol Mandal Nashik started from a small newspaper notice way back in 2013 when I was spending my summer holidays after 10th standard exam. A friend of mine told me about a newspaper article that said there was going to be an event where Khagol Mandal Nashik was going to show Saturn through telescopes, it was a Saturn Opposition; I vaguely remember the date was 11th May 2013. During that time seeing celestial objects through a telescope was like the peak experience I could get, we immediately decided to go for the event. The day came and we went for the event, it was held at the Bhonsala Military School ground, there were 4 telescopes and honestly, I was seeing a telescope for the first time, it was pretty exciting! That is how it began, my time with Khagol Mandal Nashik which was going to give me the experience which I thought I would never get. After a few days, it was announced that they are arranging an overnight observation event; it was the greatest thing because since childhood I had a peculiar interest in observational astronomy and this event was like a childhood dream come true for me. I registered for the event and it began in the evening, they showed us Sun through a telescope with a solar filter, for a kid who had just finished school, it was very cool to see all these things, it was fascinating and new to me. We saw the Sun spots and it was just so incredible, but little did I know that I’m going to see much greater things in just a few hours. There were various presentations throughout the event, I remember one in particular because of the uniqueness it had, ‘Journey Through Cosmos’, it explained everything about our solar system and other celestial bodies in a very simple manner, perfect even for someone who doesn’t know a thing or two about astronomy.
Then the highlight of the event, observation through telescope, I thought we would just see some stars and planets, but I had never been so wrong! They showed deep space objects like nebulae, star clusters and galaxies, I was completely blown away, I had seen these things only in pictures, but to see them with my own eyes was a completely different experience altogether, it was hard for me to take my eyes off the objects, that time I felt like I had seen everything in my life, it was that great! It was a wonderful experience, even the volunteers and their members were so kind and polite, they answered every question, be it lame or silly, they cleared every doubt we had, it was just so amazing. Khagol Mandal Nashik had started regular events then, I started going to as much as events I could possibly go to, slowly I was a regular and one fine day, I decided that I want to be a member of this amazing team, so, on my 16th birthday, I became a member of Khagol Mandal Nashik and I can easily say that it was one of the best decisions of my life. From a participant in the events to becoming a member, Khagol Mandal Nashik was a very welcoming organization, encouraging the youth to pick up interest in astronomy not only as a hobby, but also as a career choice. Since I became a member, we organized multiple events such as Overnight Stargazing, Astronomy Quiz for High School, Lonar Study Trips, Expert Talks, Mercury Transit, and Jogging Track Observation. During my time as a volunteer and a member, I met so many amazing experienced intellectuals, even getting to
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ७५
पान क्र. ७६ ..
Khagol Mandal: A wonderful experience Varad Jaurkar As I sit down to reflect upon my
astronomy and much more.
time spent with Khagol Mandal I realized that it's been roughly two years for me of being a part of this organization.
Varad is an Engineering Student and active
At first it seems duration of time, even for me, but when I look back and hurled through my memories, I found out that these were quite busy two years. From my listening and learning part at the start till now was a wonderful experience. All the Sunday evening sessions not only taught me astronomy but also taught me how to give lectures. Earlier I was very weak in public speaking but because of the support, Sujata Tai and Milind Babar, provided helped me overcome my fear. Slowly I even started taking weekly lectures. I even took lectures at my college because of Khagol Mandal.
Evening sky sessions and overnight sky gazing are true experiences about management and performing under pressure for volunteers. At first when I attended them, i.e; when I was not a volunteer, I enjoyed them so much, as I learned about all the constellations and much more about astronomy. And the views I saw through telescopes were so mesmerizing and beautiful that I would never forget. But when I became a volunteer I was even better as I learned how to handle and assemble the telescopes. I even learnt how to point them towards the celestial objects of interests. It improved my public speaking, knowledge about astronomy and telescopes and how to interact with people. Being a part of Khagol Mandal is a pleasure for all astronomy lovers as everyone is learning from every other person. I hope I will be a part of this organization as long as possible. I am grateful to our founder Sujata Tai and Milind Babar to be and make me a part of such a wonderful organization. It's just a pleasure for me to be a part of Khagol Mandal and keep learning from other volunteers about
volunteer
for
Khagol
Mandal
Nashik.
He
conducts sky sessions as well as weekly sessions regularly. My time ….
पान क्र. ७५ िरून पुढे...
listen to them talk about science and astronomy in particular was a privilege in itself. Khagol Mandal Nashik not only taught me about astronomy, but also inculcated basic soft skills such as speaking in front of a crowd, talking to the audience, answering their questions, that brought about a great deal of confidence in me, which helps in day to day life, I’m glad and thankful to the universe for letting me be a part of this amazing organization.
Apart from the events, we at Khagol Mandal Nashik have a very special bond within the team, we have become a family. After the events, we get together and have a really good time as a group. We meet up at a place and have dinner where everyone brings something from their homes, share personal experiences and laugh at memories, we even have a little music in our group, there are members who play different musical instruments, we have members who sing, there’s a lot of art. This development of friendship into a family is very rare these days, but with Khagol Mandal Nashik, everyone is welcomed and treated in the kindest manner, I’m proud to say that I have been a part of this family for over 7 years now, and will be for the rest of my life! Prayag
is
an
active
volunteer
of
Khagol
Mandal. He is chemical engineer. He has constructed 10” Dobsonian telescope as his hobby. He regularly takes sessions in night sky gazing programmes as well as in weekly sessions.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ७६
प्रदशयने ि प्रतर्तकृतर्त खगोल मंडळाच्या सभासिांनी ज्या अनेक उपक्रमात
उ्साहाने भाग घेतला ्यामध्ये खगोलीय गोष्टींच्या प्रनतकृती बनवणे हासद् ु र्ा महत्त्वाचा ववर्षय होता. सुरुवातीला
पनवेलचे
राजेश
नायक
सहकाऱयांनी एका उपग्रहाचे आणण लोणार
वववराचे
व
्यांच्या
केले. सोप्या पद्र्तीने खगोलीय संकल्पना स्तपष्ट
करण्याचा तो उ्कृष्ट प्रयोग होता. समीर किम यांनी चंिावर
अवतरण
अ्यंत
यांनी
सुबक
मॉडेल बनवले
सय ू -ग पर्थ ृ वी
उपयक् ु त
अशी
्यावरून असत.
सहज
इ्यािी
अभीर
स्तपष्ट
चंिाची
खग्रास सूयग्र ग हणाचे चलत मॉडेल
गोष्टी होत
बनवले
होते.
याच
बरोबर
अंतवगक्र
आरसा
बनवून
ित्रु बगणी
मंडळाच्या
अमेररकेला
अनेक
सभासिांनी
तयार केल्या. चार इंची ित्रु बण ग ी तर अनेकांनी बनवल्या. नालशक येथील
मॉडेलला कानपूर आयआयटीमध्ये
नारळीकरांसारख्या
केलेले
बनवले होते. शैलेश संसारे यांनी
धचिण मंडळाने केले आहे . या
डॉ.
तयार
खोक्याचे हाताने वापरण्याचे मॉडेल
जाण्यापूवी या मॉडेलचे क्व्हडडओ
प्रा.
पद्र्तीने
खग्रास सूयग्र ग हण असे एक साध्या
चलत
पदहले पाररतोवर्षक लमळाले होते.
आणण
समीरने कॉडीनेट लसक्स्तटमचे आणण
ग्रहणे, चंिाच्या कला, पर्थ ृ वीची गती
यानाचे
मॉडेलही हजारो लोकांनी पादहले.
प्रनतकृती तयार केली. सूय-ग चंि परांचन
ईगल
भारतीय राष्रीय उपग्रह रॉकेटचे (पीएसएलव्ही) भव्य
होते. ्यानंतर बिलापूरचे अभीर
जोशी
केलेल्या
प्रयाग GSLV च्या मॉडेल सह समीर किम
नामवंत शास्तिज्ञांपासन ू ते हजारो
हलगी
याने
१०
इंची
डॉब्सोननयन माउं ट असलेली िब ु ीण स्तवतः तयार केली. ववज्ञान आणण मनोरं जन
यातन ू
सहजग्या
सामान्य लोकांनी हे मॉडेल पाहून समार्ान व्यक्त
लमळणारे ज्ञान असं असतं
चंि-सूय-ग पृर्थवी मॉडेल समजावून सांगताना अभीर जोशी. कौतुक
अपोलो—१३ धचिपट IMAX धचिपटगह ृ ात िाखवला जात
करतांना प्रा. नारळीकर
असतांना मंडळाने चांि पष्ृ ठभाग तसेच चंिावर प्रथम मानवाला
घेऊन उतरलेल्या ईगल लँ डरची प्रनतकृनत प्रिशगनासाठी ठे वली होती.
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ७७
खगोल मंडळ: काल, आज आणण उद्र्ा.. डॉ. अभर् दे शपांडे
खगोल
मंडळातील
व्याख्यानात
एका
मी
खल ु े
तारकागच् ु छ हा ववर्षय लशकवत होतो.
अशा
खुल्या
ताऱयांच्या
गटातील तारे ववववर् अंतरावर दिसतात,
पण
्यांच्या
जर
स्तथानीय
आपण
गतीची
(proper motion) दिशा वाढवली, तर ते एकच
त्रबंिच ू िशगवतात. अथागत ्यांची दिशा जरी वेगवेगळी असली तरी अंनतम ध्येय एकच दिसते. अगिी अशीच गोष्ट
खगोल
मदहन्यात
मंडळात
आपल्या
आल्यावर
सहज
अवघ्या
लक्षात
येत.े
काही
ववववर्
ठे वावे
लागत
व्याख्याने
नाही.
ववनाशुल्क
्यामळ ु े
असूनही
आमच्या
नेहमी
येथील
हाऊस-फूल
असतात! गेल्या ३५ वर्षागत मंडळाने अनेक क्स्तथ्यंतरे बनघतली.
अगिी गरम होऊन स्तलाईड ववतळवून टाकणारे सार्े
मॅन्यूअल प्रोजेक्टर आजही आठवतात. ्यात एक स्तलाईड िाखवत असतांना िस ु री स्तलाईड मोकळ्या खाच्यात उलटी टाकावी लागायची. पट्टी सरकवली
की पडद्यावर सुलट आकृती दिसायची. जास्तत वेळ
िाखवली तर स्तलाईड जळायची भीती म्हणन ू स्तलाईड टाकणारा,
वक््याने
‘नेक्स्तट’
म्हणायच्या
आतच
ववर्षयांवरील अभ्यास करणाऱया, ववववर् क्षेिातल्या
व्यक्ती इथे आहे त. ववज्ञान, कला, वाणणज्य अशा सवग शाखातन ू येणारे लोकं. पण समान उद्दिष्ट म्हणजे आपल्या
समाजात
ववज्ञान
प्रसार!
मुख्य
र्ागा
खगोलप्रसार हा असला तरी नीट ननरीक्षण केल्यास दिसेल की यातील बरे च कायगकते, वक्ते, श्रोते ्यांच्या िै नंदिन
व्यवहारात
इथे
लमळालेला
ववज्ञान-वसा
उपयोगात आणतात. िस ु री महत्त्वाची बाब अशी की मंडळात रूढाथागने ्यामळ ु े
पुढील स्तलाईड िाखवायचा. मुंबईतील उन्हाळयात जीव
जातो. व्याख्यान िे णारी व्यक्क्त भौनतकशास्तिातील
थंडीत मस्तत उबिार वाटायचा. ्यामुळे मुंबईत वक्ता
तेवढीच दहरीरीने केली जाते व अनेक पैलू उलगडत
होता!
्यामळ ु े ववर्षय पक्का होतो. मी १९९० मध्ये राजीव
धचटणीस यांच्याकडून ग्रहभ्रमण लशकलो, ते आज ३०
OHP होते व समीकरणे पारिशगक कागिावर ललहून आणावी लागत. नवीन सहस्रक येतांना संगणक व
मते ववर्षय समजण्याची ही हमखास पद्र्त आहे . वेळ
काळाचे
‘फॉमगल’
लशक्षण
िे ण्याची
पद्र्त
नाही.
अनौपचाररक पद्र्तीने चचाग करत स्तव-अभ्यास केला
नकोसा करणारा प्रोजेक्टर वांगणी येथे गोठावणाऱया
Ph.D. असो की नुकतीच बारावी झालेली असो, चचाग
असलो तरी वांगणीला माि मितनीस होण्यात फायिा
ववर्षय
लावायचे, स्तवयंचललत प्रोजेक्टर आले. व्याख्यानासाठी
समजेपयांत
परत–परत
समजावला
जातो.
काही वर्षागत गोल तबकडीसारख्या स्तलाईड
वर्षागनंतरसुद्र्ा मला अगिी तसेच आठवते. माझ्या
्या आर्ाररत मल्टीमीडडया प्रोजेक्टर घेऊन आलं.
नक्की लागतो, पण एकिा ववर्षय कळला की परत
कालबाह्य झाले.
ववसरण्याची सोय नाही! अनौपचाररक लशक्षणाचा एक
अजन ू फायिा असा की ववद्यार्थयाांना र्रून-पकडून
चक्र
क्रफरले
व
स्तलाइडचे
क्रफरते
चक्र
१९८५ पासन ू ‘खगोल वाताग, हे आर्ी िैमालसक, मग द्वैमालसक व अखेर मालसक स्तवरूपात प्रकालशत व
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ७८
ववनाशल् ु क ववतररत केले जायचे. २०१० मध्ये वातागची
महाववद्यालयातील ववद्यार्थयाांसाठी 30 Hours of
बिल्या काळानुसार ई-वत्त ृ येऊ लागले. सुरुवातीला
्यामुळे
पंचववशी
पूणग
झाल्यावर
छपाई
स्तथधगत
करून
माि आजच्यासारखी डीटीपी संपूणग संगणीकृत झाले नव्हते. छापील ओळी एकिा लमळायच्या. मग ्यातील तक ु डे
कािीने
कापून
जळ ु वा-जळ ु व
केली
जायची.
बरे चिा हे काम दिलीप जोशींच्या घरी व्हायचे. तांत्रिक
बाबीतील चुकांपासून भार्षेतील िोर्ष, सवग बारकाईने तपासले जायचे. अशा प्रकारे ‘वाताग’ सजला की मग
छपाई. प्रभािे वी येथे श्री. मोहन खैरे यांनी अनेक वर्षग वाताग छापण्याचे काम केले. अगिी दिवाळी अंकांच्या
गडबडीत िे खील ‘वाताग’ पदहले छापला जायचा. पुढे ‘तारांगण’ची प्रथम आवत्त ृ ी िे खील ्यांनीच छापली. प्रथम
आवत्त ृ ीचा
संपूणग
खचग
मंगलाताईंनी
Astronomy हा ववशेर्ष सदटगक्रफकेट कोसग करत आहे. सध्या
आपल्या
प्रनतवर्षग
कोसगमर्ून
सरासरी
१००
खगोलशास्ति
ववद्याथी
लशकत
आहे .
स्तवप्नील जावकर या उपक्रमाचे संयोजन करतात. ‘करोना’ची सवगप्रथम सववस्ततर
लागण
ऑनलाइन मादहती
जगाला
झाल्या-झाल्या
कोसग
इतर
जाहीर
लेखात
आपण
केला.
्याची
आलेली
आहेच.
भववष्यात क्लासरूम कोसग सुरू झाले तरी ऑनलाइन
कोसग तसेच सुरू राहणार आहे त. गंमतीची गोष्ट अशी की हे नवे माध्यम वापरायचा उ्साह जुन्या वपढीतील अनेक वररष्ठ नागररकांना आमच्यापेक्षा जास्तत आहे .
्यामळ ु े सायन, नालशक येथे प्र्यक्ष येणे शक्य
नसणारे आमचे अनेक जन ु े अभ्यासक नव्या रचनेत सहज
सरावले
व
प्रश्न
ववचारून
पुन्हा
मंडळात
‘िरू स्तथ’ स्तवरूपात येऊ लागले. १९९३च्या सुमारास क्स्तवफ्ट-टटल या र्ूमकेतूपासून सौरमालेतील
भटक्यांनी
आम्हा
सवाांना
झपाटलं.
सुिैवाने गेल्या ३५ वर्षागत खगोलीय घटनांनी वैववध्य
िाखवलं. १९९५ व १९९९ चे खग्रास सय ग हण, १९९६ ू ग्र
हयाकू-टाके व १९९७ चा हे ल-बॉप्प र्ूमकेतू अशा घटनांनी आम्हा सवाांना सतत काम करायला उद्युक्त केल. १९९५ व १९९९ च्या ग्रहणाची प्रलसद्र्ी मोहीम िे णगीस्तवरूपात ववतरणाद्वारे सवाांच्या असलेले
दिला.
‘तारांगण’
सहकायागने पुस्ततक,
पुढे
ग्राहक
घरोघरी
अडीचशे
मंडळ
पानी
अवघ्या
पंचायतीने
पोहोचवले. उत्तम
१५०
या
छपाई
रुपयांत
वाचकांपयांत नेऊ शकले. डॉ. राजीव धचटणीस यांनी अभ्यासवगग सुरू केले. पुढे
१९९२ नंतर प्रिीप नायक, वर्षाग शक् ु ल, महे श नाईक, लमललंि काळे , डॉ. आलशर्ष कणणगक, ववलास िे शमख ु या ्यावेळी
अभ्यासगट
चालवणाऱया
तज्ज्ञ
मंडळींनी
अभ्यासवगग चालवले. कालांतराने अजय कणणगक, केिार
सोनी, डॉ. आसावरी मराठे , आशुतोर्ष लोटलीकर व मी
असे नवे कायगकते व्याख्याने घेऊ लागले. गेल्या २-३ वर्षाांपासन ू
मंडळ
जयदहंि
तसेच
SIES
या
वर्षगभर
चालली.
सुमारे
५००
स्तलाईड-शोज,
अनेक
पथनाट्य, वर्षगभर चालले ‘वाताग’ ववशेर्षांक, इंग्रजी माध्यमातील
‘Totality’
मालसक
तसेच
‘खग्रास
सय ग हण’ व ‘Total Solar Eclipse’ हे पुस्ततक. ू ग्र एवढया भक्कम तयारीने आपण
ग्रहण अलभयान
चालवले. असंख्य कायगक्याांच्या सामूदहक प्रय्नांमळ ु े
िोन्ही ग्रहणसहली उत्तमरी्या पार पडल्या. १९९३, २००३ व २०१६ अशी तीन ‘बुर् अधर्क्रमणं’ बघण्याची व लोकांना िाखवण्याची संर्ी आम्हाला लमळाली. ्याहीपेक्षा
महत्त्वाचे,
व
छायाधचिण
१२०
वर्षग
अंतराने
दिसणारे
िलु मगळ ‘शुक्र-अधर्क्रमण’ २००४ व २०१२ मध्ये दिसले ्याचे
करता
आले.
२००४
च्या
अधर्क्रमणासाठी मराठी ववज्ञान पररर्षिे च्या पुढाकाराने
संयुक्त उपक्रम करत महाराष्रातील ५० दठकाणी
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ७९
व्याख्याने घेतली गेली. २००३ मध्ये मंगळ ग्रह ५०००
िे शपांड,े महें ि मोरे , प्रिीप म्हािे, आशीवागि दटल्ल,ू
बघता आला. अशा घटना घडत असतांना बघणे व
लाभले. नालशक येथे लमललंि बाबर, सुजाता बाबर,
माझ्या सुिैवाने खगोल ननरीक्षकाला शतक-शतक वाट
कायगक्रम जाहीर झाला की ित्रु बगणीपासून सई ु -र्ाग्या
वर्षागत सवागत जवळ आला व तो अ्यंत उत्तमरी्या
लोकांना िाखवणे यातील आनंि अवणगनीय असतो. बघाव्या
लागतील
अशा
घटना
माझ्या
३०
वर्षग
ववजय, धगरीश असे अनेक कायगकते ववववर् टप्प्यांवर कौस्ततुभ
िे वी,
हे मंत
अडबल
व
इतर
कायगकते!
पयांत सवग गोष्टी माधगतल्या की लमळतात! ्यामागे
भाग्य
खप ू ववचार केलेला असतो. गेल्या ३५ वर्षागत, दहशेब
घडले नसते. ्याहीपेक्षा मी असे म्हणेन की अशा
कायिे शीर बाबी वेळेत पूणग केल्या गेल्या आहेत.
अनुभवायला आपण मुकलो असतो. खगोल मंडळामुळे
माधगतले तर आपण त्काळ िाखवू शकतो.
ननरीक्षणाच्या
िरम्यान
घडल्या
ह्यापेक्षा
कोणते? अथागत या मंडळात मी आलो नसतो तर हे
संस्तथा
आल्या
नस्या
तर
अशा
अनेक
घटना
असो
की
सवगसार्ारणसभा.
आज
कोणीही
येऊन
सवग
कोण्याही
गोष्टी,
वर्षागचे
सवग
दहशेब
कायगकताग प्रलशक्षण लशबीर, उं बरोली
ग्रहणा िरम्यान प्रचंड मेहनत
महाराष्रात सवगि खगोल घटनांची प्रलसद्र्ी झाली.
आज असंख्य संस्तथा या क्षेिात येत आहे त. ्यामळ ु े प्रचार व प्रसार अधर्क जोमाने होईल. यातील अनेक संस्तथा मंडळाकडे मागगिशगन मागत आहे त.
मंडळाच्या
प्रशासनात
काम
करणाऱया
सवग
कायगक्याांचे मी याप्रसंगी मन:पव ग आभार मानतो. ू क या
वाटचालीत
दहतधचंतकांच,े
सहभागी
आम्हाला
श्रो्यांचे
झालेल्या
लमिांच,े
वेळोवेळी
मागगिशगन
घडवणाऱया
तसेच
सवग
ज्येष्ठ
मंडळाने उं बरोली येथे जागा घेऊन खगोल भवन
कायगक्याांचे,
१९८६ पासून अनेक वेळा पडले होते. ते श्री. ववकास
वतीने आभार मानतो. अंकात अनेकांच्या नावाचा
लमळाली तेव्हा साकार झाले. आजही मंडळाची अनेक
उल्लेख रादहला असेल तर तो केवळ नजरचुकीने
बांर्ले. एवढा मोठा प्रकल्प हाती घेण्याचे स्तवप्न
करणाऱया सवग व्यक्तींचे तसेच संस्तथांचे मी मंडळाच्या
ओक
उल्लेख केला आहे . अनावर्ानाने कुणाच्या नावाचा
कामे
यांच्या
फामगहाऊस
ववकासकाका
प्रकल्पात
उ्साहाने
योग्य
करतात.
जागा
मंडळाचे
कायगकते उं बरोलीला जातात तेव्हा ववश्वनाथ जोशी व
रादहला आहे . आपण सवाांनी केलेल्या कायागमुळेच आज मंडळ पस्ततीशी गाठू शकले आहे याची नम्र जाणीव आम्हा सवाांना आहे .
जोशी काकंू चे सात्याने सहकायग लाभते. संस्तथा म्हटली की ्यामागे प्रशासन आलंच. बरे चिा
राहतात.
डॉ. अभय िे शपांडे सध्या मंडळाचे विद्र्मान सगचि
ं े , ववश्वनाथ जोशी, सोमण, संजय जंगम, ि. त्र्यं. लशि
सरकारच्या ‘समीर’ या संशोर्न संस्तथेत वैज्ञाननक असून
प्रशासनाचे काम करणारे
कायगकते मागे
सर् ु ाकर लेले, नंिकुमार वाळवे, सागर केरकर, योगेश
असून गेले ३० वर्षे मंडळाचे कायग करतात. ते भारत
रोहन सामंत, अलभर्षेक सामंत, समीर किम, सुजाता
्वरणशास्तिातील ्यांचे संशोर्न सवगमान्य झालेले आहे .
खगोल विश्ि जुल-ै सप्टें बर २०२०: ८०
प्रा. नारळीकरांशी गप्पा : दिलीप जोशी व डॉ. अभय िे शपांडे
प्रा. चित्रे यांच्या हस्ते इंग्रजी तारांगण प्रकाशन . सोबत लेखक प्रिीप नायक, दिलीप जोशी व सागर केरकर २५
खगोल ववश्व हे खगोल मंडळातर्फे पीडीएर्फ स्वरूपात प्रकाशशत होणारे ननयतकाशलक आहे .
यात
खगोलशास्त्रावरील
ननयतकाशलक
ववनाशुल्क
अनेक
सवाांना
ववषयांवर
उपलब्ध
आहे .
अभ्यासपूणग जयांना
लेख
हवे
असतात.
असेल
हे
तयांनी
sujatababar@khagolmandal.com या ई-मेलवर तशी ववनंती पाठवावी. यापूवीिे अंक हवे असल्यास तेही पाठववले जातील. हे सवग अंक मंडळाच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे त. तसेि या ननयतकाशलकेमध्ये आपणही लेख पाठवू शकता. आगामी ननयतकाशलकांिे ववषय हे जाहीर केले जातात. पुढील तीन अंकांिे ववषय खालीलप्रमाणे आहे त.
पढ ु ील विशेष ांक खगोल विश्ि १२: प्राचीन खगोलशास्त्र ि कालमापन अनतचथ संपािक: डॉ. अभय िे शपांडे
खगोल विश्ि १३: खगोलीय छायाचचरण अनतचथ संपािक: ककरण आंबडेकर खगोल विश्ि १४: खगोलीय ग्रंथसंपदा अनतचथ संपािक: प्रिीप नायक लेख संपािक सज े डे खालील ई-मेल वर पाठवावे. ु ाता बाबर यांिक sujatababar@khagolmandal.com
www.khagolmandal.com
https://www.facebook.com/groups/KhagolM/
https://www.facebook.com/groups/khagolmandalnashik
https://twitter.com/khagolmandal